मंदिर स्थापत्यशैलीमागचा विचार...
एखादं जुनं हिंदुमंदिर बघताना आपल्यापैकी काही जणांना तरी प्रश्न पडत असेल की या मंदिराचं स्थापत्य असंच का आहे? या कोनाड्यात हीच मूर्ती का बसवली आहे? काही मंदिरांमध्ये गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या, म्हणजे द्वारशाखेच्या, दोन्ही बाजूंना गंगा आणि यमुना या नदीदेवतांच्या मूर्ती दिसतात, त्यांचं प्रयोजन काय? उत्तरेकडची बहुतेक सारी मंदिरं एका विशिष्ट पद्धतीनं का बांधलेली असतात? उत्तरेकडच्या आणि दक्षिणेकडच्या मंदिरांमध्ये काही गोष्टी सारख्या असल्या तरी नवशिक्या नजरेलाही दोन्हीकडच्या मंदिरांच्या स्थापत्यातला फरक एका नजरेत कळू शकतो, त्यामधले बारकावे समजत नसले तरी. या दोन्ही स्थापत्यशैली वेगळ्या का आहेत? हे प्रश्न आपल्यापैकी बहुतेकांना कधी ना कधी पडलेले असतीलच.
आजच्या लेखातून अशाच काही प्रश्नांची उत्तरं द्यायचा प्रयत्न करणार आहे. म्हणजे, पुढच्या लेखांमध्ये जेव्हा मी वेगवेगळ्या पुरातन मंदिरांविषयी लिहीन तेव्हा मंदिर समजून घ्यायला या लेखातली माहिती उपयुक्त ठरेल. मंदिरस्थापत्य हे शास्त्र फार अभ्यासानंतर विकसित झालेलं शास्त्र आहे हे आपण कुठलंही प्राचीन मंदिर बघताना लक्षात घेतलं पाहिजे. कुठल्याही मंदिरात असलेली कोणतीही मूर्ती, प्रतिमा, मंदिराचे वेगवेगळे भाग हे सगळं मंदिरनिर्मात्यांनी, त्यांच्या मनात आलं म्हणून, उगाचच घडवलेलं नाही. मंदिर म्हणजे देवाचं घर. मानवी जीवनाचं नियंत्रण करणाऱ्या देव-देवतांचं प्रतीकरूपानं अथवा मूर्तींच्या रूपानं भाविकांना दर्शन घडवणारं मानवानंच निर्मिलेलं आलय म्हणजे मंदिर.
हिंदुमंदिराच्या वास्तूच्या प्रत्येक भागामागं हिंदू धर्मतत्त्वज्ञान तर आहेच; पण एक निश्चित अशी वैज्ञानिक बैठकसुद्धा आहे. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना काही गोष्टी समजल्या पाहिजेत असा विचारही आहे आणि मंदिरात आलेल्या माणसाला कलास्वाद घेता आला पाहिजे अशी अपेक्षाही आहे.
मुळात कुठलीही भारतीय कला - मग ती गायन, वादन, नृत्य, चित्रकला, वस्त्रकला, शिल्पकला - अशी कुठलीही असो, ‘केवळ कलेसाठी कला’ हा भारतीय कलेचा उद्देश कधीच नव्हता. संत तुलसीदासांची एक प्रसिद्ध चौपाई आहे :
राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरीं द्वार।
तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर॥
म्हणजे, रामनाम हा देहा-मनाच्या उंबरठ्यावर ठेवलेला असा दीप आहे की ज्याचा प्रकाश शरीराच्या आतही पडतो आणि बाहेरही.
भारतीय मंदिरस्थापत्यकलेचंही तसंच आहे, एखादं मंदिर बघताना, त्यावर कोरलेली अद्भुत शिल्पं समजून घेताना आपली दृष्टी तर दिपून जातेच; पण मंदिर भाविकाना एक आत्मिक समाधानही देतं.
‘भारतीय कलेचं सगळ्यात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे रसनिष्पत्ती. ही रसनिष्पत्ती दोन्ही बाजूंनी असावी लागते, म्हणजे एखादी कलाकृती निर्माण करताना त्या कलाकाराला स्वतःला रसानुभूती व्हावी लागते आणि त्या कलाकृतीचा आस्वाद घेणाऱ्या व्यक्तीला म्हणजे रसिकालाही त्याच रसाची अनुभूती व्हावी लागते तरच त्या कलाकृतीमागचं प्रयोजन सिद्ध होतं,’ असं भारतीय सौंदर्यशास्त्राचे थोर अभ्यासक आनंद कुमारस्वामी यांनी म्हटलं आहे. भारतीय स्थापत्यशास्त्राचंही हेच वैशिष्ट्य आहे. कोणत्याही कलेचा आस्वाद घेणं ही अत्यंत एकाग्र होऊन करायची क्रिया आहे, मग मंदिरस्थापत्य तरी त्याला अपवाद कसं असेल? पण या निरामय आस्वादासाठी रसिकाचं मन भाविक तर असलं पाहिजेच; पण त्याचबरोबर संस्कारितही असलं पाहिजे.
मंदिरस्थापत्यातली प्रत्येक बारीकसारीक गोष्ट आपल्याला काहीतरी संदेश देण्यासाठी किंवा काहीतरी शिकवण्यासाठी विचारपूर्वक घडवलेली असते. उदाहरणच द्यायचं झालं तर, मंदिराची जगती किंवा जोतं हे सहसा आजूबाजूच्या जमिनीच्या समतलापासून चांगलंच वर धरलं जातं. काही पायऱ्या चढूनच आपल्याला मंदिरात प्रवेश करता येतो. आपल्या मर्त्य जीवनाच्या पातळीपेक्षा देवाची पातळी वरची आणि म्हणूनच देवदर्शनाला जाताना आपणही स्वतःची आध्यात्मिक पातळी वाढवून स्वतःला त्यायोग्य करावं हा त्यामागचा विचार. खजुराहोमधल्या लक्ष्मणमंदिराचं जोतं प्रचंड उंच आहे.
बऱ्याच मंदिरांमध्ये बाह्य भिंतीवर आकर्षक विभ्रम असणाऱ्या सुंदर स्त्रियांची शिल्पं असतात. त्यांना ‘सुरसुंदरी’ किंवा ‘शालभंजिका’ असं म्हटलं जातं. काही मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर मैथुनशिल्पं असतात. ही सर्व शिल्पं म्हणजे मानवाच्या भौतिक आयुष्याचं प्रतीक आहेत. मानवी आयुष्यातले काम, लोभ आदी विकार हे अशा प्रतीकांच्या रूपानं मंदिराच्या बाहेरच्या भागावर दाखवले जातात. ते सर्व विकार बाहेर ठेवून भक्तानं ईश्वराच्या ठाई चित्त ठेवून मंदिरात प्रवेश करावा असा धर्मविचार यामागं होता, म्हणूनच गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवर दोन्ही बाजूंना गंगा-यमुना असतात. गंगा ही पावित्र्याचं प्रतीक आणि यमुना ही भक्तीचं. मनातले सर्व क्षुद्र विकार मंदिराबाहेर सोडून भक्तानं पवित्र मनानं देवाच्या दर्शनाला भक्तिपूर्वक यावं हेच जणू त्या गंगा-यमुना भक्तांना सांगत असतात.
प्राचीन हिंदुस्थापत्यशास्त्रानुसार, मंदिरशैलीचे ‘नागर’ म्हणजे साधारणतः उत्तर भारतीय आणि ‘द्राविड’ म्हणजे दक्षिण भारतीय असे दोन प्रकार मानले जातात. या दोहोंचा संगम असलेली ‘वेसर’ नावाची आणखी एक उपशैलीही दिसून येते. नागर शैलीचं वैशिष्ट्य म्हणजे, गर्भगृहावर उंचच उंच शंकूसारखं निमुळतं होत जाणारं शिखर आणि शिखरावर बसवलेला गोल आवळ्याच्या आकारातला आमलक; किंबहुना आवळ्याच्या आकारात आहे म्हणूनच त्याला ‘आमलक’ असं नाव दिलेलं आहे. द्रविडशैलीच्या मंदिरांत शिखराच्या उंचीपेक्षा विस्ताराला जास्त महत्त्व आहे. द्रविडशैलीचं शिखर तळाला पसरत पिरॅमिडच्या आकाराचं असतं आणि अगदी वर आमलकाऐवजी एक मोठी शिळा बसवलेली असते, जिला ‘स्तूपी’ असं नाव आहे. द्रविडशैलीचं अजून एक मोठं आणि सहज लक्षात येण्यासारखं वैशिष्ट्य म्हणजे भव्य अनेकमजली गोपुर! हे गोपुर मंदिराच्या संपूर्ण प्राकाराभोवती मोठा तट बांधून प्रवेशद्वारावर बांधलेलं असतं. दक्षिणेतल्या मंदिरांमध्ये मदुराई मीनाक्षीमंदिराची आणि श्रीरंगम्च्या रंगनाथमंदिराची गोपुरं जगप्रसिद्ध आहेत.
साधारणतः पूर्ण विकसित मंदिरस्थापत्यामध्ये मंदिराचे चार भाग असतात, मुख्य आराध्यदेवतेची प्रतिष्ठापना असलेलं गर्भगृह आणि त्यावरचं शिखर हे दोन्ही मिळून मंदिराचं विमान बनतं. अंतराळ म्हणजे मंदिराचा मुख्य मंडप आणि गर्भगृह या दोहोंमधली चिंचोळी जागा. भाविकानं मुख्य मंडपात संगीत, नृत्य आदी कलांचा आस्वाद घेतल्यानंतर गर्भगृहाकडे वळताना या अंतराळात घटकाभर थांबून चित्त एकाग्र करायचं असतं. मंडप म्हणजे गर्भगृहापुढं असलेलं मंदिराचं मुख्य दालन. हे बहुधा अनेक स्तंभांवर तोलून धरलेलं असतं आणि प्रदक्षिणापथ हा बहुधा जुन्या मंदिरांमध्ये मुख्य मंदिराच्या बाहेर असतो. मंदिरात दर्शनाला आलेल्या भक्तानं आधी मंदिराचं चोहोअंगानी बाह्य दर्शन घ्यावं, मंदिराचं प्रयोजन समजून घ्यावं आणि मगच आत प्रवेश करावा हा त्यामागचा विचार.
मंदिर म्हणजे दैवी शक्तीच्या प्रतीकरूपातल्या दर्शनाचं आणि उपासनेचं स्थान. हिंदू धर्मातल्या देव-देवता जितक्या विपुल आहेत तितकीच त्यांची मंदिरंही विविध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. फक्त मंदिरं बघताना मंदिरस्थापत्याचे बारकावे समजून घेतले तर आपलं देवदर्शन तर जास्त सुफल होईलच; पण सुसंस्कृत रसिक म्हणून आपण जास्त अनुभवसंपन्न होऊ यात दुमत नसावं.
(सदराच्या लेखिका मंदिरस्थापत्यशैलीच्या अभ्यासक आहेत.)
एखादं जुनं हिंदुमंदिर बघताना आपल्यापैकी काही जणांना तरी प्रश्न पडत असेल की या मंदिराचं स्थापत्य असंच का आहे? या कोनाड्यात हीच मूर्ती का बसवली आहे? काही मंदिरांमध्ये गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या, म्हणजे द्वारशाखेच्या, दोन्ही बाजूंना गंगा आणि यमुना या नदीदेवतांच्या मूर्ती दिसतात, त्यांचं प्रयोजन काय? उत्तरेकडची बहुतेक सारी मंदिरं एका विशिष्ट पद्धतीनं का बांधलेली असतात? उत्तरेकडच्या आणि दक्षिणेकडच्या मंदिरांमध्ये काही गोष्टी सारख्या असल्या तरी नवशिक्या नजरेलाही दोन्हीकडच्या मंदिरांच्या स्थापत्यातला फरक एका नजरेत कळू शकतो, त्यामधले बारकावे समजत नसले तरी. या दोन्ही स्थापत्यशैली वेगळ्या का आहेत? हे प्रश्न आपल्यापैकी बहुतेकांना कधी ना कधी पडलेले असतीलच.
आजच्या लेखातून अशाच काही प्रश्नांची उत्तरं द्यायचा प्रयत्न करणार आहे. म्हणजे, पुढच्या लेखांमध्ये जेव्हा मी वेगवेगळ्या पुरातन मंदिरांविषयी लिहीन तेव्हा मंदिर समजून घ्यायला या लेखातली माहिती उपयुक्त ठरेल. मंदिरस्थापत्य हे शास्त्र फार अभ्यासानंतर विकसित झालेलं शास्त्र आहे हे आपण कुठलंही प्राचीन मंदिर बघताना लक्षात घेतलं पाहिजे. कुठल्याही मंदिरात असलेली कोणतीही मूर्ती, प्रतिमा, मंदिराचे वेगवेगळे भाग हे सगळं मंदिरनिर्मात्यांनी, त्यांच्या मनात आलं म्हणून, उगाचच घडवलेलं नाही. मंदिर म्हणजे देवाचं घर. मानवी जीवनाचं नियंत्रण करणाऱ्या देव-देवतांचं प्रतीकरूपानं अथवा मूर्तींच्या रूपानं भाविकांना दर्शन घडवणारं मानवानंच निर्मिलेलं आलय म्हणजे मंदिर.
हिंदुमंदिराच्या वास्तूच्या प्रत्येक भागामागं हिंदू धर्मतत्त्वज्ञान तर आहेच; पण एक निश्चित अशी वैज्ञानिक बैठकसुद्धा आहे. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना काही गोष्टी समजल्या पाहिजेत असा विचारही आहे आणि मंदिरात आलेल्या माणसाला कलास्वाद घेता आला पाहिजे अशी अपेक्षाही आहे.
मुळात कुठलीही भारतीय कला - मग ती गायन, वादन, नृत्य, चित्रकला, वस्त्रकला, शिल्पकला - अशी कुठलीही असो, ‘केवळ कलेसाठी कला’ हा भारतीय कलेचा उद्देश कधीच नव्हता. संत तुलसीदासांची एक प्रसिद्ध चौपाई आहे :
राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरीं द्वार।
तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर॥
म्हणजे, रामनाम हा देहा-मनाच्या उंबरठ्यावर ठेवलेला असा दीप आहे की ज्याचा प्रकाश शरीराच्या आतही पडतो आणि बाहेरही.
भारतीय मंदिरस्थापत्यकलेचंही तसंच आहे, एखादं मंदिर बघताना, त्यावर कोरलेली अद्भुत शिल्पं समजून घेताना आपली दृष्टी तर दिपून जातेच; पण मंदिर भाविकाना एक आत्मिक समाधानही देतं.
‘भारतीय कलेचं सगळ्यात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे रसनिष्पत्ती. ही रसनिष्पत्ती दोन्ही बाजूंनी असावी लागते, म्हणजे एखादी कलाकृती निर्माण करताना त्या कलाकाराला स्वतःला रसानुभूती व्हावी लागते आणि त्या कलाकृतीचा आस्वाद घेणाऱ्या व्यक्तीला म्हणजे रसिकालाही त्याच रसाची अनुभूती व्हावी लागते तरच त्या कलाकृतीमागचं प्रयोजन सिद्ध होतं,’ असं भारतीय सौंदर्यशास्त्राचे थोर अभ्यासक आनंद कुमारस्वामी यांनी म्हटलं आहे. भारतीय स्थापत्यशास्त्राचंही हेच वैशिष्ट्य आहे. कोणत्याही कलेचा आस्वाद घेणं ही अत्यंत एकाग्र होऊन करायची क्रिया आहे, मग मंदिरस्थापत्य तरी त्याला अपवाद कसं असेल? पण या निरामय आस्वादासाठी रसिकाचं मन भाविक तर असलं पाहिजेच; पण त्याचबरोबर संस्कारितही असलं पाहिजे.
मंदिरस्थापत्यातली प्रत्येक बारीकसारीक गोष्ट आपल्याला काहीतरी संदेश देण्यासाठी किंवा काहीतरी शिकवण्यासाठी विचारपूर्वक घडवलेली असते. उदाहरणच द्यायचं झालं तर, मंदिराची जगती किंवा जोतं हे सहसा आजूबाजूच्या जमिनीच्या समतलापासून चांगलंच वर धरलं जातं. काही पायऱ्या चढूनच आपल्याला मंदिरात प्रवेश करता येतो. आपल्या मर्त्य जीवनाच्या पातळीपेक्षा देवाची पातळी वरची आणि म्हणूनच देवदर्शनाला जाताना आपणही स्वतःची आध्यात्मिक पातळी वाढवून स्वतःला त्यायोग्य करावं हा त्यामागचा विचार. खजुराहोमधल्या लक्ष्मणमंदिराचं जोतं प्रचंड उंच आहे.
बऱ्याच मंदिरांमध्ये बाह्य भिंतीवर आकर्षक विभ्रम असणाऱ्या सुंदर स्त्रियांची शिल्पं असतात. त्यांना ‘सुरसुंदरी’ किंवा ‘शालभंजिका’ असं म्हटलं जातं. काही मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर मैथुनशिल्पं असतात. ही सर्व शिल्पं म्हणजे मानवाच्या भौतिक आयुष्याचं प्रतीक आहेत. मानवी आयुष्यातले काम, लोभ आदी विकार हे अशा प्रतीकांच्या रूपानं मंदिराच्या बाहेरच्या भागावर दाखवले जातात. ते सर्व विकार बाहेर ठेवून भक्तानं ईश्वराच्या ठाई चित्त ठेवून मंदिरात प्रवेश करावा असा धर्मविचार यामागं होता, म्हणूनच गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवर दोन्ही बाजूंना गंगा-यमुना असतात. गंगा ही पावित्र्याचं प्रतीक आणि यमुना ही भक्तीचं. मनातले सर्व क्षुद्र विकार मंदिराबाहेर सोडून भक्तानं पवित्र मनानं देवाच्या दर्शनाला भक्तिपूर्वक यावं हेच जणू त्या गंगा-यमुना भक्तांना सांगत असतात.
प्राचीन हिंदुस्थापत्यशास्त्रानुसार, मंदिरशैलीचे ‘नागर’ म्हणजे साधारणतः उत्तर भारतीय आणि ‘द्राविड’ म्हणजे दक्षिण भारतीय असे दोन प्रकार मानले जातात. या दोहोंचा संगम असलेली ‘वेसर’ नावाची आणखी एक उपशैलीही दिसून येते. नागर शैलीचं वैशिष्ट्य म्हणजे, गर्भगृहावर उंचच उंच शंकूसारखं निमुळतं होत जाणारं शिखर आणि शिखरावर बसवलेला गोल आवळ्याच्या आकारातला आमलक; किंबहुना आवळ्याच्या आकारात आहे म्हणूनच त्याला ‘आमलक’ असं नाव दिलेलं आहे. द्रविडशैलीच्या मंदिरांत शिखराच्या उंचीपेक्षा विस्ताराला जास्त महत्त्व आहे. द्रविडशैलीचं शिखर तळाला पसरत पिरॅमिडच्या आकाराचं असतं आणि अगदी वर आमलकाऐवजी एक मोठी शिळा बसवलेली असते, जिला ‘स्तूपी’ असं नाव आहे. द्रविडशैलीचं अजून एक मोठं आणि सहज लक्षात येण्यासारखं वैशिष्ट्य म्हणजे भव्य अनेकमजली गोपुर! हे गोपुर मंदिराच्या संपूर्ण प्राकाराभोवती मोठा तट बांधून प्रवेशद्वारावर बांधलेलं असतं. दक्षिणेतल्या मंदिरांमध्ये मदुराई मीनाक्षीमंदिराची आणि श्रीरंगम्च्या रंगनाथमंदिराची गोपुरं जगप्रसिद्ध आहेत.
साधारणतः पूर्ण विकसित मंदिरस्थापत्यामध्ये मंदिराचे चार भाग असतात, मुख्य आराध्यदेवतेची प्रतिष्ठापना असलेलं गर्भगृह आणि त्यावरचं शिखर हे दोन्ही मिळून मंदिराचं विमान बनतं. अंतराळ म्हणजे मंदिराचा मुख्य मंडप आणि गर्भगृह या दोहोंमधली चिंचोळी जागा. भाविकानं मुख्य मंडपात संगीत, नृत्य आदी कलांचा आस्वाद घेतल्यानंतर गर्भगृहाकडे वळताना या अंतराळात घटकाभर थांबून चित्त एकाग्र करायचं असतं. मंडप म्हणजे गर्भगृहापुढं असलेलं मंदिराचं मुख्य दालन. हे बहुधा अनेक स्तंभांवर तोलून धरलेलं असतं आणि प्रदक्षिणापथ हा बहुधा जुन्या मंदिरांमध्ये मुख्य मंदिराच्या बाहेर असतो. मंदिरात दर्शनाला आलेल्या भक्तानं आधी मंदिराचं चोहोअंगानी बाह्य दर्शन घ्यावं, मंदिराचं प्रयोजन समजून घ्यावं आणि मगच आत प्रवेश करावा हा त्यामागचा विचार.
मंदिर म्हणजे दैवी शक्तीच्या प्रतीकरूपातल्या दर्शनाचं आणि उपासनेचं स्थान. हिंदू धर्मातल्या देव-देवता जितक्या विपुल आहेत तितकीच त्यांची मंदिरंही विविध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. फक्त मंदिरं बघताना मंदिरस्थापत्याचे बारकावे समजून घेतले तर आपलं देवदर्शन तर जास्त सुफल होईलच; पण सुसंस्कृत रसिक म्हणून आपण जास्त अनुभवसंपन्न होऊ यात दुमत नसावं.
(सदराच्या लेखिका मंदिरस्थापत्यशैलीच्या अभ्यासक आहेत.)
मंदिर स्थापत्य : मंदिर बांधकाम शैली
लोकसत्ता टीम
आनंद कानिटकर
आशियाई देशात सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील वैशिष्टय़पूर्ण प्राचीन मंदिरांचा आणि या मंदिरांच्या स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारे सदर
प्राचीन भारतातील संपन्न वारशाचा प्रभाव केवळ दक्षिण आशियाच नाही तर आग्नेय आशिया तसेच मध्य आशियातील अनेक देशांवर पडला होता. व्यापारानिमित्त प्राचीन भारताचा अनेक देशांशी संपर्क आलेला होता. विसाव्या शतकात ‘बृहत्तर भारत’ किंवा भारतीयीकरण झालेली राष्ट्रे म्हणून या देशांचा अभ्यास काही प्रमाणात भारतीय अभ्यासकांनी केला. परंतु त्यात स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर निर्माण झालेला राष्ट्रवाद अधिक होता. भारतदेखील युरोपातील राष्ट्रांपेक्षा कमी नाही हे दाखवण्याकडे जास्त कल होता. एकविसाव्या शतकात आशियातील भारतीय वारशाचा म्हणावा तितका अभ्यास झालेला नाही आणि तो सामान्य लोकांसमोर आलेला नाही.
आग्नेय आशियामध्ये व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशामंध्ये प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृती पोचली होती. या देशांतील सांस्कृतिक वारशावर म्हणजे चालीरीती, परंपरा, शिल्प, स्थापत्य, धर्म, व्यक्तिनामे, ग्रामनामे इत्यादी बाबतीत भारतीय प्रभाव दिसून येतो. किमान इ. स. पाचव्या शतकापासून आपल्याला शिलालेख, नाणी यांच्याद्वारे भारतीय संस्कृतीचे अवशेष या देशामंध्ये आढळतात. भारतीय संस्कृतीबरोबर हिंदू आणि बौद्ध धर्म आग्नेय आशियात पोचले होते. आणि त्याचाच परिपाक आपल्याला तेथील प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध मंदिरांतून पाहायला मिळतो.
हिंदू आणि बौद्ध तत्त्वज्ञान, धार्मिक परंपरा, भारतीय मंदिर स्थापत्य शैलीचा अंगीकार केल्यानंतर आग्नेय आशियात इ. स. सहाव्या शतकापासून विविध हिंदू आणि बौद्ध मंदिरे आणि स्तूप उभारले गेले. भारतीय प्रभावासोबत त्यात या प्रत्येक देशातील स्थानिक स्थापत्य आणि शिल्प शैलीचा प्रभावही दिसून येतो. आजूबाजूच्या परिसराचा विचार करून आग्नेय आशियातील या मंदिरांची दगड, विटा, चुना यांच्या सहाय्याने केलेली विविध प्रकारची स्थापत्य रचना ही अजूनही महाराष्ट्रातील वाचकांना काहीशी अपरिचित आहे.
सध्याच्या सोशल मीडियाच्या काळात आग्नेय आशियातील मंदिरांची अथवा सापडणाऱ्या मूर्तीची अर्धवट किंवा बऱ्याचदा चुकीची माहिती फॉरवर्ड केली जाते.
आग्नेय आशियातील व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशांत सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील मंदिरांचा आणि या प्रत्येक देशात मंदिर स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा, संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारी ही लेखमाला. या लेखमालेसाठी शैव, वैष्णव, बौद्ध (महायान, तंत्रयान) इत्यादी तसेच स्थापत्य आणि शिल्पांच्या दृष्टीने वैशिष्टय़पूर्ण मंदिरांची निवड केली आहे.
भारतीय मंदिर : संकल्पना
भारतीय स्थापत्यातील एक महत्त्वाचा स्थापत्य प्रकार म्हणजे मंदिर स्थापत्य. भारतात जरी गुप्तकाळामधील म्हणजे इ. स. चौथ्या, पाचव्या शतकापासून मंदिरांचे अवशेष आढळत असले तरी त्याआधीच्या काळातही मंदिर निर्मिती होत होती हे उत्खननात सापडलेल्या काही अवशेषांवरून लक्षात येते, तर गुप्तकालापूर्वीच्या काही शिलालेखांतून मंदिर निर्मितीचे उल्लेखही आढळून आले आहेत. इ. स. पूर्व तिसऱ्या शतकातील कौटिल्याच्या अर्थशास्त्र या ग्रंथातही मंदिरांचे उल्लेख आढळतात.
भारतात दगड, विटा, लाकूड, चुना, इत्यादींच्या सहाय्याने मंदिरनिर्मिती केलेली आढळून येते. अनेकदा मंदिराचा मुख्य भाग दगडात तर शिखर विटांमध्ये बांधल्याचे दिसून येते. संपूर्णपणे विटांनी बांधलेले भितरगाव (उत्तर प्रदेश) येथील गुप्तकाळातील मंदिर अजूनही पंधराशे वर्षे उभे आहे. तर महाराष्ट्रात तेर या गावातील उत्तरेश्वर आणि कालेश्वर ही प्राचीन मंदिरे संपूर्णपणे विटांनी बांधलेली आहे. या दगड–विटांनी बांधलेल्या मंदिरांवर शंखपूड, चुना इत्यादींच्या मिश्रणाने तयार केलेला लेप दिला जात असे. तसेच विटांच्या मंदिरांवर याच मिश्रणातून तयार केलेल्या मूर्तीदेखील बाभिंतींवर लावल्या जात असत. गुप्तकाळातील मंदिरांचे स्वरूप अगदी साधे म्हणजे चौकोनी गर्भगृह (गाभारा) आणि असल्यास त्यापुढे छोटासा दोन खांबांचा मंडप असे होते.
मंदिराचा मुख्य भाग म्हणजे गर्भगृह (गाभारा). हा जाड भिंतींचा, चौकोनी असतो जिथे शिविलग किंवा मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापन केलेली असते. प्रासाद किंवा मंदिर हे या गर्भगृहाचे कवच असते त्यामुळे अनेकदा प्राचीन मंदिरांची पुनर्बाधणी झाली तरी गाभारा हा मूळचाच ठेवलेला असतो. या गर्भगृहाच्या वरील बाजूला प्रमाणबद्ध शिखर असते.
मंदिरात गर्भगृह, त्यापुढील छोटय़ाशा जागेत अंतराळ, पुढे मंडप अशी आडवी रचना असते तर गर्भगृहाच्या वरच्या बाजूला शिखर असते. गर्भगृहाच्या पुढे असणाऱ्या मंडपांवर शिखरे असली तरी ती गर्भगृहावरील शिखरापेक्षा कमी उंचीची असतात. मंदिर आणि मंदिराचे शिखर हे लांबून बघितल्यावर एखाद्या पर्वताप्रमाणे भासते अशी कल्पना केलेली आहे. इ. स. सहाव्या शतकात वराहमिहिराने लिहिलेल्या बृहत्संहिता या ग्रंथात तसेच मत्स्यपुराणात विविध प्रासादांचे प्रकार सांगताना त्यासाठी मेरू, मंदार आणि कैलास अशी पर्वतांची नावेही वापरली आहेत. मेरू पर्वत हा पृथ्वीचे नाभिस्थान आहे, मंदार पर्वत हा सागरमंथनात सागर घुसळण्यासाठी कूर्माच्या पाठीवर ठेवला होता, तर कैलास पर्वतावर शंकराचा निवास असतो अशा प्राचीन भारतीय संकल्पना आहेत. त्यामुळे भारतीय मंदिर हे अनेकदा पर्वताप्रमाणे विशेषत: मेरू पर्वताप्रमाणे पृथ्वीचा मध्य असल्याचे दाखले दिले जातात.
गर्भगृहात जिथे शिविलग किंवा मूर्ती स्थापन केलेली असते त्यावरच मुख्य शिखर असते. ही मूर्ती अथवा शिविलग ज्या पीठावर स्थापन केलेले असते त्या पीठाच्या केंद्रिबदूपासून ते शिखराच्या अखेरच्या टोकापर्यंतच्या बिंदूपर्यंतची अदृश्य रेखा त्या मंदिराचा अक्ष मानला जातो. मंदिराच्या शिखराच्या केंद्रिबदूपासून ती रेषा अनंतात एका बिंदूपर्यंत जाऊन भिडते. ही गर्भगृहातील मूर्तीखालील केंद्रिबदूपासून निघणारी आणि अनंतातील एका बिंदूला जाऊन भिडणारा हा अक्ष हाच जगाचा किंवा विश्वाचा मध्य आहे असे त्या मंदिरापुरते मानले जाते. याच संकल्पनेने ते मंदिर मेरू पर्वताची प्रतिकृती बनते. ही संकल्पना भारतात वापरली गेलीच; पण भारताबाहेर भारतीय संस्कृतीचा प्रसार झाल्यावर आग्नेय आशियात निर्माण झालेल्या मंदिरांमध्येदेखील वापरली गेली. त्यामुळेच कंबोडियातील मंदिरांमध्ये विशेषत: अंकोरवट या मंदिरामध्ये ती विशेषकरून पाहायला मिळते. तंजावर येथील बृहदीश्वर या शिव मंदिराला ‘दक्षिणमेरू’ असे का म्हटले आहे ते या स्पष्टीकरणावरून लक्षात येते.
भक्तीभावाने निर्माण केलेल्या मंदिराच्या निर्मितीने निर्माणकर्त्यांला पुण्य मिळते. मंदिर चिरकाल टिकत असल्याने निर्माणकर्त्यांला चिरकाल पुण्य मिळते आणि तो चिरकाल स्वर्गलोकात राहू शकतो. त्याचप्रमाणे मंदिरात येणाऱ्या भाविकांनादेखील पुण्य मिळते. भाविक विविध खांबांनी, मूर्तीनी नटलेले मंदिर ‘बघायला’ येत नाहीत तर भक्तिभावाने देवाच्या, मंदिराच्या ‘दर्शनाला’ येतात. त्यांच्यासाठी देव आणि मंदिर हे एकरूप झालेले असतात.
अनेकदा प्राचीन मंदिरे, धार्मिक स्थळे सध्या पुजली जात नसल्याने प्राचीन वास्तू म्हणूनच अभ्यासली जातात. मंदिरांवरील मूर्तीची विविध स्थापत्य घटकांची ओळख पटवणे आणि ती सांगणे याच्या जोडीने ही मंदिरे कशी वापरली जात होती किंवा आजही कशी वापरली जातात हा पूजेचा, भक्तीचा भाग मंदिरस्थापत्याच्या अभ्यासात काहीसा दुर्लक्षिला जातो. तो लक्षात घेतला तर त्या मंदिराचा, त्याच्या निर्मिती आणि वापरामागील तसेच बाभिंतींवरील मूर्तीयोजनेमागील अर्थ स्पष्ट होतो.
प्राचीन भारतातील या संपन्न वारशाचा प्रसार हा भारताच्या सध्याच्या भौगोलिक सीमांच्या पलीकडे झालेला होता. प्राचीन भारतीय लिपी, भाषा, धर्म, परंपरा, चालीरीती यांचा प्रभाव केवळ दक्षिण आशियाच नाही तर आग्नेय आशिया तसेच मध्य आशियातील अनेक देशांवर पडला होता. प्राचीन काळात व्यापारानिमित्त सागरी मार्गाने आणि खुष्कीच्या मार्गाने भारतीयांचा अनेक प्रदेशांशी संपर्क आलेला होता. विसाव्या शतकात ‘बृहत्तर भारत’ किंवा भारतीयीकरण झालेली राष्ट्रे म्हणून या सर्व प्रदेशाचा अभ्यास काही प्रमाणात भारतीय अभ्यासकांनी केला. परंतु त्यात स्वातंत्र्यप्राप्तीपूर्वी भारतदेखील युरोपातील राष्ट्रांपेक्षा कमी नाही, आम्हीदेखील सांस्कृतिक वसाहती निर्माण केल्या होत्या हे दाखवण्याकडे जास्त कल होता. एकविसाव्या शतकात आशियातील भारतीय वारशाचा म्हणावा तितका अभ्यास झालेला नाही आणि तो सामान्य लोकांसमोर आलेला नाही.
पाकिस्तान आणि बांग्लादेश हे देश तर स्वातंत्र्यप्राप्तीआधी भारताचा भाग होते. परंतु दक्षिण आशियातील अफगाणिस्तान, नेपाळ, श्रीलंका या देशांत तसेच आग्नेय आशियातील व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशामंध्ये प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृती पोचली होती. या देशांतील सांस्कृतिक वारशावर विशेषत: आग्नेय आशियातील देशांमध्ये अजूनही चालीरीती, परंपरा, शिल्प, स्थापत्य, धर्म, व्यक्तिनामे, ग्रामनामे इत्यादी बाबतीत भारतीय प्रभाव दिसून येतो. त्याचाच परिपाक आपल्याला तेथील प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध मंदिरांतून पाहायला मिळतो. भारतीय प्रभावासोबत त्यात या प्रत्येक देशातील स्थानिक स्थापत्य आणि शिल्प शैलीचा प्रभावही दिसून येतो. आजूबाजूच्या परिसराचा विचार करून आग्नेय आशियातील मंदिरांची दगड, विटा, चुना यांच्या सहाय्याने केलेली विविध प्रकारची स्थापत्य रचना ही अजूनही वाचकांना काहीशी अपरिचित आहे. या विविध आशियाई देशात सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील वैशिष्टय़पूर्ण प्राचीन मंदिरांचा आणि या मंदिरांच्या स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारी ही लेखमाला.
kanitkaranand@gmail.com
आनंद कानिटकर
आशियाई देशात सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील वैशिष्टय़पूर्ण प्राचीन मंदिरांचा आणि या मंदिरांच्या स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारे सदर
प्राचीन भारतातील संपन्न वारशाचा प्रभाव केवळ दक्षिण आशियाच नाही तर आग्नेय आशिया तसेच मध्य आशियातील अनेक देशांवर पडला होता. व्यापारानिमित्त प्राचीन भारताचा अनेक देशांशी संपर्क आलेला होता. विसाव्या शतकात ‘बृहत्तर भारत’ किंवा भारतीयीकरण झालेली राष्ट्रे म्हणून या देशांचा अभ्यास काही प्रमाणात भारतीय अभ्यासकांनी केला. परंतु त्यात स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर निर्माण झालेला राष्ट्रवाद अधिक होता. भारतदेखील युरोपातील राष्ट्रांपेक्षा कमी नाही हे दाखवण्याकडे जास्त कल होता. एकविसाव्या शतकात आशियातील भारतीय वारशाचा म्हणावा तितका अभ्यास झालेला नाही आणि तो सामान्य लोकांसमोर आलेला नाही.
आग्नेय आशियामध्ये व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशामंध्ये प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृती पोचली होती. या देशांतील सांस्कृतिक वारशावर म्हणजे चालीरीती, परंपरा, शिल्प, स्थापत्य, धर्म, व्यक्तिनामे, ग्रामनामे इत्यादी बाबतीत भारतीय प्रभाव दिसून येतो. किमान इ. स. पाचव्या शतकापासून आपल्याला शिलालेख, नाणी यांच्याद्वारे भारतीय संस्कृतीचे अवशेष या देशामंध्ये आढळतात. भारतीय संस्कृतीबरोबर हिंदू आणि बौद्ध धर्म आग्नेय आशियात पोचले होते. आणि त्याचाच परिपाक आपल्याला तेथील प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध मंदिरांतून पाहायला मिळतो.
हिंदू आणि बौद्ध तत्त्वज्ञान, धार्मिक परंपरा, भारतीय मंदिर स्थापत्य शैलीचा अंगीकार केल्यानंतर आग्नेय आशियात इ. स. सहाव्या शतकापासून विविध हिंदू आणि बौद्ध मंदिरे आणि स्तूप उभारले गेले. भारतीय प्रभावासोबत त्यात या प्रत्येक देशातील स्थानिक स्थापत्य आणि शिल्प शैलीचा प्रभावही दिसून येतो. आजूबाजूच्या परिसराचा विचार करून आग्नेय आशियातील या मंदिरांची दगड, विटा, चुना यांच्या सहाय्याने केलेली विविध प्रकारची स्थापत्य रचना ही अजूनही महाराष्ट्रातील वाचकांना काहीशी अपरिचित आहे.
सध्याच्या सोशल मीडियाच्या काळात आग्नेय आशियातील मंदिरांची अथवा सापडणाऱ्या मूर्तीची अर्धवट किंवा बऱ्याचदा चुकीची माहिती फॉरवर्ड केली जाते.
आग्नेय आशियातील व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशांत सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील मंदिरांचा आणि या प्रत्येक देशात मंदिर स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा, संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारी ही लेखमाला. या लेखमालेसाठी शैव, वैष्णव, बौद्ध (महायान, तंत्रयान) इत्यादी तसेच स्थापत्य आणि शिल्पांच्या दृष्टीने वैशिष्टय़पूर्ण मंदिरांची निवड केली आहे.
भारतीय मंदिर : संकल्पना
भारतीय स्थापत्यातील एक महत्त्वाचा स्थापत्य प्रकार म्हणजे मंदिर स्थापत्य. भारतात जरी गुप्तकाळामधील म्हणजे इ. स. चौथ्या, पाचव्या शतकापासून मंदिरांचे अवशेष आढळत असले तरी त्याआधीच्या काळातही मंदिर निर्मिती होत होती हे उत्खननात सापडलेल्या काही अवशेषांवरून लक्षात येते, तर गुप्तकालापूर्वीच्या काही शिलालेखांतून मंदिर निर्मितीचे उल्लेखही आढळून आले आहेत. इ. स. पूर्व तिसऱ्या शतकातील कौटिल्याच्या अर्थशास्त्र या ग्रंथातही मंदिरांचे उल्लेख आढळतात.
भारतात दगड, विटा, लाकूड, चुना, इत्यादींच्या सहाय्याने मंदिरनिर्मिती केलेली आढळून येते. अनेकदा मंदिराचा मुख्य भाग दगडात तर शिखर विटांमध्ये बांधल्याचे दिसून येते. संपूर्णपणे विटांनी बांधलेले भितरगाव (उत्तर प्रदेश) येथील गुप्तकाळातील मंदिर अजूनही पंधराशे वर्षे उभे आहे. तर महाराष्ट्रात तेर या गावातील उत्तरेश्वर आणि कालेश्वर ही प्राचीन मंदिरे संपूर्णपणे विटांनी बांधलेली आहे. या दगड–विटांनी बांधलेल्या मंदिरांवर शंखपूड, चुना इत्यादींच्या मिश्रणाने तयार केलेला लेप दिला जात असे. तसेच विटांच्या मंदिरांवर याच मिश्रणातून तयार केलेल्या मूर्तीदेखील बाभिंतींवर लावल्या जात असत. गुप्तकाळातील मंदिरांचे स्वरूप अगदी साधे म्हणजे चौकोनी गर्भगृह (गाभारा) आणि असल्यास त्यापुढे छोटासा दोन खांबांचा मंडप असे होते.
मंदिराचा मुख्य भाग म्हणजे गर्भगृह (गाभारा). हा जाड भिंतींचा, चौकोनी असतो जिथे शिविलग किंवा मुख्य देवतेची मूर्ती स्थापन केलेली असते. प्रासाद किंवा मंदिर हे या गर्भगृहाचे कवच असते त्यामुळे अनेकदा प्राचीन मंदिरांची पुनर्बाधणी झाली तरी गाभारा हा मूळचाच ठेवलेला असतो. या गर्भगृहाच्या वरील बाजूला प्रमाणबद्ध शिखर असते.
मंदिरात गर्भगृह, त्यापुढील छोटय़ाशा जागेत अंतराळ, पुढे मंडप अशी आडवी रचना असते तर गर्भगृहाच्या वरच्या बाजूला शिखर असते. गर्भगृहाच्या पुढे असणाऱ्या मंडपांवर शिखरे असली तरी ती गर्भगृहावरील शिखरापेक्षा कमी उंचीची असतात. मंदिर आणि मंदिराचे शिखर हे लांबून बघितल्यावर एखाद्या पर्वताप्रमाणे भासते अशी कल्पना केलेली आहे. इ. स. सहाव्या शतकात वराहमिहिराने लिहिलेल्या बृहत्संहिता या ग्रंथात तसेच मत्स्यपुराणात विविध प्रासादांचे प्रकार सांगताना त्यासाठी मेरू, मंदार आणि कैलास अशी पर्वतांची नावेही वापरली आहेत. मेरू पर्वत हा पृथ्वीचे नाभिस्थान आहे, मंदार पर्वत हा सागरमंथनात सागर घुसळण्यासाठी कूर्माच्या पाठीवर ठेवला होता, तर कैलास पर्वतावर शंकराचा निवास असतो अशा प्राचीन भारतीय संकल्पना आहेत. त्यामुळे भारतीय मंदिर हे अनेकदा पर्वताप्रमाणे विशेषत: मेरू पर्वताप्रमाणे पृथ्वीचा मध्य असल्याचे दाखले दिले जातात.
गर्भगृहात जिथे शिविलग किंवा मूर्ती स्थापन केलेली असते त्यावरच मुख्य शिखर असते. ही मूर्ती अथवा शिविलग ज्या पीठावर स्थापन केलेले असते त्या पीठाच्या केंद्रिबदूपासून ते शिखराच्या अखेरच्या टोकापर्यंतच्या बिंदूपर्यंतची अदृश्य रेखा त्या मंदिराचा अक्ष मानला जातो. मंदिराच्या शिखराच्या केंद्रिबदूपासून ती रेषा अनंतात एका बिंदूपर्यंत जाऊन भिडते. ही गर्भगृहातील मूर्तीखालील केंद्रिबदूपासून निघणारी आणि अनंतातील एका बिंदूला जाऊन भिडणारा हा अक्ष हाच जगाचा किंवा विश्वाचा मध्य आहे असे त्या मंदिरापुरते मानले जाते. याच संकल्पनेने ते मंदिर मेरू पर्वताची प्रतिकृती बनते. ही संकल्पना भारतात वापरली गेलीच; पण भारताबाहेर भारतीय संस्कृतीचा प्रसार झाल्यावर आग्नेय आशियात निर्माण झालेल्या मंदिरांमध्येदेखील वापरली गेली. त्यामुळेच कंबोडियातील मंदिरांमध्ये विशेषत: अंकोरवट या मंदिरामध्ये ती विशेषकरून पाहायला मिळते. तंजावर येथील बृहदीश्वर या शिव मंदिराला ‘दक्षिणमेरू’ असे का म्हटले आहे ते या स्पष्टीकरणावरून लक्षात येते.
भक्तीभावाने निर्माण केलेल्या मंदिराच्या निर्मितीने निर्माणकर्त्यांला पुण्य मिळते. मंदिर चिरकाल टिकत असल्याने निर्माणकर्त्यांला चिरकाल पुण्य मिळते आणि तो चिरकाल स्वर्गलोकात राहू शकतो. त्याचप्रमाणे मंदिरात येणाऱ्या भाविकांनादेखील पुण्य मिळते. भाविक विविध खांबांनी, मूर्तीनी नटलेले मंदिर ‘बघायला’ येत नाहीत तर भक्तिभावाने देवाच्या, मंदिराच्या ‘दर्शनाला’ येतात. त्यांच्यासाठी देव आणि मंदिर हे एकरूप झालेले असतात.
अनेकदा प्राचीन मंदिरे, धार्मिक स्थळे सध्या पुजली जात नसल्याने प्राचीन वास्तू म्हणूनच अभ्यासली जातात. मंदिरांवरील मूर्तीची विविध स्थापत्य घटकांची ओळख पटवणे आणि ती सांगणे याच्या जोडीने ही मंदिरे कशी वापरली जात होती किंवा आजही कशी वापरली जातात हा पूजेचा, भक्तीचा भाग मंदिरस्थापत्याच्या अभ्यासात काहीसा दुर्लक्षिला जातो. तो लक्षात घेतला तर त्या मंदिराचा, त्याच्या निर्मिती आणि वापरामागील तसेच बाभिंतींवरील मूर्तीयोजनेमागील अर्थ स्पष्ट होतो.
प्राचीन भारतातील या संपन्न वारशाचा प्रसार हा भारताच्या सध्याच्या भौगोलिक सीमांच्या पलीकडे झालेला होता. प्राचीन भारतीय लिपी, भाषा, धर्म, परंपरा, चालीरीती यांचा प्रभाव केवळ दक्षिण आशियाच नाही तर आग्नेय आशिया तसेच मध्य आशियातील अनेक देशांवर पडला होता. प्राचीन काळात व्यापारानिमित्त सागरी मार्गाने आणि खुष्कीच्या मार्गाने भारतीयांचा अनेक प्रदेशांशी संपर्क आलेला होता. विसाव्या शतकात ‘बृहत्तर भारत’ किंवा भारतीयीकरण झालेली राष्ट्रे म्हणून या सर्व प्रदेशाचा अभ्यास काही प्रमाणात भारतीय अभ्यासकांनी केला. परंतु त्यात स्वातंत्र्यप्राप्तीपूर्वी भारतदेखील युरोपातील राष्ट्रांपेक्षा कमी नाही, आम्हीदेखील सांस्कृतिक वसाहती निर्माण केल्या होत्या हे दाखवण्याकडे जास्त कल होता. एकविसाव्या शतकात आशियातील भारतीय वारशाचा म्हणावा तितका अभ्यास झालेला नाही आणि तो सामान्य लोकांसमोर आलेला नाही.
पाकिस्तान आणि बांग्लादेश हे देश तर स्वातंत्र्यप्राप्तीआधी भारताचा भाग होते. परंतु दक्षिण आशियातील अफगाणिस्तान, नेपाळ, श्रीलंका या देशांत तसेच आग्नेय आशियातील व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, थायलंड, म्यानमार आणि इंडोनेशिया या देशामंध्ये प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृती पोचली होती. या देशांतील सांस्कृतिक वारशावर विशेषत: आग्नेय आशियातील देशांमध्ये अजूनही चालीरीती, परंपरा, शिल्प, स्थापत्य, धर्म, व्यक्तिनामे, ग्रामनामे इत्यादी बाबतीत भारतीय प्रभाव दिसून येतो. त्याचाच परिपाक आपल्याला तेथील प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध मंदिरांतून पाहायला मिळतो. भारतीय प्रभावासोबत त्यात या प्रत्येक देशातील स्थानिक स्थापत्य आणि शिल्प शैलीचा प्रभावही दिसून येतो. आजूबाजूच्या परिसराचा विचार करून आग्नेय आशियातील मंदिरांची दगड, विटा, चुना यांच्या सहाय्याने केलेली विविध प्रकारची स्थापत्य रचना ही अजूनही वाचकांना काहीशी अपरिचित आहे. या विविध आशियाई देशात सापडलेल्या शिलालेख, नाणी यांतून दिसणाऱ्या धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक संदर्भाच्या सहाय्याने या देशांतील वैशिष्टय़पूर्ण प्राचीन मंदिरांचा आणि या मंदिरांच्या स्थापत्यात वापरल्या गेलेल्या संकल्पना, स्थापत्य शैलींचा आढावा घेणारी ही लेखमाला.
kanitkaranand@gmail.com
मंदिर स्थापत्य : सुरुवातीची भारतीय मंदिरे
लोकसत्ता टीम
आनंद कानिटकर
मंदिर स्थापत्याचा दक्षिण आशिया आणि आग्नेय आशियातील प्रवास बघायचा असेल तर भारतातील प्राचीन काळातील मंदिरांचा आढावा घेणे गरजेचे आहे. भारतात इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून दगडात कोरलेल्या प्राचीन लेणी आढळतात. परंतु भारतातील मंदिर स्थापत्याचा विचार करताना अनेकदा प्रसिद्ध गुप्त घराण्यातील राजांच्या काळात म्हणजे इसवी सन चौथ्या, पाचव्या शतकात (सुमारे १५०० वर्षांपूर्वी) निर्माण झालेल्या मंदिरांपासून सुरुवात केली जाते. कारण या काळातील दगड आणि विटांनी बांधलेली मंदिरे अजूनही देवगड, सांची, भितरगाव इत्यादी ठिकाणी उभी असलेली आढळतात. परंतु गुप्त घराण्यातील राजांपूर्वीच्या काळातील शिलालेखांतून, शिल्पांतून, साहित्यातील उल्लेखांतून आणि भारतातील काही उत्खननांत सापडलेल्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासूनचे (सुमारे बावीसशे वर्षांपूर्वीचे) मंदिरांचे अस्तित्व, त्यांचा आकार, तलविन्यास (प्लॅन) लक्षात येतो.
राजस्थानातील चितोडपासून जवळ असलेल्या घोसुंडी या गावातील विहिरीत सापडलेल्या इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकातील एका शिलालेखात संकर्षण आणि वासुदेव या देवतांच्या पूजनाकरिता ‘पूजा शिला प्राकार’ निर्माण केला गेला होता आणि त्याला ‘नारायणवाटिका’ असे नाव होते हा उल्लेख केला आहे. येथून जवळच असलेल्या नागरी या गावातील हाथी बाडा या जागेत अकबराने चितोडवर स्वारी करताना हत्ती बांधले होते, त्यामुळे त्याला हाथी बाडा असे नाव पडले. या जागेला असणारी भिंत ही मोठय़ा शिळांनी बनवलेली आहे. या भिंतीच्या दक्षिणेच्या बाजूच्या एका दगडावर एक लेख सापडला होता, जो घोसुंडी येथे सापडलेल्या लेखाशी मिळताजुळता होता. त्यावरून डॉ. भांडारकर यांनी हाथी बाडा म्हणजेच नारायण वाटिका असावी आणि ही हाथी बाडाची भिंत मूळच्या नारायण वाटिकेची भिंत असावी असा निष्कर्ष मांडला होता. तिथे झालेल्या उत्खननात एकात एक दोन लंबवर्तुळाकार भिंती असलेली स्थापत्य रचना आढळली होती. यातील आतली लंबवर्तुळाकार वास्तू म्हणजे मुख्य गाभारा सुमारे १० मीटर लांब आणि ३.५ मीटर रुंद तर बाहेरील लंबवर्तुळाकार वास्तू म्हणजे बाहेरील भिंत ही १४ मीटर लांब होती. या दोन्ही वास्तूंच्या मध्ये १.८ मीटर रुंदीची जागा होती, जी प्रदक्षिणा पथ म्हणून वापरली जात असावी. लाकूड आणि माती वापरून हे मंदिर बांधण्यात आलेले होते. या मंदिराचा काळ इ.स. पूर्व तिसरे शतक असावा असा संशोधकांचा तर्क आहे. याच मंदिरात शिलालेखात नमूद केलेली संकर्षण आणि वासुदेवाची पूजा केली जात असावी.मध्य प्रदेशातील विदिशा येथे खांब बाबा नावाने ओळखला जाणारा स्तंभ हा इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकात ग्रीक राजा अँटिअल्कायडस याच्यातर्फे तक्षशिलेहून काशीपुत्र भागभद्र राजाकडे आलेला ग्रीक दूत हेलिओडोरस याने उभारलेला आहे. या हेलिओडोरसने हा गरुडध्वज वासुदेवासाठी म्हणजे वासुदेवाच्या मंदिरासमोर उभारला असावा. त्या शिलालेखात हेलिओडोरसचा उल्लेख भागवत असा केला आहे. म्हणजे तो वैष्णव होता.
याशिवाय याच परिसरात अजून एका स्तंभाचा तुकडा सापडला- ज्यावरदेखील शिलालेख कोरलेला होता. या खांबाच्या तुकडय़ावरील खंडित शिलालेखानुसार तो स्तंभ ‘भगवंताच्या उत्तम प्रासादाचा गरुडध्वज’ होता. म्हणजे हेलिओडोरसच्या गरुडध्वजाखेरीज इतरांनीही त्या परिसरात गरुडध्वज उभारले होते आणि हा वासुदेवाचा उत्तम प्रासाद असल्याने कदाचित हेलिओडोरसने, जो स्वत:ला भागवत म्हणवून घेतो, त्याने अजून एक गरुडध्वज त्या मंदिराच्या परिसरात उभारला असावा.
डॉ. भांडारकर यांना हेलिओडोरसने उभारलेल्या स्तंभाच्या आसपासच्या भागात केलेल्या उत्खननात एका मंदिराचे अवशेष सापडले होते. त्यावरून तेथे लंबगोलाकार गाभारा आणि त्यात प्रवेश करण्यासाठी चत्यकमान असलेले प्रवेशद्वार होते हे लक्षात येते. याशिवाय या मंदिराभोवती दगडी वेदिकादेखील होती. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे येथील मंदिराला शिलालेखात प्रासाद म्हणून संबोधले आहे.
गुडीमल्लम (चित्तूर जिल्हा, आंध्र प्रदेश) येथील परशुरामेश्वर मंदिरात असलेले सुमारे पाच फूट उंचीचे प्राचीन शिविलग इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकातील असल्याचे संशोधकांचे मत आहे. या शिविलगाच्या पुढील बाजूस शिवमूर्ती अर्धउठावात कोरली आहे. या शिविलगाच्या चारी बाजूने सव्वा मीटर लांबीरुंदीची वेदिका (कठडा) उभारलेली होती, जी अजूनही दृष्टीस पडते. प्राचीन काळी हे शिविलग या वेदिकेमध्ये कोणत्याही मंदिराशिवाय होते. कालांतराने इ.स. पहिल्या ते तिसऱ्या शतकात शिविलग आणि वेदिकेच्या बाजूने त्यावर चापाकार apsidal) मंदिर उभारले गेले, तर मध्ययुगात या मंदिराच्या प्रदक्षिणापथावर खांबांनी युक्त बांधकाम करण्यात आले. या आधीच्या लेखात बघितल्याप्रमाणे, गर्भगृह आणि तेथील मूर्ती हा मंदिराचा गाभा असल्याने त्यात बदल केले जात नाहीत. त्याप्रमाणे येथेही मूळचे बावीसशे वर्षांपूर्वीचे शिविलग आणि त्याभोवतीची वेदिका तशीच ठेवून त्याभोवती मंदिर उभारण्यात आले.
सोंख (मथुरा) येथे उत्खननात सापडलेल्या एका चापाकार apsidal’) मंदिर हे वस्ती आणि आजूबाजूच्या रस्त्यांच्या मध्यभागी होते. पूर्व-पश्चिम असलेले हे मंदिर मूळचे छोटेखानी होते आणि नंतर त्याचा विस्तार करण्यात आला. या मंदिराचा मूळ गाभारा ३ मीटर लांबीरुंदीचा चौकोनी गाभारा होता. त्याचे रूपांतर नंतर चापाकार गाभाऱ्यात झाले. सोंख येथील या मंदिराचा काळ संशोधकांच्या मते इ.स. पहिले ते दुसरे शतक असावा. या काळात नऊ टप्प्यात या मंदिराचा विस्तार करण्यात आला. येथीलच दुसऱ्या एका चापाकार गाभाऱ्याचे मंदिर एका उंच जोत्यावर बांधलेले असून, त्या मंदिराच्या आवारात काही खोल्यादेखील होत्या. या मंदिराच्या आवाराला नक्षीकाम केलेली दगडी वेदिका (कठडा) होती. तसेच दगडी स्तंभ आणि तोरण असलेले प्रवेशद्वारही होते. हे तोरण असलेले प्रवेशद्वार सांची येथील स्तूपाच्या प्रवेशद्वारासारखे होते. येथे सापडलेल्या मूर्तीवरून तसेच या प्रवेशद्वारावरील नाग आणि नागी यांच्या शिल्पांवरून सोंख येथील हे मंदिर नागाचे मंदिर असावे.
आंध्र प्रदेशातील नागार्जुनकोंडा (प्राचीन विजयपुरी) येथील उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांवरून आणि इक्ष्वाकु राजांच्या दानलेखांतून लक्षात येते की येथे एकोणीस मंदिरे होती. यातील काही मंदिरांच्या दानलेखांतून राजाचे नाव येत असल्याने त्यांचा इ.स. तिसरे ते इ.स. चौथे शतक हा काळ ठरविणे शक्य होतेच, परंतु ती मंदिरे कुठल्या देवतेची होती हेदेखील लक्षात येते. उत्खननात या मंदिरांचा पाया सापडला आहे. यातील सर्व मंदिरे एकसारखी होती असे मात्र नाही. काही मंदिरे लंबवर्तुळाकार आकाराच्या गाभाऱ्याची होती, तर काही चापाकार आकाराच्या गाभाऱ्याची.
यातील पाच मंदिरे शिव आणि कार्तिकेयाची होती. इक्ष्वाकु राजा एहुवल याचा सेनापती एलिसिरी याने उभारलेल्या सर्वदेव मंदिराला शिलालेखात या मंदिराला ‘मंडप प्रासाद’ असे संबोधले आहे. हे सर्वदेव मंदिर म्हणजे कदाचित अनेक देवांचे मंदिर असावे.
इक्ष्वाकु राजा एहुवल चंटमुल याच्या राजपुत्राने एक शिव मंदिर उभारले होते. या शिव मंदिराचा गाभारा चापाकार (apsidal) होता. या गाभाऱ्याच्या समोर थोडय़ा अंतरावर एक मंडप होता, त्यापुढे ध्वजस्तंभ होता आणि या सर्वाभोवती प्राकार (भिंत) होता. याच राजाच्या काळात बांधल्या गेलेल्या दुसऱ्या एका मंदिराचा गाभारा लंबवर्तुळाकार होता आणि त्यासमोर मंडप उभारलेला होता. नागार्जुनकोंडा येथेच सापडलेल्या एका कार्तिकेयाच्या मंदिराचा गाभारा चौकोनी होता. तेथे कार्तिकेयाची एक खंडित मूर्तीदेखील सापडली होती.
वरील सुरुवातीच्या मंदिरांच्या पुराव्यांवरून लक्षात येते की सुरुवातीला यक्ष, नाग यांच्या मूर्तीची पूजा ज्याप्रमाणे उघडय़ावर केली जात असेल, त्याचप्रमाणे शिव, विष्णू यांच्या
प्रतिमांचे पूजन खुल्या आकाशाखाली केले जात असेल. परंतु त्या मूर्तीभोवती वेदिका (कठडा) उभारून त्या मूर्तीभोवतीची पवित्र जागा अधोरेखित केली जात असे. कालांतराने त्यावर लाकडी छत उभारून अथवा लाकूड, मातीच्या भिंती करून त्या मूर्ती असलेल्या त्या पवित्र जागेचे रूपांतर कुटीवजा देवगृहात करण्यात आले.
कालांतराने या देवगृहाच्या लाकडी रचनेचे रूपांतर विटा आणि दगड वापरून केलेल्या देवगृहात झाले, जी दीर्घकाळ टिकू शकत होती. याच छोटय़ा चौकोनी किंवा लंबवर्तुळाकार गाभाऱ्याच्या बाजूने प्रदक्षिणापथ आणि समोरील जागेत अंतराळ, मंडप, मुखमंडप, इत्यादी स्थापत्य रचना निर्माण करून त्याला मंदिराचे सुधारित स्वरूप मिळाले. गाभाऱ्यावर विशेषत: चौकोनी आकाराच्या गाभाऱ्यावर अनेक मजली शिखर बांधले जाऊन त्याला प्रासादाचे स्वरूप देण्यात आले.
kanitkaranand@gmail.com
आनंद कानिटकर
मंदिर स्थापत्याचा दक्षिण आशिया आणि आग्नेय आशियातील प्रवास बघायचा असेल तर भारतातील प्राचीन काळातील मंदिरांचा आढावा घेणे गरजेचे आहे. भारतात इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून दगडात कोरलेल्या प्राचीन लेणी आढळतात. परंतु भारतातील मंदिर स्थापत्याचा विचार करताना अनेकदा प्रसिद्ध गुप्त घराण्यातील राजांच्या काळात म्हणजे इसवी सन चौथ्या, पाचव्या शतकात (सुमारे १५०० वर्षांपूर्वी) निर्माण झालेल्या मंदिरांपासून सुरुवात केली जाते. कारण या काळातील दगड आणि विटांनी बांधलेली मंदिरे अजूनही देवगड, सांची, भितरगाव इत्यादी ठिकाणी उभी असलेली आढळतात. परंतु गुप्त घराण्यातील राजांपूर्वीच्या काळातील शिलालेखांतून, शिल्पांतून, साहित्यातील उल्लेखांतून आणि भारतातील काही उत्खननांत सापडलेल्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासूनचे (सुमारे बावीसशे वर्षांपूर्वीचे) मंदिरांचे अस्तित्व, त्यांचा आकार, तलविन्यास (प्लॅन) लक्षात येतो.
मध्य प्रदेशातील विदिशा येथे खांब बाबा नावाने ओळखला जाणारा स्तंभ हा इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकात ग्रीक राजा अँटिअल्कायडस याच्यातर्फे तक्षशिलेहून काशीपुत्र भागभद्र राजाकडे आलेला ग्रीक दूत हेलिओडोरस याने उभारलेला आहे. या हेलिओडोरसने हा गरुडध्वज वासुदेवासाठी म्हणजे वासुदेवाच्या मंदिरासमोर उभारला असावा. त्या शिलालेखात हेलिओडोरसचा उल्लेख भागवत असा केला आहे. म्हणजे तो वैष्णव होता.
याशिवाय याच परिसरात अजून एका स्तंभाचा तुकडा सापडला- ज्यावरदेखील शिलालेख कोरलेला होता. या खांबाच्या तुकडय़ावरील खंडित शिलालेखानुसार तो स्तंभ ‘भगवंताच्या उत्तम प्रासादाचा गरुडध्वज’ होता. म्हणजे हेलिओडोरसच्या गरुडध्वजाखेरीज इतरांनीही त्या परिसरात गरुडध्वज उभारले होते आणि हा वासुदेवाचा उत्तम प्रासाद असल्याने कदाचित हेलिओडोरसने, जो स्वत:ला भागवत म्हणवून घेतो, त्याने अजून एक गरुडध्वज त्या मंदिराच्या परिसरात उभारला असावा.
डॉ. भांडारकर यांना हेलिओडोरसने उभारलेल्या स्तंभाच्या आसपासच्या भागात केलेल्या उत्खननात एका मंदिराचे अवशेष सापडले होते. त्यावरून तेथे लंबगोलाकार गाभारा आणि त्यात प्रवेश करण्यासाठी चत्यकमान असलेले प्रवेशद्वार होते हे लक्षात येते. याशिवाय या मंदिराभोवती दगडी वेदिकादेखील होती. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे येथील मंदिराला शिलालेखात प्रासाद म्हणून संबोधले आहे.
गुडीमल्लम (चित्तूर जिल्हा, आंध्र प्रदेश) येथील परशुरामेश्वर मंदिरात असलेले सुमारे पाच फूट उंचीचे प्राचीन शिविलग इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकातील असल्याचे संशोधकांचे मत आहे. या शिविलगाच्या पुढील बाजूस शिवमूर्ती अर्धउठावात कोरली आहे. या शिविलगाच्या चारी बाजूने सव्वा मीटर लांबीरुंदीची वेदिका (कठडा) उभारलेली होती, जी अजूनही दृष्टीस पडते. प्राचीन काळी हे शिविलग या वेदिकेमध्ये कोणत्याही मंदिराशिवाय होते. कालांतराने इ.स. पहिल्या ते तिसऱ्या शतकात शिविलग आणि वेदिकेच्या बाजूने त्यावर चापाकार apsidal) मंदिर उभारले गेले, तर मध्ययुगात या मंदिराच्या प्रदक्षिणापथावर खांबांनी युक्त बांधकाम करण्यात आले. या आधीच्या लेखात बघितल्याप्रमाणे, गर्भगृह आणि तेथील मूर्ती हा मंदिराचा गाभा असल्याने त्यात बदल केले जात नाहीत. त्याप्रमाणे येथेही मूळचे बावीसशे वर्षांपूर्वीचे शिविलग आणि त्याभोवतीची वेदिका तशीच ठेवून त्याभोवती मंदिर उभारण्यात आले.
सोंख (मथुरा) येथे उत्खननात सापडलेल्या एका चापाकार apsidal’) मंदिर हे वस्ती आणि आजूबाजूच्या रस्त्यांच्या मध्यभागी होते. पूर्व-पश्चिम असलेले हे मंदिर मूळचे छोटेखानी होते आणि नंतर त्याचा विस्तार करण्यात आला. या मंदिराचा मूळ गाभारा ३ मीटर लांबीरुंदीचा चौकोनी गाभारा होता. त्याचे रूपांतर नंतर चापाकार गाभाऱ्यात झाले. सोंख येथील या मंदिराचा काळ संशोधकांच्या मते इ.स. पहिले ते दुसरे शतक असावा. या काळात नऊ टप्प्यात या मंदिराचा विस्तार करण्यात आला. येथीलच दुसऱ्या एका चापाकार गाभाऱ्याचे मंदिर एका उंच जोत्यावर बांधलेले असून, त्या मंदिराच्या आवारात काही खोल्यादेखील होत्या. या मंदिराच्या आवाराला नक्षीकाम केलेली दगडी वेदिका (कठडा) होती. तसेच दगडी स्तंभ आणि तोरण असलेले प्रवेशद्वारही होते. हे तोरण असलेले प्रवेशद्वार सांची येथील स्तूपाच्या प्रवेशद्वारासारखे होते. येथे सापडलेल्या मूर्तीवरून तसेच या प्रवेशद्वारावरील नाग आणि नागी यांच्या शिल्पांवरून सोंख येथील हे मंदिर नागाचे मंदिर असावे.
आंध्र प्रदेशातील नागार्जुनकोंडा (प्राचीन विजयपुरी) येथील उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांवरून आणि इक्ष्वाकु राजांच्या दानलेखांतून लक्षात येते की येथे एकोणीस मंदिरे होती. यातील काही मंदिरांच्या दानलेखांतून राजाचे नाव येत असल्याने त्यांचा इ.स. तिसरे ते इ.स. चौथे शतक हा काळ ठरविणे शक्य होतेच, परंतु ती मंदिरे कुठल्या देवतेची होती हेदेखील लक्षात येते. उत्खननात या मंदिरांचा पाया सापडला आहे. यातील सर्व मंदिरे एकसारखी होती असे मात्र नाही. काही मंदिरे लंबवर्तुळाकार आकाराच्या गाभाऱ्याची होती, तर काही चापाकार आकाराच्या गाभाऱ्याची.
यातील पाच मंदिरे शिव आणि कार्तिकेयाची होती. इक्ष्वाकु राजा एहुवल याचा सेनापती एलिसिरी याने उभारलेल्या सर्वदेव मंदिराला शिलालेखात या मंदिराला ‘मंडप प्रासाद’ असे संबोधले आहे. हे सर्वदेव मंदिर म्हणजे कदाचित अनेक देवांचे मंदिर असावे.
इक्ष्वाकु राजा एहुवल चंटमुल याच्या राजपुत्राने एक शिव मंदिर उभारले होते. या शिव मंदिराचा गाभारा चापाकार (apsidal) होता. या गाभाऱ्याच्या समोर थोडय़ा अंतरावर एक मंडप होता, त्यापुढे ध्वजस्तंभ होता आणि या सर्वाभोवती प्राकार (भिंत) होता. याच राजाच्या काळात बांधल्या गेलेल्या दुसऱ्या एका मंदिराचा गाभारा लंबवर्तुळाकार होता आणि त्यासमोर मंडप उभारलेला होता. नागार्जुनकोंडा येथेच सापडलेल्या एका कार्तिकेयाच्या मंदिराचा गाभारा चौकोनी होता. तेथे कार्तिकेयाची एक खंडित मूर्तीदेखील सापडली होती.
वरील सुरुवातीच्या मंदिरांच्या पुराव्यांवरून लक्षात येते की सुरुवातीला यक्ष, नाग यांच्या मूर्तीची पूजा ज्याप्रमाणे उघडय़ावर केली जात असेल, त्याचप्रमाणे शिव, विष्णू यांच्या
प्रतिमांचे पूजन खुल्या आकाशाखाली केले जात असेल. परंतु त्या मूर्तीभोवती वेदिका (कठडा) उभारून त्या मूर्तीभोवतीची पवित्र जागा अधोरेखित केली जात असे. कालांतराने त्यावर लाकडी छत उभारून अथवा लाकूड, मातीच्या भिंती करून त्या मूर्ती असलेल्या त्या पवित्र जागेचे रूपांतर कुटीवजा देवगृहात करण्यात आले.
कालांतराने या देवगृहाच्या लाकडी रचनेचे रूपांतर विटा आणि दगड वापरून केलेल्या देवगृहात झाले, जी दीर्घकाळ टिकू शकत होती. याच छोटय़ा चौकोनी किंवा लंबवर्तुळाकार गाभाऱ्याच्या बाजूने प्रदक्षिणापथ आणि समोरील जागेत अंतराळ, मंडप, मुखमंडप, इत्यादी स्थापत्य रचना निर्माण करून त्याला मंदिराचे सुधारित स्वरूप मिळाले. गाभाऱ्यावर विशेषत: चौकोनी आकाराच्या गाभाऱ्यावर अनेक मजली शिखर बांधले जाऊन त्याला प्रासादाचे स्वरूप देण्यात आले.
kanitkaranand@gmail.com
कलात्मक पुष्करणींचा
अरुण मळेकर
अरुण मळेकर
आपल्या संस्कृतीत जलदान, जलसंवर्धन आणि त्याचे व्यवस्थापन करताना अज्ञात वास्तुरचनाकारांनी नुसत्याच पुष्करणी बांधल्यात असे नव्हे, तर त्यांना कलापूर्ण चेहरा देताना त्या प्राचीन ‘स्वयंभू’ वास्तुरचनाकारांनी आपल्या अंगभूत कालकृतीचा अजरामर आविष्कारही दाखवल आहे. हा कलाकृतीचा प्राचीन वारसा जपायलाच हवा ही त्या अज्ञातांचीही हाक आहे..
१८ एप्रिल या जागतिक वारसा दिनानिमित्त..
आपल्या देशात कलापूर्ण स्थापत्यशैलीच्या बांधकामात सुमारे १२०० लेणी शिल्पाकृती आणि प्रत्येक प्रांताच्या सांस्कृतिक तसेच त्यांच्या विविध शैलींच्या मंदिर वैभवांनी सर्वाधिक लौकिक मिळवलाय. श्रद्धेपोटी आणि मंदिर वास्तुवैभवाच्या आकर्षणाने भाविक, अभ्यासू आणि पर्यटकांचे ते एक आकर्षण आहे. परंतु त्यातील मंदिर वास्तूंच्या चित्ताकर्षकपणाकडे आपले सारे लक्ष केंद्रित होताना त्या मंदिर प्रवेशद्वाराच्या दीपमाळा, त्याच्या सभोवतीच्या तटबंदीवरील कलाकृतीसह प्रांगणातील पुष्करणींकडे तितक्याच जाणीवर्पूक आपण लक्ष देत नाही.
आपल्या पूर्वापारच्या संस्कृतीमध्ये घरासमोरचे तुळशी वृंदावन, केरसुणी, चूल यांची पूजा करून ऋण मानण्याचा परिपाठ आहे. त्यात ग्रामीण भागात विहिरींचीही मनोभावे पूजा करण्याचा रिवाज आहे. उपरोक्त घटक आमचं दैनंदिन जीवन सुखद करण्यासाठी अत्यावश्यक असून, त्याला पूर्वजांनी देवस्वरूप दिल्याने त्यांच्या संवर्धनाबरोबर त्यांचे पावित्र्यही जपले जाते.
वास्तविक भव्य मंदिर वास्तूत प्रवेश करण्याआधी याच पुष्करणीच्या पाण्याने मंदिर पावित्र्य राखण्यासाठी हात-पाय धुऊन प्रवेश करत असतो. मात्र, मंदिर वास्तूतील देवदेवतांच्या मूर्तीसह सभोवतालच्या कलाकृतीमध्ये काही पुष्करणींचा सर्वत्र बोलबाला झालाय. असल्या पुष्करणींची निर्मिती होण्यासाठी मंदिर वास्तू कारणीभूत आहेतच. कारण मंदिर उभारणीसाठी नजीकचा पत्थर काढण्यासाठी जो खड्डा निर्माण होऊन त्यात पाणीसाठा होत असतो. दूरदृष्टीचा अज्ञात वास्तुविशारदकांनी त्यालाच प्राचीन काळी कलापूर्ण पुष्करणींचे स्वरूप देऊन बारमाही पाणी साठय़ाची सोय केली.
कालांतराने पाणीसाठा करणाऱ्या पुष्करणींना देवस्वरूप देऊन त्या अधिकाधिक चित्ताकर्षक करण्याच्या प्रयत्नात त्यात तितक्याच आकर्षक मूर्तीची निर्मिती करण्याबरोबर उपलब्ध क्षेत्रानुसार त्याचा आकार ध्यानी घेऊन पुष्करणीच्या आत उतरण्यासाठी दगडाच्याच सुरक्षित पायऱ्यांची सोय करण्यात आली. हे आकारमान साधत पुष्करणीच्या चौफेर उभारण्यात आलेल्या कोनाडे तयार करताना वास्तुकारांनी भूमिती शास्त्राचा उपयोग केल्याचे दिसते..
या कोनाडय़ातील देवादिकांच्या सुबक मूर्ती निर्माण करताना कलाकाराने आपल्या कौशल्याचा आविष्कार दाखवलाय. भगवान विष्णू आणि पाण्याचं अतूट नातं असल्याने बऱ्याच पुष्करणींत शेषशायी विष्णूचे शिल्प आढळते.
वारसा यादीत समावेश झालेल्या प्राचीन पुष्करणीत काहींनी विश्वव्यापी लौकिक मिळवलाय. त्यातील गुजरातमधील मोधेरा सूर्यमंदिरासमोरची पुष्करणी म्हणजे स्थापत्यकलेचा आदर्श, वस्तुपाठ आहे. मोधेराच्या सूर्यमंदिराइतकेच त्या समोरच्या अलौकिक वास्तुकलेची ही पुष्करणीही आपले लक्ष वेधून घेते. मंदिर मुखमंडपावरील शिल्पाकृतीच्या दगडी कमानी पार करून बाहेर मार्गस्थ झाल्यावर सरळ पायऱ्या उतरून आपण या पुष्करणीच्या क्षेत्रात येऊन पोचतो, चौरस-आयतकोनी या पुष्करणीत भक्कम आकर्षक बांधकाम साधले आहे ते तर लाजवाब आहे. पुष्करणीच्या चौफेर कोनाडे आहेत त्यातून बांधकामातील एकसूत्रीपणाबरोबर अचूकपणाचेही दर्शन घडते.
अलौकिक कलाकृतीची आणखीन एक पुष्करणी म्हणजे गुजरातमधील पाटणनजीकची ‘रानी की बाव’ सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वी निर्माण झालेल्या या कलापूर्ण अशा पुष्करणीला सांस्कृतिक मोलासह इतिहासही आहेच. गुजरात सत्ताधीश राजा भिमदेवाची स्मृती जतन करण्यासाठी त्याची पत्नी राणी उदयमतीनी इ. स. १०२२ ते १०६३ या प्रदीर्घ काळात निर्माण झालेली ही पुष्करणी वास्तुकलेचा अजब नमुना आहे. ही पुष्करणी देखणी तर आहेच, पण आमचे प्राचीन वास्तुरचनाकार जल व्यवस्थापनासह स्थापत्य शास्त्रात कसे प्रगत होते हे जागोजागी जाणवते.
या सात मजली पुष्करणीचे बांधकाम दगडाचे असून, त्यातून गुजरात-राजस्थानी वास्तुशैलीचे दर्शन घडते. ६४ मीटर लांब, २० मीटर रुंद, २६ मीटर खोलीवरून या पुष्करणीची व्याप्ती ध्यानी येते. या विहिरीच्या अंतर्गत भागात प्रवेश करण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत आणि सुरक्षेसाठी जे अनेक खांब उभे केलेत त्यावर धार्मिक पाश्र्वभूमीची उत्कृष्ट शिल्पे आहेत. त्यातून महिशासुरमर्दिनी, राम, वामन या मूर्तीतील भाव तर सजीव आणि बोलके वाटतात.
मोधेरा पुष्करणीच्या उभारणीप्रमाणे येथेही अज्ञात शिल्पकारांनी आपले कसब पेश करताना भूमितीचा आधार घेतलाय. या पुष्करणीला एकूण सात मजले असून, आजही पाच मजल्यांचे बांधकाम सुरक्षित आहे. जलस्रोत संवर्धनाबरोबर आपत्कालीन सुरक्षेसाठी या पुष्करणीत भुयारी मार्गाचीही योजना होती. परंतु नैसर्गिक स्थित्यंतराने तो मार्ग बंदच झालाय.
वेरुळ लेण्याच्या खोदकामाप्रमाणे शिखरावरून तळाकडे या पुष्करणीचे बांधकाम साकारले आहे. धरणीमातेच्या उदरातील एक अप्रतिम सौंदर्य म्हणून या पुष्करणीचा जगभर बोलबाला झाल्याने आता युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळामध्ये तिचा समावेश झालाय. भारतात अनेक ठिकाणी अशा प्रकारच्या प्राचीन पुष्करणी आहेत त्या सर्वाची सम्राज्ञी म्हणून तिचे स्थान अबाधित आहे.
सामाजिक जाणिवेने एक पुण्यकर्म म्हणून मुंबईसह महाराष्ट्रातही काही ठिकाणी पुरातन पुष्करणी आजही आपलं अस्तित्व राखून आहेत. उदा. अहमदनगर जिल्ह्यतील अमृतेश्वर शिवालय मंदिराशेजारची पुष्करणी. तिच्या बांधकामात कलापूर्ण चेहरा आहेच, तर सिद्धेश्वर मंदिरानजीकच्या पुष्करणीला अनेक सुबक मूर्तीचे कोंदण लाभले आहे. या सर्वच प्राचीन पुष्करणींचा आढावा घेतल्यावर आमचे पूर्वज दूरदृष्टीसह स्थापत्य शास्त्रात कसे वाकबदार होते हे जागोजागी जाणवते.
औद्योगिकीकरण, शहरीकरणाच्या झंजावातात आपला मूळ चेहरा लुप्त होत असलेल्या मुंबईसारख्या अवाढव्य शहरातही तीन शतक पार केलेल्या पुष्करणींना वारसा वास्तूसह तेथील जलसाठय़ाबरोबर संस्कृतीचे मोल आहे. मुंबईतील चर्चगेटनजीकची पारशी बावडी धार्मिक अधिष्ठानासह आपलं समाजऋ ण मानत सांस्कृतिक मोलही जपून आहे. दानशूर भिकाजी बेहरामची या श्रद्धावान माणसाच्या नावे ही विहीर असली तरी ‘पारसी बावडी’ म्हणून तिची ओळख आहे.
वारसा यादीत समावेश झालेल्या अन्य पुष्करणींच्या तुलनेत या विहिरीला कलात्मक चेहरा तसा अल्पच आहे. सुमारे २५० वर्षांपूर्वी अरबी समुद्राचं पाणी चर्चगेट स्थानकापर्यंत येत असे तेव्हा त्याच्या नजीकच्या या पुष्करणीला गोड पाणी कसे? हा चमत्कार समाजमनात रुजल्यावर ही पुष्करणी सर्वच धर्मीयांचं आपली मनोकामना पूर्ण करणारं श्रद्धास्थानही झालं. हा लौकिक आजही आहेच.
या बावडीच्या चौफेर संरक्षणासाठी भिंत आहे. दर्शनीभागी जी कमान लागते त्यावर पारसी धर्मीयांच्या तत्त्वप्रणालीनुसार काही बोधचिन्हेही आढळतात. अग्नीबरोबर जलदेवतेलाही पारसी धर्मीयात अनन्यसाधारण श्रद्धास्थान आहेच. समाजऋ ण मानून पारसी बांधवांनी सर्वत्र अनेक पुष्करणी बांधल्यात तरी श्रद्धेचं स्थान या पारसी बावडीला आहे. या बावडीचे संवर्धन करताना त्याच्या पुरातन बांधकामाला बाधा येणार नाही यासाठी आपल्या संस्कृतीचे मोल जपणारा पारसी समाज नेहमीच दक्ष आहे.
एक प्राचीन वास्तू म्हणून पारसी बावडीला ‘अ’ श्रेणीचा वारसा वास्तू दर्जा लाभलाय..
‘पाणी म्हणजे जीवन’ हे सार्वत्रिक सूत्र मान्य केल्यावर आपल्या संस्कृतीत जलदान, जलसंवर्धन आणि त्याचप्रमाणे जलव्यवस्थापन करताना अज्ञात वास्तुरचनाकारांनी नुसत्याच पुष्करणी बांधल्यात असे नव्हे, तर त्यांना कलापूर्ण चेहरा देताना त्या ‘स्वयंभू’ वास्तुकारांनी आपल्या अंगभूत कलाकृतीचा अजरामर आविष्कारही दाखवलाय या आपल्या पूर्वजांच्या अलौकिक कलाकृतीचा हा प्राचीन वारसा जपायलाच हवा. ही त्या अज्ञातांचीही हाक आहे..
arun.malekar10@gmail.com
अरुण मळेकर
आपल्या संस्कृतीत जलदान, जलसंवर्धन आणि त्याचे व्यवस्थापन करताना अज्ञात वास्तुरचनाकारांनी नुसत्याच पुष्करणी बांधल्यात असे नव्हे, तर त्यांना कलापूर्ण चेहरा देताना त्या प्राचीन ‘स्वयंभू’ वास्तुरचनाकारांनी आपल्या अंगभूत कालकृतीचा अजरामर आविष्कारही दाखवल आहे. हा कलाकृतीचा प्राचीन वारसा जपायलाच हवा ही त्या अज्ञातांचीही हाक आहे..
१८ एप्रिल या जागतिक वारसा दिनानिमित्त..
आपल्या देशात कलापूर्ण स्थापत्यशैलीच्या बांधकामात सुमारे १२०० लेणी शिल्पाकृती आणि प्रत्येक प्रांताच्या सांस्कृतिक तसेच त्यांच्या विविध शैलींच्या मंदिर वैभवांनी सर्वाधिक लौकिक मिळवलाय. श्रद्धेपोटी आणि मंदिर वास्तुवैभवाच्या आकर्षणाने भाविक, अभ्यासू आणि पर्यटकांचे ते एक आकर्षण आहे. परंतु त्यातील मंदिर वास्तूंच्या चित्ताकर्षकपणाकडे आपले सारे लक्ष केंद्रित होताना त्या मंदिर प्रवेशद्वाराच्या दीपमाळा, त्याच्या सभोवतीच्या तटबंदीवरील कलाकृतीसह प्रांगणातील पुष्करणींकडे तितक्याच जाणीवर्पूक आपण लक्ष देत नाही.
आपल्या पूर्वापारच्या संस्कृतीमध्ये घरासमोरचे तुळशी वृंदावन, केरसुणी, चूल यांची पूजा करून ऋण मानण्याचा परिपाठ आहे. त्यात ग्रामीण भागात विहिरींचीही मनोभावे पूजा करण्याचा रिवाज आहे. उपरोक्त घटक आमचं दैनंदिन जीवन सुखद करण्यासाठी अत्यावश्यक असून, त्याला पूर्वजांनी देवस्वरूप दिल्याने त्यांच्या संवर्धनाबरोबर त्यांचे पावित्र्यही जपले जाते.
वास्तविक भव्य मंदिर वास्तूत प्रवेश करण्याआधी याच पुष्करणीच्या पाण्याने मंदिर पावित्र्य राखण्यासाठी हात-पाय धुऊन प्रवेश करत असतो. मात्र, मंदिर वास्तूतील देवदेवतांच्या मूर्तीसह सभोवतालच्या कलाकृतीमध्ये काही पुष्करणींचा सर्वत्र बोलबाला झालाय. असल्या पुष्करणींची निर्मिती होण्यासाठी मंदिर वास्तू कारणीभूत आहेतच. कारण मंदिर उभारणीसाठी नजीकचा पत्थर काढण्यासाठी जो खड्डा निर्माण होऊन त्यात पाणीसाठा होत असतो. दूरदृष्टीचा अज्ञात वास्तुविशारदकांनी त्यालाच प्राचीन काळी कलापूर्ण पुष्करणींचे स्वरूप देऊन बारमाही पाणी साठय़ाची सोय केली.
कालांतराने पाणीसाठा करणाऱ्या पुष्करणींना देवस्वरूप देऊन त्या अधिकाधिक चित्ताकर्षक करण्याच्या प्रयत्नात त्यात तितक्याच आकर्षक मूर्तीची निर्मिती करण्याबरोबर उपलब्ध क्षेत्रानुसार त्याचा आकार ध्यानी घेऊन पुष्करणीच्या आत उतरण्यासाठी दगडाच्याच सुरक्षित पायऱ्यांची सोय करण्यात आली. हे आकारमान साधत पुष्करणीच्या चौफेर उभारण्यात आलेल्या कोनाडे तयार करताना वास्तुकारांनी भूमिती शास्त्राचा उपयोग केल्याचे दिसते..
या कोनाडय़ातील देवादिकांच्या सुबक मूर्ती निर्माण करताना कलाकाराने आपल्या कौशल्याचा आविष्कार दाखवलाय. भगवान विष्णू आणि पाण्याचं अतूट नातं असल्याने बऱ्याच पुष्करणींत शेषशायी विष्णूचे शिल्प आढळते.
वारसा यादीत समावेश झालेल्या प्राचीन पुष्करणीत काहींनी विश्वव्यापी लौकिक मिळवलाय. त्यातील गुजरातमधील मोधेरा सूर्यमंदिरासमोरची पुष्करणी म्हणजे स्थापत्यकलेचा आदर्श, वस्तुपाठ आहे. मोधेराच्या सूर्यमंदिराइतकेच त्या समोरच्या अलौकिक वास्तुकलेची ही पुष्करणीही आपले लक्ष वेधून घेते. मंदिर मुखमंडपावरील शिल्पाकृतीच्या दगडी कमानी पार करून बाहेर मार्गस्थ झाल्यावर सरळ पायऱ्या उतरून आपण या पुष्करणीच्या क्षेत्रात येऊन पोचतो, चौरस-आयतकोनी या पुष्करणीत भक्कम आकर्षक बांधकाम साधले आहे ते तर लाजवाब आहे. पुष्करणीच्या चौफेर कोनाडे आहेत त्यातून बांधकामातील एकसूत्रीपणाबरोबर अचूकपणाचेही दर्शन घडते.
अलौकिक कलाकृतीची आणखीन एक पुष्करणी म्हणजे गुजरातमधील पाटणनजीकची ‘रानी की बाव’ सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वी निर्माण झालेल्या या कलापूर्ण अशा पुष्करणीला सांस्कृतिक मोलासह इतिहासही आहेच. गुजरात सत्ताधीश राजा भिमदेवाची स्मृती जतन करण्यासाठी त्याची पत्नी राणी उदयमतीनी इ. स. १०२२ ते १०६३ या प्रदीर्घ काळात निर्माण झालेली ही पुष्करणी वास्तुकलेचा अजब नमुना आहे. ही पुष्करणी देखणी तर आहेच, पण आमचे प्राचीन वास्तुरचनाकार जल व्यवस्थापनासह स्थापत्य शास्त्रात कसे प्रगत होते हे जागोजागी जाणवते.
या सात मजली पुष्करणीचे बांधकाम दगडाचे असून, त्यातून गुजरात-राजस्थानी वास्तुशैलीचे दर्शन घडते. ६४ मीटर लांब, २० मीटर रुंद, २६ मीटर खोलीवरून या पुष्करणीची व्याप्ती ध्यानी येते. या विहिरीच्या अंतर्गत भागात प्रवेश करण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत आणि सुरक्षेसाठी जे अनेक खांब उभे केलेत त्यावर धार्मिक पाश्र्वभूमीची उत्कृष्ट शिल्पे आहेत. त्यातून महिशासुरमर्दिनी, राम, वामन या मूर्तीतील भाव तर सजीव आणि बोलके वाटतात.
मोधेरा पुष्करणीच्या उभारणीप्रमाणे येथेही अज्ञात शिल्पकारांनी आपले कसब पेश करताना भूमितीचा आधार घेतलाय. या पुष्करणीला एकूण सात मजले असून, आजही पाच मजल्यांचे बांधकाम सुरक्षित आहे. जलस्रोत संवर्धनाबरोबर आपत्कालीन सुरक्षेसाठी या पुष्करणीत भुयारी मार्गाचीही योजना होती. परंतु नैसर्गिक स्थित्यंतराने तो मार्ग बंदच झालाय.
वेरुळ लेण्याच्या खोदकामाप्रमाणे शिखरावरून तळाकडे या पुष्करणीचे बांधकाम साकारले आहे. धरणीमातेच्या उदरातील एक अप्रतिम सौंदर्य म्हणून या पुष्करणीचा जगभर बोलबाला झाल्याने आता युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळामध्ये तिचा समावेश झालाय. भारतात अनेक ठिकाणी अशा प्रकारच्या प्राचीन पुष्करणी आहेत त्या सर्वाची सम्राज्ञी म्हणून तिचे स्थान अबाधित आहे.
सामाजिक जाणिवेने एक पुण्यकर्म म्हणून मुंबईसह महाराष्ट्रातही काही ठिकाणी पुरातन पुष्करणी आजही आपलं अस्तित्व राखून आहेत. उदा. अहमदनगर जिल्ह्यतील अमृतेश्वर शिवालय मंदिराशेजारची पुष्करणी. तिच्या बांधकामात कलापूर्ण चेहरा आहेच, तर सिद्धेश्वर मंदिरानजीकच्या पुष्करणीला अनेक सुबक मूर्तीचे कोंदण लाभले आहे. या सर्वच प्राचीन पुष्करणींचा आढावा घेतल्यावर आमचे पूर्वज दूरदृष्टीसह स्थापत्य शास्त्रात कसे वाकबदार होते हे जागोजागी जाणवते.
औद्योगिकीकरण, शहरीकरणाच्या झंजावातात आपला मूळ चेहरा लुप्त होत असलेल्या मुंबईसारख्या अवाढव्य शहरातही तीन शतक पार केलेल्या पुष्करणींना वारसा वास्तूसह तेथील जलसाठय़ाबरोबर संस्कृतीचे मोल आहे. मुंबईतील चर्चगेटनजीकची पारशी बावडी धार्मिक अधिष्ठानासह आपलं समाजऋ ण मानत सांस्कृतिक मोलही जपून आहे. दानशूर भिकाजी बेहरामची या श्रद्धावान माणसाच्या नावे ही विहीर असली तरी ‘पारसी बावडी’ म्हणून तिची ओळख आहे.
वारसा यादीत समावेश झालेल्या अन्य पुष्करणींच्या तुलनेत या विहिरीला कलात्मक चेहरा तसा अल्पच आहे. सुमारे २५० वर्षांपूर्वी अरबी समुद्राचं पाणी चर्चगेट स्थानकापर्यंत येत असे तेव्हा त्याच्या नजीकच्या या पुष्करणीला गोड पाणी कसे? हा चमत्कार समाजमनात रुजल्यावर ही पुष्करणी सर्वच धर्मीयांचं आपली मनोकामना पूर्ण करणारं श्रद्धास्थानही झालं. हा लौकिक आजही आहेच.
या बावडीच्या चौफेर संरक्षणासाठी भिंत आहे. दर्शनीभागी जी कमान लागते त्यावर पारसी धर्मीयांच्या तत्त्वप्रणालीनुसार काही बोधचिन्हेही आढळतात. अग्नीबरोबर जलदेवतेलाही पारसी धर्मीयात अनन्यसाधारण श्रद्धास्थान आहेच. समाजऋ ण मानून पारसी बांधवांनी सर्वत्र अनेक पुष्करणी बांधल्यात तरी श्रद्धेचं स्थान या पारसी बावडीला आहे. या बावडीचे संवर्धन करताना त्याच्या पुरातन बांधकामाला बाधा येणार नाही यासाठी आपल्या संस्कृतीचे मोल जपणारा पारसी समाज नेहमीच दक्ष आहे.
एक प्राचीन वास्तू म्हणून पारसी बावडीला ‘अ’ श्रेणीचा वारसा वास्तू दर्जा लाभलाय..
‘पाणी म्हणजे जीवन’ हे सार्वत्रिक सूत्र मान्य केल्यावर आपल्या संस्कृतीत जलदान, जलसंवर्धन आणि त्याचप्रमाणे जलव्यवस्थापन करताना अज्ञात वास्तुरचनाकारांनी नुसत्याच पुष्करणी बांधल्यात असे नव्हे, तर त्यांना कलापूर्ण चेहरा देताना त्या ‘स्वयंभू’ वास्तुकारांनी आपल्या अंगभूत कलाकृतीचा अजरामर आविष्कारही दाखवलाय या आपल्या पूर्वजांच्या अलौकिक कलाकृतीचा हा प्राचीन वारसा जपायलाच हवा. ही त्या अज्ञातांचीही हाक आहे..
arun.malekar10@gmail.com
माट येथील कुषाणकालीन मंदिर
लोकसत्ता टीम
|| आनंद कानिटकर
गुप्तपूर्व मंदिरांच्या उत्खननात सापडणाऱ्या पुरातत्त्वीय अवशेषांबद्दल अधिक न लिहिले गेल्यामुळे, तसेच त्याची विशेष चर्चा न केली गेल्यामुळे अनेकदा भारतीय उपखंडातील ही प्राचीन मंदिरे आपल्याला अधिक परिचित नसतात. गुप्त राजवंशापूर्वी उत्तर भारतात आलेल्या कुषाण या राजवंशातील राजांनी तसेच त्यांच्या कालखंडात बांधल्या गेलेल्या मंदिरांची उत्खननातून आपल्याला माहिती मिळाली आहे.
कुषाण राजे साधारणपणे इ. स. ४० ते इ. स. ३६० या काळात होऊन गेले. कुजुल कडफायसिस हा अंदाजे इ. स. ४० ते इ. स. ९० या काळात राज्य करणारा कुषाण राजा या घराण्याचा संस्थापक म्हटला जाऊ शकतो. कारण तो अफगाणिस्तानच्या उत्तरेकडील बाल्ख या भागात प्रांताधिकारी असताना त्याने स्वतंत्रपणे राज्य करायला सुरुवात केली. नंतर या वंशातील विम तक्षम (अंदाजे इ. स. ९० ते ११३), विम कडफायसिस (इ. स. ११३ ते इ. स. १२७) इत्यादी राजांनी चीनवरून येणाऱ्या रेशीम मार्गावरील व्यापार ताब्यात ठेवण्यासाठी या मार्गावरील सध्याचा दक्षिण उझबेकिस्तान, ईशान्य अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तानचा भाग हा आपल्या आधिपत्याखाली आणला. या राजघराण्यातील पुढील महत्त्वाचे राजे म्हणजे कनिष्क (इ. स. १२७ ते इ. स. १५०), व हुविष्क (इ. स. १५० ते इ. स. १९०). कनिष्काच्या काळात काश्मीरपासून बिहारमधील पाटलीपुत्र (पाटणा) पर्यंत कुषाणांचा राज्यविस्तार झाला.
या कुषाण राजांच्या काळातील अनेक मंदिर अवशेष, मूर्ती, शिलालेख उत्तर भारतात विशेषत: मथुरेच्या आसपासच्या परिसरात आढळतात. या परिसरात यक्ष, यक्षी, नाग, शिव, विष्णू, मातृका, दुर्गा, सूर्य, लक्ष्मी, इत्यादींच्या कुषाणपूर्व तसेच कुषाण काळातील अनेक मूर्ती सापडल्या आहेत.
१९११-१२ साली पंडित राधा-कृष्ण यांनी मथुरेच्या उत्तरेला असणाऱ्या माट या गावातील टोकरी टिला या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या प्राचीन अवशेषांच्या टेकाडावर उत्खनन करून कुषाण राजांच्या काळात विटांनी बांधलेल्या एका ‘देवकुला’चे (मंदिराचे) अवशेष उजेडात आणले. या उत्खननात त्यांना आयताकृती १०० फूट लांबीचे आणि ५९ फूट रुंदीचे जोते सापडले होते. त्यावर एका वर्तुळाकार मंदिराच्या बांधकामाचे तसेच इतर खोल्या बांधल्याचे पुरावे सापडले होते. या जोत्याच्या ईशान्येला पायऱ्या होत्या. तर जोत्यावर पश्चिमेकडे लंबगोलाकार गर्भगृह असल्याचे पुरावे सापडले होते. आसपासच्या गावातील रहिवाशांनी या टेकाडातून विटा मिळत असल्याने घरबांधणीसाठी येथील विटा काढून नेल्याने या मंदिराचा बराचसा भाग नष्ट झाला होता.
या जोत्याच्या दक्षिणेला आवाराच्या भिंतीचा काही भाग व त्याला लागून असलेल्या खोल्यांचे अवशेष सापडले होते. तर जोत्याच्या पश्चिमेला जवळ जवळ जोत्याएवढीच लांबी-रुंदी असलेला, पण विटांनी बांधून काढलेल्या तलावाचे अवशेष होते. या तलावाच्या काठावरील विटांचा आकार आणि जोत्याच्या व मंदिराच्या विटांचा आकार सारखा आहे. म्हणजे हे दोन्ही एकाच काळात निर्माण झाले होते.
या मंदिराच्या परिसरातील सर्वात महत्त्वाचा शोध म्हणजे या जोत्यावर सापडलेले कुषाण राजांचे पूर्णाकृती पुतळे! यातील तीन पुतळ्यांवर लेख कोरलेला आहे. त्यावरून ते कुषाण राजांचे पुतळे होत, यात शंका उरत नाही. परंतु हे पुतळे जोत्यावरील वर्तुळाकार गर्भगृहात न सापडता त्यापासून थोडय़ा अंतरावर, पण जोत्यावरच एका खोलीपाशी सापडले होते. यात एक सिंहासनावर बसलेल्या राजाचा पुतळा होता. या पुतळ्याचा कमरेवरील धडाचा भाग मंदिराशेजारी असलेल्या तलावाकाठी ठेवलेला सापडला. या अध्र्या पुतळ्याची स्थानिक लोक ‘वरुण’ म्हणून पूजा करीत होते. या पुतळ्याच्या दोन पायांमधील जागेत दोन ओळींचा संस्कृत भाषेतील व ब्राह्मी लिपीतील एक लेख कोरलेला होता. या शिलालेखात ‘महाराजो राजातिराजो देवपुत्रो कुषाणपुत्रो शाही विम तक्षुमस्य बाकणपतीन (हुमस्फल) देवकुलं कारिता’ असा उल्लेख आहे. म्हणजे वर उल्लेख केलेल्या विम तक्षम या कुषाण राजाच्या हुमस्फल नावाच्या बाकणपतीने- म्हणजे अधिकाऱ्याने देवकुलाची निर्मिती केली. तसेच या शिलालेखातील पुढील वाक्यात येथे बाग, पुष्करणी, विहीर, सभागृह तसेच द्वारतोरण (कदाचित सांची येथील स्तुपासमोरील तोरणाप्रमाणे असलेले तोरण) बांधल्याचा उल्लेख आहे. त्यावरून हा पुतळा कदाचित अंदाजे इ. स. ९० ते इ. स. ११३ या काळात राज्य करणाऱ्या विम तक्षम या कुषाण राजाचा असावा. येथेच सापडलेला एक पुतळा कनिष्क या राजाचा होता, हे त्यावरील ‘महाराजा राजातिराजा देवपुत्रो कनिष्को’ या कोरीव लेखाने लक्षात येते.
माट येथे एक भग्न मूर्तीचे पादपीठ सापडले होते. या पादपीठावरील कोरीव लेखानुसार कुषाण राजा हुविष्क याच्या पितामहांनी बांधलेले देवकुल भग्न, विशीर्ण झालेले असल्याने हुविष्काचा महादंडनायक (एक अधिकारी) याने या देवकुलाची दुरुस्ती करविली. या लेखाच्या पहिल्याच ओळीत ननाया (किंवा नना या मध्य आशियातील प्रसिद्ध) देवीच्या उत्सवात तिच्याकडून राज्य प्राप्त झालेला राजा हुविष्क’ असा हुविष्काचा उल्लेख केला आहे. हुविष्काचे वडील कनिष्क याच्या अफगाणिस्तानातील रबाटक येथे सापडलेल्या शिलालेखात कनिष्कालाही ‘नना’ या देवीकडून राज्यप्राप्ती झाली होती हे पहिल्याच ओळीत नमूद केले आहे, हे या संदर्भात लक्षात घेतले पाहिजे. याशिवाय येथे नित्य येणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी काही तरतूद केलेली होती.
काही संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, माट येथील हे देवकुल म्हणजे कुषाण राजांचेच मंदिर होते. परंतु येथे सापडलेल्या अजून एका भग्न मूर्तीमध्ये एका पुरुषाचा कमरेपर्यंतचा भाग दिसतो आहे. या मूर्तीच्या पायामागे एक सिंह कोरलेला आहे. तर याच मंदिराच्या आवारात एक स्त्री प्रतिमाही सापडली होती. या स्त्री प्रतिमेच्या मागील बाजूस सिंह दाखवला होता. वासुदेव शरण अग्रवाल या ज्येष्ठ संशोधकांच्या मतानुसार, या प्रतिमा अनुक्रमे शिव व दुग्रेच्या असाव्यात. कुषाण राजे शिवपूजक होते हे त्यांच्या नाण्यांवरील शिवप्रतिमांवरून दिसून येते. परंतु माट येथे कुषाण राजांच्या पुतळ्याची देवतारूपात पूजा होत असावी याबद्दल संशोधकांत एकमत नाही. विशेष म्हणजे, हे राजांचे पुतळे मुख्य गर्भगृहात नव्हते व असू शकत नव्हते हे या मंदिराचा आराखडा, पुतळ्यांचा आकार बघितला तरी लक्षात येते.
भास या लेखकाच्या संस्कृत ‘प्रतिमानाटक’ या नाटकात राम वनवासाला गेल्यानंतर आपल्या आजोळहून अयोध्येला परत येणाऱ्या भरताला अयोध्येच्या बाहेर असलेल्या एका प्रतिमागृहात इतर तीन राजांच्या पुतळ्यासोबत दशरथाचाही पुतळा दिसतो. या प्रतिमागृहात केवळ मृत राजांचे पुतळे उभारला जाण्याचा संकेत असल्याचा उल्लेख भासाने केला आहे. येथे उभारलेल्या दशरथाच्या पुतळ्यावरून राखणदाराकडे अधिक चौकशी करता भरताला दशरथाचा मृत्यू झाल्याची वार्ता कळते, असे भासाने दाखवले आहे. या नाटकातील राजांचे पुतळे असणाऱ्या प्रतिमागृह या उल्लेखाच्या आधारे १९२४ मध्ये पहिल्यांदा दया राम साहनी यांनी माट येथील कुषाणांच्या या देवकुलाला कुषाण राजांचे ‘प्रतिमागृह’ असल्याचे म्हटले.
देवकुल (देवगृह) हा शब्द केवळ कुषाणांच्या माट येथील या मंदिराच्या बाबतीतच वापरला गेला आहे असे नव्हे, तर मथुरा येथे सापडलेल्या काही जैन शिलालेखांमध्येदेखील देवकुल हा शब्द वापरला आहे. याशिवाय येथील कोणत्याही लेखांत हे कुषाण राजासाठी बांधलेले देवकुल आहे असा उल्लेख नाही. उलट या देवकुलाच्या दुरुस्तीच्या पुण्याने हुविष्क राजाचे आरोग्य वाढावे अशी लेखात शेवटी प्रार्थना केली आहे. त्यामुळे हे कुषाण राजांच्या पूजनासाठी बांधलेले देवकुल नसून, कुषाण राजांनी बांधलेले व कदाचित शिव आणि दुग्रेच्या प्रतिमा असलेले हे देवकुल होते; ज्याच्या आवारात कुषाण राजांच्या प्रतिमा उभारण्यात आल्या होत्या, हे लक्षात घेतले पाहिजे. राजघराण्यातील व्यक्तींच्या प्रतिमा उभारण्याची पद्धत जुन्नरजवळील नाणेघाट येथील इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात कोरलेल्या लेण्यातील सातवाहन कुळातील व्यक्तींच्या प्रतिमांवरून लक्षात येते. परंतु माट येथील कुषाणांच्या या देवकुलावरून नाणेघाटातील सातवाहन राजांच्या लेण्याचा उल्लेख अनेकदा ‘सातवाहनांचे देवकुल’ असा केला जातो हे योग्य नाही; कारण ते लेणे कोणत्याही देवाचे मंदिर म्हणून उभारण्यात आले नव्हते.
कुषाण वंशातील महत्त्वाचा राजा कनिष्क याच्या काळात अफगाणिस्तानात बांधलेल्या दोन मंदिरांबाबत पुढील लेखात विस्ताराने पाहू या.
|| आनंद कानिटकर
गुप्तपूर्व मंदिरांच्या उत्खननात सापडणाऱ्या पुरातत्त्वीय अवशेषांबद्दल अधिक न लिहिले गेल्यामुळे, तसेच त्याची विशेष चर्चा न केली गेल्यामुळे अनेकदा भारतीय उपखंडातील ही प्राचीन मंदिरे आपल्याला अधिक परिचित नसतात. गुप्त राजवंशापूर्वी उत्तर भारतात आलेल्या कुषाण या राजवंशातील राजांनी तसेच त्यांच्या कालखंडात बांधल्या गेलेल्या मंदिरांची उत्खननातून आपल्याला माहिती मिळाली आहे.
कुषाण राजे साधारणपणे इ. स. ४० ते इ. स. ३६० या काळात होऊन गेले. कुजुल कडफायसिस हा अंदाजे इ. स. ४० ते इ. स. ९० या काळात राज्य करणारा कुषाण राजा या घराण्याचा संस्थापक म्हटला जाऊ शकतो. कारण तो अफगाणिस्तानच्या उत्तरेकडील बाल्ख या भागात प्रांताधिकारी असताना त्याने स्वतंत्रपणे राज्य करायला सुरुवात केली. नंतर या वंशातील विम तक्षम (अंदाजे इ. स. ९० ते ११३), विम कडफायसिस (इ. स. ११३ ते इ. स. १२७) इत्यादी राजांनी चीनवरून येणाऱ्या रेशीम मार्गावरील व्यापार ताब्यात ठेवण्यासाठी या मार्गावरील सध्याचा दक्षिण उझबेकिस्तान, ईशान्य अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तानचा भाग हा आपल्या आधिपत्याखाली आणला. या राजघराण्यातील पुढील महत्त्वाचे राजे म्हणजे कनिष्क (इ. स. १२७ ते इ. स. १५०), व हुविष्क (इ. स. १५० ते इ. स. १९०). कनिष्काच्या काळात काश्मीरपासून बिहारमधील पाटलीपुत्र (पाटणा) पर्यंत कुषाणांचा राज्यविस्तार झाला.
या कुषाण राजांच्या काळातील अनेक मंदिर अवशेष, मूर्ती, शिलालेख उत्तर भारतात विशेषत: मथुरेच्या आसपासच्या परिसरात आढळतात. या परिसरात यक्ष, यक्षी, नाग, शिव, विष्णू, मातृका, दुर्गा, सूर्य, लक्ष्मी, इत्यादींच्या कुषाणपूर्व तसेच कुषाण काळातील अनेक मूर्ती सापडल्या आहेत.
१९११-१२ साली पंडित राधा-कृष्ण यांनी मथुरेच्या उत्तरेला असणाऱ्या माट या गावातील टोकरी टिला या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या प्राचीन अवशेषांच्या टेकाडावर उत्खनन करून कुषाण राजांच्या काळात विटांनी बांधलेल्या एका ‘देवकुला’चे (मंदिराचे) अवशेष उजेडात आणले. या उत्खननात त्यांना आयताकृती १०० फूट लांबीचे आणि ५९ फूट रुंदीचे जोते सापडले होते. त्यावर एका वर्तुळाकार मंदिराच्या बांधकामाचे तसेच इतर खोल्या बांधल्याचे पुरावे सापडले होते. या जोत्याच्या ईशान्येला पायऱ्या होत्या. तर जोत्यावर पश्चिमेकडे लंबगोलाकार गर्भगृह असल्याचे पुरावे सापडले होते. आसपासच्या गावातील रहिवाशांनी या टेकाडातून विटा मिळत असल्याने घरबांधणीसाठी येथील विटा काढून नेल्याने या मंदिराचा बराचसा भाग नष्ट झाला होता.
या जोत्याच्या दक्षिणेला आवाराच्या भिंतीचा काही भाग व त्याला लागून असलेल्या खोल्यांचे अवशेष सापडले होते. तर जोत्याच्या पश्चिमेला जवळ जवळ जोत्याएवढीच लांबी-रुंदी असलेला, पण विटांनी बांधून काढलेल्या तलावाचे अवशेष होते. या तलावाच्या काठावरील विटांचा आकार आणि जोत्याच्या व मंदिराच्या विटांचा आकार सारखा आहे. म्हणजे हे दोन्ही एकाच काळात निर्माण झाले होते.
या मंदिराच्या परिसरातील सर्वात महत्त्वाचा शोध म्हणजे या जोत्यावर सापडलेले कुषाण राजांचे पूर्णाकृती पुतळे! यातील तीन पुतळ्यांवर लेख कोरलेला आहे. त्यावरून ते कुषाण राजांचे पुतळे होत, यात शंका उरत नाही. परंतु हे पुतळे जोत्यावरील वर्तुळाकार गर्भगृहात न सापडता त्यापासून थोडय़ा अंतरावर, पण जोत्यावरच एका खोलीपाशी सापडले होते. यात एक सिंहासनावर बसलेल्या राजाचा पुतळा होता. या पुतळ्याचा कमरेवरील धडाचा भाग मंदिराशेजारी असलेल्या तलावाकाठी ठेवलेला सापडला. या अध्र्या पुतळ्याची स्थानिक लोक ‘वरुण’ म्हणून पूजा करीत होते. या पुतळ्याच्या दोन पायांमधील जागेत दोन ओळींचा संस्कृत भाषेतील व ब्राह्मी लिपीतील एक लेख कोरलेला होता. या शिलालेखात ‘महाराजो राजातिराजो देवपुत्रो कुषाणपुत्रो शाही विम तक्षुमस्य बाकणपतीन (हुमस्फल) देवकुलं कारिता’ असा उल्लेख आहे. म्हणजे वर उल्लेख केलेल्या विम तक्षम या कुषाण राजाच्या हुमस्फल नावाच्या बाकणपतीने- म्हणजे अधिकाऱ्याने देवकुलाची निर्मिती केली. तसेच या शिलालेखातील पुढील वाक्यात येथे बाग, पुष्करणी, विहीर, सभागृह तसेच द्वारतोरण (कदाचित सांची येथील स्तुपासमोरील तोरणाप्रमाणे असलेले तोरण) बांधल्याचा उल्लेख आहे. त्यावरून हा पुतळा कदाचित अंदाजे इ. स. ९० ते इ. स. ११३ या काळात राज्य करणाऱ्या विम तक्षम या कुषाण राजाचा असावा. येथेच सापडलेला एक पुतळा कनिष्क या राजाचा होता, हे त्यावरील ‘महाराजा राजातिराजा देवपुत्रो कनिष्को’ या कोरीव लेखाने लक्षात येते.
माट येथे एक भग्न मूर्तीचे पादपीठ सापडले होते. या पादपीठावरील कोरीव लेखानुसार कुषाण राजा हुविष्क याच्या पितामहांनी बांधलेले देवकुल भग्न, विशीर्ण झालेले असल्याने हुविष्काचा महादंडनायक (एक अधिकारी) याने या देवकुलाची दुरुस्ती करविली. या लेखाच्या पहिल्याच ओळीत ननाया (किंवा नना या मध्य आशियातील प्रसिद्ध) देवीच्या उत्सवात तिच्याकडून राज्य प्राप्त झालेला राजा हुविष्क’ असा हुविष्काचा उल्लेख केला आहे. हुविष्काचे वडील कनिष्क याच्या अफगाणिस्तानातील रबाटक येथे सापडलेल्या शिलालेखात कनिष्कालाही ‘नना’ या देवीकडून राज्यप्राप्ती झाली होती हे पहिल्याच ओळीत नमूद केले आहे, हे या संदर्भात लक्षात घेतले पाहिजे. याशिवाय येथे नित्य येणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी काही तरतूद केलेली होती.
काही संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, माट येथील हे देवकुल म्हणजे कुषाण राजांचेच मंदिर होते. परंतु येथे सापडलेल्या अजून एका भग्न मूर्तीमध्ये एका पुरुषाचा कमरेपर्यंतचा भाग दिसतो आहे. या मूर्तीच्या पायामागे एक सिंह कोरलेला आहे. तर याच मंदिराच्या आवारात एक स्त्री प्रतिमाही सापडली होती. या स्त्री प्रतिमेच्या मागील बाजूस सिंह दाखवला होता. वासुदेव शरण अग्रवाल या ज्येष्ठ संशोधकांच्या मतानुसार, या प्रतिमा अनुक्रमे शिव व दुग्रेच्या असाव्यात. कुषाण राजे शिवपूजक होते हे त्यांच्या नाण्यांवरील शिवप्रतिमांवरून दिसून येते. परंतु माट येथे कुषाण राजांच्या पुतळ्याची देवतारूपात पूजा होत असावी याबद्दल संशोधकांत एकमत नाही. विशेष म्हणजे, हे राजांचे पुतळे मुख्य गर्भगृहात नव्हते व असू शकत नव्हते हे या मंदिराचा आराखडा, पुतळ्यांचा आकार बघितला तरी लक्षात येते.
भास या लेखकाच्या संस्कृत ‘प्रतिमानाटक’ या नाटकात राम वनवासाला गेल्यानंतर आपल्या आजोळहून अयोध्येला परत येणाऱ्या भरताला अयोध्येच्या बाहेर असलेल्या एका प्रतिमागृहात इतर तीन राजांच्या पुतळ्यासोबत दशरथाचाही पुतळा दिसतो. या प्रतिमागृहात केवळ मृत राजांचे पुतळे उभारला जाण्याचा संकेत असल्याचा उल्लेख भासाने केला आहे. येथे उभारलेल्या दशरथाच्या पुतळ्यावरून राखणदाराकडे अधिक चौकशी करता भरताला दशरथाचा मृत्यू झाल्याची वार्ता कळते, असे भासाने दाखवले आहे. या नाटकातील राजांचे पुतळे असणाऱ्या प्रतिमागृह या उल्लेखाच्या आधारे १९२४ मध्ये पहिल्यांदा दया राम साहनी यांनी माट येथील कुषाणांच्या या देवकुलाला कुषाण राजांचे ‘प्रतिमागृह’ असल्याचे म्हटले.
देवकुल (देवगृह) हा शब्द केवळ कुषाणांच्या माट येथील या मंदिराच्या बाबतीतच वापरला गेला आहे असे नव्हे, तर मथुरा येथे सापडलेल्या काही जैन शिलालेखांमध्येदेखील देवकुल हा शब्द वापरला आहे. याशिवाय येथील कोणत्याही लेखांत हे कुषाण राजासाठी बांधलेले देवकुल आहे असा उल्लेख नाही. उलट या देवकुलाच्या दुरुस्तीच्या पुण्याने हुविष्क राजाचे आरोग्य वाढावे अशी लेखात शेवटी प्रार्थना केली आहे. त्यामुळे हे कुषाण राजांच्या पूजनासाठी बांधलेले देवकुल नसून, कुषाण राजांनी बांधलेले व कदाचित शिव आणि दुग्रेच्या प्रतिमा असलेले हे देवकुल होते; ज्याच्या आवारात कुषाण राजांच्या प्रतिमा उभारण्यात आल्या होत्या, हे लक्षात घेतले पाहिजे. राजघराण्यातील व्यक्तींच्या प्रतिमा उभारण्याची पद्धत जुन्नरजवळील नाणेघाट येथील इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात कोरलेल्या लेण्यातील सातवाहन कुळातील व्यक्तींच्या प्रतिमांवरून लक्षात येते. परंतु माट येथील कुषाणांच्या या देवकुलावरून नाणेघाटातील सातवाहन राजांच्या लेण्याचा उल्लेख अनेकदा ‘सातवाहनांचे देवकुल’ असा केला जातो हे योग्य नाही; कारण ते लेणे कोणत्याही देवाचे मंदिर म्हणून उभारण्यात आले नव्हते.
कुषाण वंशातील महत्त्वाचा राजा कनिष्क याच्या काळात अफगाणिस्तानात बांधलेल्या दोन मंदिरांबाबत पुढील लेखात विस्ताराने पाहू या.
मंदिर स्थापत्य : अफगाणिस्तानातील कुषाणकालीन मंदिरे
लोकसत्ता टीम
आनंद कानिटकर
मागील लेखात बघितल्याप्रमाणे इ. स. पहिले शतक ते इ. स.चौथे शतक या काळात कुषाण घराण्यातील राजे उझबेकिस्थानचा दक्षिण भाग, उत्तर अफगाणिस्तान ते उत्तर भारत या भूभागावर राज्य करत होते. या कुषाण राजांच्या नाण्यांवर ओएशो, मिथ्र, नना इत्यादी इराणीयन देवता तर बुद्ध, मत्रेय, महासेन, विशाख इत्यादी भारतीय देवता आढळतात. सध्याच्या दक्षिण उझबेकिस्तान, उत्तर अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तान आणि उत्तर भारत या भूभागात प्राचीन काळी पूजनीय असणाऱ्या देवतांना कुषाण राजांनी आपल्या नाण्यांवर स्थान दिले होते.
त्यांच्या उत्तरप्रदेशातील मथुरेजवळील माट येथील मंदिराबद्दल आपण मागील लेखात बघितले होते. पण याच कुषाणांची अफगाणिस्तान येथे सुर्ख कोताल आणि रबाटक या दोन ठिकाणी दोन मंदिरे होती असे तेथील उत्खननातून आणि शिलालेखांतून समोर आले आहे. ही दोन्ही ठिकाणे कुषाणांच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाची आहेत. इथे एक मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे की सुर्ख कोताल अथवा रबाटक येथील कुषाणांच्या मंदिरांची स्थापत्य शैली भारतीय मंदिराप्रमाणे नसून, त्या भागात प्रचलित असणाऱ्या ग्रीक मंदिराप्रमाणे होती.
डॉ. श्लुमबर्गर यांनी १९५३ ते १९६३ च्या दरम्यान अफगाणिस्तानातील सुर्ख कोताल येथील टेकडीवर केलेल्या उत्खननातून तेथील तटबंदीयुक्त मंदिर प्रकाशात आले. येथे चार शिलालेख सापडले आहेत. त्यात कुषाण अधिकाऱ्यांचे ग्रीक लिपीतील आणि बॅक्ट्रियन भाषेतील शिलालेखदेखील सापडले, ज्यातून या मंदिराबद्दल अधिक माहिती मिळते. येथे सापडलेल्या ग्रीक लिपी आणि ग्रीक भाषेतील शिलालेख या मंदिराच्या निर्मितीची माहिती देतो. पण यातील राजाचे व अधिकाऱ्याचे नाव नष्ट झाले आहे. हा लेख कुषाण राजा कनिष्क याच्यापूर्वीचा असावा म्हणजेच सुर्ख कोताल येथील मंदिराची निर्मिती कदाचित कनिष्काआधी करण्यात आलेली असावी. परंतु येथेच सापडलेल्या अंदाजे इ. स. १५८ सालच्या शिलालेखात या मंदिराच्या निर्मितीचे श्रेय कनिष्काला देण्यात आले आहे.
सुर्ख कोताल येथील मंदिराची रचना एका टेकडीवर केलेली असून, टेकडीचा पुढील भाग फोडून त्यावर चार ठिकाणी मंच (टेरेस) तयार करण्यात आले होते. हे चारही मंच जिन्यांनी एकमेकांना जोडले होते. येथेच सापडलेल्या अंदाजे इ. स. १५८ सालच्या शिलालेखात नमूद केल्याप्रमाणे येथे नोकोनझोको नावाच्या कुषाण अधिकाऱ्याने येथील विहिरीला पाणी लागत नसल्याने दुसरा कालवा खोदवून घेऊन त्या कालव्याने पाणी आणून विहिरीत सोडले व मंदिराला पाणीपुरवठयाची व्यवस्था केली. (रेखाचित्र पहा).
सुर्ख कोताल येथील टेकडीवरील मंदिराच्या आवारात पश्चिमेला मध्यभागी एक गर्भगृह होते. डॉ श्लुमबर्गर यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांना एक स्त्री व पुरुषाची कमरेपर्यंतची भग्न मूर्ती याच गर्भगृहात सापडली होती. ती भग्न मूर्ती उमामहेश्वराची असावी असा अंदाज त्यांनी व्यक्त केला होता. याशिवाय कालांतराने याच टेकडीवर अजून दोन मंदिरे उभारण्यात आली. त्यात एक प्राचीन इराणीयन पद्धतीचे अग्निमंदिरदेखील होते.
याच मंदिराच्या आवारात कुषाण राजांचे आणि राजपुत्रांचे तीन पुतळे सापडले होते. त्यावर कोणताही लेख नसल्याने ते नक्की कोणत्या राजाचे पुतळे आहेत हे समजले नसले तरी त्यातील एक पुतळा राजा कनिष्काचा नाण्यावरील असलेल्या त्याच्या चित्राच्या साधम्र्यामुळे कनिष्काचा असल्याचे मानले जाते.
याशिवाय उत्तर अफगाणिस्तानातील रबाटक येथे १९९७ साली एका मोठय़ा शिळेवर लिहिलेला लेख सापडला होता. हा लेखदेखील कुषाणकाळातील असून त्यात कुषाण राजा कनिष्क याच्या राज्याच्या पहिल्या वर्षी म्हणजे इ. स. १२८ मध्ये रबाटक येथील मंदिराची निर्मिती करण्यात आली होती हे नमूद केले आहे. या लेखानुसार कनिष्काला इराणीयन देवी नना हिच्या कृपेने राज्यप्राप्ती झाली आणि त्याने येथे ‘बगोलांगो’ म्हणजे देवांचे मंदिर उभारले होते. याच शिलालेखात कनिष्कापर्यंतची कुषाणांची वंशावळ दिलेली असल्याने कुषाण घराण्याच्या इतिहासावर महत्त्वाचा प्रकाश पडला. या लेखात उल्लेख केल्याप्रमाणे येथे कुजुल कडफायसिस, विम तक्षम, विम कडफायसिस आणि कनिष्क यांचे पुतळे उभारले होते. परंतु येथे कोणतेही पुतळे सापडले नाहीत.
रबाटक येथील शिलालेख तालिबान काळात १९९७ साली सापडल्याने या ठिकाणी कोणतेही उत्खनन होऊ शकलेले नाही. तालिबाननंतरच्या काळात २००२ मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणादरम्यान रबाटक येथेही टेकडीवर मंदिर होते हे तेथे सापडलेल्या अवशेषांवरून लक्षात आले. परंतु अफगाणिस्तानातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे रबाटक येथील पुरातत्वीय स्थळाची खणून अवैध लूट करण्यात आली होती. त्यामुळे तेथे काही खांबांच्या अवशेषांखेरीज व काही घडीव दगडांखेरीज काहीही सापडले नाही. येथील शिलालेखातील उल्लेखावरून कदाचित येथे नना (प्राचीन इराणीयन स्त्री देवता) व उमा या देवतांच्या मूर्तीदेखील पुजल्या जात असाव्यात.
माट येथील शिलालेखात मंदिरासाठी ‘देवकुल’ हा शब्द वापरलेला असून, त्याच अर्थाचा ‘बगोलग्गो’ अथवा ‘बगोलांगो’ हा बॅक्ट्रिअन भाषेतील शब्द अनुक्रमे रबाटक व सुर्ख कोताल येथील शिलालेखांत वापरला आहे. या शब्दाचा अर्थ बग + लांग (किंवा लग्गो) म्हणजे देवाचे मंदिर असा होतो. काही संशोधकांच्या मतानुसार, सुर्ख कोताल आणि रबाटक मंदिरे अफगाणिस्तानातील सध्याच्या ज्या बागलाण प्रांतात आहे, तो ‘बागलाण’ हा शब्द तेथील बगोलांगो या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या कुषाण मंदिरांवरून आला असावा.
माट व सुर्ख कोताल येथील मंदिरे कुषाण राजा हुविष्क याच्या काळात दुरुस्त करण्यात आली होती हे तेथील लेखांवरून समजते. परंतु रबाटक येथील लेखात दुरुस्तीचा नव्हे तर मंदिर उभारणीचा उल्लेख आढळतो. तसेच माट येथे मंदिरासोबतच पुष्करणी, सभागृह व बाग उभारल्याचा उल्लेख शिलालेखात आहे तर सुर्ख कोताल येथील शिलालेखात तेथे कालवा व विहीर खोदल्याचा उल्लेख केलेला आहे. माट, रबाटक आणि सुर्ख कोताल येथील शिलालेख आणि मंदिरांचे अवशेष यातून विविध देवीदेवतांचे उल्लेख व अवशेष आढळतात. किमान माट आणि सुर्ख कोताल येथील मंदिरांच्या गाभाऱ्यात नव्हे तर आवारात कुषाण राजांचे पुतळे सापडले होते हेदेखील लक्षात घेतले पाहिजे.
मागील लेखात बघितल्याप्रमाणे भासाच्या ‘प्रतिमा नाटकम्’ या नाटकात त्याने ज्या प्रतिमागृहाचा उल्लेख केला आहे त्यात मृत राजांचे पुतळे उभारल्याचा उल्लेख आहे. १९२४ साली संशोधक दयाराम साहनी यांनी या ‘प्रतिमा नाटकम्’ मध्ये उल्लेखिलेल्या प्रतिमागृहाप्रमाणे माट येथील कुषाणांच्या देवकुलाला ‘प्रतिमागृह’ म्हणून संबोधता येऊ शकते असे सूचित केले. यानंतर अनेक संशोधकांनी याचा वापर अथवा उल्लेख केल्यामुळे देवकुल, प्रतिमागृह हे शब्दप्रयोग या मंदिरांच्या बाबतीत सहजरित्या वापरले जाऊ लागले.
रबाटक येथील कनिष्काच्या काळातील शिलालेखात खुद्द कनिष्काचा पुतळा उभारल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे प्रतिमागृह हा शब्द ज्या संदर्भात ‘प्रतिमा नाटकम्’ मध्ये वापरला आहे तो मृत राजांचे पुतळे उभारलेली जागा हा संदर्भ कुषाणांच्या मंदिरांना लागू पडत नसल्याने या माट, सुर्ख कोताल येथील कुषाण मंदिरांना प्रतिमागृह म्हणून संबोधणे योग्य ठरत नाही. या कुषाणांच्या मंदिरांत राजांचे पुतळे उभारलेले असण्याला त्या राजांच्या चक्रवर्ती असण्याशी जास्त संबंध असावा.
kanitkaranand@gmail.com
आनंद कानिटकर
मागील लेखात बघितल्याप्रमाणे इ. स. पहिले शतक ते इ. स.चौथे शतक या काळात कुषाण घराण्यातील राजे उझबेकिस्थानचा दक्षिण भाग, उत्तर अफगाणिस्तान ते उत्तर भारत या भूभागावर राज्य करत होते. या कुषाण राजांच्या नाण्यांवर ओएशो, मिथ्र, नना इत्यादी इराणीयन देवता तर बुद्ध, मत्रेय, महासेन, विशाख इत्यादी भारतीय देवता आढळतात. सध्याच्या दक्षिण उझबेकिस्तान, उत्तर अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तान आणि उत्तर भारत या भूभागात प्राचीन काळी पूजनीय असणाऱ्या देवतांना कुषाण राजांनी आपल्या नाण्यांवर स्थान दिले होते.
त्यांच्या उत्तरप्रदेशातील मथुरेजवळील माट येथील मंदिराबद्दल आपण मागील लेखात बघितले होते. पण याच कुषाणांची अफगाणिस्तान येथे सुर्ख कोताल आणि रबाटक या दोन ठिकाणी दोन मंदिरे होती असे तेथील उत्खननातून आणि शिलालेखांतून समोर आले आहे. ही दोन्ही ठिकाणे कुषाणांच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाची आहेत. इथे एक मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे की सुर्ख कोताल अथवा रबाटक येथील कुषाणांच्या मंदिरांची स्थापत्य शैली भारतीय मंदिराप्रमाणे नसून, त्या भागात प्रचलित असणाऱ्या ग्रीक मंदिराप्रमाणे होती.
डॉ. श्लुमबर्गर यांनी १९५३ ते १९६३ च्या दरम्यान अफगाणिस्तानातील सुर्ख कोताल येथील टेकडीवर केलेल्या उत्खननातून तेथील तटबंदीयुक्त मंदिर प्रकाशात आले. येथे चार शिलालेख सापडले आहेत. त्यात कुषाण अधिकाऱ्यांचे ग्रीक लिपीतील आणि बॅक्ट्रियन भाषेतील शिलालेखदेखील सापडले, ज्यातून या मंदिराबद्दल अधिक माहिती मिळते. येथे सापडलेल्या ग्रीक लिपी आणि ग्रीक भाषेतील शिलालेख या मंदिराच्या निर्मितीची माहिती देतो. पण यातील राजाचे व अधिकाऱ्याचे नाव नष्ट झाले आहे. हा लेख कुषाण राजा कनिष्क याच्यापूर्वीचा असावा म्हणजेच सुर्ख कोताल येथील मंदिराची निर्मिती कदाचित कनिष्काआधी करण्यात आलेली असावी. परंतु येथेच सापडलेल्या अंदाजे इ. स. १५८ सालच्या शिलालेखात या मंदिराच्या निर्मितीचे श्रेय कनिष्काला देण्यात आले आहे.
सुर्ख कोताल येथील मंदिराची रचना एका टेकडीवर केलेली असून, टेकडीचा पुढील भाग फोडून त्यावर चार ठिकाणी मंच (टेरेस) तयार करण्यात आले होते. हे चारही मंच जिन्यांनी एकमेकांना जोडले होते. येथेच सापडलेल्या अंदाजे इ. स. १५८ सालच्या शिलालेखात नमूद केल्याप्रमाणे येथे नोकोनझोको नावाच्या कुषाण अधिकाऱ्याने येथील विहिरीला पाणी लागत नसल्याने दुसरा कालवा खोदवून घेऊन त्या कालव्याने पाणी आणून विहिरीत सोडले व मंदिराला पाणीपुरवठयाची व्यवस्था केली. (रेखाचित्र पहा).
सुर्ख कोताल येथील टेकडीवरील मंदिराच्या आवारात पश्चिमेला मध्यभागी एक गर्भगृह होते. डॉ श्लुमबर्गर यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांना एक स्त्री व पुरुषाची कमरेपर्यंतची भग्न मूर्ती याच गर्भगृहात सापडली होती. ती भग्न मूर्ती उमामहेश्वराची असावी असा अंदाज त्यांनी व्यक्त केला होता. याशिवाय कालांतराने याच टेकडीवर अजून दोन मंदिरे उभारण्यात आली. त्यात एक प्राचीन इराणीयन पद्धतीचे अग्निमंदिरदेखील होते.
याच मंदिराच्या आवारात कुषाण राजांचे आणि राजपुत्रांचे तीन पुतळे सापडले होते. त्यावर कोणताही लेख नसल्याने ते नक्की कोणत्या राजाचे पुतळे आहेत हे समजले नसले तरी त्यातील एक पुतळा राजा कनिष्काचा नाण्यावरील असलेल्या त्याच्या चित्राच्या साधम्र्यामुळे कनिष्काचा असल्याचे मानले जाते.
याशिवाय उत्तर अफगाणिस्तानातील रबाटक येथे १९९७ साली एका मोठय़ा शिळेवर लिहिलेला लेख सापडला होता. हा लेखदेखील कुषाणकाळातील असून त्यात कुषाण राजा कनिष्क याच्या राज्याच्या पहिल्या वर्षी म्हणजे इ. स. १२८ मध्ये रबाटक येथील मंदिराची निर्मिती करण्यात आली होती हे नमूद केले आहे. या लेखानुसार कनिष्काला इराणीयन देवी नना हिच्या कृपेने राज्यप्राप्ती झाली आणि त्याने येथे ‘बगोलांगो’ म्हणजे देवांचे मंदिर उभारले होते. याच शिलालेखात कनिष्कापर्यंतची कुषाणांची वंशावळ दिलेली असल्याने कुषाण घराण्याच्या इतिहासावर महत्त्वाचा प्रकाश पडला. या लेखात उल्लेख केल्याप्रमाणे येथे कुजुल कडफायसिस, विम तक्षम, विम कडफायसिस आणि कनिष्क यांचे पुतळे उभारले होते. परंतु येथे कोणतेही पुतळे सापडले नाहीत.
रबाटक येथील शिलालेख तालिबान काळात १९९७ साली सापडल्याने या ठिकाणी कोणतेही उत्खनन होऊ शकलेले नाही. तालिबाननंतरच्या काळात २००२ मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणादरम्यान रबाटक येथेही टेकडीवर मंदिर होते हे तेथे सापडलेल्या अवशेषांवरून लक्षात आले. परंतु अफगाणिस्तानातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे रबाटक येथील पुरातत्वीय स्थळाची खणून अवैध लूट करण्यात आली होती. त्यामुळे तेथे काही खांबांच्या अवशेषांखेरीज व काही घडीव दगडांखेरीज काहीही सापडले नाही. येथील शिलालेखातील उल्लेखावरून कदाचित येथे नना (प्राचीन इराणीयन स्त्री देवता) व उमा या देवतांच्या मूर्तीदेखील पुजल्या जात असाव्यात.
माट येथील शिलालेखात मंदिरासाठी ‘देवकुल’ हा शब्द वापरलेला असून, त्याच अर्थाचा ‘बगोलग्गो’ अथवा ‘बगोलांगो’ हा बॅक्ट्रिअन भाषेतील शब्द अनुक्रमे रबाटक व सुर्ख कोताल येथील शिलालेखांत वापरला आहे. या शब्दाचा अर्थ बग + लांग (किंवा लग्गो) म्हणजे देवाचे मंदिर असा होतो. काही संशोधकांच्या मतानुसार, सुर्ख कोताल आणि रबाटक मंदिरे अफगाणिस्तानातील सध्याच्या ज्या बागलाण प्रांतात आहे, तो ‘बागलाण’ हा शब्द तेथील बगोलांगो या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या कुषाण मंदिरांवरून आला असावा.
माट व सुर्ख कोताल येथील मंदिरे कुषाण राजा हुविष्क याच्या काळात दुरुस्त करण्यात आली होती हे तेथील लेखांवरून समजते. परंतु रबाटक येथील लेखात दुरुस्तीचा नव्हे तर मंदिर उभारणीचा उल्लेख आढळतो. तसेच माट येथे मंदिरासोबतच पुष्करणी, सभागृह व बाग उभारल्याचा उल्लेख शिलालेखात आहे तर सुर्ख कोताल येथील शिलालेखात तेथे कालवा व विहीर खोदल्याचा उल्लेख केलेला आहे. माट, रबाटक आणि सुर्ख कोताल येथील शिलालेख आणि मंदिरांचे अवशेष यातून विविध देवीदेवतांचे उल्लेख व अवशेष आढळतात. किमान माट आणि सुर्ख कोताल येथील मंदिरांच्या गाभाऱ्यात नव्हे तर आवारात कुषाण राजांचे पुतळे सापडले होते हेदेखील लक्षात घेतले पाहिजे.
मागील लेखात बघितल्याप्रमाणे भासाच्या ‘प्रतिमा नाटकम्’ या नाटकात त्याने ज्या प्रतिमागृहाचा उल्लेख केला आहे त्यात मृत राजांचे पुतळे उभारल्याचा उल्लेख आहे. १९२४ साली संशोधक दयाराम साहनी यांनी या ‘प्रतिमा नाटकम्’ मध्ये उल्लेखिलेल्या प्रतिमागृहाप्रमाणे माट येथील कुषाणांच्या देवकुलाला ‘प्रतिमागृह’ म्हणून संबोधता येऊ शकते असे सूचित केले. यानंतर अनेक संशोधकांनी याचा वापर अथवा उल्लेख केल्यामुळे देवकुल, प्रतिमागृह हे शब्दप्रयोग या मंदिरांच्या बाबतीत सहजरित्या वापरले जाऊ लागले.
रबाटक येथील कनिष्काच्या काळातील शिलालेखात खुद्द कनिष्काचा पुतळा उभारल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे प्रतिमागृह हा शब्द ज्या संदर्भात ‘प्रतिमा नाटकम्’ मध्ये वापरला आहे तो मृत राजांचे पुतळे उभारलेली जागा हा संदर्भ कुषाणांच्या मंदिरांना लागू पडत नसल्याने या माट, सुर्ख कोताल येथील कुषाण मंदिरांना प्रतिमागृह म्हणून संबोधणे योग्य ठरत नाही. या कुषाणांच्या मंदिरांत राजांचे पुतळे उभारलेले असण्याला त्या राजांच्या चक्रवर्ती असण्याशी जास्त संबंध असावा.
kanitkaranand@gmail.com
मंदिर स्थापत्य : तक्षशिला येथील मंदिरे
तक्षशिला ही गांधार प्रदेशातील महत्त्वाची नगरी होती.
| March 30, 2019 01:40 am
(संग्रहित छायाचित्र)
आनंद कानिटकर
आपल्याला आता पाकिस्तानात असलेल्या तक्षशिलेची ओळख प्राचीन भारतातील एक शैक्षणिक केंद्र म्हणून असते. परंतु तिथे झालेली उत्खनने, त्यात सापडलेले अवशेष यांबद्दल आपल्याला फार कमी माहिती असते. याच तक्षशिलेच्या परिसरात झालेल्या उत्खननात सापडलेल्या काही मंदिरांबद्दल या लेखात जाणून घेऊ या.
तक्षशिला ही गांधार प्रदेशातील महत्त्वाची नगरी होती. पश्चिमेला स्वात नदी आणि पूर्वेला सिंधू नदी यांच्यामधील खोऱ्यात गांधार हा प्रदेश प्रामुख्याने येतो असे मानले जाते. अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर त्याने विविध भागांत नेमलेले ग्रीक अधिकारी स्वतंत्रपणे राज्य करू लागले. त्यांच्यामुळे तेथे आलेले ग्रीक कला आणि स्थापत्य आणि तेथे असलेले मूळचे भारतीय कला आणि स्थापत्य यांच्या संगमातून ‘गांधार शैली’ जन्माला आली. साधारणपणे इ. स. पहिले शतक ते इ. स. चौथे शतक या काळात कुषाण राजांच्या राजवटीत ही कला बहरली. सध्याच्या पूर्व अफगाणिस्तानातही ही शैली पोचली. तर भारतात काश्मीर, हिमाचल प्रदेशातील मूर्ती व स्थापत्यावर या शैलीचा प्रभाव पडला. गांधार प्रदेशातील तक्षशिला, पुरुषपूर (म्हणजे सध्याचे पेशावर) ही महत्त्वाची नगरे होती.
तक्षशिला येथे सर जॉन मार्शल यांनी १९१४ ते १९३४ च्या दरम्यान उत्खनन केले आणि येथील अनेक स्थळे प्रकाशात आणली. विशेषत: येथील भिर, सिरकाप आणि सिरसुख या तीन ठिकाणी तीन वेगवेगळ्या कालखंडांतील वसाहती सापडल्या. भिर येथे तक्षशिलेची अंदाजे इ. स.पूर्व सहाव्या शतकात निर्माण झालेली प्राचीन वसाहत होती. सिरकाप येथे इ. स.पूर्व दुसऱ्या शतकात ग्रीकांनी निर्माण केलेले तटबंदी असलेल्या आखीवरेखीव शहराचे अवशेष सापडले तर सिरसुख येथे कुषाणांच्या काळात निर्माण झालेले शहर होते. या भागात अनेक घरे, स्तूप व मंदिरांचे अवशेष सापडले.
मौर्याच्या काळापासून तक्षशिला हे महत्त्वाचे नगर होते. वर उल्लेख केलेल्या सिरकाप येथील शहराच्या अवशेषांत सर जॉन मार्शल यांना अरमाइक भाषेतील एक छोटेखानी शिलालेख सापडला होता. या शिलालेखाचे वाचन पूर्णपणे समाधानकारक झालेले नाही. काही संशोधकांच्या मते, यात उल्लेख केलेला प्रियदर्शी राजा म्हणजेच प्रसिद्ध मौर्य सम्राट अशोक होय. तर काहींच्या मते, हा उल्लेख अशोकाचा असला तरी हा शिलालेख सम्राट अशोकाचा नसावा. ज्याने लेख कोरून घेतला त्याने तत्कालीन राजा म्हणून अशोकाचा उल्लेख केला असावा. या शिलालेखावरून सर जॉन मार्शल यांनी सम्राट अशोक स्वत: युवराज असताना तक्षशिलेला अधिकारी म्हणून नियुक्त असावा, असे मत मांडले होते.
याच रेखीव सिरकाप शहरात एक संपूर्णपणे ग्रीक स्थापत्य असलेले मंदिरही होते. सिरकाप ग्रीक राजांच्या पदरी असणाऱ्या ग्रीक कलाकार, कारागीर यांनी ग्रीक स्थापत्य आणि कला स्वतंत्रपणे वापरली अथवा तिचा उत्तम संगम भारतीय कलास्थापत्याबरोबर केला. तर याच सिरकाप शहरात एका चापाकार म्हणजे इंग्रजी व अक्षराच्या आकाराची भिंत असलेले मंदिराचे अवशेषही सापडले. या मंदिराला वर्तुळाकार गाभारा होता. मागील काही लेखांत बघितल्याप्रमाणे भारतात सोन्ख, गुडिमल्लम, नागार्जुनकोंडा इत्यादी ठिकाणी अशीच चापाकार मंदिरे सापडली होती. त्याच पद्धतीचे मंदिर या ग्रीकांनी निर्माण केलेल्या शहरात उभारले होते. या मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणती मूर्ती होती याचा पुरावा आढळत नाही. परंतु येथे गाभाऱ्यात स्तूप असल्याचे कोणतेही पुरावे नाहीत त्यामुळे हे एखाद्या हिंदू देवतेचे मंदिर असावे असे तज्ज्ञांचे मत आहे. इथे एक मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे की अफगाणिस्तान, पाकिस्तानमध्ये या कालखंडातील अनेक बौद्ध स्तूप, विहार सापडले आहेत तसेच या भागात शंकर, दुर्गा, कार्तिकेय, गणेश, विष्णू, इत्यादी हिंदू देवीदेवतांच्या प्राचीन मूर्तीदेखील सापडल्या आहेत. त्यामुळे हे चापाकार मंदिर एखाद्या हिंदू देवतेचे असणे अशक्य नाही.
सिरकापमध्येच काही ठिकाणी निर्माण करण्यात आलेल्या स्तुपांचे आता केवळ चौथरेच शिल्लक आहेत. त्यातील एक चौथरा त्यावरील वैशिष्टय़पूर्ण नक्षीकामामुळे वेगळा ठरतो. या चौथऱ्याला एका बाजूने पायऱ्या आहेत. या चौथऱ्याला ग्रीक कॉरिंथियन शैलीचे अर्धस्तंभ दाखवण्यात आले आहेत तर या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला चत्य कमान असलेले दार, सांची येथील तोरणाप्रमाणे तोरण असलेले दार
आणि ग्रीक मंदिराच्या दाराप्रमाणे असलेले दार दाखवले आहे. प्राचीन भारतात वेगवेगळ्या भागांत वापरात असलेल्या स्थापत्यघटकांचे अंकन या एका चौथऱ्यावर केले आहे. विशेषत: ग्रीक आणि भारतीय स्थापत्याच्या संगमाचा हा एक उत्तम नमुना आहे. कदाचित या तीनही पद्धतीच्या दारांचा वापर या स्तुपाच्या आवारात केला गेला असावा. हा स्तूप इ. स. पूर्व दुसरे शतक ते इ. स. दुसरे शतक या काळात कधीतरी बांधण्यात आला. याच स्तुपाचे अजून एक वैशिष्टय़ म्हणजे, या चौथऱ्यावरील या दारांच्या नक्षीकामावर दाखवलेले गंडभेरूंडाचे शिल्प. गंडभेरूंड म्हणजे दोन डोकी असलेला एकच पक्षी. हा मूळचा बॅबिलोनिया येथील संस्कृतीत अंकन झालेला एक काल्पनिक पक्षी, याच गांधार भागातून तो शकवंशीय राजांमुळे हा एक चिन्ह म्हणून भारतात आला असावा आणि भारतात विशेषत: मध्ययुगात राजचिन्ह म्हणून प्रसिद्ध झाला.
याच भागात कुषाण काळात बांधलेला धर्मराजिका स्तूप, जौलीयान इत्यादी ठिकाणी बौद्ध स्तूप, विहार आणि मंदिरे सापडली आहेत. त्यातील मूर्तीवर गांधारशैलीची छाप स्पष्टपणे दिसून येते. याच गांधारशैलीचा प्रभाव कुषाण काळापासून काश्मीरमधील कला स्थापत्यावर पडला आणि काश्मीरमधील मंदिरे जरी हिंदू किंवा बौद्ध देवतांची असली तरी त्यांचे स्थापत्य ग्रीक शैलीचे असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते.
गंडभेरूंड म्हणजे दोन डोकी असलेला एकच पक्षी. हा मूळचा बॅबिलोनिया येथील संस्कृतीत अंकन झालेला एक काल्पनिक पक्षी, याच गांधार भागातून तो शकवंशीय राजांमुळे हा एक चिन्ह म्हणून भारतात आला असावा आणि भारतात विशेषत: मध्ययुगात राजचिन्ह म्हणून प्रसिद्ध झाला.
kanitkaranand@gmail.com
| March 30, 2019 01:40 am
(संग्रहित छायाचित्र)
आनंद कानिटकर
आपल्याला आता पाकिस्तानात असलेल्या तक्षशिलेची ओळख प्राचीन भारतातील एक शैक्षणिक केंद्र म्हणून असते. परंतु तिथे झालेली उत्खनने, त्यात सापडलेले अवशेष यांबद्दल आपल्याला फार कमी माहिती असते. याच तक्षशिलेच्या परिसरात झालेल्या उत्खननात सापडलेल्या काही मंदिरांबद्दल या लेखात जाणून घेऊ या.
तक्षशिला ही गांधार प्रदेशातील महत्त्वाची नगरी होती. पश्चिमेला स्वात नदी आणि पूर्वेला सिंधू नदी यांच्यामधील खोऱ्यात गांधार हा प्रदेश प्रामुख्याने येतो असे मानले जाते. अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर त्याने विविध भागांत नेमलेले ग्रीक अधिकारी स्वतंत्रपणे राज्य करू लागले. त्यांच्यामुळे तेथे आलेले ग्रीक कला आणि स्थापत्य आणि तेथे असलेले मूळचे भारतीय कला आणि स्थापत्य यांच्या संगमातून ‘गांधार शैली’ जन्माला आली. साधारणपणे इ. स. पहिले शतक ते इ. स. चौथे शतक या काळात कुषाण राजांच्या राजवटीत ही कला बहरली. सध्याच्या पूर्व अफगाणिस्तानातही ही शैली पोचली. तर भारतात काश्मीर, हिमाचल प्रदेशातील मूर्ती व स्थापत्यावर या शैलीचा प्रभाव पडला. गांधार प्रदेशातील तक्षशिला, पुरुषपूर (म्हणजे सध्याचे पेशावर) ही महत्त्वाची नगरे होती.
तक्षशिला येथे सर जॉन मार्शल यांनी १९१४ ते १९३४ च्या दरम्यान उत्खनन केले आणि येथील अनेक स्थळे प्रकाशात आणली. विशेषत: येथील भिर, सिरकाप आणि सिरसुख या तीन ठिकाणी तीन वेगवेगळ्या कालखंडांतील वसाहती सापडल्या. भिर येथे तक्षशिलेची अंदाजे इ. स.पूर्व सहाव्या शतकात निर्माण झालेली प्राचीन वसाहत होती. सिरकाप येथे इ. स.पूर्व दुसऱ्या शतकात ग्रीकांनी निर्माण केलेले तटबंदी असलेल्या आखीवरेखीव शहराचे अवशेष सापडले तर सिरसुख येथे कुषाणांच्या काळात निर्माण झालेले शहर होते. या भागात अनेक घरे, स्तूप व मंदिरांचे अवशेष सापडले.
मौर्याच्या काळापासून तक्षशिला हे महत्त्वाचे नगर होते. वर उल्लेख केलेल्या सिरकाप येथील शहराच्या अवशेषांत सर जॉन मार्शल यांना अरमाइक भाषेतील एक छोटेखानी शिलालेख सापडला होता. या शिलालेखाचे वाचन पूर्णपणे समाधानकारक झालेले नाही. काही संशोधकांच्या मते, यात उल्लेख केलेला प्रियदर्शी राजा म्हणजेच प्रसिद्ध मौर्य सम्राट अशोक होय. तर काहींच्या मते, हा उल्लेख अशोकाचा असला तरी हा शिलालेख सम्राट अशोकाचा नसावा. ज्याने लेख कोरून घेतला त्याने तत्कालीन राजा म्हणून अशोकाचा उल्लेख केला असावा. या शिलालेखावरून सर जॉन मार्शल यांनी सम्राट अशोक स्वत: युवराज असताना तक्षशिलेला अधिकारी म्हणून नियुक्त असावा, असे मत मांडले होते.
याच रेखीव सिरकाप शहरात एक संपूर्णपणे ग्रीक स्थापत्य असलेले मंदिरही होते. सिरकाप ग्रीक राजांच्या पदरी असणाऱ्या ग्रीक कलाकार, कारागीर यांनी ग्रीक स्थापत्य आणि कला स्वतंत्रपणे वापरली अथवा तिचा उत्तम संगम भारतीय कलास्थापत्याबरोबर केला. तर याच सिरकाप शहरात एका चापाकार म्हणजे इंग्रजी व अक्षराच्या आकाराची भिंत असलेले मंदिराचे अवशेषही सापडले. या मंदिराला वर्तुळाकार गाभारा होता. मागील काही लेखांत बघितल्याप्रमाणे भारतात सोन्ख, गुडिमल्लम, नागार्जुनकोंडा इत्यादी ठिकाणी अशीच चापाकार मंदिरे सापडली होती. त्याच पद्धतीचे मंदिर या ग्रीकांनी निर्माण केलेल्या शहरात उभारले होते. या मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणती मूर्ती होती याचा पुरावा आढळत नाही. परंतु येथे गाभाऱ्यात स्तूप असल्याचे कोणतेही पुरावे नाहीत त्यामुळे हे एखाद्या हिंदू देवतेचे मंदिर असावे असे तज्ज्ञांचे मत आहे. इथे एक मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे की अफगाणिस्तान, पाकिस्तानमध्ये या कालखंडातील अनेक बौद्ध स्तूप, विहार सापडले आहेत तसेच या भागात शंकर, दुर्गा, कार्तिकेय, गणेश, विष्णू, इत्यादी हिंदू देवीदेवतांच्या प्राचीन मूर्तीदेखील सापडल्या आहेत. त्यामुळे हे चापाकार मंदिर एखाद्या हिंदू देवतेचे असणे अशक्य नाही.
सिरकापमध्येच काही ठिकाणी निर्माण करण्यात आलेल्या स्तुपांचे आता केवळ चौथरेच शिल्लक आहेत. त्यातील एक चौथरा त्यावरील वैशिष्टय़पूर्ण नक्षीकामामुळे वेगळा ठरतो. या चौथऱ्याला एका बाजूने पायऱ्या आहेत. या चौथऱ्याला ग्रीक कॉरिंथियन शैलीचे अर्धस्तंभ दाखवण्यात आले आहेत तर या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला चत्य कमान असलेले दार, सांची येथील तोरणाप्रमाणे तोरण असलेले दार
आणि ग्रीक मंदिराच्या दाराप्रमाणे असलेले दार दाखवले आहे. प्राचीन भारतात वेगवेगळ्या भागांत वापरात असलेल्या स्थापत्यघटकांचे अंकन या एका चौथऱ्यावर केले आहे. विशेषत: ग्रीक आणि भारतीय स्थापत्याच्या संगमाचा हा एक उत्तम नमुना आहे. कदाचित या तीनही पद्धतीच्या दारांचा वापर या स्तुपाच्या आवारात केला गेला असावा. हा स्तूप इ. स. पूर्व दुसरे शतक ते इ. स. दुसरे शतक या काळात कधीतरी बांधण्यात आला. याच स्तुपाचे अजून एक वैशिष्टय़ म्हणजे, या चौथऱ्यावरील या दारांच्या नक्षीकामावर दाखवलेले गंडभेरूंडाचे शिल्प. गंडभेरूंड म्हणजे दोन डोकी असलेला एकच पक्षी. हा मूळचा बॅबिलोनिया येथील संस्कृतीत अंकन झालेला एक काल्पनिक पक्षी, याच गांधार भागातून तो शकवंशीय राजांमुळे हा एक चिन्ह म्हणून भारतात आला असावा आणि भारतात विशेषत: मध्ययुगात राजचिन्ह म्हणून प्रसिद्ध झाला.
याच भागात कुषाण काळात बांधलेला धर्मराजिका स्तूप, जौलीयान इत्यादी ठिकाणी बौद्ध स्तूप, विहार आणि मंदिरे सापडली आहेत. त्यातील मूर्तीवर गांधारशैलीची छाप स्पष्टपणे दिसून येते. याच गांधारशैलीचा प्रभाव कुषाण काळापासून काश्मीरमधील कला स्थापत्यावर पडला आणि काश्मीरमधील मंदिरे जरी हिंदू किंवा बौद्ध देवतांची असली तरी त्यांचे स्थापत्य ग्रीक शैलीचे असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते.
गंडभेरूंड म्हणजे दोन डोकी असलेला एकच पक्षी. हा मूळचा बॅबिलोनिया येथील संस्कृतीत अंकन झालेला एक काल्पनिक पक्षी, याच गांधार भागातून तो शकवंशीय राजांमुळे हा एक चिन्ह म्हणून भारतात आला असावा आणि भारतात विशेषत: मध्ययुगात राजचिन्ह म्हणून प्रसिद्ध झाला.
kanitkaranand@gmail.com
मंदिर स्थापत्य : पाकिस्तानातील मंदिरे
लोकसत्ता टीम
आनंद कानिटकर
फाळणीपूर्व भारताचा भाग असलेल्या पाकिस्तानातील काही मंदिरांबद्दल आपण ऐकलेले किंवा वाचलेले असते. पाकिस्तानातील प्राचीन गांधार भाग हा तेथील बौद्ध स्तुपांसाठी जगभरातील संशोधकांत प्रसिद्ध आहे. पण पाकिस्तानातील काही प्राचीन मंदिरे आपल्याला माहीत नसतात. त्यापैकीच इ. स. पाचव्या ते दहाव्या शतकात बांधलेल्या आणि अजूनही उभ्या असलेल्या मंदिरांची ओळख पुढील काही लेखांत करून घेऊ या.
मागील लेखांत बघितल्याप्रमाणे कुषाण काळातील हिंदू देवीदेवतांच्या उदाहरणार्थ शिव, कार्तिकेय, विष्णू इत्यादींच्या मूर्ती अफगाणिस्तान, पाकिस्तान भागात सापडल्या आहेत. तर अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानच्या भागात कुषाणराजांच्या नंतर आलेल्या हूण, तुर्की शाही आणि हिंदू शाही राजवटींच्या काळातील मूर्तीदेखील सापडल्या आहेत. परंतु पुरेसे सर्वेक्षण न झाल्याने मंदिरांचे अवशेष मोठय़ा प्रमाणावर सापडले नाहीत. पाकिस्तानातील उत्तर भागात सिंधू नदीच्या खोऱ्यात स्थानिक आणि परदेशी संशोधकांनी केलेल्या सर्वेक्षणांतून काही मंदिरांच्या अवशेषांवर अभ्यास झालेला आहे. त्यावरून येथील बहुतांश मंदिरे ही उत्तर भारतात आढळणाऱ्या नागर शैलीतील शिखरांची होती.
ह्युआन त्सांग या सातव्या शतकात भारतात आलेल्या चिनी प्रवाशाने आपले प्रवासवर्णन लिहून ठेवले आहे. त्यात त्याने गांधार प्रदेशाचे वर्णन करताना शेकडो बौद्ध विहार अस्तंगत होत असल्याचे लिहिले आहे. तसेच या भागात अनेक मंदिरे असल्याचेही वर्णन केले आहे. त्या मंदिरांपैकी काही मंदिरे अजूनही उभी असलेली आढळतात. ह्युआन त्सांग याने वर्णन केलेल्या एका मंदिराचे अवशेष प्रसिद्ध संशोधक ओरेल स्टाइन यांना १९४० च्या दशकात पाकिस्तानातील पंजाब प्रांतातील कटास (कटास राज या नावानेदेखील हे गाव ओळखले जाते) गावाजवळील एका भागात सापडले होते त्या भागाला ‘मूर्ती’ असेच नाव होते. ओरेल स्टाइन यांच्या मतानुसार, येथे सापडलेले एक कृत्रिम टेकाड म्हणजे प्राचीन स्तूप असावा आणि त्यासमोरील भागात एका मंदिराचे विविध अवशेष स्टाइन यांना सापडले होते. ह्युआन त्सांग याने वर्णन केल्याप्रमाणे स्तूप आणि देवाचे मंदिर समोरासमोर असल्याचा हा पुरावा ओरेल स्टाइन यांना मिळाला असे त्यांचे मानणे होते. लाल दगडात बनवलेल्या या प्राचीन मंदिराचे विखुरलेले आमलक, चंद्रशाला, घटपल्लवयुक्त खांब इत्यादी अवशेष ओरेल स्टाइन यांनी गोळा केले आणि आता ते अवशेष लाहोर संग्रहालयात ठेवलेले आहेत.
जरी ‘मूर्ती’ या भागातील या मंदिराचा आराखडा किंवा स्थापत्य शिल्लक राहिलेल्या अवशेषांवरून पूर्णपणे लक्षात येत नसले, तरी या अवशेषांवरील नक्षीकामावरून पाकिस्तानातील सापडलेल्या हिंदू मंदिरांच्या कालक्रमातील हे सर्वात जुने मंदिर आहे, असे संशोधकांचे मत आहे. या दगडी अवशेषांवरील मूर्ती आणि नक्षीकाम हे भारतातील पाचव्या शतकातील गुप्त मंदिरांवरील मूर्ती आणि नक्षीकामासारखे आहे असे हे अवशेष शोधणारे ओरेल स्टाइन व गुप्तकाळातील कला व स्थापत्यावरील तज्ज्ञ जोआना विल्यम्स या दोघांचेही मत आहे.
हे मंदिर जरी स्थानिक लाल वालुकाश्मात घडवलेले मंदिर असले तरी यावरील मूर्ती आणि नक्षी भारतातील मध्यप्रदेशातील भुमरा येथील गुप्तकाळातील शिवमंदिरावरील मूर्ती आणि नक्षीकामाशी प्रचंड साम्य दाखवणारे आहे. त्यामुळे इ. स. पाचव्या शतकात दगडात कोरीव काम करू शकणारे कारागीर मध्य प्रदेशातून सध्या पाकिस्तानात असणाऱ्या मूर्ती या गावी हे छोटेखानी मंदिर घडवण्यासाठी आणले गेले असावेत.
मध्यप्रदेशातील भुमरा येथील गुप्तकाळातील मंदिराच्या अवशेषांत सापडलेल्या एका गवाक्षाच्या अवशेषांत दोन्ही हातांत कमळ घेतलेली सूर्याची मूर्ती कोरलेली आहे. या सूर्याचा वेश इराणी म्हणजे ज्याला आपण झब्बा आणि सुरुवार म्हणतो तो दाखवलेला आहे. या सूर्याच्या दोन्ही बाजूला असणारे गण किंवा प्रतिहार यांचाही वेश इराणीच दाखवलेला आहे. सूर्याची उपासना जरी वैदिक काळापासून भारतात होत असली तरी सूर्याची मूर्ती मात्र कुषाण काळात भारतात घडवली गेली. आणि तिचा हा इराणी वेश आणि गुढग्यापर्यंतचे बूट हे इराणी वैशिष्टय़ अफगाणिस्तातील सूर्यमूर्तीपासून ते अगदी कोणार्कच्या मंदिरातील सूर्यमूर्तीपर्यंत दिसून येते.
पाकिस्तानातील मूर्ती या जागी सापडलेल्या मंदिराच्या अवशेषांवरून व त्यांचे भुमरा येथील मंदिराशी असलेले साम्य बघता कदाचित मूर्ती येथील मंदिराची रचना एका चौथऱ्यावर एका बाजूला असलेले चौकोनी गर्भगृह, त्यासमोर खांबयुक्त मंडप, आणि समोर जिना अशी भुमरा येथील शिवमंदिराप्रमाणे असावी असा संशोधकांचा अंदाज आहे.
वर उल्लेख केलेल्या कटास या गावातही ओरेल स्टाईन यांना काही मंदिरे आढळली. 1940 च्या दशकात स्टाईन यांनी या ठिकाणाला भेट दिली तेव्हा तेथे पूजा सुरू असल्याचे त्यांनी नोंदवून ठेवले आहे. कटास येथील या शिवमंदिरात आजही पूजा होते आणि पाकिस्तानातील हिंदू या मंदिरांत नित्यनेमाने जातात. कटास येथील ही दोन मंदिरे मूळची किमान इ.स. सहाव्या शतकातील आणि इ. स. दहाव्या शतकातील असावीत. कटास येथील मंदिरे वापरात असल्याने अनेक वर्षे त्यांची पुनर्बाधणी आणि जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. त्यात मध्ययुगातील अगदी अठराव्या शतकातील काही नक्षीकाम आढळते.
कटास येथील एका तळ्याचा उल्लेखही ओरेल स्टाइन यांनी केला आहे. दक्षकन्या सतीने स्वत:ला दक्षयज्ञात जाळून घेतल्यावर शंकराच्या डोळ्यांतून जे अश्रू आले त्या अश्रूंमुळे कटास येथील तळे बनल्याची आख्यायिका स्थानिकांमध्ये प्रसिद्ध असल्याचे ब्रिटिश काळापासून नमूद केलेले आहे. आजही तेथील स्थानिक ही आख्यायिका सांगतात.
येथील सतघर समूह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समूहातील मुख्य दुमजली मंदिराचे मूळ स्वरूप बऱ्यापैकी टिकून आहे. यात या मुख्य मंदिराच्या आजूबाजूला असणाऱ्या अनेक छोटेखानी मंदिरांतील नऋत्येला असणारे एक मंदिरही आपले मूळ स्थापत्य घटक टिकवून आहे. या छोटेखानी मंदिराची रचना चौकोनी गाभारा, त्यावर घुमट, बाह्य़िभतींवर दोन छद्म कॉरिंथियन (ग्रीक शैली) अर्धस्तंभ अशी आहे. तर समोरील भागात महिरप आणि बाजूला दोन गोलाकार खांबही आहेत. पाकिस्तान, जम्मू व काश्मीर भागात आढळणाऱ्या ग्रीक शैलीची छाप असणाऱ्या हिंदू मंदिरांप्रमाणे हे छोटेखानी मंदिर दिसते. या मूळच्या स्थापत्य घटकांवरून हे छोटेखानी मंदिर इ. स. सहाव्या/सातव्या शतकातील असावे तसे सतघर समूहातील मुख्य दुमजली मंदिर इ. स. दहाव्या शतकात पुन्हा बांधले गेले असावेत, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. गेल्या दहा वर्षांत कटास येथील मंदिरांचे पाकिस्तान सरकारकडून जतन संवर्धन करण्यात आले आहे. पाकिस्तानातील इ.स. सातव्या ते दहाव्या शतकात बांधण्यात आलेल्या विटांच्या मंदिरांबद्दल आपण पुढील लेखांत अधिक माहिती घेऊ.
येथील सतघर समूह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समूहातील मुख्य दुमजली मंदिराचे मूळ स्वरूप बऱ्यापैकी टिकून आहे. यात या मुख्य मंदिराच्या आजूबाजूला असणाऱ्या अनेक छोटेखानी मंदिरांतील नऋत्येला असणारे एक मंदिरही आपले मूळ स्थापत्य घटक टिकवून आहे. या छोटेखानी मंदिराची रचना चौकोनी गाभारा, त्यावर घुमट, बाह्य़िभतींवर दोन छद्म कॉरिंथियन (ग्रीक शैली) अर्धस्तंभ अशी आहे. तर समोरील भागात महिरप आणि बाजूला दोन गोलाकार खांबही आहेत. पाकिस्तान, जम्मू व काश्मीर भागात आढळणाऱ्या ग्रीक शैलीची छाप असणाऱ्या हिंदू मंदिरांप्रमाणे हे छोटेखानी मंदिर दिसते.
kanitkaranand@gmail.com
आनंद कानिटकर
फाळणीपूर्व भारताचा भाग असलेल्या पाकिस्तानातील काही मंदिरांबद्दल आपण ऐकलेले किंवा वाचलेले असते. पाकिस्तानातील प्राचीन गांधार भाग हा तेथील बौद्ध स्तुपांसाठी जगभरातील संशोधकांत प्रसिद्ध आहे. पण पाकिस्तानातील काही प्राचीन मंदिरे आपल्याला माहीत नसतात. त्यापैकीच इ. स. पाचव्या ते दहाव्या शतकात बांधलेल्या आणि अजूनही उभ्या असलेल्या मंदिरांची ओळख पुढील काही लेखांत करून घेऊ या.
मागील लेखांत बघितल्याप्रमाणे कुषाण काळातील हिंदू देवीदेवतांच्या उदाहरणार्थ शिव, कार्तिकेय, विष्णू इत्यादींच्या मूर्ती अफगाणिस्तान, पाकिस्तान भागात सापडल्या आहेत. तर अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानच्या भागात कुषाणराजांच्या नंतर आलेल्या हूण, तुर्की शाही आणि हिंदू शाही राजवटींच्या काळातील मूर्तीदेखील सापडल्या आहेत. परंतु पुरेसे सर्वेक्षण न झाल्याने मंदिरांचे अवशेष मोठय़ा प्रमाणावर सापडले नाहीत. पाकिस्तानातील उत्तर भागात सिंधू नदीच्या खोऱ्यात स्थानिक आणि परदेशी संशोधकांनी केलेल्या सर्वेक्षणांतून काही मंदिरांच्या अवशेषांवर अभ्यास झालेला आहे. त्यावरून येथील बहुतांश मंदिरे ही उत्तर भारतात आढळणाऱ्या नागर शैलीतील शिखरांची होती.
ह्युआन त्सांग या सातव्या शतकात भारतात आलेल्या चिनी प्रवाशाने आपले प्रवासवर्णन लिहून ठेवले आहे. त्यात त्याने गांधार प्रदेशाचे वर्णन करताना शेकडो बौद्ध विहार अस्तंगत होत असल्याचे लिहिले आहे. तसेच या भागात अनेक मंदिरे असल्याचेही वर्णन केले आहे. त्या मंदिरांपैकी काही मंदिरे अजूनही उभी असलेली आढळतात. ह्युआन त्सांग याने वर्णन केलेल्या एका मंदिराचे अवशेष प्रसिद्ध संशोधक ओरेल स्टाइन यांना १९४० च्या दशकात पाकिस्तानातील पंजाब प्रांतातील कटास (कटास राज या नावानेदेखील हे गाव ओळखले जाते) गावाजवळील एका भागात सापडले होते त्या भागाला ‘मूर्ती’ असेच नाव होते. ओरेल स्टाइन यांच्या मतानुसार, येथे सापडलेले एक कृत्रिम टेकाड म्हणजे प्राचीन स्तूप असावा आणि त्यासमोरील भागात एका मंदिराचे विविध अवशेष स्टाइन यांना सापडले होते. ह्युआन त्सांग याने वर्णन केल्याप्रमाणे स्तूप आणि देवाचे मंदिर समोरासमोर असल्याचा हा पुरावा ओरेल स्टाइन यांना मिळाला असे त्यांचे मानणे होते. लाल दगडात बनवलेल्या या प्राचीन मंदिराचे विखुरलेले आमलक, चंद्रशाला, घटपल्लवयुक्त खांब इत्यादी अवशेष ओरेल स्टाइन यांनी गोळा केले आणि आता ते अवशेष लाहोर संग्रहालयात ठेवलेले आहेत.
जरी ‘मूर्ती’ या भागातील या मंदिराचा आराखडा किंवा स्थापत्य शिल्लक राहिलेल्या अवशेषांवरून पूर्णपणे लक्षात येत नसले, तरी या अवशेषांवरील नक्षीकामावरून पाकिस्तानातील सापडलेल्या हिंदू मंदिरांच्या कालक्रमातील हे सर्वात जुने मंदिर आहे, असे संशोधकांचे मत आहे. या दगडी अवशेषांवरील मूर्ती आणि नक्षीकाम हे भारतातील पाचव्या शतकातील गुप्त मंदिरांवरील मूर्ती आणि नक्षीकामासारखे आहे असे हे अवशेष शोधणारे ओरेल स्टाइन व गुप्तकाळातील कला व स्थापत्यावरील तज्ज्ञ जोआना विल्यम्स या दोघांचेही मत आहे.
हे मंदिर जरी स्थानिक लाल वालुकाश्मात घडवलेले मंदिर असले तरी यावरील मूर्ती आणि नक्षी भारतातील मध्यप्रदेशातील भुमरा येथील गुप्तकाळातील शिवमंदिरावरील मूर्ती आणि नक्षीकामाशी प्रचंड साम्य दाखवणारे आहे. त्यामुळे इ. स. पाचव्या शतकात दगडात कोरीव काम करू शकणारे कारागीर मध्य प्रदेशातून सध्या पाकिस्तानात असणाऱ्या मूर्ती या गावी हे छोटेखानी मंदिर घडवण्यासाठी आणले गेले असावेत.
मध्यप्रदेशातील भुमरा येथील गुप्तकाळातील मंदिराच्या अवशेषांत सापडलेल्या एका गवाक्षाच्या अवशेषांत दोन्ही हातांत कमळ घेतलेली सूर्याची मूर्ती कोरलेली आहे. या सूर्याचा वेश इराणी म्हणजे ज्याला आपण झब्बा आणि सुरुवार म्हणतो तो दाखवलेला आहे. या सूर्याच्या दोन्ही बाजूला असणारे गण किंवा प्रतिहार यांचाही वेश इराणीच दाखवलेला आहे. सूर्याची उपासना जरी वैदिक काळापासून भारतात होत असली तरी सूर्याची मूर्ती मात्र कुषाण काळात भारतात घडवली गेली. आणि तिचा हा इराणी वेश आणि गुढग्यापर्यंतचे बूट हे इराणी वैशिष्टय़ अफगाणिस्तातील सूर्यमूर्तीपासून ते अगदी कोणार्कच्या मंदिरातील सूर्यमूर्तीपर्यंत दिसून येते.
पाकिस्तानातील मूर्ती या जागी सापडलेल्या मंदिराच्या अवशेषांवरून व त्यांचे भुमरा येथील मंदिराशी असलेले साम्य बघता कदाचित मूर्ती येथील मंदिराची रचना एका चौथऱ्यावर एका बाजूला असलेले चौकोनी गर्भगृह, त्यासमोर खांबयुक्त मंडप, आणि समोर जिना अशी भुमरा येथील शिवमंदिराप्रमाणे असावी असा संशोधकांचा अंदाज आहे.
वर उल्लेख केलेल्या कटास या गावातही ओरेल स्टाईन यांना काही मंदिरे आढळली. 1940 च्या दशकात स्टाईन यांनी या ठिकाणाला भेट दिली तेव्हा तेथे पूजा सुरू असल्याचे त्यांनी नोंदवून ठेवले आहे. कटास येथील या शिवमंदिरात आजही पूजा होते आणि पाकिस्तानातील हिंदू या मंदिरांत नित्यनेमाने जातात. कटास येथील ही दोन मंदिरे मूळची किमान इ.स. सहाव्या शतकातील आणि इ. स. दहाव्या शतकातील असावीत. कटास येथील मंदिरे वापरात असल्याने अनेक वर्षे त्यांची पुनर्बाधणी आणि जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. त्यात मध्ययुगातील अगदी अठराव्या शतकातील काही नक्षीकाम आढळते.
कटास येथील एका तळ्याचा उल्लेखही ओरेल स्टाइन यांनी केला आहे. दक्षकन्या सतीने स्वत:ला दक्षयज्ञात जाळून घेतल्यावर शंकराच्या डोळ्यांतून जे अश्रू आले त्या अश्रूंमुळे कटास येथील तळे बनल्याची आख्यायिका स्थानिकांमध्ये प्रसिद्ध असल्याचे ब्रिटिश काळापासून नमूद केलेले आहे. आजही तेथील स्थानिक ही आख्यायिका सांगतात.
येथील सतघर समूह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समूहातील मुख्य दुमजली मंदिराचे मूळ स्वरूप बऱ्यापैकी टिकून आहे. यात या मुख्य मंदिराच्या आजूबाजूला असणाऱ्या अनेक छोटेखानी मंदिरांतील नऋत्येला असणारे एक मंदिरही आपले मूळ स्थापत्य घटक टिकवून आहे. या छोटेखानी मंदिराची रचना चौकोनी गाभारा, त्यावर घुमट, बाह्य़िभतींवर दोन छद्म कॉरिंथियन (ग्रीक शैली) अर्धस्तंभ अशी आहे. तर समोरील भागात महिरप आणि बाजूला दोन गोलाकार खांबही आहेत. पाकिस्तान, जम्मू व काश्मीर भागात आढळणाऱ्या ग्रीक शैलीची छाप असणाऱ्या हिंदू मंदिरांप्रमाणे हे छोटेखानी मंदिर दिसते. या मूळच्या स्थापत्य घटकांवरून हे छोटेखानी मंदिर इ. स. सहाव्या/सातव्या शतकातील असावे तसे सतघर समूहातील मुख्य दुमजली मंदिर इ. स. दहाव्या शतकात पुन्हा बांधले गेले असावेत, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. गेल्या दहा वर्षांत कटास येथील मंदिरांचे पाकिस्तान सरकारकडून जतन संवर्धन करण्यात आले आहे. पाकिस्तानातील इ.स. सातव्या ते दहाव्या शतकात बांधण्यात आलेल्या विटांच्या मंदिरांबद्दल आपण पुढील लेखांत अधिक माहिती घेऊ.
येथील सतघर समूह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समूहातील मुख्य दुमजली मंदिराचे मूळ स्वरूप बऱ्यापैकी टिकून आहे. यात या मुख्य मंदिराच्या आजूबाजूला असणाऱ्या अनेक छोटेखानी मंदिरांतील नऋत्येला असणारे एक मंदिरही आपले मूळ स्थापत्य घटक टिकवून आहे. या छोटेखानी मंदिराची रचना चौकोनी गाभारा, त्यावर घुमट, बाह्य़िभतींवर दोन छद्म कॉरिंथियन (ग्रीक शैली) अर्धस्तंभ अशी आहे. तर समोरील भागात महिरप आणि बाजूला दोन गोलाकार खांबही आहेत. पाकिस्तान, जम्मू व काश्मीर भागात आढळणाऱ्या ग्रीक शैलीची छाप असणाऱ्या हिंदू मंदिरांप्रमाणे हे छोटेखानी मंदिर दिसते.
kanitkaranand@gmail.com
महाराष्ट्रातील प्राचीन मंदिराचे प्रकार आणि अंतरंग
Edited by amitsamant - 18 Dec 2013 at 11:28am
 |
| डोलमेन |
 |
| कंकली देवी मंदिर, तीगाव, मध्य प्रदेश |
सुरवातीच्या काळात मंदिर वास्तू अगदीच गरजेपुरती होती. देवाला ठेवायला गाभारा हवा मग बांधली दगडाची छोटीशी चौकोनी खोली, देवासमोर बसायला छत हवं मग एक छोटासा मंडप बांधून टाकला दगडाचा, बस अजून काय पाहिजे, शिखर नको, ओटा नको, कलाकुसरयुक्त स्तंभ नको. हा या मंदिरात फक्त गाभाऱ्याच्या द्वारपट्टीवर थोडी कलाकुसर केलेली दिसते पण ती ही थोडीशीच. सुरवातीची मंदिरे अशीच, पण त्या मंदिर स्थापतींचे मन भरत नव्हते. हळू हळू मंदिरे फक्त देवाच्या पूजेची जागा ना राहता ग्रामातील एक सामाजिक स्थळ बनू लागले. त्याच सोबत मंदिरांनी कात टाकायला सुरवात केली आणि इ.स. १००० पासून ते इ.स. १४०० पर्यंत मंदिर वास्तुकलेची उच्चतम पातळी गाठली गेली. गुप्त, मगध, चंदेल, सोळंकी, गंग, राष्ट्रकूट, शिलाहार, चालुक्य, होयसाळ, पल्लव, चोल, विजयनगर या आणि अश्या अनेक राजवटींनी मंदिर बांधणीला चालना दिली आणि या कलेचा उत्तरोत्तर विकास केला.
 |
| नागर मंदिर बाह्यांगे |
अधिष्ठान :- मंदिर ज्या ओट्यावर उभे असते त्याला अधिष्ठान, पीठ किंवा जगती म्हणतात. मंदिरांचे अधिष्ठान हे चौकोनी, आयताकृती, वर्तुळाकार, लंबवर्तुळाकार किंवा अष्टकोनी असते. अधिष्ठानाचे महत्व फार असते. एक तर मंदिर त्यामुळे जमिनीपासून उंचावर दिसते, पावसाच्या पाण्यापासून बचाव होतो, प्रदक्षिणा मार्गासाठी जागा मिळते, तसेच हत्ती, घोडे वगैरेंचा शिल्पपट कोरून मंदिराची सुंदरता अजून वाढवता येते.
 |
| सुरसुंदरी |
गर्भगृह आणि त्याचे प्रवेशद्वार :- वरती म्हटल्याप्रमाणेच मंदिरांचे निर्माणच मुळी देवतेच्या स्थापनेसाठी झाले, त्यामुळे, सर्वात आधीच्या मंदिरापासून ते आजच्या मंदिरांपर्यंत सगळ्याच मंदिरांत जी एक सामायिक गोष्ट सापडते ती म्हणजे गाभारा किंवा गर्भगृह. तेव्हापासून आतापर्यंत आणि कोणत्याही प्रकारच्या मंदिरात गाभारा असतोही लहानसाच. मंदिराचे स्थपती सहाव्या शतकातल्या मंदिरांतही गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वाराला सालंकृत करत होते. जसा जसा काळ पुढे सरकत गेला गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीका अजून अजून सुंदर बनत गेल्या. नीट निरीक्षण केल्यास गाभाऱ्याच्या दरवाजात लहान लहान द्वारशाखा बनवून त्यावर फुले पाने, व्याल, गज, स्तंभ, गंधर्व तसेच मिथुन शिल्पे कोरलेली आढळतात. काही मंदिरामध्ये तर या द्वारशाखेचे नऊ नऊ थरही आहेत. तसेच या द्वारशाखांच्या तळाशी दोन्ही बाजूला द्वारपाल आणि गंगा तसेच यमुना यांची शिल्पे असतात. गर्भगृह प्रवेशद्वाराच्यावरच्या पट्टिकेला ललाटपट्टी आणि त्याच्या मध्यभागाला ललाटबिंदू म्हणतात. या ललाटबिंदूंमधे मंदिराच्या मुख्य देवतेचे शिल्प असते मात्र ११व्या शतकानंतर ललाटबिंदूंमधे गणेशाला स्थान मिळाले मग मंदिर कोणत्याही देवतेचे असले तरीही.
 |
| मकर तोरण |
 |
| खजुराहो मंदिर, मध्य प्रदेश |
खजुराहो मंदिर
ह्या शैलीची मंदिरे पंजाब पासून ते बंगाल पर्यंत तसेच काश्मीर आणि नेपाळ पासून ते विंध्याचल पर्यंतच्या परिसरात आढळतात. नागर शैलीच्या मंदिरांचे व्यवच्छेदक लक्षण म्हणजे आमलक. मंदिराच्या मुख्य शिखराच्या कळसाखाली चपट्या आवळ्यासारखं असतं ते.
 |
| द्राविड शैली मंदिर शिखर |
 |
| वेरूळ, कैलास मंदिर |
फांसणा शिखर
श्री क्षेत्र महाबळेश्वर मंदिर
फांसणा हि मंदिर शैली असण्यापेक्षा फक्त एक शिखर पद्धती आहे. नागर तसेच द्राविड दोन्हीप्रकारच्या मंदिरांमध्ये हि शिखरे आढळतात. साधारण लहान मंदिरांचे शिखर अश्या प्रकारचे असते. हि शिखरे उतरत्या पायऱ्यांसारखी असतात. पिरॅमिड प्रमाणेच खालून वर निमुळत्या होत जाणारी आणि लहान लहान होणाऱ्या पायऱ्यांची, मात्र या पायऱ्यांवर कूट किंवा शाल दिसत नाहीत. अश्या प्रकारचे शिखर आपल्याला महाबळेश्वराच्या मंदिरावर दिसते. काही ठिकाणी मंदिराचे मुख्य शिखर सोडून बाकी मंडप शिखरे या प्रकारची असतात जसे कि अंबरनाथच्या महादेव मंदिरात दिसते. या शिखराच्या कलाशाखाली जर आमलक असले तर ते मंदिर नागर समजावे आणि जर स्तूपीका असेल तर द्रावीड.
 |
| सिन्नरचे गोंदेश्वर महादेव मंदिर |
 |
| रतनवाडी अमृतेश्वर मंदिर |
 |
| त्रिजंघा मंडोवर, मार्कंडेश्वर मंदिर, मार्कंडी, गडचिरोली |
 |
| एकजंघा मंडोवर, अंबरनाथ महादेव मंदिर |
वेसर मंदिर शैली शिखर
 |
| वेसर शैली मंदिर शिखर |
वेसर मंदिर शैली म्हणजे उत्तर भारतीय नागर आणि दक्षिण भारतीय द्राविड शैलीचा सुरेख संगम आहे. नागरशैलीचं वैशिष्ट्य म्हणजे उंच आणि अतिशय सुंदर दिसणारे रेखाशिखर म्हणजेच गर्भगृहाच्या छतावरचे शिखर पण या मंदिरांची अडचण एकच ती म्हणजे लहानसा मंडप. नागर मंदिरांचा मंडप लहान का असतो याचा उहापोह वरती आधीच केलेला आहे. प्राचीन काळी मंदिरे हि सामाजिक केंद्रे होती राजाला किंवा गावाला कोणत्याही कार्यक्रमाच्या आयोजनांसाठी मंदिरेच उपयुक्त वाटत, पण मग आता मंडप लहान असल्यावर तिथे आयोजित होणाऱ्या कार्यक्रमांच्या आयोजनावर, सहभाग नोंदवणाऱ्या लोकांच्या संख्येवर विपरीत परिणाम होइ. आता याचा इलाज काय करावा तर या मंदिरांच्या स्थपतींनी त्यासाठी दक्षिण भारतातील मंदिरांकडे पाहिले. द्राविड शैलीच्या मंदिराचा मंडप आकाराने फार मोठा असतो किंवा मंदिर बांधणाऱ्याला गरज वाटल्यास कमी अडचणीत मोठा मंडप सहज बांधला जाऊ शकतो. मध्य भारतातील मंदिर स्थपती नागर आणि भूमीज मंदिर शिखरांच्या प्रेमात होते त्यांनी मंदिरांच्या गर्भगृह छतांवर उंचच उंच नागर आणि भूमिज शिखरे उभी केली मात्र मंडपाची छते दक्षिणेकडील पद्धतीसारखी सपाट बनवायला सुरवात केली. हीच उत्तर आणि दक्षिण संगम शैली वेसर शैली म्हणवते. महाराष्ट्रात तसेच जास्त करून कर्नाटकात वेसर शैलीची मंदिरे आढळतात. चालुक्य आणि होयसळ राज्यकर्त्यांनी वेसर शैलीचा भरपूर वापर केला. बदामी आणि हंपी ची मंदिरे, बेलूर तसेच हळेबिडूची मंदिरे वेसर शैलीची आहेत.
 |
| हरिश्चंद्रेश्वर महादेव मंदिर, हरिश्चंद्रगड |
माहिती आणि काही छायाचित्र साभार आंतरजाल.
3. BOOK: मंदिर कसे पाहावे -- गो. बं. देगलूरकर
भारतातील मंदिरे - १
भारतातील मंदिरे
(भारतातील मंदिरांचा इतिहास,त्यांच्या उभारणीमधील वेगवेगळ्या शैली, त्यांतील उपशैली, निरनिराळ्या प्रांतातील देवळांत आढळणारे फ़रक, तसेच वैयक्तिक देवळातील वैशिष्टे, नेमके काय पहाण्यास विसरू नये यांची तोंडओळख करून देणारी लेखमाला. इथे आपणास काही पारिभाषिक शब्दांची सूचीही पहाता येईल. तिचा उपयोग आपणाला इतर तांत्रिक लेख वाचतानाही होईल. विषयाचा आवाका फ़ार मोठा असल्याने जास्त माहिती देणे शक्य नाही. दिग्दर्शन एवढाच माफ़क उद्देश.)
इतिहास.
आपण लहानपणी देवळात जातो. मोठेपणी जातोच असे नाही.पण देवळांबद्दलचे एक आकर्षण मनात घर करून रहातेच. ही भावना सर्व भारतीयांच्या मनात शेकडो वर्षे घर करून राहिली आहे.त्यामुळे क्षेत्रांमध्ये सोडाच पण पुण्यासारख्या शहरातही शेकडो देवळे आढळतात. हिंदू धर्मात अनेक देव असल्याने त्यात भर पडते. वर्षानुवर्षे कलाकारांनी अपार कष्ट करून जागतिक दर्जाच्या कलाकृती निर्माण केल्यामुळे देवळे भक्तांचीच नव्हे तर पर्यटकांचीही आकर्षणे ठरली आहेत. तर अशी ही देवळे बांधावयास सुरवात तरी केंव्हा झाली ? किंवा असे विचारले की सर्वात पुरातन देऊळ पहावयाचे असेल तर ते कोणत्या शतकातील असेल ? माझी खात्री आहे बहुतेकांचा अंदाज चुकीचा असेल. बरेच जण सांगतील इ.स. पूर्वी किमान ४००-५०० वर्षे. या काळातील बौद्ध स्तुप, विहार,चैत्य आपल्या समोर आहेत. पण देऊळ म्हणाल तर आपल्याला इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत पुढे यावे लागते. कारण अगदी साधे आहे.बुद्ध-जैन धर्मांच्या आधी धर्म होता तो "वैदीक धर्म".त्यात इंद्र, वरूण इत्यादी देवता होत्या, यज्ञ होता, पण या गोष्टी देवालय बांधावयाला सोयिस्कर नव्हत्या.
पुराणांनी जेव्हा शंकर, विष्णु असे "सगुण" देव "हिंदू" धर्माला दिले तेंव्हा देवळे बांधावयाची सोय झाली. पहिल्यांदा मूर्ती आली व नंतर तीचे घर.आधीच्या वाङ्मयात उल्लेख असले तरी दगड विटांची टिकावू देवळे उभारावयाची वेळ तिसऱ्या शतकातच आली. शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी मूर्तीची पूजाअर्चा करावयाची तर गाभारा पाहिजे, चार लोकांना बसावयाला मंडप पाहिजे, प्रदक्षणा मार्ग पाहिजे. बस, सुरवातीच्या देवळात एवढीच सोय होती. मध्य प्रदेशातील तिगवा "कंकाली मंदिर" सर्वात जून्या देवळातील एक. गाभारा बाहेरून पावणेचार मि.लांब-रूंद, आतल्या बाजूने अडीच मि.चौरस.समोरचा मुखमंडप पावणेचार मि.लांब व पावणेदोन मि. रुंद आहे. चार स्तंभ, त्यावर पूर्ण कलश व सिंहाच्या मूर्ती. सपाट छप्पर.द्वाराभोवती गंगा- यमुनेच्या मूर्ती. पूजेला आवश्यक तेवढ्याच भागांचा समावेश. पण सुरवात जरी अशी साधी-सुधी असली तरी पुढील प्रगती भराभर झाली.याचे कारण परत अगदी साधे. बौद्ध-जैन स्थापत्यकलेमुळे कलाकार कलेत आणि तांत्रिक बाबतीत परिपूर्ण होते. काय करावयाचे सांगा. कसे करावयाचे आम्ही बघू. बुद्ध हवा? बुद्ध घ्या. शंकर हवा? शंकर घ्या; तितकाच सुंदर. काय बांधावयाचे, कसे बांधावयाचे ते ठरवण्यास एक दोन शतके लागली. हा काळ चाचपणीचा (trial and error) होता. निरनिराळ्य़ा शैलींचा उगम या काळातीलच. आज पाहावयास मिळणारे सर्वात जुने देऊळ, तिगवा, मध्यप्रदेश.
सुरवातीलाच मी काही पारिभाषिक शब्दांची सूची देतो आहे. त्याची गरज भासेलच असे नाही. पण माहिती असेल तर नागर-द्रविड शैलींमधील बारकावे समजावून घेणे सोपे जाईल.
अर्धमंडप: मंदिराच्या मुख्य मंडपाच्या समोरचा लहान आकाराचा, तीन बाजूंनी उघडा असलेला मंडप.
अर्धस्तंभ: भिंतीत गुंतवल्यामुळे ज्यांचा अर्धाच भाग दृष्टीस पडतो असा खांब.
आमलक: शिखराच्या माथ्यावर येणारे, रायआवळ्यासारख्या खाचा असलेले दगडी चक्र.
उत्क्षिप्त: भिंतीचे पुढे सरकलेले ( फ़ेकलेले म्हणजे क्षिप्त ) काही भाग यांना रथ असे म्हणतात.यांना विसंवादी, मागे सरकलेले, उठाव .देणारे भाग म्हणजे उत्क्षिप्त.
उद्गम: भिंतीवर सजावटीसाठी वापरण्यात येणारे त्रिकोणी रूपक .
अंतराळ: देवळाचा गाभारा आणि मंडप यांच्या मधोमध येणारे दालन. आरंभी याच्यावर छप्पर नसे. पीठ : जोते
उपपीठ :पीठावर येणारे, कमी उंचीचे जोते किंवा चौथरा.
कपोत: सज्जा किंवा पागोळी .
कोष्ठ: कोनाडा
गजपृष्ठ: चापाकार वास्तूचे छप्पर.
जंधा: देवालयाच्या भिंतीचा मधला भाग.हा सहसा सपाट असून यावर मूर्तिकाम केलेले आढळते.
तरंगहस्त: bracket.
प्रणाल: पन्हाळ.
भद्र: कोणत्याही इमारतीच्या प्रवेशद्वारासमोर बांधण्यात येणारा उघडा मंडप.
भूमी: मजला.
मंडप: आयताकार दालन. विशेषत: गाभाऱ्य़ासमोरील.
रथ: गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीवर असणारे उभे पट्टे. हे एकापुढे एक सरकतात. या रथांच्या संख्येवरून विधानाला त्रिरथ, पंचरथ अशी नावे देतात.
वितान: छत.
विमान: गाभारा व शिखर यांना मिळून दिलेले नाव.
वेदिका: कठडा.
व्याल: सिंह, वाघ, हत्ती अशा निरनिराळ्या प्राण्यांचे अवयव जोडून केलेला प्राणी.शरीर मुख्यत्वे सिंहाचे असते.
शाला: आयताकार विधानाची इमारत.
शिखर: छप्पर. यात कळसाचाही समावेश होतो.
शुकनास: "अंतराळ" य़ा भागावर येणारे गोलाकर छप्पर. याच्या लहान बाजूंपैकी एक शिखराला चिकटलेली असते तर दुसरीत कोनाडा करून देवमूर्ती बसवतात.
हस्त: क्षिप्त भाग. Bracket सारखा बाहेर आलेला भाग
काही इन्ग्रजी शब्दही बघू.
Apsidal : चापकार विधानाची वास्तू.
Arc : कमान
Barrel vaulted roof : गजपृष्टाकार छप्पर.
Brace: कर्ण
Bracket : हस्त
Capital : स्तंबशीर्ष, मथळा
Ceiling : छत, वितान
Column : खांब
Facade : गृहमुख
Frieze : शिल्पपट्ट
Medallion: तबक
Monolithic : एकपाषाणी
Motif : रूपक
Pilaster : अर्धस्तंभ
Plan : पदविन्यास,विधान
Recess : प्रतिक्षेप
Relief : उठाव
बुद्ध-जैन स्थापत्यकलेचा देवळांवरचा परिणाम
बुद्धाच्या निर्वाणानंतर लगेचच त्याच्या अवशेषावर (उदा. दात ) इमारत बांधावयास सुरवात झाली. तसेच विहार, चैत्य यांचीही उभारणी सुरू झाली. हा काळ सुमारे इ.स.पूर्व ४०० च्या आधी. बौद्ध धर्माचा ओसर इ.स. ३०० ते ४०० धरला तर जवळजवळ ७०० वर्षे ही बांधकामे चालू होती. या काळात चाचपणी होत असणारच.हिंदू देवळांची लाकडी किंवा कच्च्या विटांची बांधकामे आधीपासून चालू असली पाहिजेतच कारण वाङ्मयात तसे उल्लेख मिळतात. कबूल. पण दगडांची देवळे तिसऱ्या शतका नंतरचीच मिळतात. त्या काळच्या स्थपती समोर विहार, चैत होते आणि देवळे बांधताना तो त्यांचा उपयोग करणारच. आधाराबाबत म्हणाल तर बौद्ध कलेचा देवळांच्या बांधणी वरचा परिणाम यावर स्वतंत्र लेखच लिहावा लागेल.. सुरवातीला म्हटल्याप्रमाणॆ विषयाचा आवाका मोठा असल्याने सगळ्याच गोष्टींबद्दल लिहणॆ अवघड आहे. क्षमस्व.
आता एक विनंती. लेखातील संदर्भाकरिता लागणारी चित्रे मी देईनच. पण आपणही आपल्याकडचे फोटो डकवलेत तर सगळ्यांच्या आनंदात भरेच पडेल.
बरेच जण सांगतील इ.स. पूर्वी किमान ४००-५०० वर्षे. या काळातील बौद्ध स्तुप, विहार,चैत्य आपल्या समोर आहेत. पण देऊळ म्हणाल तर आपल्याला इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत पुढे यावे लागते. कारण अगदी साधे आहे.बुद्ध-जैन धर्मांच्या आधी धर्म होता तो "वैदीक धर्म".त्यात इंद्र, वरूण इत्यादी देवता होत्या, यज्ञ होता, पण या गोष्टी देवालय बांधावयाला सोयिस्कर नव्हत्या.
वैदिक आणि अवैदिक या दोन्ही उपासना खूप जुन्या आहेत... उगाच हिंदुनी बौद्धांनंतर मंदिरे आणि मूर्त्या उभारल्या असे कशाला म्हणायचे? रामाने समुद्र ओलांडण्यापूर्वी रामेश्वरला शिवलिंग स्थापून त्याची पूजा केली होती.. म्हणजे त्या काळात शिवलिंग आणि शिवलिंग्मंदिर असणार. श्रीकृष्णानेही गुजरात्जवळ समुद्र ओलांडून द्वारका बेटावर जाताना सोमनाथाची ( म्हणजे शिवलिंगाचीच ) पूजा केली होती.. ( आता आम्हीही समुद्र ओलाम्डणार असल्याने आम्हीही एक शिवलिंग पूजणार आहोत. :) ) वैदिक देवांच्या मूर्ती नसतात, वैदिक धर्म जुना आहे. पण मूर्ती पूजणारा शैव आणि इतर हिंदु पद्धतीही तितकीच जुनी आहे..
तसेच असावे. मूर्तीपूजा ही वैदिक धर्मात नाही. सध्याची हिंदू मूर्तीपूजा ही बौद्धांच्या काळानंतरच आली आहे. अर्थात बौद्धांच्याही आधी मातृदेवतांची पूजा आणि कुळाच्या नैसर्गिक दैवतांची पूजा ही होतच असावी.
मूर्तीपूजा वेदात नव्हती. पण वैदिकांच्याबरोबरच त्या काळात जो अवैदिक स्मूह होता , त्यातील बरेच लोक शिव, स्कंद, गणपती आणि विविध स्त्री रुप देवी यांचे पूजन करत होते. त्यांच्या मूर्ती होत्या आणि देवळेही होती... हिंदु धर्मातील स्कंद हाच देव बौद्धानी वज्रपाणी या रुपात उचलला. त्याच्याच नावावरुन वज्रयान हा संप्रदाय तयार झाला. हाच स्कंद दक्षिणेत मुरुगन नावाने ओळखला जातो आणि महाराश्ट्रात कार्तिकेय या नावाने गणपतीचा भाऊ म्हणून आपण याला ओळखतो. http://en.wikipedia.org/wiki/Skanda_(Buddhism) , सारांश, मूर्तीरुप देवपूजा ही बौद्धांच्या आधीपासून आहे.
लेखातच म्हटलेले आहे की पुराणांनी मूर्तीरुप देवता दिल्या. आणि त्यानंतर असेही म्हणायचे की बौद्ध धर्मानंतर मूर्तीपूजा आली. म्हणजे मग पुराणे बौद्धांच्या नंतर आली की काय? :)
श्री. जागोमोहनप्यारे :मी म्हटले आहे कीं सर्वात पुरातन मंदिर पहावयाचे असेल तर तिसर्या शतकापर्यंत यावे लागेल. त्या पूर्वी देवळे होती; तसे उल्लेख आहेत, पण ती देवळे लाकडी/वीटांची असावीत; ती आज पहावयास मिळत नाहीत.इ.स.पूर्व स्तूप, विहार पहावयास मिळतात.
लेखमाला आहे मंदिरांवर. मूर्तिपूजेवर नाही. तो विषय निराळा. आपण त्यावर लेखमाला लिहलीत तर मीही माझ्याकडील मजेदार माहिती देईन.( उदा. बौद्धांची तारा ही देवता गणपतीवर नाचत आहे अशी मूर्तीही पहावयास मिळते!)
पुराणे अर्थातच बुद्धानंतर ६००-७०० वर्षांनंतरची आहेत.
श्री. चित्रा : शिल्पांत पक्षी (गरुड, हंस, गंडभेरुंड इत्यादी) आहेत. शस्त्रे योद्ध्यांच्या हातात आहेत. अवजारे नसावित कारण फार शोभादायक नाहीत म्हणून, हा माझा अंदाज. आज नजरेसमोर नाहीत पण आता लक्षात ठेवीन व दिसली तर कळवीन.
शरद
आपण त्यावर लेखमाला लिहलीत तर मीही माझ्याकडील मजेदार माहिती देईन.( उदा. बौद्धांची तारा ही देवता गणपतीवर नाचत आहे अशी मूर्तीही पहावयास मिळते!)
पुन्हा तेच ! आता हिंदुंच्या मूर्ती या जर बौद्धांच्यानंतर आल्या, तर या ताराबाईला टाळक्यावर नाचायला गणपती कुठून सापडला ???? :)
आणि मुळातच बौद्ध धर्मात देव असणं हाच मोठा विनोद आहे... बुद्धानी देव नाकारलेला असून बौद्ध धर्म हा एक नास्तिक धर्म आहे.. ( नास्तिक दोन्ही अर्थाने- वेदानाही मानत नाहीत आणि देवानाही मानत नाहीत. ) त्यांच्या अनुयायानी हे असे देव तयार केले.
पुराणे अर्थातच बुद्धानंतर ६००-७०० वर्षांनंतरची आहेत.
तुम्हाला कोपरापासून दंडवत ! सन ७८६ पूर्वी जग आस्तित्वातच नव्हते असेही म्हणणारे लोक आहेत!! त्यांच्यापुढे तुमचे 'हे ' संशोधन काहीच नाही !! :) बुद्धानंतर ६०० वर्षानी हिंदु मूर्ती आल्या असे म्हणताय, मग इ स पूर्वी जी लाकडाची आणि विटांची देवळं होती असे तुम्ही म्हणताय, त्या देवळात कोण बसत होतं??? :)
बौद्ध धर्मात जे लोक गेले ते त्या काळातले पूर्वीचे हिंदुच तर होते.. म्हणजे बुद्धापूर्वी वास्तु आणि स्थापत्यचे ज्ञान लोकाना नव्हते आणि अचानक बौद्ध धर्मात गेल्यावर या लोकाना वास्तु आणि स्थापत्य ज्ञानाचा दृष्टांत झाला की काय? :) .. हिंदु धर्म बाकी धर्माना अर्वाचीन कसा हे सिद्ध करायची आजकाल चढाओढच लागलेली आहे.. ! :)
बौद्ध धर्मात जे लोक गेले ते त्या काळातले पूर्वीचे हिंदुच तर होते.. म्हणजे बुद्धापूर्वी वास्तु आणि स्थापत्यचे ज्ञान लोकाना नव्हते आणि अचानक बौद्ध धर्मात गेल्यावर या लोकाना वास्तु आणि स्थापत्य ज्ञानाचा दृष्टांत झाला की काय? हिंदु धर्म बाकी धर्माना अर्वाचीन कसा हे सिद्ध करायची आजकाल चढाओढच लागलेली आहे.. !
असे नसावे. जैन, बौद्ध आणि वैदिक अशा तीन ढोबळ पद्धती धरल्या, तर हे सर्व एकमेकांकडून काही ना काही विचार/आचार घेऊनच तयार झाले असावेत.
बौद्ध धर्मात गेल्यावर स्थापत्याचा दृष्टांत झाला नाही, तर अशोकाच्या आणि त्याच्यानंतरच्या काळात बौद्ध मठांना जे दान दिले गेले, त्यातून मठांकडे पैशाचा ओघ वाढला आणि स्तूप बांधता आले. जैनांचीही देवळे नंतरच झाली. गुप्तकाळात व्यापार-उदीमही वाढला असावा, त्यामुळे हिंदू देवतांची देवळे बांधली गेली असावी.
याउलट तत्कालीन बौद्ध जैन किंवा हिंदू असा कुठचाही शिक्का नसलेली घरे/राजवाडे यांचे अवशेष फारसे दिसत नाहीत, कारण त्यांच्याकडे हे खूपकाळ टिकणारे बांधकाम साहित्य (दगड) नसावेत/तेवढे उत्खननही शक्य नसावे. विटामातीची घरे, किंवा लाकडी/गवताची घरे नष्ट झाली असतील. जे दगडात कोरले होते ते तसेच राहिले. पण बौद्धांआधी नागरी स्थापत्य नव्हते असे समजण्याचे कारण नाही. कुठच्याही काळातील लोकांची राहणी कशी होती याबद्दल आपल्याला भित्तीचित्रांमधून, शिल्पांमधून काही ना काही समजतच असते.
भारतातील मंदिरे -२
भारतातील देवळे -२
(देवळे ह्या इमारती आहेत. आज ह्या इमारतींच्या प्रमुख भागांची,जोते(पीठ), दरवाजा, भिंत आणि छप्पर यांची माहिती घेऊं)
देवळांची उत्क्रांती कशी झाली याचा मागोवा घेण्याआधी सुरवातीला काय होते ते बघू. देवळाच्या अत्यंत गरजेच्या गोष्टी तीन.मूर्तीकरता जागा म्हणजे गाभारा. लोकांना (म्हणजे भक्तांना/पुजाऱ्याला) जागा, त्याला मंडप म्हणू आणि प्रदक्षिणॆकरिता जागा. कोणत्याही इमारतीला भिंती,दरवाजा व छप्पर लागणारच. लहान-मोठा आकार व सुशोभन हे नंतर.
सुरवात तिगवा येथील कंकाली मंदिरापासून करू. फोटो पहा. भिंती दगडाच्या, साध्या दिसतात.; गाभाऱ्यावर आणि मंडपावर सपाट छप्पर आहे. प्रदक्षिणा मार्ग इमारतीच्या बाहेर व तो आच्छादित नाही. आच्छादित असेल तर त्याला "सांधार" म्हणतात, नसेल तर "निरंधार". येथे निरंधार. आत थोडे सुशोभन केले आहे.गंगा यमुना यांच्या मूर्ती आहेत.आकारही तसा लहानच म्हणावयास हरकत नाही. ही झाली सुरवात.
देवळांचे दोन प्रकार. पहिला उघड्यावरील देवळॆ. दुसरा प्रकार म्हणजे डोंगर कोरून केलेली गिरिशिल्पे. काल गणनेने गिरिशिल्पे आधीची.पण आपण त्यांचा विचार नंतर करू.
देऊळ म्हणजे इमारतच. तर आता या ठिकाणीच इमारतींच्या भागांचा विचार करू. पाया किंवा जोते, दार, भिंती, छप्पर ही महत्वाची अंगे. खालची फरशी सगळीकडे सारखीच, दगडाची.
पीठ :
पीठ म्हणजे जोते. इमारतीच्या मजबूतीसाठी जोते पाहिजेच. शिवाय ते जमीनीपासून उंचही पाहिजे. तेवढेही पुरेसे वाटले नाही तर त्याच्यावर उपपीठ किंवा चौथरा. पीठ/उपपीठ जर प्रशस्त असेल तर देवळाभोवती प्रदक्षीणेला जागा मिळते. पीठ/उपपीठ उंच असल्यास त्याच्या थरामध्ये निरनिराळ्या प्राण्यांच्या आकृती/शिल्पपट्ट दाखवता येतात. उदा. खाली हती,त्यावर घोडे वगैरे.
पाया मजबूत असला की इमारतीला मजबूती मिळते हे झालेच पण पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्यापासून बचाव व मंदिर लांबवरून दिसते हेही महत्वाचे फ़ायदे..
निरनिराळ्या कालखंडातील पीठाची छायाचित्रे देत आहे.
पीठ १
पीठ २
पीठ दिसते पण सजावट नाही.
उपपीठ
उपपीठ लहान आहे पण सजवले आहे. आपणास याहून उंच उपपीठे (छान सजवलेली) पहावयास मीळतील.
द्वारशाखा :
द्वारशाखा म्हणजे प्रवेश करावयाची जागा.कडी-कोयंडा-कुलुप लावून बंद करावयाचा घराचा दरवाजा नव्हे. बऱ्याच ठिकाणी बंद करावयाचा दरवाजा नसतोच. द्वारशाखा समोरून तसेच बाजूंनीही असातात. चौकट एक असते किंवा अनेक. काही वेळा चौकट नसतेही. दोन बाजूंच्या भिंतीच ते काम करतात. चौकट (किंवा चौकटी) करावयास व सुशोभनास सोप्या. दोनही बाजूला गंगा-यमुना किंवा द्वारपाल उभे केले की एकदम उठाव येतो. रुंदी व उंची आटोपशीर असल्याने नाजूक कोरीव कामास आदर्श. देवळात प्रवेश करण्या आधीच तुमचे मन उल्हसित होऊन जाते. या पुढे जेंव्हा कुठल्याही देवळाला भेट द्याल तेंव्हा दारापाशी थांबा.दोन्ही बाजूचे द्वारपाल बघा. चौकट एक आहे की अनेक आहेत, त्यांवर वेल-पताकांचे न्क्षीकाम आहे की लहान मूर्ती आहेत, वरपर्यंत एकच थर आहे की अनेक, अनेक असतील तर त्यांत काही योजना दिसते का, वरची गणेशपट्टी दरवाजाच्या किती बाहेर गेली आहे, त्यावरील कोरीव काम कसे आहे, वर कीर्तिमुख वगैरे काय काय आहे हे सर्व बघून मगच आत पाऊल टाका.( फ़ोटो काढावयाची सुरवात येथून होते.घरच्या माणसांचे/मित्रांचे छान फ़ोटो येथेच येतात.जास्त वेळ थांबणार असाल तर उन्हाचा अंदाज घेऊन फ़ोटो केंव्हा काढावयाचे तेही ठरवा.)
येथे काही द्वारशाखांची छायाचित्रे देत आहे. ती एका कालखंडातील नसली तरी सुरवातीपासून दरवाजे कसे नटवले जात याची कल्पना येईल.
मकरतोरणांकित, पण फार सजावट नाही. पापनाथ मंदिर
सजावट वाढली.
कडेला मूर्ती आल्या. वरची पट्टीही प्रेक्षणीय
भिंत :
इमारतीचा दुसरा भाग भिंत. खोली बंदिस्त करणे ही महत्वाची गोष्ट. पण आणखी दोन उपयोग म्हणजे सुशोभन आणि छपराला आधार देणे. तिगवाच्या देवळाच्या भिंती साध्या आहेत. छपराला आधार देणे हे महत्वाचे काम. पण पुढे सुशोभन एवढे महत्वाचे झाले की हळेबिड-बेलूर येथील देवळांच्या भिंती दिसतच नाहित. दिसतात मूर्ती, मूर्ती आणि परत मूर्तीच. हां,भिंती छपराला आधार देतात, पण जणू नाइलाजाने. अंगभर दागिने घालून,रेशमी शालू नेसून, सुहास्य वदनाने पाहुण्यांचे स्वागत करणाऱ्या वधूमातेने थोडा वेळ नवर्याबरोबर कन्यादानाला बसावे तसे! लक्षात राहते ती पहिली प्रतिमा, दुसरी नव्हे. खरे म्हणजे या भिंती चांगल्या जाडजूड असतात. मोठे वजन पेलण्याकरताच त्यांची योजना असते. शिवाय सुरवातीच्या गिरिशिल्पात, थोडक्यात गुहेत, गेल्यावर जसे गार व काळोखलेले वाटेल तसे वाटावे हीही एक मनोकामना होती.( प्राग-ऐतिहासिक काळात उघड्यापेक्षा गुहेत माणसाला जास्त सुरक्षित वाटत असावे. त्याचा तर हा परिणाम नाही ना?) . माणूस नवे निर्माण करतांना " जूने जाऊ द्या मरणालागूनी" असे फ़ार वेळी म्हणत नाही. मागच्यातले चांगले घेऊन त्यात भर घातली जाते. मग ते शास्त्र असो, कला असो, सामाजिक नीतीनियम असोत. अजूनही घरातील देवघर भगभगित उजेडात नसते व तेथे विजेच्या दिव्यापेक्षा समई-पणती जास्त बरी वाटते. असो. या भिंतीना आतील व विशेषत: बाहेरच्या बाजूंनी नटवतांना निरनिराळ्या पद्धती वापरण्यात येतात. रथ, थर, देवादिकांच्या मूर्ती, रामायण-महाभारतातील कथा, रुपके, फ़ुले-वेली, मिथूने, जे जे कलाकाराला योग्य वाटेल, त्याचा उपयोग केला गेला आहे. नंतरच्या काळात या भिंती शक्यतो एका सरळ रेषेत येत नाहीत ना इकडे लक्ष दिले गेले. बघणाऱ्याची नजर सावकाशपणे फ़िरेल, त्याला छायाप्रकाशाचा खेळ बघावयाला वेळ मिळेल याची काळजी घेतली गेली. काही छायाचित्रे पहा.
रथ. भिंतीतून पुढे आलेले खांब. काही वेळा यांत व मूर्तींमध्ये भिंतच सापडत नाही.
छप्पर :
हा इमारतीचा भाग केवळ शिल्पीच्या आवाक्यातला नव्हता. आता गरज होती वास्तूशास्त्रज्ञाची. (Architect & Engineer). खऱ्या अडचणींना इथे सुरवात झाली. हा महत्वाचा भाग अनेक शैलींमुळेही जास्त जागा घेणारा आहे. त्याची चर्चा पुढील भागात करू.
पहिल्या भागात व या भागात दिलेल्या काही माहितीची चित्रे बघा. जर आणखी एखाद्या विशेष गोष्टीबद्दल
विचारावे वाटले तर संकोच नको.
मला शंका आहे.. :१] देवी आणि देव यांचे मंदिरात काही वेगळेपण असते का?
२]पुर्वी मंदिर बांधताना दिशेला महत्व दिले गेले होते का?
३]मंदिराचा काही विशिष्ट आकार ठर्लेला असतो का किंवा प्रमाण?
उदा.गाभार्याच्या चौरसाचे मोजमाप अथवा रेशिओ/प्रपोर्शन...
वरील फोटोतील मंदीरे कोणत्या काळातील आहेत? तसेच ही मंदीरे बनवायला किती कालावधी लागायचा याचा काही उल्लेख कोणत्या ग्रंथात, शीलालेखात आहे काय?
जशी शास्त्रीय संगीताची "घराणी" असतात तशी भारतात मंदीरे बनवणारी घराणी, विशिष्ट शहरे, कारागीर प्रसिद्ध होते काय? त्याविषयी माहीती वाचायला आवडेल. आजच्या काळात बनलेली काही भव्य मंदीरांविषयी काही?
मंदिराची घराणे नाहीत तर त्यांच्या शैली आहेत..
मुघल शैली,हेमाडपंथी,राजपुत..ई.(चु,भु,दे,घे.) शरद काका प्रकाश टाकतीलच..
पुन्हा त्याच्या जोत्यांच्या आकारानुसार सप्तरथ्,पंचरथ असे प्रकार आहेत..
श्री. लालसा ; दिशेला महत्व दिलेले दिसत नाही. आकार प्रांतानुसार (उदा. केरळ) व शैलीनुसार (उदा. होयसाळ) बदलू शकतो. हे शैली या लेखात थोडे विस्ताराने येईलच. आपण म्हणता त्याप्रमाणे प्रमाण ठरालेले नाही.
श्री.सहज : फोटो बघितल्यावर ढोबळ फरक लक्षात यावा. आता सविस्तर माहिती देणे अवघड नसले तरी लेखाच्या लांबीवर त्याचा परिणाम होईल. जालावर आपणास ही सर्व माहिती सहज उपलब्ध आहे.(pun unintented)द्वार साधे आहे की सुशोभित आहे यावरून सुरवातीचे-नंतरचे हे लक्षात येते. या पुढील फोटोंबरोबर कोठले देऊळ ते देतो म्हणजे शोध सोपा होईल.
श्री. स्वतंत्र : गोपूर म्हणजे जमिनीवर उतरलेले शिखरच. ते जमिनीवरच बांधावयाचे असल्याने (भिंतींवर नाही) काम सोपे होते व स्थपतीला वाव जास्त मिळतो. गोपूराकडे द्वार म्हणूनही पहाता येतेच.
पीठांचे फोतो देतांना चूक झाली. आज आणखी एक फोटो बघा.
तेलीका मंदिर, मध्य प्रदेश.
शरद
भारतातील मंदिरे-३
देवळांचा पहिल्यांदा नजरेत भरणारा भाग म्हणजे त्याचे शिखर किंवा छप्पर.सर्वसाधारणपणे हे कोनाकृती असते. आपण पाहिले आहे की सुरवातीच्या देवळांची छप्परे सपाट होती. त्या ऐवजी हा त्रिकोणी आकार कसा आला ? एक विचार असा की सुरवातीला देवळे ही गिरिशिल्पे होती. म्हणजे नैसर्गिक गुहा मोठी करून त्यात देऊळ तयार केले वा डोंगर खोदून, गुहा निर्माण करून,त्यात देऊळ निर्माण केले. कसेही असले तरी लांबून हे देऊळ पहातांना, तुम्हाला त्याचे छप्पर म्हणून डोंगरच दिसतो; बरेचदा निमुळता होत गेलेला त्रिकोणी डोंगर. आता तुम्ही मैदानात देऊळ बांधले तर हा डोंगराचा भास निर्माण करावयाला डोंगर कोठून आणणार? तर त्या ऐवजी छप्परच निमुळते केले गेले. पणहे एकदम झाले नाही.
सपाट छप्पर करणे तसे सोपे. भिंती उभ्या करा, त्यांवर वासे टाका, वाश्यांवर फ़रशा टाका. काम खलास. जो पर्यंत आकार लहान होता तो पर्यंत हे लिहण्यासारखेच सोपे होते. ३०-४० फ़ूट लांबीच्या, इमारती लाकडाच्या तुळया आसेतूहिमालय सर्वत्र मिळत होत्या. देवळाचा आकार वाढल्यावर दगडी छप्परांचे वजन इतके वाढले की त्यांचा भार लाकडी तुळयांना झेपणे अशक्य झाले. दगडी तुळयांना भार झेपला असता पण एवढ्या लांब दगडी तुळया मिळणे शक्यच नव्हते.या करिता काय उपाय शोधले गेले ते पहाण्या आधी सपाट छपारातील एक बदल (Veriation) पाहू.
या प्रकारच्या छप्पराला नाव आहे "गजपृष्ट". नाव मजेदार वाटते पण आहे मात्र एकदम चपखल. सपाट छपराचा एक मोठा तोटा म्हणजे पावसाळ्यात पाणी वाहून जाण्यास जागा नसे. उपाय सोपा असल्याने लगेच अमलात आणला गेला. आयताकृती छप्पराच्या समोरासमोरच्या दोन बाजू उतरत्या केल्या म्हणजे पाणी साचत नाही. आणि असे छ्प्पर हुबेहुब हत्तीला मागून पाहिले तर त्याच्या दिसणाऱ्या पाठीसारखे दिसते. द्राविड शैलीच्या देवळांची बरीच छप्परे अशी असतात.
महाबलीपुरम येतील मंदिराच्या चित्रावरून एकदम पटेल
आता उपाय बघू. पहिला उपाय म्हणजे मधे खांब उभे करणे. हे "कॉलम" म्हणून काम करतात आणि "बीम"ची लांबी एकदम कमी होते. ४० फ़ूट X ४० फ़ूट च्या मोठ्या दालनात दहा दहा फ़ूटावर नऊ खांब उभे केलेत तर तुळईची लांबी दहा फ़ूटावर येते. आणि जर हे खांब सुशोभित केले तर ते कशाकरिता बांधले हे ही लक्षात येत नाही. उलट " या देवळाचे खांब मोजता येत नाहीत " अशीच प्रशंसा केली जाते!".अबब म्हणावयाचे आहे? श्रीरंगमच्या विष्णुमंदिरातील एका मंडपाचे नाव आहे "हजारीमंडप" लांबी १७५ मी. व रुंदी ५० मी. यात फक्त ९५३ खांब आहेत ! बाजूचे स्तंभ साडे तीन मीटर उंच आहेत, आतले त्याच्या दुप्पट.सगळे दगडी आणि बारकाईने कोरलेले ! आता बोला.
पण स्थपतींना पूर्ण कल्पना होती की हे खांब अडचण आहेत. नृत्यमंडपात, कल्याणमंडपात त्यांना जागा नाही. त्यांनी कमानीची कल्पना छप्पर बांधण्याकरिता वापरली.छोटे दगड किंवा वीटा कमानी व तत्जन्य घुमट उभारण्याकरिता वापरले गेले. वापर वीटांचा आहे व उदाहरणेही फ़ार नाहीत. पण घुमट आहे म्हणून त्यांना Indo-sarsenik म्हणावयाचे कारण नाही. आणि एक मार्ग म्हणजे दगडांचे एकावर एक असे थर बसावयाचे की मधल्या उघड्या भागाचा आकार कमी कमी होत जाईल व शेवटी सर्वात वर एवढाच आकार राहील की तो एकाच दगडाने झाकता येईल. तंजावूर येथील बृहडेश्वर मंदिरातील हा शेवटचा दगड ८३ टन वजनाचा आहे ! पिरॅमिड्सची आठवण झाली की नाही ? बांधणीमुळे छपराला "पायऱ्या" किंवा "मजले" निर्माण होतात. अर्थातच अशा छप्परांचा भार प्रचंड असल्याने भिंती भक्कम, जाडजूड लागतात. वरच्या पायरीचा प्रत्येक दगड खालच्या पायरी़च्या थोडासा पुढे झुकलेला दिसतो. हे काम फ़रशा भिंतीला समांतर मांडून करता येईल वा चौकानाचे कोन छेदले जातील अशा प्रकारे फ़रशा मांडून करता येईल.उतरंडीच्या छप्पराच्या या पायऱ्या सलग एका रेषेत असतील तर ती नागरी शैली; मजले स्पष्ट दिसत असतील तर द्राविड शैली. पण हे मजले वेगळे आहेत याची जाणीव ठेवण्याकरिता त्यांना "भूमि" म्हणतात. मंदिरांच्या शैलींची माहिती आपण पुढे घेणार आहोतच; पण इथे नमुद करून ठेवावयास हरकत नाही की नागर व द्राविड शैलींमध्ये " भूमी"चे सुशोभन वेगवेगळ्या पद्धतीने करतात व हा दोहोंमधील एक महत्वाचा फरक आहे.
भिंतींचे सुशोभन करण्यासाठी वापरावयाचे सर्व साधने येथेही वापरण्यात आली आहेत.कलष, मूर्ती, स्तंभ, कोनाडे, पाने-फ़ुले, मिथुने, रत्नहार इत्यादी सर्वांचा उपयोग केला गेला. सगळ्यात जास्त गमतीचा भाग म्हणजे ही शिखरे गाभारा-मंडप यांच्यावरून खाली उतरून देवळासमोर गोपुरे म्हणूनही आली. काही फ़ोटो बघू.
(आणि देवळांच्या प्रयेक फ़ोटोत छप्परे दिसतातच की.)
मजले कसे तयार करत याचे एक चित्र पहा. खालचा मोठा चौरस भाग फरश्या आत आत आणत वर लहान झाला आहे.
(१) महाबलीपुरम ...गजपृष्ट छप्पर. शेजारी हत्ती असल्याने लगेच साम्य कळते.
(२) पट्टडकलु-१ ... द्राविडी शैली. भूमीचे स्थर वेगवेगळे दिसतात.
(३) पट्टडकलु-२ ... नागरी शैली. भूमींचे कोन एका रेघेत.
सौजन्य : श्री. धनंजय.
(४) सोमनाथपूर . भूमी एकदम निरनिराळ्या बघता येतात.
(गोपूरांची छायाचित्रे कोण देतो बरे ? )
पुढील भागात "गिरीशिल्पे" यांची माहिती घेऊ.
माझ्याही काही शंका आहेत, या एका तेलगु चित्रपटावरुन आलेल्या आहेत.
१. दगडांमध्ये स्त्री , पुरुष व इतर असे प्रकार असतात काय ?
२. देवांच्या व देवींच्या मुर्तीसाठी वापरण्यात येणा-या दगडांत फरक असतो काय ?
३. जो दगड मंदिराच्या बांधकामात वापरलो जातो तो मुर्तिसाठी वापरत नाहीत असे असते काय ?
माझा एक जुना अनुभव आहे, एका मंदिरात काम करताना आम्ही देवाच्या आसनाच्या दुरुस्तीसाठी वेगळे सिमेंट, विटा व वाळु आणत होतो, ते बाहेर कुठेही वापरायची आम्हांला परवानगी नव्हती, उरलेला सगळा माल टाकुन द्यावा लागत असे. तसेच ते काम होते ८ दिवसांचे पण प्रत्येक दिवस आणि प्रत्येक दिवसाची विशिष्ट वेळ पाळणे या मुळे अडीच महिने केले होते.
तो तेलगु चित्रपटाचे नाव किंवा युटुबची लिंक मिळाली की देतो लगेच. हा चित्रपट मुर्तिकार / मंदिरकार बाप लेकावर आधारित आहे. दोन पिढ्यातील संघर्ष मुर्तिकलेच्या / मंदिरकलेच्या माध्यमातुन दाखवला आहे. बाप आपल्या मुलाला मंदिराच्या शिखरावर काम करत असताना वरुन छिन्नी हातातुन सोडुन मारुन टाकतो असा शेवट आहे. इतर कोणाला माहित असेल तर मदत करावी.
हर्षद साहेबांप्रमाणे मला पण एक अनुभव आला आहे...
((एका मंदिरात काम करताना आम्ही देवाच्या आसनाच्या दुरुस्तीसाठी वेगळे सिमेंट, विटा व वाळु आणत होतो, ते बाहेर कुठेही वापरायची आम्हांला परवानगी नव्हती, उरलेला सगळा माल टाकुन द्यावा लागत असे. तसेच ते काम होते ८ दिवसांचे पण प्रत्येक दिवस आणि प्रत्येक दिवसाची विशिष्ट वेळ पाळणे या मुळे अडीच महिने केले होते. ))
माझा अनुभव असा की :
एका रात्रीत मंदीर बांधून काढायचे, जर झाले नाही तर आहे तसेच सोडायचे(सुर्योदया पूर्वि). मग त्या देवाचा कोप ई.ई. आमच्या येथे एक पुरातन मंदीर होते, त्या बाबत ही आख्यायिका सांगितली जाते. पण ते आता हल्लीच बांधून झाले एका रात्रीत.
याबाबत आपण अधिक सांगू शकाल का??? अर्थातच ते सर्व वास्तूशैली झाल्यावर.
एक "मंदीरांच्या आख्यायिका" अशी लेख्माल येवूदेत की...
गिरिशिल्पे
ऊन-पाऊस व जंगली श्वापदांपासून बचाव करण्यासाठी मानवाने गुहेचा उपयोग केला. नंतर मैदानात घरे बांधावयास सुरवात केल्यावरही त्याने गुहा अजिबात सोडून दिली असे नाही. भारतात ऋषिमुनींनी,तपस्व्यांनी चिंतनाकरिता गुहाच योग्य मानली.तर ही गुहा चैत्य-विहार-मंदिरे बांधावयास चांगली आहे हे ध्यानात घेऊन त्यांनी इसविसन पूर्व ३००-४०० वर्षे आधी पासूनच असा वापर सुरू केला. पण नैसर्गिक गुहेला लांबी-रुंदी-उंची यांच्या मर्यादा असल्याने सुरवातीला त्या फ़क्त मोठ्या केल्या; त्यांना आयताकृती-चापाकृती आकार दिला.
गुहेत सुरवातीपासून सुशोभन केले. प्रथम चित्रे काढली, मग पाने-फ़ुले-वेलबुट्टी, व उथळ उठावाची चित्रे कोरली, रुपकांचा उपयोग केला, त्यानंतरचा भाग म्हणजे गुहेचे तोंड, मुखदर्शन, सुशोभित करणे व आत गाभारा, ओवऱ्या, मंडप,स्तंभ, मजले आदींची भर घालावयास सुरवात करणे. येथे एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की सुरवातीला लाकडी घरच डोळ्य़ासमोर होते. त्यामुळे लाकडी खांब, वासे यांचा उपयोग केला गेला. आज ह्या लाकडी वस्तु दिसत नाहीत पण त्यांच्या करता केलेल्या खोवणी वगैरे पहाता येतात. पुढे विटा, चुन्याचा गिलावा वगैरेचा उपयोग केला व शेवटी पत्थराचा.त्या नंतर पूर्ण उठाव व शेवटी मूर्ती. नुसती चित्रे काढलेल्या गुहा हजारो वर्षांपूर्वीच्या आहेत. कोरीव नक्षीकाम ते मूर्तीपर्यंत पोचावयाला ७००-८०० वर्षे लागली. किरकोळ अपवाद सोडले तर आठव्या शतकापासून गिरिशिल्पे निर्माण होणे बंद झाले. आपण जवळ जवळ एक हजार वर्षांचा इतिहास बघणार आहोत. (इ.स.पूर्व३०० ते इ.स.७००). तसेच हा लेख "मंदिरे" या लेखमालिकेतील असला तरी चैत्य-विहार यांचा विचार अपरिहार्य आहे.
गिरिशिल्पांची ओळख शास्त्रीय पद्धतीने करून घ्यावयाची तर ती (१) काल, (२) धर्म व (३) स्थळ (प्रदेश) या तीन प्रकरणात विभागून करून घेणे उचित. पण इतक्या खोलात न जाता थोडक्यात माहिती हा एकच निकष ठरवणॆ जास्त सोपे. शेवटी ही माहिती आनंद मिळवण्यासाठीच आहे.तर सुरवात करू या भारतातील पहिल्या सुशोभित गुहांपासून.
गुहेत आदीमानवाने काढलेली चित्रे आढळतात.जगभरातील अशा चित्रांप्रमाणे ही पशू, त्यांची शिकार अशा विषयांवर आहेत. सर्वात पुरातन कला म्हणून त्यांचे मह्त्व. भारतात अशा गुहा आसेतुहिमालय आढळतात.बिल्लासुरगम,वायनाड,भलदरिआ,घोडामांगर, सिंधनपुर,जोगिमार,मिर्ज़ापुर, रायगड,छोटा नागपुर, कर्नूल इत्यादी ठिकाणी अशी गुहाचित्रे आढळली आहेत. आजही महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, ओरिसा येथील आदिवासी काढत असलेली चित्रे या गुहाचित्रांशी नाळ टिकवून आहेत. पुढे दिलेले चित्र व वारली चित्रकला ताडून पहा.(१)
भारतातील गिरिशिल्पांचा अभ्यास करतांना एक गूढ गोष्ट समोर येते. अशोकानंतरच्या काळातील अनेक गुंफ़ा ज्ञात आहेत, या काळाच्या आधीच्या नाहीत. आणि या ज्ञात गुंफ़ा उच्च श्रेणीच्या आहेत. म्हणजे कोणत्याही कलेच्या आरंभी दिसून यावे असे "शिकावू", चुकत माकत केलेले, काम दिसून येत नाही. तुम्ही सुरवात केली आणि भाजे-कार्ले सारख्या श्रेष्ट दर्जाच्या कलाकृती निर्माण केल्यात हे उमगण्यास अवघड जाते.काही अभ्यासकांच्या मते याचा संबंध भारताबाहेर ईजिप्त,भुमध्य सागरानजिकचा आशियाचा भाग येथील गिरिशिल्पांशी जोडला पाहिजे.(नक्श-इ-रुस्तुम येथील शिल्पगृह). अशोकाच्या काळातील कलासंप्रदायावर इराणी कलासंप्रदायाची छाप पडली होती हे मान्य. पण स्तंभ व स्तंभशिरे सोडली तर येतील सर्व गिरिशिल्पे शंभर टक्के भारतीय आहेत. कोडे सुटण्यास अवघड आहे. गर्वाने म्हणावयाचे असेल तर म्हणा की भारतीय कलाकार एवढे श्रेष्ट होते की त्यांनी तेथील कल्पना उचलली आणि शंभर टक्के भारतीय बीजे त्यात रुजवली.न चुकता, न अडखळता ! असो. इतिहासात रुची असलेल्या सभासदांनी यावर झोत टाकावा.
तर आता सुरवात करू या इ.स.पूर्व २०० पासूनच्या गिरिशिल्पांपासून.योग्य दगड असलेली जागा सर्वत्र मिळेलच असे नाही. त्यामुळे महाराष्ट्र,ओरिसा, बिहार, आंध्र अशा मोजक्या जागीच ही कला बहरली.नागार्जुनी टेकड्या, सितामढी, राजगीर येथील शैलगृहे मौर्यकालीन. यात निरनिरळ्या प्रकारची विधाने आढळतात. सुरवातीला खोली कमी व रुंदी जास्त असे.
सुरवात झाली तेंव्हा प्रथम नैसर्गिक गुहा फोडून मोठी करावयाची; तीत देवाची व भक्तांच्या रहाण्याची सोय करावयाची एवढी माफक अपेक्षा असावी. नंतर भक्ती-वैराग्यात कलासक्ती आली. गुहेच्या प्रवेशापाशीच, मुखदर्शनापाशी इतक्या सुंदर कलारचना केल्या गेल्या की वाटावे येथेच थांबावे. (२) आत गेल्यावर मंदिरात असावेत असे स्तंभ. खाली पीठे, मध्ये नक्षीकाम, वर पुष्पाकार स्थंभशीर. कोरीव काम तर इतके नाजूक की स्तंभांच्या प्रचंड आकाराचा विसरच पडावा.
इथे "कलेकरता कला" हाच उद्देश, नाही तर खांब काय वरच्या डोंगराला आधार म्हणून पाहिजे होते ? वेरुळ. घारापूरी, बदामी, एहोळे येथील गुंफामधील स्तंभ प्रेक्षणीय आहेत. नंतर पहावयाच्या भिंतींवरील मूर्ती. पहिल्यांदी चित्रे होती पण लवकरच त्यांची जागा मूर्तींनी घेतली. देवळांसारखीच मुखदर्शना नंतर मंडप, अंतराळ व गाभारा (वा चैत्य) हा क्रम राखला गेला. काही ठिकाणी प्रदक्षिणा मार्गही. थोडक्यात ही गिरिशिल्पे म्हणजे वातानुकुलित देवळेच !
महाराष्ट्रात हे लोण पोचले. येथील दगड या कामाला फ़ार सोयिस्कर. भाजे (इ.स.पूर्व २०० ते १५०), कोंडाणे, घारापूरी,पितळ्खोरे, अजिंठा, बेडसे, नाशिक, जुन्नर,कान्हेरी, औरंगाबाद व कार्ले (इ.स.५० ते १००) ही त्यातील महत्वाची
" भारतातील लेण्यांपैकी ७५ % महाराष्ट्रात आहेत. "
ओरिसात हाथीगुंफ़ा, व्याघ्रगुंफ़ा, राणीगुंफ़ा या नोंद घेण्यासारख्या. इ.स.च्या सुरवातीला येथील कलाकार दक्षिणेला आंध्रमध्ये गेले.
उदयगिरी(मध्यभारत), वेरूळ(महाराष्ट्र], बदामी(कर्नाटक) व महाबलीपुरम(आंध्र) ही हिंदू-जैन गिरिशिल्पांची प्रमुख केंद्रे.ही सगळीच इ.स.च्या तिसऱ्या-चवथ्या शतकानंतरची आहेत.आठव्या शतकानंतर लेणी खोदणे बंद झाले.
मध्यप्रदेशातील विदिशा जिल्ह्यातील उदयगिरी येतील गिरिशिल्पे म्हणजे मंदिरांच्या, डोंगरात कोरलेल्या, प्रतिकृतीच आहेत.तेथे एक गुंफ़ा एकपाषाणी मंदिरच आहे.
वेरुळच्या लेण्यांचे कालदृष्ट्या दोन भाग पडतात.पहिल्या भागातील लेणी बुद्ध विहारांसारखी(४) आहेत तर दुसऱ्या भागातील वेगवेगळ्या "मंदिर" कल्पनांचा आविष्कार.पहिला कालखंड इ.स.५०० च्या आसपास सुरू होतो तर दुसरा ७०० च्या. दोनही भागात चापाकर विधान टाळले आहे.सर्वात बाहेर ओसरी,आत मंडप,त्याच्या तीनही बाजूंना चौरस दालनाच्या ओळी व मागच्या भिंतीतील मधल्या दालनात गाभारा. हा आराखडा विहाराच्या पदविन्यासा सारखा आहे.
कर्नाटकातील गिरिशिल्पे बदामी,एहोळे येथे पहावयास मिळतात. मुख्य "विष्णू मंदिर" इ.स.५७८ मध्ये खोदून पुरे झाले.अतिशय प्रेक्षणीय वास्तू.
आंध्र-तामिळनाडूतही अनेक शैलगृहे आहेत. सुरवातीची बौद्ध व नंतरची हिंदू. विजयवाड्यानजीक "अनंतशायीगुडी" गुंफ़ा चार मजली आहे. डोंगराच्या उतारावर खोदकाम असल्याने एकामागे एक असे सरकून खोदले आहे असा भास होतो. (७)
इथे लक्षात घ्यावयाची एक गोष्ट म्हणजे अनेक मजली गुंफा करावयाची असेल तर पहिल्यांदी सर्वात वरचा मजला करावयाची, नंतर त्याच्या खालचा. जरा विचार केला तर याचे फायदे ध्यानात येतील. एकपाषाणी मंदिरे तयार करतांना हेच पद्धती वापरली आहे.
तामिळनाडूत चेन्नाई पासून अवघ्या ४० कि.मि. अंतरावर महाबलिपुरम (आता ममलापुर) येथे अप्रतीम शिल्पे पहावयास मिळतात. मंदिरे, एकपाषाण मंदिरे ( यांना "रथ" म्हणतात), गुहाशिल्प व डोंगराच्या उतारावरील कोरीव काम, सर्व काही एका ठिकाणी. तेथे बाजारात आजही कलाकार मूर्ती घडवतांना दिसतात. असे दृष्य फ़क्त येथे व ओरिसात पहावयास मिळाले.
या भागाचा एक उपविभाग म्हणजे एकपाषाण मंदिरे.पण वेरुळ येथील कैलास व महाबलीपुरम येथील रथ यांवर एक निराळाच लेख पाहिजे
किती लिहणार ? तांत्रिक माहिती कंटाळवाणी होते व आस्वाद घेण्याकरिता लिहावयाचे तर प्रत्येक स्थळावर दोन लेख होतील ! तेंव्हा असे लेख वाट दाखवण्यापुरते. पुस्तकांत व विशेषत: जालावर भरपूर माहिती व छायाचित्रे मिळतील. आज लेखात सर्व प्रांतांतील गिरिशिल्पे असलेली गावांची नावे दिली आहेत कारण तरुण सभासदांनी मनावर घेतले तर ५-७ मिनिटांत ते जालावरील चित्रे येथे डकवू शकतील.
(उशीरा संगणक हाताळावयास शिकलेल्या माझ्यासारख्याला फार वेळ लागतो !)
(१) आदमगड येथील शैलचित्र. प्राचिन गुहाचित्र, पण वारली लोककला याच्याशी नाळ जोडून आहे.
(२) लोमश लेणे. मौर्यकालीन लेणे. सुरवातीच्या काळात मुखदर्शनावर जोर होता.
(३) आंध्र प्रदेशमधील चार मजली लेणे, उंडवल्ले. डोंगराच्या उतारावर चार मजले असल्याने सरकवून बांधल्यासारखे वाटते की नाही ?
(४)महाबलीपुरम, हे गिरिशिल्प आहे, लेणे नाही, पण प्रेक्षणीय आहेव पलिकडे लेणेही दिसतेच.
(५) बदामी, कर्नाटक, लेण्याच्या दाराशीच प्रेक्षणीय शिवमूर्ती आहे !
आता काही महाराष्ट्रातील लेणी पहा. मुखदर्शन पहा, भले मोठे स्तंभ पहा (पाया, मधील चौकनी व गोल होत जाणारा भाग व स्तंभशीर्ष बघा, वरील पट्टेही ) व आतील चैत्य, मूर्ती वगैरे.
(६) भाजे
(७)कार्ले
(८) अजंठा
(९) घारापूरी
(१०) वेरुळ
शरद
आमच्या मते कर्जतजवळचे कोंडाणे लेणे हे महाराष्ट्रातील आद्य लेणे होय. भाजे त्याच्यानंतरचे आहे. कोंडाणे लेण्यात झालेल्या चुका नंतरच्या बांधकामात सुधारल्या गेल्या. उदा. पावसाळ्यात वरून पडणार्या पाण्यामुळे झालेली झीज. नंतरच्या लेण्यांमध्ये पाणी वाहून जायलाही मार्ग काढण्यात आले.
लेणीमंदिरे मुख्यतः घाटवाटांवर वाटसरूंच्या मुक्कामासाठी व भिक्षूंच्या ध्यानधारणेसाठी निर्माण करण्यात आली. याकामी सातवाहनांच्या प्रबळ राजसत्तेबरोबरच इतर व्यापार्यांचेही अर्थसहाय्य मोलाचे ठरले.
नाशिकजवळच्या पांडवलेण्याचे काही फोटो. नाव जरी पांडवलेणे असले तरी ही लेणी खोदलीयत ती हिनयानपंथीय बौद्धांनी.
वर बादामीच्या नटराजाचे चित्र काही कारणास्तव दिसत नाही. ते येथे देत आहे :
श्री. धनंजय यांनी लिहल्याप्रमाणे बदामीचे चित्र दिसत नव्हते; महाबलीपुरमचे दोनदा पडले. क्षमस्व. बदामीचे येथे देत आहे,
शरद
श्री. कांदळकर : पहिल्या लेखात जी तांत्रिक शब्दांची माहिती दिली आहे त्या प्रमाणे रथ म्हणजे " गाभार्याच्या बाहेरच्या भिंतीवर असणारे उभे पट्टे, हे एकापुढे एक सरकतात, क्षिप्त (बाहेर फेकलेले) असतात. या रथांच्या संख्येवरून मंदिराच्या विधानाला "त्रिरथ", "पंचरथ" अशी नावे देतात. हे रथ उंचीला कपोता(पागोळा, सज्जा)पर्यंत असतात किंवा काही वेळा आमलकापर्यंतही पोचतात. मालिकेतल्या दुस्र६या भागात थर दाखवणारे एक भुवनेश्वर येथील राजराणी मंदिराचे छायाचित्र दिली आहे. या संदर्भात आपण पंचरथ बघा. (व पंचरथ दाखवणारे छायाचित्रही मिळवून य़ेथे टाका !) पहिल्या भागात श्री. जयंत कुलकर्णी यांनी सिन्नर येथील गोंदेश्वर मंदिराची वित्रे दिली आहेत. त्यांचेही रथ बघा. Bada चा अर्थ वा संदर्भ लागला नाही. आपण जेथे वाचले तेथील एखादा परिच्छेद दिलात तर शोधावयाचा प्रयत्न करीन. व्यनि पाठवा.
महाबलीपुरम येथील एकपाषाणी देवळांनाही रथ म्हणतात. पण हे झाले स्थानिक नाव. त्यांची माहिती आपण पुढील लेखात बघणार आहोतच.
श्री. जयंत कुलकर्णी : गोंदेश्वर मंदिराची माहिती देण्यास उशीर झाला. क्षमस्व.मुख्य मंदिर, समोर अलग असा नंदीमंडप,चार उपदिशांना छोटी उपमंदिरे व सर्वांना वेढणारा प्राकार ( ८४ मी.x ८५ मी.) यादव-शिलाहार घराण्यांच्या काळातले( ११-१२ वे शतक ). साधारणत: मध्यभागी चौथर्यावर मंदिराची वास्तु आहे. आमलकाच्या जागचा घुमटाकार भाग सोडला तर सर्व वास्तू मूळ स्वरुपात आहे. भोवतालची मंदिरे,गणेश, नारायण,सूर्य व देवी यांची आहेत. त्यांची शिखरे मुख्य देवालयासारखी नसून त्रिरथ, पंचरथ पद्धतीची आहेत.छत, स्तंभ यावर कोरीव काम आहे. सर्व देवालयांत कक्षासने, अर्धस्तंभ यांसारखीचे नेहमीचे भाग आहेत.
शरद
एक पाषाणी मंदिरे :
गिरिशिल्पे तयार करतांना कलाकाराच्या मनात विचार आला असणार कीं, "अरे, मी डोंगर कोरून मंदिर तयार करतो, दगड घेऊन मूर्तीही बनवतो. मग एक मोठा दगड घेऊन मंदिर का बनवता येणार नाही ? " काम अवघड तर होतेच पण जास्त "चॅलेंजिंगही " होते. तयार मूर्ती, हस्त, तरंग, एके ठिकाणी करून दुसरीकडे मंदिरात बसवणे सोपे होते. आता छिन्नीचा पहिला घाव घालावयाच्या आधी पीठ, भिंत, शिखर आतील व बाहेरील मूर्तीकाम सगळे, सगळे काही एकाच्या नव्हे, सगळ्या कारागीरांच्या मनावर बिंबण्याची गरज होती.आणि हे किती काळा करिता ? वर्ष-दोन वर्षांकरिता ? लक्षात घ्या, वेरुळ्चे कैलास मंदिर हे एकपाषाणी मंदिर घडवावयाला कलाकारांच्या काही पिढ्या लागल्या ! आज संगणकाच्या युगात 3D नकाशा काढणे व त्याच्या अनेक प्रति करणे सोपे आहे पण पंधराशे वर्षांपूर्वी याला चमत्कारच म्हणावयास पाहिजे.
एक पाषाणी मंदिरे सगळ्या भारतात आढळतात. कांगडा जिल्हा (मस्त्रूर), मध्य प्रदेश (धामणूर), तिरुनेलवेली (कगमुविल), वेरूळ (कैलास व छोटा कैलास), महाबलीपुरमधील रथ याची साक्ष देतात. वेरूळ्चे कैलास व रथ एवढ्यांचीच माहिती आपण येथे बघू.
कैलास :
जगामधील ही अशी एकमेव वास्तू आहे. डोंगराच्या दरडीपासून काटकोन करून ६३ मीटर लांबीचे दोन चर खणण्यात आले. आतल्या टोकांना जोडणारा ४५ मीटर लांबीचा चर खणून ६३मी.x 45 मी x ३० मी. उंच (किंवा खोल म्हणा) असा एक महाप्रचंड खड्डा तयार झाला. त्यात होता ५० मी. लांबीचा (पूर्व-पश्चिम), ३३ मी.रुंद व २९ मी. उंच शिलाखंड. कैलास निर्माण करण्यासाठी समोर होता पट्टडकल येथील विरुपाक्ष मंदिराचा आराखडा. चला तर, लावा शिड्या व करा सुरवात शिखरापासून. प्रथम जेव्हा ऐकले की या मंदिराची सुरवात शिखरापासून झाली तेव्हा फार आश्चर्य वाटले होते. पण नंतर जेव्हा या विषयावरील वाचनाला सुरवात केली तेव्हा कळले की सर्वच गिरिशिल्पात सुरवात वरूनच करतात. फोडलेले दगड फेकण्यापासून साफसफाई करण्यास, केलेल्या कामाचे सिंहावलोकन; जास्त योग्य शब्द विहंगावलोकन, करावयास हीच योग्य पद्धत.
वेरुळमध्ये हिन्दु गिरिशिल्पांचा बौद्ध लेण्याशी असणारा निकटचा संबंध प्रकर्षाने प्रचीतीस येतो. चापाकार विधान गाळण्यात आले (महायान काळात बुद्धांनीही तेच केले). सर्वात बाहेर एक ओवरी, आत मंडप, मंडपाच्या तीनही अंगाला चौरस दालने (नंतरच्या काळात चौकटी), चौकटींमध्ये प्रचंड शिल्पपट्ट व मागील भिंतीच्या मधल्या दालनात गाभारा. कैलास हे एकपाषाणी शिल्प असल्याने येथे आतील व बाहेरील दोन्ही बाजूच्या सजावटीला वाव होता. प्रथम इमारतेच्या वैधानिक बाजूबद्दल थोडे. याची शैली द्राविड.
वर सांगितल्या प्रमाणे ज्या शीलाखंडातून मंदिर बनवण्यात आले त्याच्यापेक्षा वेगळ्या अशा आठ मी.चौरस अशा खंडातून नंदीमंडप तयार केला. नंदीमंडपाच्या दोन्ही बाजूंना दोन मोठे ऐरावत व त्यांच्या शेजारी सुबक असे ध्वजस्तंभ उभे आहेत. आणि हो, या भागात न आढळणारे गोपुर, साधे, लहान व शाला पद्धतीचे ! गोपूर, नंदीमंडप व मुख्य मंदिर दुमजली आहेत.नंदीमंडप व मंदिर यांचा पहिला मजला भरीव असल्याने त्याला एकमजली पीठ म्हणावयास हरकत नाही. वरचे मजले एकमेकांना पुलांनी जोडले आहेत. चौरस गाभारा, अंतराळ व चौरस मंडप ही मुख्य अंगे. तीन बाजूंना अर्धमंडप, गाभार्याभोवती प्रदक्षिणा मार्ग व ५ उपमंदिरे आहेत.मंडपात चार खांबांचा एक असे चार गट आहेत. त्यांना अनुसरून भिंतीत अर्धस्तंभही आहेत. गाभार्यात स्तंभ नाहीत.
पीठ किंवा तळमजला हा सर्वात प्रेक्षणीय भाग. जमिनी लगतचा कुंभपट्ट इत्यादी थरांच्यावर एक चांगला रुंद पट्टा आहे. तळमजल्याची
भितच म्हणा; त्यावर हत्ती, सिंह यांच्या पूर्णाकृती मूर्ती पूर्ण उठावात कोरल्या आहेत. त्यावर पट्ट, कुंभ, कपोत. त्यावर येते दुसर्या मजल्याची भिंत. भिंतीवर अर्धस्तंभ मालिका व देवकोष्ट आहेत. माथ्यावर कूटशालाहार असून वर द्राविड पद्धतीचे विमान व त्यावर अष्टकोनी शिखर आहे.
राष्ट्रकूट राजा कृष्ण (इ.स.७५७ ते ७८३ ) याच्या कालात सुरवात झालेया या मंदिराचे काम १०० वर्षे चालले होते. या वेळी द्राविड शैली महाराष्ट्रात प्रचलित नव्हती. तेव्हा ही स्फूर्ती व कौशल्य दक्षिणेतल्या कांचीकडून आले असावे काय ? मंदिराच्या आतील भागावर चुन्याचे विलेपन होते व त्यावर रंगकाम केलेले होते. कैलास सारखेच वेरुळ येथील "छोटे कैलास" ही त्याचीच एक लहान (व कनिष्ट दर्जाची) एक पाषाणी प्रतिकृती.
कैलास येथील मूर्तीकामाबद्दल येथे लिहित नाही. कलेच्या बाबतीत तुलना अप्रस्तुत असते. पण तरीही स्वत:चे वैयक्तिक मत असतेच की नाही ? येथील मूर्तीकाम जिवंत व रसरशित आहे. तुलना जर दुसर्या प्रसिद्ध दिलवाड्याच्या संगमरवरी मूर्तींशी केली तर संगमरवरी मूर्ती निर्जीव वाटतात. एकच उदाहरण देतो : रावण कैलास पर्वत उचलत आहे या शिल्पात शंकर तिकडे दुर्लक्ष करत आहे, बेफिकिरच आहे म्हणा ना. तर पार्वती मात्र स्त्रीसुलभ भीरूपणाने, घाबरून शंकराला बिलगली आहे. हे भाव शिल्पात प्रगट करणे काय सोपे आहे ?
महाबलिपुरम येथील "रथ"
चेन्नाईच्या दक्षिणेला साधारणत: ६० कि.मी. समुद्राकाठी महाबलिपुरम (मामल्लपुरम-महामल्लपुरम) येथे पल्लव राजवटीतील नरसिंहवर्मनने
खोदलेली सहा एकपाषाणी मंदिरे आहेत. याशिवाय, मंदिरे, गिरिशिल्पे, डोंगराच्या उतारावर केलेले शिल्पकाम वगैरे पहावयास किमान दोन दिवस लागतील. आणखी एक आकर्षण म्हणजे आजही तेथे शिल्पकार मूर्ती घडवत असतात.अगदी बाजारात. तुम्हाला पूर्वी कसे काम करत असावेत याची कल्पना येऊ शकते.दोन समुहात हे रथ असून दक्षिण समुहात चार, मध्ये एक व पश्चिमेस एक असे सहा रथ आहेत. द्रौपदी,धर्मराज,अर्जुन व पिडारी हे "कूट" पद्धतीचे रथ आहेत. म्हणजे त्यांची विधाने चौरस आहेत व त्यांना अनुसरून छपरे चारी बाजूंनी उतरती आहेत. भीम आणि गणेश रथ आयताकार विधानाचे व दोहो बाजूला उतरत जाणारी छप्परे असलेले आहेत.त्यांच्या कण्यावर बारीक कळसांची ओळ आहे. चित्रात आपण दोनही पद्धती पाहू शकता. रथ, एक-दोन-तिमजली आहेत. नकुल-सहदेव हा चाप पद्धतीचा रथ आहे व त्याचे छप्पर गजपृष्ठाकार आहे. स्तंभ अष्टकोनी, काहिसे निमुळते असून त्यावर कुंभ आहेत, पायाशी गजमूर्ती कोरलेल्या आहेत. द्रौपदी व धर्मराज या रथात दुर्गा व स्कंद यांच्या मूर्ती आहेत, इतरत्र नाहीत. असे वाटते की या रथांची कामे पूर्ण झालेली नाहीत.
कांगडा जिल्ह्यातील मस्रूर येथे नागरी शैलीतील एकपाषाणी मंदिरे नवव्या शतकात कोरली असून जास्त सौंदर्यदृष्टी ठेवून केलेली आहेत.
पडझड फार झाली आहे. इतर देवी मंदिरांच्या तुलनेत दुर्लक्षित आहेत.
काही छायाचित्रे दिली आहेत. जालावर भरपूर माहिती मिळू शकेल.
(१) यात तुम्हाला डोंगरात खणलेले चर व शीलाखंडातील मंदिर पहाता येते. गज, विजयस्तंभ, विमान, शिखर आदी वरून फोटो काढला असल्याने नीट दिसते.
(२) रावण कैलास उचलताना.
(३) महाबलिपुरम येथील रथ. कूटशाला, गजपृष्ट, इत्यादी प्रकार लक्षात येतील.
गजपृष्ट
गणेशरथ
द्रौपदी रथ
चारी बाजूंनी उतरते छप्पर
मस्रूर, कांग्रा जिल्हा
शरद
भारतातील मंदिरे-६
नागर व द्राविड शैली
संगीतात घराणी असतात; ग्वाल्हेर, किराणा, जयपूर वगैरे. म्हणजे काय हो ? शेवटी सगळेजण सारेगम हे सूर व बांधलेले रागच गातात ना ? काय होते, संगीतात सौंदर्य निरनिराळ्या प्रकाराने कलाकाराला भावते.कोणाला सूरात तर कोणाला तालात, कोणाला संथ, विलंबित आलापीत तर कोणाला आक्रमक दृत तानेत, या सौंदर्याची भुरळ पडते. तो संगीतातील या भागाला जास्त मह्त्व देतो. मग घराणी जन्मास येतात. मग रसिकही ग्वाल्हेर गायकीत सुलभ, सरलता, किराण्यात स्वराचा गोडवा तर जयपूर गायकीत विद्वत्ता शोधू लागेतो. सगळ्याच गायकीत स्वराची सच्चाई व तालाचा पक्केपणा गृहित धरलेला असतोच. पण फरक असतोच. हे सर्व कलांत दिसून येते; चित्रकलेत, नृत्यातही. मग मंदिर बांधणीतही हे आढळणारच की. त्यांना म्हणावयाचे शैली. प्रमुख दोन, नागर व द्राविड. केरळ व कर्नाटकच्या थोड्या भागातील वेसर शैलीत गोलाकार देवळाचा प्रकार आढळतो पण तो तसा गौणच. आता एका शैलीतील सर्व मंदिरे सारखी नसतात. एकाच घराण्यातील उ.अ. करीमखॉ, गंगूबाई हनगळ व पं. भीमसेन यांचे गाणे स्वतंत्रच. तसेच नागर शैलीतील राजस्थानातील व ओरीसातील मंदिर वेगळेच. त्यामुळे या दोन शैलींमध्येही उपशैल्या उपजल्याच. गंमत म्हणजे गायनात जशी घराण्यांची नावे स्थानावरून पडली, ग्वाल्हेर, किराना, जयपूर, वगैरे तेच येथेही घडले. राजस्थान-गुजराथ शैलीची मंदिरे निराळी व ओरिसातली निराळी; दोन्हीही नागर शैलीचीच बरे का. या शिवाय मंदिरे बांधतांना प्रचंड प्रमाणात पैसा पाहिजे. तो पुरवणार राजघराणे. तेंव्हा त्यांच्या नावाच्या उपशैल्या आल्या. वाकाटकांच्या काळात बांधली गेली ती मंदिरे वाकाटक शैलीची. होयसाळांच्या राजवटीतील शैली होयसाळ शैली. उत्तरेत चंदेल राजांनी पैसा पुरवला, मग खजुराहो येथील मंदिरे चंदेल शैलीची. ( विसाव्या शतकात बिर्लांनी अनेक शहरात मंदिरे उभी केली, ती "बिर्ला मंदिर" या नावानेच त्या गावात ओळखली जातात; म्हणूनच म्हटले आहे "धन मूलमिदं जगत " ) हां, प्रत्येकातला फरक दाखवता येतो पण नावे पडली ती अशीच. तुम्ही विचारलेत "नावात काय आहे ?" तर उत्तर देणे अवघड आहे.Rose is a rose is rose हे खरेच. पण प्रत्येक शैलीची वैशिष्टे माहीत असतील तर कोणार्कला काय पहावयाचे व बेलूरला काय हे तुम्ही जास्त डोळसपणाने ठरवू शकाल. गायनातला आनंद मिळवतांना गायकाच्या घराण्याचे नाव माहीत पाहिजे असे नाही. पण घराणे व त्याची वैशिष्टे माहीत असतील तर हा आनंद जरा वरच्या दर्जाचा असेल. असो. नमनाचे तेल थोडे जास्तच जळले.
आपण पाहिले की सुरवातीला मंदिर म्हणजे गाभारा, लहानसा मंडप व वर सपाट छप्पर. बांधणार्याला फारसा वाव नव्हता. जेंव्हा आकार वाढला, सजावटी, रुपके, स्तंभ वाढले तेंव्हा खरी मजा आली. आता कलाकाराला कल्पनेचे पंख फुटले. एक म्हणाला, " माझे मंदिर उंच असणार. त्याचे शिखर पाच कोसावरून दिसले पाहिजे." दुसरा म्हणाला, "उंचीला काय मह्त्व द्यावयाचे ? भक्त काय माकडासारखे वर चढून बसणार आहेत ? त्याच्या ऐवजी माझा मंडप दोन हजार भक्तांना पुरून उरेल. मंदिराच्या कल्याणमंडपात एक काय दोन लग्ने लावा." झाला दोन शैलींचा उगम. ओरिसा, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश, राजस्थान, गुजराथ, थोडक्यात उत्तर भारताने हिमालय समोर ठेवून पहिली शैली स्विकारली; तिला म्हणावयाचे "नागर शैली ". दक्षिण भारताने दुसरी कल्पना स्विकारली, तिला म्हणावयाचे " द्राविड शैली". थोडे सुलभिकरण केले आहे, पण कळावयास सोपे. बाकी फरक पुढे बघणार आहोतच.
हेही खरेच कीं कुठे तरी या कल्पनांना प्रत्यक्ष रूप देवून सुरवात केली गेली असली पाहिजे. पट्टडकल, एहोळे, कर्नाटकातील विजापूर-गदगच्या जवळील गावे. इथे तुम्हाला या दोनही प्रकारची मंदिरे शेजारी शेजारी बांधलेली दिसतील. अगदी सातव्या शतकापासूनची. या दोनही शैलीतली मंदिरे आपण बघा. नागर शैलीची राजस्थान, मध्य प्रदेश, येथील नागर मंदिरे पाहिलीत तर पीठाबाहेर मंदिराचा संबंध उरतच नाही असे आढळेल. उलट द्राविड शैलीतील मंदिरांच्या बाहेरचे आवार कित्येक पटीत मोठे असते. उदा.: त्रिचनापल्लीचे श्रीरंगम हे विष्णुमंदिर आकाराने अगदी छोटे आहे. पण त्याला ७ आवरणे (प्राकार) आहेत, एकाबाहेर एक. सर्वात आतले लहानात लहान आहे ८५ मी.x ६३ मी. लांबरुंद, तर सर्वात बाहेरचे आहे ९६० मी.x ८५० मी. लांबरुंद. एकुण १४ गोपुरे आहेत. सर्वात बाहेरच्या दक्षिणेकडील गोपूराचे मोजमाप आहे ४५ मी. लांब व ३५ मी. रुंद. दरवाजा असलेला पहिला मजला आहे २० मी. उंच. गोपूर पुरे झाले असते तर उंची झाली असती १०५ ते ११० मी. चवथ्या प्राकारातला हजारी मंडप आहे १७५ मी. लांब व ५० मी. रुंद. हजारी मंडप नाव असले तरी तितके स्तंभ नाहीत; केवळ ९५३ आहेत ! द्राविड सौंदर्य कल्पना लक्षात आली ना ? ( तुम्हाला दाक्षिणात्य सिनेनट्या व या प्राकारात काही साम्य आढळले तर तो योगायोग समजावा; वास्तुशास्त्रात तसा काही उल्लेख मला दिसला नाही).
आपण मागे पाहिले की शिखर तयार होतांना भूमी (मजले) तयार होतातच. यावर निरनिराळ्या पद्धतीची सजावट केली जाते. मूर्ती, कलश, शाला, गवाक्षे, पट्ट,रथ यांनी भूमी सजवली जाते. नागर शैलीत ही सर्व एकावर एक, एका रेषेत येतात. भिंतीपासून तुमची नजर थेट आमलकापर्यंत पोचते. द्राविड शैलीत तसे नसते. प्रत्येक मजला पृथक पृथक नजरेस येतो. सहज लक्षात येणारा फरक.
तसे काही तांत्रिक भेदभाव आहेतच. पण ते लक्षात ठेवावयास पहिल्या लेखात दिलेले पारिभाषिक शब्द ध्यानात राहिले पाहिजेत व प्रत्यक्ष मंदिर बघतांना तेवढा वेळ देता आला पाहिजे. काही बघू. पण हा भाग तुम्ही सोडून दिलात तरी बिघडत नाही.
(१)छपराची जागा नागर मंदिरात त्रिकोणिकांनी घेतली आणि द्राविड मंदिरात मकरतोरणांनी.
(२) गाभारा, अर्धमंडप व मंडप यांच्या भिंतीचा मिळून जो एक सलग पट्टा तयार होतो त्यात अर्धस्तंभ, स्तंभ यांनी कवाडे करून त्यात मूर्ती बसवणे वा जाळी बसवणे द्राविड मंदिरात आढळते, नागर शैलीतील मंदिरात नाही. कोनाडे आहेत पण ते अर्धस्तंभांमुळे तयार झालेले नाहीत. नंतरच्या मंदिरात मूर्ती सरळ भिंतींवरच बसवल्या आहेत.
(३) नागर मंदिरात कणी,कुंभ अशा थरांची मांडणी दिसते,त्यावर कपोत, त्यावर भूमी व वर शिखर. द्राविड मंदिरात भिंतीच्या माथ्यवर कपोत, कपोतावर कूटशाला यांचे हार व त्यावर विमान व मग शिखर.
(४) प्रगत अवस्थेमध्ये दोनही शैलीतील स्तंभांमध्ये फरक असतो.
(५) दोन्ही शैलीत सौंदर्यकल्पना भिन्न आहेत. नागर शैलीत सर्व आखणी अशी असते की तुम्हाला वास्तु खूप उंच दिसावी तर द्राविड शैलीत विस्ताराला महत्व देण्यात आले. अनुक्रमे "ऊर्ध्ववृत्ती" व "समतलवृत्ती". द्राविड शैलीत प्रात्येक मजल्याच्या पृथक आविष्काराला महत्व दिलेले असते. नागर शैलीत तुमची नजर भिंतीपासून थेट आमलकाकडे खेचली जावी असा प्रयत्न असतो,
(६) असले फरक कितीही असले तरी एका गोष्टीत अजिबात भेद नाही. ती म्हणजे भक्त व देव यांची जवळीक. गाभारा-प्रदक्षिणामार्ग-मंडप सगळीकडे सारखेच, हा भारतीय मंदिराचा अविभाज्य भाग.
(अवांतर : भारतात हिंदु मंदिरात भक्त व देव एका पातळीवर असतात, तुम्ही देवाला "भेटू" शकता, गळामिठी घालू शकता पण ख्रिस्ती चर्चमध्ये येसू बर्याच वेळी भक्तापासून दूर, उंचावर असतो, तो "आकाशातल्या बापाचा" लेक म्हणून तर असे नाही ना ! )
आता थोडी माहिती "उपशैल्यां"बद्दल. वर सांगितले आहेच की निरनिराळ्या राजवटींनी, निरनिराळ्या काळांत, निनिराळ्या राज्यांत मंदिरे उभी केली व त्यांत काही बदल आढळले तर त्या मंदिरांना त्या राजवटींच्या उपशैलीची म्हणावयास सुरवात झाली. येथे मी सर्वांची माहिती देण्यास मला काहीच अडचण नाही पण वाचकांना कंटाळवाणे वाटावयाची शक्यताच जास्त. तेव्हा माहिती पुढीलप्रमाणे देतो. राजवट, प्रांत, काल, गाव व मंदिर. आपण आपल्या सोयीने जालावरून फोटो पहा, सविस्तर माहिती मिळवा.
नागर शैली :
तिसरे ते सहावे शतक... साधी, प्राथमिक पायरीची, प्रायोगिक मंदिरे. तिगवा, देवगड, भुमरा, नाचणा, मध्यप्रदेश. गोप..सौराष्ट्र एहोळे..कर्नाटक.
गुजराथ ..सोळंकी...दहावे ते बारावे शतक.. मोढेरा सूर्यमंदिर,... झालावाड जिल्हा सेजकपूर मंदिर. अबू..जैन मंदिरे.
मध्यभारत ... दहावे-अकरावे शतक... चंदेल..खजुराहो. भेडाघाट .. चौसष्ट योगिनी. ग्वाल्हेर (तेली मंदिर व सास-बहू)
ओरिसा ... तेरावे शतक ..गंग राजवट ...कोनार्कचे सूर्यमंदिर. भुवनेश्वर, पूरी
राजस्थान ... दहावे ते बारावे ...सोळंकी ...औसिया, जगत, चितोडगड.
" " ...तेरावे शतक आणि नंतर .. चितोड..कीर्तिस्तंभ,अबु पहाड,राणकपूर,
माळवा ...(राजस्थान-महाराष्ट्र)... परमार-यादव-शिलाहार वंश..अकरावे शतक आणि पुढे .. उदयपूर, देवास, रामगड, अंबरनाथ, वलसाणे (धुळे), सिन्नर, झोडगे (नाशिक)
महाराष्ट्र ... राष्ट्रकूट...आठवे शतक वेरुळ कैलास मंदिर,(द्राविड), पट्टडकल ..जैन मंदिर
कर्नाटक .. सातव्या शतकाच्या पुढे .. चालुक्य ..पट्टडकल, एहोळे, बदामी... पापनाथ, कुकनुर..नवलिंग समुह.
" " पुढे सहाशे वर्षे .. एका राजवटीचे नाव देण्याऐवजी "कर्नाट" उपशैली म्हणा ...कुकनूर, लक्कुडी, इट्टगी.
द्राविड शैली
कर्नाटक .. सातवे-आठवे शतक ..बदामी.पट्टडकल ..मालेगिती, विरुपाक्ष
वरंगळ ..काकतीय वंश ..बारावे-तेरावे शतक ..हनमकोंड, पालमपेट, वरंगळ,
होयसाळ वंश ..(द्राविड-नागर शैलींचे मिश्रण) ..बारावे-तेरावे शतक ...हळेबिड, बेलुर, सोमनाथपुर.
तामिळनाडू ..पल्लव वंश ..सहावे-आठवे शतक ..महाबलिपुरम, कांचीपुरम.
" " .. चोळ वंश ...दहावे-बारावे शतक .. तंजावर,गंगैकोंड,धारासुरम. या पाद्धतीची मंदिरे सतराव्या-अठराव्या शतकांपर्यंत चालू राहिली
तिरुवल्लर, श्रीरंगम, चिदंबरम, रामेश्वर, मदुरा, विजयनगर, ताडपत्री.
या लेखमालेतला हा शेवटचा लेख.बरेच काही राहून गेले आहे (उदा. हेमाडपंथी मंदिरे) याची मला कल्पना आहे. विसाव्या शतकात नवीन
पद्धतीने बांधली गेलेली मंदिरे, उदा. बिर्ला मंदिरे, अक्षरधाम इ. यांचीही माहिती येणे योग्य झाले असते. पण कोठेतरी थांबले पाहिजेच ना ?
(1) पट्टडकल :पापनाथ मंदिर. येथे नागर व द्राविड शैलीची मंदिरे शेजारी शेजारी दिसतात तसेच दोहोंची सांगड घातली तर कसे दिसेल तेही बघितले गेले. या फोटोत गाभार्याचे शिखर नागर तर शेजारचा मंडप लांबच लांब द्राविड पद्धतीचा. त्याचे छप्पर सपाट आहे. खालच्या नागर देवळात मंडपावर शिखर दिसत आहे.
(२) होयसाळ शैलीचे सोमनाथपुर येथील मंदिर. येथे नागर पद्धतीचे शिखर आहे पण एकूण ठसा बसकट, द्राविड पद्धतीचाच.
(३) खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिरात ऊर्धगामी रेषा आपली नजर थेट आमलकाकडे घेवून जातात.
शरद
हेमाद्री वा हेमाडपंत हा देवगिरीकर यादवांच्या काळात ( १३ वे शतक) एक वरिष्ट अधिकारी होता. ह्या प्रकांड पंडिताच्या नावावर अनेक धार्मिक ग्रंथ आहेत. एका विशिष्ट घाटाच्या मंदिरांना हेमाडपंती म्हणावयाची पद्धत आहे. यात बांधणीकरिता चुन्याचा वापर केला जात नाही.ठराविक पद्धतीने दगडावर दगड ठेवून किंवा दगडांना खाचा घेवून हे बांधकाम केले जाते. या पद्धतीत पायाची आखणी ज्या आकाराची असेल, नेमकी त्याच आकाराची लहान आकृती शिखरावरील आमलकाची बैठक असते. पायाची आखणी अनेक कोनबद्ध असते. शिखराच्या छोट्या छोट्या प्रतिकृती खालपासून वरपर्यंत एकीवर एक प्रमाणशीर पद्धतीने बसवल्यामुळॆ लहान लहान शिखरे रचून मोठे शिखर तयार केले असे वाटते.ही शिखरे जागच्या जागी रहावीत म्हणून उपयोगात आणलेल्या दगडांवर नक्षीकाम करून उठाव आणतात.शिखरांमध्ये अनेक प्रकार असून अश्वथर, गजथर इत्यादी प्रकार प्रामुख्याने वापरतात. ही शिल्पपद्धती हेमाडपंताच्या नावाने प्रसिद्ध असली तरी अशा प्रकारची देवळे त्याच्या काळाच्या आधीपासून आढळतात.
हेमाद्रीचे नाव देवळे बांधावयाच्या पद्धतीवरून पडले आहे. त्यामुळे अशी देवळे नागर वा द्राविड या दोनही शैलीत बांधता येणेशक्य आहे.आणि आधी सांगितल्याप्रमाणे त्याच्या काळाच्या आधीही अशी देवळे बांधत होतेच. त्याचे स्वत:चे वास्तव देवगिरीला, महाराष्ट्रात असल्याने बरीच देवळे नागरी पद्धतीची आढळतात. विदर्भात, वर्हाडात, जयपुर-कोटली, अमदापूर,शिरपूर, मेहेकर,लोणार, धोत्रा, सातगाव (जि.बुलढाणा), निलंगे, नारायणपुर येथील देवळे बर्यापैकी स्थितीत आहेत. आंध्र प्रदेशातील देवळे या पद्धतीची आहेत पण त्यांचा संबंध हेमाद्रीशी जोडणे अवघड आहे. आपण जेंव्हा वेरुळ-घृष्णेश्वर बघावयाला औरंगाबादला जाता तेंव्हा एक दिवस काढून लोणारला अवष्य जा. उल्का निर्मीत सरोवर, देवळे, सिंदखेडराजा वगैरे एका दिवसात बघून होते.
आज एका पुस्तकाचा परिचय करून द्यावयाचा आहे. श्री. के.आ.पाध्ये यांनी "हेमाद्रि उर्फ हेमाडपंत यांचे चरित्र" नावाचे एक पुस्तक १९३१ साली प्रसिद्ध केले होते. वरदा प्रकाशनचे श्री.भावे यांनी २००८ ला त्याचे पुनर्मुद्रण करून एक महत्वाचे काम केले आहे. नानाविध माहितीचा खजिनाच या पुस्तकात आढळतो.हेमाद्रीचे चरित्र,त्याचे ग्रंथरचना,यादव घराण्याचा इतिहास,मोडीलिपी, महानुभाव वाङ्मय, हेमाडपंती देवळे,इत्यादी विविध भाग असून शिवाय ४ परिशिष्टेही आहेत. वाचनीय पुस्तक.
जालावर अनेक फोटो पहावयास मिळतील
शरद
शरदराव माहितीबद्दल आभारी आहे. हेमाडपंथी शैली यादवकाळापुर्वीपासूनच महाराष्ट्रात अस्तिवात आहे. फक्त नक्की माहीत नव्हते. कारण हेमाद्रीपंडिताचा आणि आधीच्या मंदिरांचा न जुळणारा काळ. पण तुमच्या स्पष्टीकरणामुळे समाधान झाले. महाराष्ट्रात विविध किल्ल्यांच्या पायथ्याला शिलाहारकालीन भोज राजांनी विशेषतः झंझ राजाने मंदिरे बांधली. त्यात हरिश्चंद्रगडावरील हरिश्चंद्रेश्वर, त्याच्या पायथ्याच्या खिरेश्वरजवळील नागेश्वर, कुकडीकाठचे कुकडेश्वर, रतनवाडीचे अमृतेश्वर. ही सर्व ९/१० शतकातील हेमाडपंथी मंदिरे आहेत.
काही प्रकाशचित्रे पाहा.
रतनवाडीचा अमृतेश्वरः
http://misalpav.com/node/16630
Ancient Temples in Maharashtra (महाराष्ट्रातील मंदिरे आणि त्यांचे स्थापत्य)
 |
| गोंदेश्वर मंदिर, सिन्नर, जि. नाशिक |
 |
| नारायणेश्वर मंदिर |
 |
| लहुगडा वरील गुहेतील मंदिर, जि. औरंगाबाद |
 |
| वासोट्या जवळचे नागेश्वर मंदिर |
 |
| गुहा मंदिर हरीश्चंद्रगड |
 |
| Photo courtesy google.com |
 |
| चाळीसगाव जवळचे महादेव मंदिर |
 |
| सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर |
 |
| सिध्देश्वराचे मंदिर, माचणूर |
 |
| अमृतेश्वर मंदिर,रतनगड |
 |
| कर्णेश्वर मंदिर,संगमेश्वर |
महाराष्ट्रातील मंदिरात हेमाडपंथी मंदिरे हा वास्तुरचना आणि कौशल्याचा स्वतंत्र प्रकार आहे. देवगिरीच्या यादवांचा मंत्री असलेला हेमाद्री हा मोडी लिपी व हेमाडपंथी मंदिरे यांचा जनक मानला जातो. हेमाडपंथी मंदिरांचे वैशिष्ट्य असे की, या वास्तूच्या उभारणीत सांधे जोडण्यासाठी चुना, माती यांचा वापर केला जात नसे. मंदिरे विविध म्हणजेच त्रिकोणी, चौकानी, वर्तुळाकृती, अर्धवर्तुळाकृती इत्यादी आकाराच्या दगडांनी बांधली जात असत. या दगडांना विशिष्ट ठिकाणी खोबणी असत, त्यांच्या सहाय्याने हे दगड एकमेकांवर बसवून संपूर्ण वास्तू उभी केली जात असे.
 |
| फलटणचे जरबेश्वर मंदिर |
 |
| निलंग्याचे निलकंठेश्वर मंदिर |
महाराष्ट्रातील मंदिरे प्रामुख्याने चालुक्य, विजयनगर, यादव यांच्या काळात बांधली गेली. त्यामुळे मंदिरांच्या रचनेत व बांधकामावर त्याचा प्रभाव पडला. त्याशिवाय स्थानिकरित्या उपलब्ध झालेली साधने वापरून ही मंदिरे बांधल्यामुळे, सह्याद्रीच्या कुशीतील व घाटमाथ्यावरील मंदिरे काळया पाषाणात बांधण्यात आली. मंदिरासाठी लागणारा दगड मंदिराच्या परिसरातूनच काढला गेला आणि त्याजागी पाण्याची कुंड किंवा पुष्करणी तयार केल्या गेल्या. कोकणातील मंदिरे चिर्यापासून बनवलेली होती, त्यावर कौलारू छप्पर असे.
दिपमाळ हे महाराष्ट्रीयन मंदिर रचनेतील खास वैशिष्ट्य आहे. विटांचा किंवा दगडांचा निमुळता होणारा स्तंभ उभारुन त्याच्यात ओळीने हात बसविलेले असतात. उत्सवाच्या प्रसंगी, दिवाळीच्या वेळी त्रिपुरी पौर्णिमेला या दिपमाळा उजवळण्यात येत असत.
 |
| नाग |
 |
| सतीगळ |
 |
| किर्तीमुख |
 |
| गोमुख |
 |
| गध्देगाळ |
https://samantfort.blogspot.com/2019/04/blog-post_4.html
 |
| सुरसुंदरी |
 |
| पुष्कर्णी |
सह्याद्रीतील ही प्राचीन मंदिर हा किल्ले, लेणी यासारखा अभ्यासण्याचा विषय आहे. मंदिराची रचना, त्यावरील कोरीव काम, मुर्ती, शिलालेख, विरगळ, गध्देगाळ, मंदिरां भोवतीच्या अनेक दंतकथा या सर्वांचे मिळुन खरतर मंदिर तयार होत. आज काळाच्या रेट्याने काही प्राचीन मंदिरे नष्ट झाली, काही आडबाजूला पडल्यामुळे लोकांच्या विस्मरणात गेली आहेत.
हेमाडपंती देवळे
श्री. घारे यांनी विचारल्यावरून हेमाडपंती देवळांची माहिती थोडक्यात देत आहे.
हेमाद्री वा हेमाडपंत हा देवगिरीकर यादवांच्या काळात ( १३ वे शतक) एक वरिष्ट अधिकारी होता. ह्या प्रकांड पंडिताच्या नावावर अनेक धार्मिक ग्रंथ आहेत. एका विशिष्ट घाटाच्या मंदिरांना हेमाडपंती म्हणावयाची पद्धत आहे. यात बांधणीकरिता चुन्याचा वापर केला जात नाही.ठराविक पद्धतीने दगडावर दगड ठेवून किंवा दगडांना खाचा घेवून हे बांधकाम केले जाते. या पद्धतीत
पायाची आखणी ज्या आकाराची असेल, नेमकी त्याच आकाराची लहान आकृती शिखरावरील आमलकाची बैठक असते. पायाची आखणी अनेक कोनबद्ध असते. शिखराच्या छोट्या छोट्या प्रतिकृती खालपासून वरपर्यंत एकीवर एक प्रमाणशीर पद्धतीने बसवल्यामुळॆ लहान लहान शिखरे रचून मोठे शिखर तयार केले असे वाटते.ही शिखरे जागच्या जागी रहावीत म्हणून उपयोगात
आणलेल्या दगडांवर नक्षीकाम करून उठाव आणतात.शिखरांमध्ये अनेक प्रकार असून अश्वथर, गजथर इत्यादी प्रकार प्रामुख्याने वापरतात. ही शिल्पपद्धती हेमाडपंताच्या नावाने प्रसिद्ध असली तरी अशा प्रकारची देवळे त्याच्या काळाच्या आधीपासून आढळतात.
निलंगे व नारायणपूर येथी या प्रकारची देवळे आहेत.
हेमाद्रीचे नाव देवळे बांधावयाच्या पद्धतीवरून पडले आहे. त्यामुळे अशी देवळे नागर वा द्राविड या दोनही शैलीत बांधता येणे
शक्य आहे.आणि आधी सांगितल्याप्रमाणे त्याच्या काळाच्या आधीही अशी देवळे बांधत होतेच. त्याचे स्वत:चे वास्तव
देवगिरीला, महाराष्ट्रात असल्याने बरीच देवळे नागरी पद्धतीची आढळतात. विदर्भात, वर्हाडात, जयपुर-कोटली, अमदापूर,शिरपूर, मेहेकर,लोणार, धोत्रा, सातगाव (जि.बुलढाणा)येथील देवळे बर्यापैकी स्थितीत आहेत. आंध्र प्रदेशातील देवळे या पद्धतीची आहेत पण त्यांचा संबंध हेमाद्रीशी जोडणे अवघड आहे. आपण जेंव्हा वेरुळ-घृष्णेश्वर बघावयाला औरंगाबादला जाता तेंव्हा एक दिवस काढून लोणारला अवष्य जा. उल्का निर्मीत सरोवर, देवळे, सिंदखेडराजा वगैरे एका दिवसात बघून होते.
आज एका पुस्तकाचा परिचय करून द्यावयाचा आहे. श्री. के.आ.पाध्ये यांनी "हेमाद्रि उर्फ हेमाडपंत यांचे चरित्र" नावाचे एक पुस्तक
१९३१ साली प्रसिद्ध केले होते. वरदा प्रकाशनचे श्री.भावे यांनी २००८ ला त्याचे पुनर्मुद्रण करून एक महत्वाचे काम केले आहे.
नानाविध माहितीचा खजिनाच या पुस्तकात आढळतो.हेमाद्रीचे चरित्र,त्याचे ग्रंथरचना,यादव घराण्याचा इतिहास,मोडीलिपी,
महानुभाव वाङ्मय, हेमाडपंती देवळे,इत्यादी विविध भाग असून शिवाय ४ परिशिष्टेही आहेत. वाचनीय पुस्तक.
राजा की गद्दी (मडीकेरी)
गेल्या डिसेंबरात कर्नाटक राज्याच्या दक्षिणेकडील "मडीकेरी" या थंड हवेच्या ठिकाणी गेलो होतो. तिथे राजा की गद्दी / रॉयल टोंब या नावाच्या जुळ्या वास्तु पाहण्यात आल्या. मी आतापर्यंतच्या माझ्या प्रवासात (जो अत्यंत कमी आहे) येथे दिसलेले काहि तपशील याआधी कधीच पाहिले नव्हते. त्यामुळे त्या अनुशंगाने जे काहि प्रश्न डोक्यात आहेत त्यासंबंधी चर्चा करण्याचा हेतु इथे आहे.
सर्वप्रथम तिथे लिहिलेल्या सरकारी बोर्डावरील माहिती अशी
==========
रॉयल टोंबः
इंडो-सार्सेनिक पद्धतीने बांधलेल्या ह्या वास्तुला गद्दी अथवा टोंब् म्हणतात. कोडवा राजघराण्याने बांधलेल्या वास्तुपैकी काहि मोजक्या टिकलेल्या वास्तुपैकी हि एक वास्तु आहे. येथील मधील टोंब राजा दोड्डावीरराजेंद्र आणि त्याच्या राणीचा आहे. तर उजवीकडील टोंब राजा लिंगराजेंद्राच्या स्मृतीप्रित्यर्थ त्याचा पुत्र चिकवीरराजेंद्र यांने १८२० मधे बांधला आहे. इथे डावीकडे अजून एक वास्तु आहे ती राजाचा पुजारी रुद्रप्पाने १८३४ मधे बांधुन घेतली.
हे राजे आणि कोडगु जंगलातील व भोवतीची त्यांची प्रजा शिवभक्त असल्याने या वास्तुमधे शंकराची स्थापना केली आहे. मुख्य प्रवेशद्वारापाशी तसेच चारहि मिनारांवर शंकराचे वाहन नंदी याचा पाहरा आहे.
============
कोडवा लोकांबद्दल (इतिहास): [संदर्भ विकी]
१. दोड्डावीरराजेंद्र हा वीरपुरुष होता. हैदर अली आणि पुढे टिपु सुलतानाने कोडगु प्रांत बळकावला व या राजाला कैद केले. तेव्हा या राजाने कैदेतुन पळुन, पुन्हा टीपुशी लढून आपला प्रांत मुक्त केला.
उपकहाणी अशी की टीपुला हा प्रांत राखणे तसेहि जड होते. त्याची पाठ फिरते ना फिरते इथेली प्रजा टीपुच्या सैन्याला सळो का पळो करून सोडत असत. टिपुने मग हजारो जणांना श्रीरंगपट्टणमला नेऊन मुसलमान बनवणे चालु केले. भारतातील अनेक प्रांताप्रमाणे जेव्हा ही प्रजा माघारी आली तेव्हा हिंदु कोडवांनी त्यांना आपल्यात घेतले नाहि. ते कोडगु प्रांतातच राहिले मात्र् त्यांना कोडवा-मपिलि म्हणू लागले
२. याउलट त्याचा नातु चिक्कवीरराजेंद्र अतिशय निर्दयी राजा होता. आपल्या कोडवा प्रजेला त्यांने छळायला सुरवात केली. त्यानिमित्ताने इंग्रजांनी त्याला हाकलुन सत्ता ताब्यात घेतली
आता मला पडलेले प्रश्न
१. विकीवरील माहिती व्यतीरिक्त या कोडवा लोकांबद्दल काहि विषेश माहिती आहे का? इथे एक अख्खी वास्तु पुजार्याला बांधुन दिलेली दिसते. पुजार्यांना इतका मान देणारी प्रथा प्रथमच पाहिली.
२. इंडोसार्सेनिक मंदीरांची वैशिष्ट्ये काय? सार्सेनिक आणि इंडोसार्सेनिक मधे फरक काय?
३. इथे प्रत्येक वास्तुच्या प्रवेशद्वारावर हातात डमरु आणि त्रिशुळ घेतलेला मात्र पायाखाली भुजंग असलेला पुतळा आहे तो कोणाचा असेल?
४. येथील चित्रांमधे जे साधु कोरले आहेत त्यांना मुकुट दाखवले आहेत. (क्वचित मोत्याची माळ वगैरेही गळ्यात आहे). (अगदी कमंडलुधारी काठी घेतलेल्या साधुच्या डोक्यावरहि मुकुट आहे). भारतात साधु क्षत्रियांप्रमाणे मुकुट, आभुषणे वापरत असत का?
५. प्रत्येक खिडकीवर पुढील आकृती आहे. कोणाला कन्नड (अथवा कोडवा टिक्क?) येत असल्यास त्याचा अर्थ काय ते सांगु शकेल का? (का आपल्या "श्री" सारखे काहि आहे?)
६. पुढील चित्रांत दाखवलेला कोंबडासदृश प्राणी/पक्षी (मात्र तुरा नाहि, चेहरा घोड्यासारखा वाटतो, आणि झुपकेदार शेपुट आहे) ओळखता येतोय का? असल्यास तो नामशेष झाला आहे का? कारण हा पक्षी तिथे बर्याच ठिकाणी कोरलेला दिसला.
चित्रे भरदुपारी काढल्याने अतिप्रकाशात न्हाली आहेत.. क्षमस्व!
यानिमित्ताने काहि प्रमाणात टिपुसुलतानच्या वेळच्या मानी हिंदु राज्यांबद्दलहि वाचायला आवडेल.मात्र तो मुख्य चर्चाविषय नाहि
राजा दोड्डावीरराजेंद्र आणि त्याच्या राणीचा आहे. तर उजवीकडील टोंब राजा लिंगराजेंद्राच्या स्मृतीप्रित्यर्थ त्याचा पुत्र चिकवीरराजेंद्र यांने १८२० मधे बांधला आहे.
यातील दोड्ड आणि चिक यांचा अर्थ मोठा आणि लहान असा होतो. नात्यातील मोठे-लहानपणा दाखवण्यासाठी याचा वापर होतो. उदा. कर्नाटकात मोठ्या काकाला दोड्डप्पा काकीला दोड्डम्मा, लहान काकाला चिक्कप्पा आणि काकीला चिक्कम्मा म्हणतात.
आता काही माहिती दे. प्रतिसादांतून चर्चा करूया.
१. हा रॉयल टोम्ब प्रकार काय आहे? म्हणजे समाधीसदृश काही किंवा कसे?
२. तू दिलेल्या फोटोंवरून मंदिर इंडो-सार्सेनिक आहे किंवा कसे ते कळत नाही. मूळ मंदिराच्या इमारतीचे फोटो लाव. व्हीटी स्टेशनची इमारत इंडो-सार्सेनिक पद्धतीची आहे असे म्हणतात.
३. साधूंची जी चित्रे आहेत त्यातील डावीकडील चित्रात मला तो साधू असल्यासारखा वाटला नाही. त्याच्या अंगावर जानवे नाही. (त्याच्यामागे बाईही दाखवली आहे. ;-) हा राजा असावा काय?) उजवीकडील साधू असावा त्याच्या अंगात जानवे आहे पण डोक्यावर मुकुट आहे असे वाटले नाही पण हे जरा चित्र स्पष्ट न दिसल्याने होत असावे. जरा खुलासा कर.
सहावा फोटो व्यालाचा असावा. ते अनेक ठिकाणी का येते? रॉयल सिम्बॉल आहे किंवा कसे ते पाहायला हवे.
इंडो-सार्सेनिकबद्दल माहिती येथे मिळेलच. :-)
द. भारतात पुजार्यांना विशेष महत्त्व असते ही गोष्ट खरी आहे. एक उदाहरण द्यायचे झाले तर - आमच्या कुटुंबाचे मूळ गाव आहे तेथे त्यांच्या इस्टेटीवर एक देऊळ आहे. फारा वर्षांपूर्वी तिथे माझ्या सासर्यांचे वडिल स्वतः पूजा करत. नंतर कुटुंब वाढले, पांगले. आता त्या देवळाची खरी मालकी आणि त्या देवळाच्या आजूबाजूच्या थोड्या परिसराची , तेथील घर, मळा इ. ची मालकी, देवळाच्या पुजार्याकडे आहे. देवळात कोणताही उत्सव असेल तर जरी आमच्या कुटुंबांकडून (सध्या माझे काही दीर ते करतात) करवून घेतला जातो परंतु त्या उत्सवाचा अर्धा खर्च हे पुजारी आपल्या स्वतःच्या पैशांतून स्वखुशीने आणि आनंदाने करतात.
सध्या या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला जात आहे. त्यासाठी संपूर्ण कुटुंबाने खर्च दिला. बांधकाम सुरू आहे. मे महिन्यात उत्सव आहे. मला वाटते द. भारतीय मंडळी जरा जास्तच धार्मिक असल्याने हे होते. यामागे, जो मंदिराची सेवा करतो, रक्षण करतो आणि आपल्या अपरोक्ष आपल्यासाठी प्रार्थना करतो त्याच्या प्रति आपण कृतज्ञ राहणे गरजेचे आहे अशी भावना असते. :-)
यातील दोड्ड आणि चिक यांचा अर्थ मोठा आणि लहान असा होतो. नात्यातील मोठे-लहानपणा दाखवण्यासाठी याचा वापर होतो. उदा. कर्नाटकात मोठ्या काकाला दोड्डप्पा काकीला दोड्डम्मा, लहान काकाला चिक्कप्पा आणि काकीला चिक्कम्मा म्हणतात.
इथे मात्र ते लहान मोठे भाऊ नसुन वडील -मुलगा आहेत
आता काही माहिती दे. प्रतिसादांतून चर्चा करूया.
१. हा रॉयल टोम्ब प्रकार काय आहे? म्हणजे समाधीसदृश काही किंवा कसे?
हे टोम्ब काहि वास्तुंचा गुच्छ (?) आहे. यात दोन शिवमंदीरे आहेत. तर एक पुजार्याने बांधलेले मंदीर आहे. बाकी दोन टिपू सुलतानाच्याबरोबर लढताना शहिद झालेल्या दोघांची स्मारके आहेत (स्मारके व पुजार्याच्या मंदीराचा फोटो नाहि)
२. तू दिलेल्या फोटोंवरून मंदिर इंडो-सार्सेनिक आहे किंवा कसे ते कळत नाही. मूळ मंदिराच्या इमारतीचे फोटो लाव. व्हीटी स्टेशनची इमारत इंडो-सार्सेनिक पद्धतीची आहे असे म्हणतात.
हा मंदीराचा फोटो.
गुगलून इंडो सार्सेनिक बर्याच इमारती मिळाल्या पण मग सार्सेनिक आणि इंडो-सारर्सेनिक मधे फरक काय राहिला ते कळेना. (बरं इंडियातील सार्सेनिक वास्तु म्हणावं तर या शैतीत जगभरात बांधलेल्या वास्तु येतात)
३. उजवीकडील साधू असावा त्याच्या अंगात जानवे आहे पण डोक्यावर मुकुट आहे असे वाटले नाही पण हे जरा चित्र स्पष्ट न दिसल्याने होत असावे. जरा खुलासा कर.
या चित्रात उजवीकडे साधु आहे हे नक्की. त्याच्या एका हातात कमंडलु आहे, दुसर्या हातात काठी. गळ्यात तीनपदरी जानवे आहे (हे तीनपदरी कसे तोहि प्रश्न आहेच). शिवाय गळ्यात मोत्याची माळ, डोक्यावर मुकुट (मुकुट पारंपारिक पद्धतीचा शंकाकृती नसुन बसका मोत्याने सजवलेला व वरून उघडा असा वाटतो. त्यातुन साधुच्या जटा बाहेर आल्या आहेत)
सहावा फोटो व्यालाचा असावा. ते अनेक ठिकाणी का येते? रॉयल सिम्बॉल आहे किंवा कसे ते पाहायला हवे.
घोडा आणि कोंबडा असलेला व्यालहि असतो हे बघुन गंमत वाटली. असो, असेनाका बापडा ;)
अजून एक. प्रश्न पाच मधे दिसणारी (श्री/वी/पी सदृश) आकृती/अक्षरे अगदी काहि किर्तीमुखांच्या मस्तकी देखील आरूढ आहेत:
काहि इतर फोटोज:
वेळ होईल तशी इतर ऐकीव माहिती देखील टंकेन.. तुर्तास घाईत आहे
सार्सेनिक (इस्लामी) वास्तुशिल्पात हिंदूंच्या देवतांची पूजा होत असल्यास त्याला इंडो-सार्सेनिक असे म्हटले जात असावे.(/ असावे काय?)
रायगडावरील शंभू महादेवाचे देऊळ (जगदीश्वर) याच पद्धतीचे आहे. दुरून पाहिल्यास ती मशीदच असावी असे भासते.-
 |
पण देवळासमोर नंदी आणि आतमध्ये मारुती आणि शिवलिंग आहे -
 |
या देवळाच्या स्थापत्याची शैली दख्खनेतील भारतीय इस्लामी शैली आहे असे वाटते.
त्याचे वर्णन येथे सापडले (दुवा). पण दुव्यावरच्या उदाहरणात कुठलेच देऊळ नाही. तरी राजा की गद्दी, आणि विसुनाना यांनी दाखवलेले रायगडावरील देऊळ - दोन्ही त्याच शैलीतील वाटतात.
इंडो-सारासेनिक शैली ही भारतातील इंग्रजांची. यात कुठे सरळ "प्लेन" भिंत म्हणून दिसत नाही. दख्खनेतील इस्लामी शैलीमधील भिंती त्या मानाने "प्लेन" साधेपणाला मान देतात.
यात मला लक्षात आलेले वैशिष्ट्य म्हणजे १. घुमट २. मिनारांवर चढवलेल्या घुमट्या ३. ४-बाजूंची सिमेट्री, आणि चार कोपर्यातले मिनार ४. घुमटाभोवती कमळाच्या पाकळ्यांसारखी महिरप ५. बारीक-तपशील-नसलेल्या मोकळ्या भिंती
मात्र तिथे सरकारी बोर्डावर स्पष्टपणे इंडो-सार्सेनिक लिहिलेले आठवत होते. योगायोग असा की ट्रेक आलेल्या इतरांकडे फोटो आहेत का याची विचारणा केली होती आणि त्या बोर्डाचा फोटो आजच मिळाला आहे.
अश्याठिकाणी सरकारी बोर्ड काहितरी अभ्यासकरून / तज्ञाला विचारूनच लावले जात असावेत हे गृहितक आहे.
इंडो सॅरासेनिक शब्दाचे दोन अर्थ दिसतात.
(आता सुरुवातीलाच असे मान्य करूया की हा शब्द बराच जुना इंग्रजी शब्द आहे, त्यामुळे शब्द म्हणून तो प्राचीन भारतीय शब्द नाही.)
गूगलावर पूर्णपाठ्य असलेली पुस्तके शोधता या शब्दाचे दोन अर्थ सापडले.
१. हिंदू आणि मुसलमान शैलींचा संकर करून युरोपियन स्थापत्यकारांनी निर्माण केलेल्या इमारती
दुवा अ : अ बर्डस् आयव्ह्यू ऑफ पिक्चरेस्क इंडिया, लेखक - सर रिचर्ड टेंपल, [इंडियाचा अर्थमंत्री, बंगालचा लेफ्टनंट गव्हर्नर, मुंबईचा गव्हर्नर], १८९८, पान १८९
दुवा आ : इंडियन आर्किटेचर, लेखक - अर्नेस्ट बिन्फील्ड हॅवेल, १९१३, पान २३०
दुवा इ: कोलोनियलिझम अँड द ऑब्जेक्ट, लेखक - बॅरिंजर आणि फ्लिन, पान ५५, १९९८)
२. हिंदू आणि मुसलमान शैलींचा संकर होऊन निर्माण केलेल्या (मग त्या इंग्रजांच्या पूर्वीच्या का असेनात) अशा इमारती
दुवा अ : लॉर्ड कर्झन इन इंडिया, लेखक - लॉर्ड कर्झन, १९०६, पान १८८
दुवा आ : थिंग्स इंडियन, लेखक - विल्यम क्रुक, १९०६, पान ३३५
तर हा शब्द या दोन्ही अर्थांनी वापरलेला दिसतो. या दोन वापरांसाठी दोन शब्द हवेत असे मला वाटते. (कारण या दोन उपयुक्त आणि वेगवेगळ्या कल्पना आहेत.) त्यामुळे पूर्वीप्रमाणेच मी अर्थ-१ च्या संदर्भात "इंडो सॅरॅसेनिक" शब्द वापरत जाईन असे वाटते. पूर्वीच्या शैलीला हिंदुस्तानी-मुसलमान शैली, किंवा उत्तरेकडची हिंदू-मुगल शैली, किंवा दख्खनेची बाहमनी शैली अशी सुयोग्य वर्णनात्मक नावे वापरण्यास हरकत नाही.
अर्थात येथील स्थापत्यशास्त्र शिकलेल्यांनी सांगितले, की भारतातील कॉलेजात अमुक किंवा तमुक अर्थाने शब्द वापरतात, तर मी तो तसाच वापरेन.
मंदिराची माहिती असणारा उपयुक्त ब्लॉग
http://indiatemple.blogspot.com/
भारतातील मंदिरे
(भारतातील मंदिरांचा इतिहास,त्यांच्या उभारणीमधील वेगवेगळ्या शैली, त्यांतील उपशैली, निरनिराळ्या प्रांतातील देवळांत आढळणारे फ़रक, तसेच वैयक्तिक देवळातील वैशिष्टे, नेमके काय पहाण्यास विसरू नये यांची तोंडओळख करून देणारी लेखमाला. इथे आपणास काही पारिभाषिक शब्दांची सूचीही पहाता येईल. तीचा उपयोग आपणाला इतर तांत्रिक लेख वाचतानाही होईल. विषयाचा आवाका फ़ार मोठा असल्याने जास्त माहिती देणे शक्य नाही. दिग्दर्शन एवढाच माफ़क उद्देश.)
इतिहास.
आपण लहानपणी देवळात जातो. मोठेपणी जातोच असे नाही.पण देवळांबद्दलचे एक आकर्षण मनात घर करून रहातेच. ही भावना सर्व भारतीयांच्या मनात शेकडो वर्षे घर करून राहिली आहे.त्यामुळे क्षेत्रांमध्ये सोडाच पण पुण्यासारख्या शहरातही शेकडो देवळे आढळतात. हिंदू धर्मात अनेक देव असल्याने त्यात भर पडते. वर्षानुवर्षे कलाकारांनी अपार कष्ट करून जागतिक दर्जाच्या कलाकृती निर्माण केल्यामुळे देवळे भक्तांचीच नव्हे तर पर्यटकांचीही आकर्षणे ठरली आहेत. तर अशी ही देवळे बांधावयास सुरवात तरी केंव्हा झाली ?
किंवा असे विचारले की सर्वात पुरातन देऊळ पहावयाचे असेल तर ते कोणत्या शतकातील असेल ? माझी खात्री आहे बहुतेकांचा अंदाज चुकीचा असेल. बरेच जण सांगतील इ.स. पूर्वी किमान ४००-५०० वर्षे. या काळातील बौद्ध स्तुप, विहार,चैत्य आपल्या समोर आहेत. पण देऊळ म्हणाल तर आपल्याला इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत पुढे यावे लागते. कारण अगदी साधे आहे.बुद्ध-जैन धर्मांच्या आधी धर्म होता तो "वैदीक धर्म".त्यात इंद्र, वरूण इत्यादी देवता होत्या, यज्ञ होता, पण या गोष्टी देवालय बांधावयाला सोयिस्कर नव्हत्या.
पुराणांनी जेव्हा शंकर, विष्णु असे "सगुण" देव "हिंदू" धर्माला दिले तेंव्हा देवळे बांधावयाची सोय झाली. पहिल्यांदा मूर्ती आली व नंतर तीचे घर.आधीच्या वाङ्मयात उल्लेख असले तरी दगड विटांची टिकावू देवळे उभारावयाची वेळ तिसऱ्या शतकातच आली. शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी मूर्तीची पूजाअर्चा करावयाची तर गाभारा पाहिजे, चार लोकांना बसावयाला मंडप पाहिजे, प्रदक्षणा मार्ग पाहिजे. बस, सुरवातीच्या देवळात एवढीच सोय होती. मध्य प्रदेशातील तिगवा "कंकाली मंदिर" सर्वात जून्या देवळातील एक. गाभारा बाहेरून पावणेचार मि.लांब-रूंद, आतल्या बाजूने अडीच मि.चौरस.समोरचा मुखमंडप पावणेचार मि.लांब व पावणेदोन मि. रुंद आहे. चार स्तंभ, त्यावर पूर्ण कलश व सिंहाच्या मूर्ती. सपाट छप्पर.द्वाराभोवती गंगा- यमुनेच्या मूर्ती. पूजेला आवश्यक तेवढ्याच भागांचा समावेश. पण सुरवात जरी अशी साधी-सुधी असली तरी पुढील प्रगती भराभर झाली.याचे कारण परत अगदी साधे. बौद्ध-जैन स्थापत्यकलेमुळे कलाकार कलेत आणि तांत्रिक बाबतीत परिपूर्ण होते. काय करावयाचे सांगा. कसे करावयाचे आम्ही बघू. बुद्ध हवा? बुद्ध घ्या. शंकर हवा? शंकर घ्या; तितकाच सुंदर. काय बांधावयाचे, कसे बांधावयाचे ते ठरवण्यास एक दोन शतके लागली. हा काळ चाचपणीचा (trial and error) होता. निरनिराळ्य़ा शैलींचा उगम या काळातीलच.
सुरवातीलाच मी काही पारिभाषिक शब्दांची सूची देतो आहे. त्याची गरज भासेलच असे नाही. पण माहिती असेल तर नागर-द्रविड शैलींमधील बारकावे समजावून घेणे सोपे जाईल.
अर्धमंडप मंदिराच्या मुख्य मंडपाच्या समोरचा लहान आकाराचा, तीन बाजूंनी उघडा असलेला मंडप.
अर्धस्तंभ भिंतीत गुंतवल्यामुळे ज्यांचा अर्धाच भाग दृष्टीस पडतो असा खांब.
आमलक शिखराच्या माथ्यावर येणारे, रायआवळ्यासारख्या खाचा असलेले दगडी चक्र.
उत्क्षिप्त भिंतीचे पुढे सरकलेले ( फ़ेकलेले म्हणजे क्षिप्त ) काही भाग यांना रथ असेही म्हणतात.यांना विसंवादी, मागे सरकलेले, उठाव .देणारे भाग म्हणजे उत्क्षिप्त.
उद्गम . भिंतीवर सजावटीसाठी वापरण्यात येणारे त्रिकोणी रूपक .
अंतराळ देवळाचा गाभारा आणि मंडप यांच्या मधोमध येणारे दालन. आरंभी याच्यावर छप्पर नसे. उपपीठ मुख्य पीठाच्या (जोत्याच्या) वर येणारे, कमी उंचीचे जोते किंवा चौथरा.
कपोत सज्जा किंवा पागोळी .
कोष्ठ कोनाडा
गजपृष्ठ चापाकार वास्तूचे छप्पर.
जंधा देवालयाच्या भिंतीचा मधला भाग.हा सहसा सपाट असून यावर मूर्तिकाम केलेले आढळते.
तरंगहस्त bracket.
प्रणाल पन्हाळ.
पीठ जोते.
भद्र कोणत्याही इमारतीच्या प्रवेशद्वारासमोर बांधण्यात येणारा उघडा मंडप.
भूमी मजला.
मंडप आयताकार दालन. विशेषत: गाभाऱ्य़ासमोरील.
रथ गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीवर असणारे उभे पट्टे. हे एकापुढे एक सरकतात. या रथांच्या संख्येवरून विधानाला त्रिरथ, पंचरथ अशी नावे देतात.
वितान छत.
विमान गाभारा व शिखर यांना मिळून दिलेले नाव.
वेदिका कठडा.
व्याल सिंह, वाघ, हत्ती अशा निरनिराळ्या प्राण्यांचे अवयव जोडून केलेला प्राणी.शरीर मुख्यत्वे सिंहाचे असते.
शाला आयताकार विधानाची इमारत.
शिखर छप्पर. यात कळसाचाही समावेश होतो.
शुकनास "अंतराळ" य़ा भागावर येणारे गोलाकर छप्पर. याच्या लहान बाजूंपैकी एक शिखराला चिकटलेली असते तर दुस्रीत कोनाडा करून देवमूर्ती बसवतात.
हस्त क्षिप्त भाग. Bracket
काही इन्ग्रजी शब्दही बघू.
Apsidal चापकार विधानाची वास्तू.
Arc कमान
Barrel vaulted roof गजपृष्टाकार छप्पर.
Brace कर्ण
Bracket हस्त
Capital स्तंबशीर्ष, मथळा
Ceiling छत, वितान
Column खांब
Facade गृहमुख
Frieze शिल्पपट्ट
Medallion तबक
Monolithic एकपाषाणी
Motif रूपक
Pilaster अर्धस्तंभ
Plan पदविन्यास,विधान
Recess प्रतिक्षेप
Relief उठाव
शरद
१. वाङ्मयीन उल्लेख
मी लेखातच म्हटले आहे की ३ ऱ्या शतकापूर्वीच्या वाङ्मयात देवळांचे उल्लेख मिळतात त्याअर्थी देवळे होतीच.पण ती बहुदा मातीची/लाकडांची असावीत. त्यामुळे
ती आज पहाता येत नाहीत. पूरातत्त्व जाणकारांच्या मताप्रमाणे ती सुरवातीला गोलाकार झोपड्यांसारखी असावित. (वर झावळ्या? ). टिकावू नसल्याने ती आज पहाता येत
नाहित.
२. अर्धमंडप/अर्धस्तंभ
अर्धमंडप हा आकाराने लहान (निम्मा) मंडपच. जमा झालेल्या माणसांना बसण्यास जागा पाहिजेच.मंडपाला भर (Suppliment) म्हणून अर्धमंडप. आजही देवळात
लग्ने लागतात. दक्षिणेत त्याला "कल्याणमंडप" म्हणतात.
अर्धस्तंभ हा हल्लीच्या भिंतीतील column प्रमाणे अर्धवट दिसणारा. तो मोकळा असेल तर पूर्ण दिसतो, भिंतीत गाडला गेला तर अर्धा.
३. रथ.
सपाट भिंतीपेक्षा मागेपुढे झालेली भिंत सुशोभित दिसते. यातील पुढे आलेल्या भागाला रथ म्हणतात. उभी पट्टी म्हणा ना. चित्रात रथ व आमलक दाखविले आहेत.
४. उपपीठ
पीठ ... जोते. उपपीठ ... दुय्यम जोते. जोत्यावरील उंचीने व आकाराने लहान असलेले जोते.
५. चित्रे.
चित्रे येणार आहेतच. पण तिगवा किंवा सांची येथील पहिल्या देवळांची चित्रे मिळाली नाहित. चित्राताई देणार आहेत, उत्तमच.
६. सूची.
सूची देतांना शब्दांपुढे जागा सोडली होती. चिकटवल्यानंतर ती नाहिशी झाली. मागे कबूल केल्याप्रमाणॆ माझे संगणकाबद्दलचे ज्ञान मोठे शून्य. सहाय्यकडे मदत मागितली आहे. तूर्तास क्षमस्व.
शरद
या विषयावर चांगली लेखमाला हवीच होती. पहिल्याच लेखाने अपेक्षा पूर्ण होणार याची खात्री पटली. प्रकाशचित्रे, रेखाचित्रे दिल्यास उत्तम.
काही निरीक्षणे -
बुद्ध-जैन धर्मांच्या आधी धर्म होता तो "वैदीक धर्म". त्यात इंद्र, वरूण इत्यादी देवता होत्या, यज्ञ होता, पण या गोष्टी देवालय बांधावयाला सोयिस्कर नव्हत्या.
-मागे एका चर्चेत म्हटल्याप्रमाणे वैदिक धर्मियांची एक अंडाकार 'हिरण्यगर्भ' मूर्ती असे. पण तिची देवळे मात्र आढळत नाहीत.
महत्त्वाचे म्हणजे केरळमधील एका परंपरेनुसार मोठ्या प्रमाणावर (उत्सव स्वरुपात) यज्ञ केल्यावर तेथील वेदींसह मंडप (यागशाला) जाळून टाकण्याची प्रथा आहे. ही परंपरा वेदिक काळापासून चालत आल्याचे हे नम्बुद्री अग्नीहोत्री सांगतात. (हे सर्व एका दूरचित्रवाहिनीवर काही महिन्यांपूर्वी प्रत्यक्ष पाहिले होते. जालावर बरेच शोधले तेव्हा हा संदर्भ मिळाला :) यज्ञपुच्छम विभागातील 'त्रेताग्नी' पहा.)
तसेच या नम्बुद्री यागशालेच्या निर्मितीची पूर्ण माहिती उपलब्ध आहे. ही सुद्धा एकप्रकारे स्थापत्यकलाच म्हणावी लागेल. ही वैदिक आर्यांची देवळे म्हणता येतील काय?
ही नम्बुद्री यज्ञप्रथा जर खरोखरच वैदिक काळापासून चालत आलेली असेल तर वैदिक हिंदूंची देवळे न सापडण्याचे कारण स्वच्छ आहे.
बौद्ध-जैन स्थापत्यकलेमुळे कलाकार कलेत आणि तांत्रिक बाबतीत परिपूर्ण होते. काय करावयाचे सांगा. कसे करावयाचे आम्ही बघू. बुद्ध हवा? बुद्ध घ्या. शंकर हवा? शंकर घ्या; तितकाच सुंदर. काय बांधावयाचे, कसे बांधावयाचे ते ठरवण्यास एक दोन शतके लागली. हा काळ चाचपणीचा (trial and error) होता.
-हिंदू देवळांची स्थापत्यकला विकसित होण्यास चाचपणीचा काळ एक-दोन शतकांचा होता हे विधान साधार असेलच. पण बौद्ध - जैन स्थापत्यकला विकसित होण्यास चाचपणीची (trial and error)किती शतके लागली असावीत?
आणि तिगवा मंदिराचे छायाचित्रः
बुद्ध-जैन स्थापत्यकलेचा देवळांवरचा परिणाम
बुद्धाच्या निर्वाणानंतर लगेचच त्याच्या अवशेषावर (उदा. दात ) इमारत बांधावयास सुरवात झाली. तसेच विहार, चैत्य यांचीही उभारणी सुरू झाली. हा काळ सुमारे इ.स.पूर्व ४०० च्या आधी. बौद्ध धर्माचा ओसर इ.स. ३०० ते ४०० धरला तर जवळजवळ ७०० वर्षे ही बांधकामे चालू होती. या काळात चाचपणी होत असणारच.हिंदू देवळांची लाकडी किंवा कच्च्या विटांची बांधकामे आधीपासून चालू असली पाहिजेतच कारण वाङ्मयात तसे उल्लेख मिळतात. कबूल. पण दगडांची देवळे तिसऱ्या शतका नंतरचीच मिळतात. त्या काळच्या स्थपती समोर विहार, चैत होते आणि देवळे बांधताना तो त्यांचा उपयोग करणारच. आधाराबाबत म्हणाल तर बौद्ध कलेचा देवळांच्या बांधणी वरचा परिणाम यावर (थोडेसे) लिहीन. सुरवातीला म्हटल्याप्रमाणॆ विषयाचा आवाका मोठा असल्याने सगळ्याच गोष्टींबद्दल लिहणॆ अवघड आहे. क्षमस्व. तिगवा येथील देवळाचा फ़ोटो दिलात हे छान झाले. धन्यवाद. आता त्या देवळाबद्दल लिहताना माहिती देणे सोपे जाईल.
शरद
भारतातील देवळे -२
(देवळे ह्या इमारती आहेत. आज ह्या इमारतींच्या प्रमुख भागांची,जोते(पीठ), दरवाजा, भिंत आणि छप्पर यांची माहिती घेऊं)
देवळांची उत्क्रांती कशी झाली याचा मागोवा घेण्याआधी सुरवातीला काय होते ते बघू. देवळाच्या अत्यंत गरजेच्या गोष्टी तीन.मूर्तीकरता जागा म्हणजे गाभारा. लोकांना (म्हणजे भक्तांना/पुजाऱ्याला) जागा, त्याला मंडप म्हणू आणि प्रदक्षिणॆकरिता जागा. कोणत्याही इमारतीला भिंती,दरवाजा व छप्पर लागणारच. लहान-मोठा आकार व सुशोभन हे नंतर.
सुदैवाने श्री. विसूनाना यांनी तिगवा मंदिराचा फ़ोटो दिला असल्याने तेथून सुरवात करू. भिंती दगडाच्या, साध्या दिसतात.; गाभाऱ्यावर आणि मंडपावर सपाट छप्पर आहे. प्रदक्षिणा मार्ग इमारतीच्या बाहेर व तो आच्छादित नाही. आच्छादित असेल तर त्याला "सांधार" म्हणतात, नसेल तर "निरंधार". येथे निरंधार. आत थोडे सुशोभन केले आहे.आकारही तसा लहानच म्हणावयास हरकत नाही. ही झाली सुरवात.
देवळांचे दोन प्रकार. पहिला उघड्यावरील देवळॆ. दुसरा प्रकार म्हणजे डोंगर कोरून केलेली गिरिशिल्पे. काल गणनेने गिरिशिल्पे आधीची.पण आपण त्यांचा विचार नंतर करू.
देऊळ म्हणजे इमारतच. तर आता या ठिकाणीच इमारतींच्या भागांचा विचार करू.
पीठ :
पीठ म्हणजे जोते. इमारतीच्या मजबूतीसाठी जोते पाहिजेच. शिवाय ते जमीनीपासून उंचही पाहिजे. तेवढेही पुरेसे वाटले नाही तर त्याच्यावर उपपीठ किंवा चौथरा. पीठ/उपपीठ जर प्रशस्त असेल तर देवळाभोवती प्रदक्षीणेला जागा मिळते. पीठ उंच असल्यास त्याच्या थरामध्ये निरनिराळ्या प्राण्यांच्या आकृती दाखवता येतात. उदा. खाली हती,त्यावर घोडे वगैरे.
पाया मजबूत असला की इमारतीला मजबूती मिळते हे झालेच पण पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्यापासून बचाव व मंदिर लांबवरून दिसते हेही महत्वाचे फ़ायदे..
निरनिराळ्या कालखंडातील पीठाची छायाचित्रे देत आहे.
पीठ-१.....भुवनेश्वर. सोय केलेली होती पण मूर्ती दिसत नाहित.
पीठ-२......पीठ्व उपपीठ दोन्ही दिसतात.
द्वारशाखा :
द्वारशाखा म्हणजे प्रवेश करावयाची जागा.कडी-कोयंडा-कुलुप लावून बंद करावयाचा घराचा दरवाजा नव्हे. बऱ्याच ठिकाणी बंद करावयाचा दरवाजा नसतोच. द्वारशाखा समोरून तसेच बाजूंनीही असातात. चौकट एक असते किंवा अनेक. काही वेळा चौकट नसतेही. दोन बाजूंच्या भिंतीच ते काम करतात. चौकट (किंवा चौकटी) करावयास व सुशोभनास सोप्या. दोनही बाजूला गंगा-यमुना किंवा द्वारपाल उभे केले की एकदम उठाव येतो. रुंदी व उंची आटोपशीर असल्याने नाजूक कोरीव कामास आदर्श. देवळात प्रवेश करण्या आधीच तुमचे मन उल्हसित होऊन जाते. या पुढे जेंव्हा कुठल्याही देवळाला भेट द्याल तेंव्हा दारापाशी थांबा.दोन्ही बाजूचे द्वारपाल बघा. चौकट एक आहे की अनेक आहेत, त्यांवर वेल-पताकांचे न्क्षीकाम आहे की लहान मूर्ती आहेत, वरपर्यंत एकच थर आहे की अनेक, अनेक असतील तर त्यांत काही योजना दिसते का, वरची गणेशपट्टी दरवाजाच्या किती बाहेर गेली आहे, त्यावरील कोरीव काम कसे आहे, वर कीर्तिमुख वगैरे काय काय आहे हे सर्व बघून मगच आत पाऊल टाका.( फ़ोटो काढावयाची सुरवात येथून होते.घरच्या माणसांचे/मित्रांचे छान फ़ोटो येथेच येतात.जास्त वेळ थांबणार असाल तर उन्हाचा अंदाज घेऊन फ़ोटो केंव्हा काढावयाचे तेही ठरवा.)
येथे काही द्वारशाखांची छायाचित्रे देत आहे. ती एका कालखंडातील नसली तरी सुरवातीपासून दरवाजे कसे नटवले जात याची कल्पना येईल.
द्वारशाखा-१...... पापनाथ मम्दिर, पडक्कल
द्वारशाखा-२..... वळसाणे.
द्वारशाखा-३ .... देवगड.
द्वारशाखा-४.....हळेबिड. चौकट दिसत नाही.
भिंत :
इमारतीचा दुसरा भाग भिंत. खोली बंदिस्त करणे ही महत्वाची गोष्ट. पण आणखी दोन उपयोग म्हणजे सुशोभन आणि छपराला आधार देणे. तिगवाच्या देवळाच्या भिंती साध्या आहेत. छपराला आधार देणे हे महत्वाचे काम. पण पुढे सुशोभन एवढे महत्वाचे झाले की हळेबिड-बेलूर येथील देवळांच्या भिंती दिसतच नाहित. दिसतात मूर्ती, मूर्ती आणि परत मूर्तीच. हां,भिंती छपराला आधार देतात, पण जणू नाइलाजाने. अंगभर दागिने घालून,रेशमी शालू नेसून, सुहास्य वदनाने पाहुण्यांचे स्वागत करणाऱ्या वधूमातेने थोडा वेळ नवऱ्या
बरोबर कन्यादानाला बसावे तसे! लक्षात राहते ती पहिली प्रतिमा, दुसरी नव्हे. खरे म्हणजे या भिंती चांगल्या जाडजूड असतात. मोठे वजन पेलण्याकरताच त्यांची योजना असते. शिवाय सुरवातीच्या गिरिशिल्पात, थोडक्यात गुहेत, गेल्यावर जसे गार व काळोखलेले वाटेल तसे वाटावे हीही एक मनोकामना होती.( प्राग-ऐतिहासिक काळात उघड्यापेक्षा गुहेत माणसाला जास्त सुरक्षित वाटत असावे. त्याचा तर हा परिणाम नाही ना?) . माणूस नवे निर्माण करतांना " जूने जाऊ द्या मरणालागूनी" असे फ़ार वेळी म्हणत नाही. मागच्यातले चांगले घेऊन त्यात भर घातली जाते. मग ते शास्त्र असो, कला असो, सामाजिक नीतीनियम असोत. अजूनही घरातील देवघर भगभगित उजेडात नसते व तेथे विजेच्या दिव्यापेक्षा समई-पणती जास्त बरी वाटते. असो. या भिंतीना आतील व विशेषत: बाहेरच्या बाजूंनी नटवतांना निरनिराळ्या पद्धती वापरण्यात येतात. रथ, थर, देवादिकांच्या मूर्ती, रामायण-महाभारतातील कथा, रुपके, फ़ुले-वेली, मिथूने, जे जे कलाकाराला योग्य वाटेल, त्याचा उपयोग केला गेला आहे. नंतरच्या काळात या भिंती शक्यतो एका सरळ रेषेत येत नाहीत ना इकडे लक्ष दिले गेले. बघणाऱ्याची नजर सावकाशपणे फ़िरेल, त्याला छायाप्रकाशाचा खेळ बघावयाला वेळ मिळेल याची काळजी घेतली गेली. काही छायाचित्रे पहा.
भिंत-१....... कोणार्क. भिंत शोधा.
छप्पर :
हा इमारतीचा भाग केवळ शिल्पीच्या आवाक्यातला नव्हता. आता गरज होती वास्तूशास्त्रज्ञाची. (Architect & Engineer). खऱ्या अडचणींना इथे सुरवात झाली. हा महत्वाचा भाग अनेक शैलींमुळेही जास्त जागा घेणारा आहे. त्याची चर्चा पुढील भागात करू.
या वेळची छायाचित्रे काही मनाजोगती नाहीत. उपक्रमवासींना नम्र विनंती की त्यांनी योग्य, संबंधित छायाचित्रे उपलब्ध करून द्यावित.
शरद
मी काढलेल्या छा. चित्राची स्क्यान चांगली येत नसल्याने जालावरून फोटो साभार घेत आहे.
 |
| कोल्हापूरचे श्री महालक्ष्मी मंदीर |
इथे केवळ पीठ आहे.. उपपीठ नाहि हे निरिक्षण बरोबर आहे का ते सांगाल का?
ऋषिकेशभिंती शोधा. सूर्यमंदिर
सूर्यमंदिर - चौकट
जोतं सूर्यमंदिर
मुक्तेश्वर - भुवनेश्वर - लेखातल्या पहिल्या चित्राचाच समोरुन फोटो.
-सौरभ.
१) महालक्ष्मी मंदिराला उपपीठ नाही हे निरिक्षण बरोबर.
२) पीठ म्हणजे जोते. ते पाहिजेच. उपपीठ म्हणजे जोत्यावरील लहान जोते. ते असेल किंवा नसेल. काय होते की बहुदा जोत्यावरून लोक चालतात. साधारणत; चालतांना आपले लक्ष जमिनीजवळच्या एक-दोन फ़ूट उंचीकडील कामाकडे जात नाही. वाकून किंवा बसून कोण बघणार ? तो भाग बहूदा दुर्लक्षित रहातो. कलाकाराची कला फ़ुकटच जाते. उपपीठामुळे मुख्य भिंतीकडे तुम्ही खालपासून वर पर्यंत सगळे बघता. उपपीठाची उंची तीन एक फ़ूटांपेक्षा जास्त नसते याचे कारण हेच असावे.
३) ही गॉर्गाईल्स नाहीत. आपल्याकडे कपोत म्हणून एक तत्सम प्रकार असतो, पण येथे नव्हे.
४) आपण म्हणता त्याप्रमाणे दरवाजा बंद करण्याचा तो पूरातत्व विभागाचा एक सौंदर्यहीन प्रयत्न. देवळांना हानी मुसलमानांनीच पोचवली असे नाही ते काम या विभागाच्या अज्ञपणाने आजही चालू आहे. महाराष्ट्रातील ढळढळीत उदाहरण म्हणजे सिंधूदुर्गची तटबंदी. ती ढासळली तरी चालेल पण खाते स्वत; काही करणार नाही तुम्हालाही काही करू देणार नाही. कोणार्कला आज काय हेळसांड चालली आहे हे आठवले तरी अंगाची लाहीलाही होते. तीही माहिती देईन म्हणतो.
शरद
ऋषिकेश, सूर्यमंदिर अगदी ढासळण्याच्या बेतात आले होते तेव्हा ब्रिटिशांच्या काळात, वरती एक छिद्र पाडून आणि सर्व दरवाजे बंद करुन आतून वाळूने पूर्ण भरुन टाकण्यात आले आहे. मात्र हे मंदिर आता परत आतून बघता येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. आता मंदिराला असलेला सांगाडा त्याच कामाचा भाग असावा. स्टीलचे रुळ ड्रिलिंग करुन आत घालून संपूर्ण मंदिराला आधार देणार आहेत मग आतली वाळू परत काढून मंदिर आतून देखील बघता येईल. इथे बघ. इथे अजून एक
कामाचे स्वरुप कसे असणार आहे त्या बातमीचा देखील दुवा माझ्याकडे होता. पण तो आता चालत नाही. :-(
कोणार्कची काही जुनी छायाचित्रे इथे. या पानावरील प्रत्येक निळ्या दुव्यावर टिचकी मारुन वेगवेगळी चित्रे बघता येतील.
मागे मनोगतावरही ओरिसाबद्दल मी बरेच काही लिहले होते. :-)
भारतातील मंदिरे-३
देवळांचा पहिल्यांदा नजरेत भरणारा भाग म्हणजे त्याचे शिखर किंवा छप्पर.सर्वसाधारणपणे हे कोनाकृती असते. आपण पाहिले आहे की सुरवातीच्या देवळांची छप्परे सपाट होती. त्या ऐवजी हा त्रिकोणी आकार कसा आला ? एक विचार असा की सुरवातीला देवळे ही गिरिशिल्पे होती. म्हणजे नैसर्गिक गुहा मोठी करून त्यात देऊळ तयार केले वा डोंगर खोदून, गुहा निर्माण करून,त्यात देऊळ निर्माण केले. कसेही असले तरी लांबून हे देऊळ पहातांना, तुम्हाला त्याचे छप्पर म्हणून डोंगरच दिसतो; बरेचदा निमुळता होत गेलेला त्रिकोणी डोंगर. आता तुम्ही मैदानात देऊळ बांधले तर हा डोंगराचा भास निर्माण करावयाला डोंगर कोठून आणणार? तर त्या ऐवजी छप्परच निमुळते केले गेले. पणहे एकदम झाले नाही.
सपाट छप्पर करणे तसे सोपे. भिंती उभ्या करा, त्यांवर वासे टाका, वाश्यांवर फ़रशा टाका. काम खलास. जो पर्यंत आकार लहान होता तो पर्यंत हे लिहण्यासारखेच सोपे होते. ३०-४० फ़ूट लांबीच्या, इमारती लाकडाच्या तुळया आसेतूहिमालय सर्वत्र मिळत होत्या. देवळाचा आकार वाढल्यावर दगडी छप्परांचे वजन इतके वाढले की त्यांचा भार लाकडी तुळयांना झेपणे अशक्य झाले. दगडी तुळयांना भार झेपला असता पण एवढ्या लांब दगडी तुळया मिळणे शक्यच नव्हते.या करिता काय उपाय शोधले गेले ते पहाण्या आधी सपाट छपारातील एक बदल (Veriation) पाहू.
या प्रकारच्या छप्पराला नाव आहे "गजपृष्ट". नाव मजेदार वाटते पण आहे मात्र एकदम चपखल. सपाट छपराचा एक मोठा तोटा म्हणजे पावसाळ्यात पाणी वाहून जाण्यास जागा नसे. उपाय सोपा असल्याने लगेच अमलात आणला गेला. आयताकृती छप्पराच्या समोरासमोरच्या दोन बाजू उतरत्या केल्या म्हणजे पाणी साचत नाही. आणि असे छ्प्पर हुबेहुब हत्तीला मागून पाहिले तर त्याच्या दिसणाऱ्या पाठीसारखे दिसते. द्राविड शैलीच्या देवळांची छप्परे अशीच असतात.
आता उपाय बघू. पहिला उपाय म्हणजे मधे खांब उभे करणे. हे "कॉलम" म्हणून काम करतात आणि "बीम"ची लांबी एकदम कमी होते. ४० फ़ूट X ४० फ़ूट च्या मोठ्या दालनात दहा दहा फ़ूटावर नऊ खांब उभे केलेत तर तुळईची लांबी दहा फ़ूटावर येते. आणि जर हे खांब सुशोभित केले तर ते कशाकरिता बांधले हे ही लक्षात येत नाही. उलट " या देवळाचे खांब मोजता येत नाहीत " अशीच प्रशंसा केली जाते!".अबब म्हणावयाचे आहे? श्रीरंगम्च्या विष्णुमंदिरातील एका मंडपाचे नाव आहे "हजारीमंडप" लांबी १७५ मी. व रुंदी ५० मी.यात
फ़क्त ९५३ खांब आहेत! बाजूचे स्तंभ साडे तीन मीटर उंच आहेत, आतले त्याच्या दुप्पट.सगळे दगडी आणि बारकाईने कोरलेले ! आता बोला.
पण स्तपतींना पूर्ण कल्पना होती की हे खांब अडचण आहेत. नृत्यमंडपात, कल्याणमंडपात त्यांना जागा नाही. त्यांनी कमानीची कल्पना छप्पर बांधण्याकरिता वापरली.छोटे दगड किंवा वीटा कमानी व तत्जन्य घुमट उभारण्याकरिता वापरले गेले. वापर वीटांचा आहे व उदाहरणेही फ़ार नाहीत. पण घुमट आहे म्हणून त्यांना Indo-sarsenik म्हणावयाचे कारण नाही. आणि एक मार्ग म्हणजे दगडांचे एकावर एक असे थर बसावयाचे की मधल्या उघड्या भागाचा आकार कमी कमी होत जाईल व शेवटी सर्वात वर एवढाच आकार राहील की तो एकाच दगडाने झाकता येईल.या बांधणीमुळे छपराला "पायऱ्या" किंवा "मजले" निर्माण होतात. अर्थातच अशा छप्परांचा भार प्रचंड असल्याने भिंती भक्कम, जाडजूड लागतात. वरच्या पायरीचा प्रत्येक दगड खालच्या पायरी़च्या थोडासा पुढे झुकलेला दिसतो. हे काम फ़रशा भिंतीला समांतर मांडून करता येईल वा चौकानाचे कोन छेदले जातील अशा प्रकारे फ़रशा मांडून करता येईल.उतरंडीच्या छप्पराच्या या पायऱ्या सलग एका रेषेत असतील तर ती नागरी शैली; मजले स्पष्ट दिसत असतील तर द्राविड शैली. पण हे मजले वेगळे आहेत याची जाणीव ठेवण्याकरिता त्यांना "भूमि" म्हणतात.
भिंतींचे सुशोभन करण्यासाठी वापरावयाचे सर्व साधने येथेही वापरण्यात आली आहेत.कलष, मूर्ती, स्तंभ, कोनाडे, पाने-फ़ुले, मिथुने, रत्नहार इत्यादी सर्वांचा उपयोग केला गेला. सगळ्यात जास्त गमतीचा भाग म्हणजे ही शिखरे गाभारा-मंडप यांच्यावरून खाली उतरून देवळासमोर गोपुरे म्हणूनही आली. काही फ़ोटो बघू. खांबांचा एक फ़ोटो चित्रा यांनी मागील लेखात दिला आहेच.
आणि देवळांच्या प्रयेक फ़ोटोत छप्परे दिसतातच.
१. पट्टडकल
२. तंजावुर
३.ग्वाल्हेर
४.सोमनाथपुर
शरद
यांचे स्थापत्य-शिल्पकारांनी केलेले सरावाचे प्रयोग पट्टदकल्लु (कर्नाटक) येथे दिसतात.
येथे उत्तर भारतीय (?नागर?) शैलीचे एक छोटे देऊळ :
 |
| पट्टदकल्लु-१ |
इथे द्राविड शैलीतले एक देऊळ (उत्तर भारतीय शैलीतले वरील देऊळ पार्श्वभूमीत डावीकडे दिसत आहे):
 |
| पट्टदकल्लु-२ |
वर चित्रा यांनी गजपृष्ठाबद्दल शंकानिरसन केलेलेच आहे, तरी ऐहोळेच्या दुर्ग-मंदिराची (मला पूर्वी वाटायची तशी दुर्गा नव्हे!) दोन चित्रे द्यायचा मोह होतोच आहे.
ऐहोळेचे दुर्गमंदिर, दुरून गजपृष्ठासारखे छत दिसते.
 |
| ऐहोळेचे दुर्गमंदिर-१ |
मंदिराच्या शेजारी गोलाकार "आमलका"चा दगड पडलेला आहे, ते खुद्द दुर्ग मंदिराचे आमलक नव्हे, असे मार्गदर्शकाने आम्हाला सांगितले.
ऐहोळेच्या दुर्गमंदिराच्या छताचे जरा जवळून काढलेले चित्र
 |
| दुर्गमंदिराचे छत |
वेगवेगळ्या थरांनी छत बनवलेले दिसते.
आणखी एक शंका : दुर्ग मंदिराच्या गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा घालायचा मार्ग छताखालीच आहे. देवळाची वास्तू (प्रदक्षिणामार्गासकट) एकाच चौथर्यावर बांधलेली दिसते. म्हणजे याला फक्त पीठच आहे, हे बरोबर, ना? (उपपीठ नाही, या अर्थी प्रश्न.)
उजवीकडच्या ३ खांबांवर चित्रे दिसतात, बाकीचे खांब तसे नाहीत. ही चित्रे नंतरची आहेत का? का मधल्या एकदोन खांबांच्या मधली जागा आहे तेथे पूर्वी काही असावे?
मंदिर पुरातत्त्व खात्याने पुन्हा उभारले आहे असे मार्गदर्शकाने सांगितले. पूर्वी हे मंदिर तटबंदीजवळ (म्हणून "दुर्ग") होते. बरेचसे दगड म्हणजे बरेचसे खांब पूर्वीचे मिळाले नसतील. (भित्तिशिल्पे पूर्वीची मिळाली तरच लावायची, नवीन बसवलेले दगड "नवीन डागडुजी" म्हणून ओळखता आले पाहिजे, असे बहुधा नम्र धोरण असावे.)
याचा शेजारीसुद्धा एक छोटेसे देऊळ पुन्हा उभारत होते. पडझड झालेले दगड होते, खडूने लिहिलेले आकडे दगडांवर दिसत होते. पण मी फोटो काढलेला नाही.
ऋषिकेश : (हेच चार फ़ोटो का ?)
सुरवातीच्या लेखात पीठ व जंघा ( भिंतीचा मधला भाग ) पहाता यावेत असे फ़ोटो दिले होते. हे चार फ़ोटो छप्परांचे फ़रक दाखविणारे आहेत, पण त्यांचा उल्लेख पुढील भागात येणार आहे. दोन प्रधान शैली, नागर व द्राविड यांचा परिचय करून देतांना ह्या फ़ोटोंचा उपयोग होईल. ग्वाल्हेर (नागर), सोमनाथपुर व तंजावुर (द्राविड) व पट्टडकल-एहोळी-बदामी ( प्रायोगिक : नागरी-द्राविड ) अशी उपयोजना होती. काय झाले आहे की चित्रा-धनंजय आदींचा प्रतिसाद "चित्रमय" असल्याने माझे ओझे बरेच कमी झाले आहे. लेखाला पूरक फ़ोटो ते पुरवत असल्याने मी टिपणी दिली नव्हती. ते राहू देत. छप्परे निरनिराळी आहेत ना ?. शैलींच्या वेळी त्यांचा विचार करू.
धनंजय : फ़क्त पीठ आहे का ?
नाही. बाहेरील खांब पीठावरचे आहेत. देऊळ सांधार पद्धतीचे आहे. म्हणजे प्रदक्षिणामार्ग आच्छादित आहे. आपण दिलेल्या फ़ोटोत आतले खांब दिसतात. ते देवळाचे खांब. त्यांच्या खाली उपपीठ दिसते. छायाचित्र स्पष्ट असल्याने बघणे सहज झाले आहे.
सुरवातीला माझा विचार लेखमाला चार भागांत संपवावी असा होता. अजून गिरिशिल्पे, शैली-उपशैली, महत्वाची प्रातिनिधीक देवळे, ( आणि झालेच तर बौद्ध कलेचा हिंदू देवळांवरील पगडा व देवळांमधील मूर्तीकला ) राहिलेच आहे. पण माझ्या आवडीचा पट्टडकल हा विषय फ़ार चांगल्या छायाचित्रांनी येत असल्याने मोह टाळत नाही. सुरवातीच्या विचारामधील एखाददुसऱ्याला दांडी देउं. पुढचा लेख पट्टडकल व विशेषत: दुर्गा मंदिर. ( आधी सांगावयाचे कारण छायाचित्रे तयार रहातील.)
शरद
भारतातील मंदिरे-४
एहोळॆ,बदामी आणि पट्टडकल
विजापुरपासून १२५-१५० किलोमीटर अंरावरची तीन गावे. एकमेकातील अंतरही ४०-५० कि.मि. गावे तशी लहानच म्हणावयास पाहिजेत. पण आता वर्ल्ड हेरिटेजमुळे जागतीक नकाशावर आलेली. बदामी (वातापी ) व एहोळी पूर्वी कर्नाटकच्या राजधान्या होती. पण नंतर हळुहळु मह्त्व कमी कमी होत गेले. ४० वर्षांपूर्वी तर उतरावयाची चांगली सोयही नव्हती.आता चांगली सोय आहे म्हणतात. चार पाच दिवसांचा वेळ काढून विजापुर-एहोळी-पट्टडकल-बदामी-विजयनगर अवष्य पहा. ही तीन गावे तशी शेजारी शेजारी असल्याने त्यांचा विचार एकत्रच केला पाहिजे. पहाण्यासारखे काय आहे? भरपूर आहे. हा, हळेबिडू,बेलूर, वेरुळ, कोणार्क, इत्यादी उत्तरकालीन मंदिरांसारखे विकसित शिल्प येथे नाही. परंतु ही देवळे विकसित कशी झाली हे मात्र इथेच पहावयास मिळेल.
देवळॆ हळूहळू विकसित झाली. प्रथम इमारत लहान होती, १०-१५ मि.वर्ग. पण जेंव्हा देऊळ मोठे करावयाचे ठरवले तेंव्हा दोन पर्याय उपलब्ध झाले. (१) लांबी-रुंदी वाढवणे किंवा (२) उंची वाढवणॆ. या विस्तारित वास्तूमध्ये खिडक्या, खांब, जाळ्या, रुपके, मूर्ति, कोठे व कशा वापरावयाच्या, छप्पर कसे करावयाचे या सर्व गोष्टींचा विचार सुरू झाला. निरनिराळ्या जुळणीं (COMBINATIONS) प्रमाणे निरनिराळ्या शैलींचा (नागरी-द्राविड)/ उपशैलींचा(चंदेल-मालव-परमार-होयसाळ) उगम झाला.पण या सर्वांची सुरवात तर कुठेतरी व्हावयाला पाहिजे ना. एक विचारसरणी अशी की ही सुरवात एहोळे-पट्टडकल येथे झाली. तेथील एक जण म्हणाला " मी ऊर्ध्व ( vertical) गमनी पद्धत वापरणार." त्याने एक-दोन देवळॆ बांधली. त्यातून नागर शैली विकास पावली. दुसरा म्हणाला " मला ऐसपैस, लांब-रुंद देउळ पाहिजे, भले छप्पर सपाट, गजपृष्ट राहीना का" (Horizontal). त्यानेही तसा प्रयत्न केला. त्यातून द्राविड शैली विकास पावली. नागर व द्रविड दोनही शैलींची मंदिरे तुम्हाला येथे पहावयास मिळतील. वेरुळचे कैलास लेणे कशावरून "बेतले" ? येथे विरुपाक्ष मंदिर पहा. दुर्गा मंदिर पहा, पापनाथ पहा, लाडखान पहा, सर्व हिंदुस्तानातील देवळांची सुरवात पहावयास मिळेल. The Big Bang starts here. एहोळे येथे तर हा विकासाचा उपक्रम काही शतके चालू होता. सुरवात करतांना बुद्ध कलेचा उपयोग केला गेला पण हळूहळू स्वतंत्र शैली निर्माण झाल्या. काही पूर्णावस्थेतील, काही अर्धवट सोडलेली, काही गिरिशिल्पे असे सर्व काही तुम्हाला येथे पहावयास मिळेल. श्री.
धनंजय यांनी दुर्गा मेंदिराची उत्तम छायाचित्रे दिली असल्याने व या लेखाच्या संदर्भात आणखीही काही मिळण्याची शक्यता असल्याने आज ह्या देवळाचा विचार करू.
देवळाचा पदविन्यास देत आहे. त्यावरून माहिती वाचणे व छायाचित्रे पहाणे सोपे जाईल.
देऊळ मुळात विष्णूचे किंवा सूर्याचे असावे. विधान "चाप " परंपरेतील आहे, म्हणजे बौद्ध मंदिरासारखे. मुख्य वास्तू १८ मी. लांब व ११ मी. रुंद असून भद्राची लांबी ७ मी. आहे. एकात एक तीन परिसर असून प्रत्येकाची उंची दुसऱ्यापेक्षा जास्त आहे. गाभारा चापाकार आहे.प्रदक्षिणा मार्ग व आठ खांब यांना वेढणाऱ्या भिंतीला जाळ्या आहेत.(फ़ोटोत दिसतात.) पीठ, उपपीठ व गाभाऱ्याचे लहानसे जोते(उप-उप-पीठ) अशी व्यवस्था. गाभाऱ्याचे छप्पर सर्वात उंच, दुसऱ्या परिसराचे कमी उंच बाहेरच्या परिसराचे त्याच्याही खाली. मूळ पीठच उंच असल्याने हे छप्पर जमिनी पासून २० फ़ूटापेक्षा जस्त उंच येते.गाभाऱ्यावरील शिखर पूर्णावस्थेत नाही पण ते चौकोनी असल्याने चापाकार गाभाऱ्यावर विपरीत (odd) वाटते.पीठ,उपपीठ सालंकृत आहेत. खांब प्रशस्त, चौकोनी व भक्कम आहेत. मुखमंडपावरील स्तंभांना जोडून मिथुन मूर्ती आहेत. स्तंभांना साजेसे तरंगहस्त असून तुलाभार प्रेक्षणीय आहेत. दरवाज्याला अनेक शाखांची चौकट असून दोनही बाजूसर्धास्तंभ्कपोताकार तुला आहे.गणेशपट्टीवरील ललाटबिंबावर गरुड. मूर्ती असून तीने पकडलेले नाग द्वारशाखेच्या पायथ्यापर्यंत पोचतात. नागर शैलीच्या या मंदिराचे वैशिष्ट्य़ म्हणजेचापाकार आकार, येथील इतर नगर शैलीच्या मंदिरात हा चौरस वा आयताकार दिसतो.
पट्टडकल येतील पापनाथ मंदिर हे नंतरच्या काळातील . या मंदिरावर तोपर्यंत रुजलेल्या द्राविड पद्धतीचा ठसा काही प्रमाणात दिसतो. म्हणजे संमिश्र पद्धतही हाताळून पाहिली गेली. गाभाऱ्याचा व विमानाचा भाग तसेच आतील सजावट नागरी पद्धतीची व समोरचा लांबलचक पट्टा द्राविड पद्धतीचा.
बदामी येथील गिरिशिल्पाचे एक छायाचित्र देऊन आज थांबू. पुढील भागात गिरिशिल्पे.
शरद
दुर्ग (दुर्गा) मंदिर
हे मुळात मंदिर नसावे असे वाचले (धनंजय यांनीही असेच काही कळल्याचे म्हटले आहे). तरी यावर देवादिकांची चित्रे आढळतात याचे आश्चर्य वाटले. या मंदिराचा जालावरचा एकही फोटो समोरून काढलेला सापडला नाही - सगळे फोटो देवळाचा विशिष्ट आकार दाखवणारे मिळाले. गणेशपट्टी म्हणजे देवळाच्या दर्शनी भागातील पट्टी (ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे असे वाचले). काही फोटो सापडले. फोटो लावताना चूक होत असावी, त्यामुळे मला दिसत नसतील म्हणून नुसते दुवे देते आहे.
चालुक्यकालीन कला
अनेक फोटोंचा पिकासावरील एक दुवा.
तुलाभार म्हणजे काय ते नीट कळले नाही. या सर्व देवळांचा काळ काय असावा? इस. सातवे शतक? या काळापर्यंत विष्णू, गरूड, शंकर, शेषनाग, या सर्व देवता जनमानसात रूढ झाल्या असाव्यात असे वाटले. (मला यावरून बौद्ध देवतांबद्दलही काही प्रश्न आहेत, ते तुमचा त्यासंबंधी लेख आला की विचारीन).
(कदाचित अवांतर -
आलमपूर येथील काही सुरूवातीच्या चालुक्यकालीन शिल्पांचे फोटो जालावर सापडले. हा शेवटचा फोटो नुसते अंगठी घालणार्या दांपत्याचा आहे असे वर्णन आहे. पण ते पाहून एक शंका आली - हे दांपत्य शकुंतला दुष्यंत हे तर नसेल ना? मला पूर्वी वाटे की साखरपुड्याला अंगठी घालण्याची पद्धत अलिकडची म्हणजे पश्चिमेकडून उचललेली आहे. )
आणि तपशिलातल्या इतरही दुरूस्तीबद्दल आभार. इतर संदर्भ घाईत वाचल्याने आणि तुमचा प्रतिसादही परत न पाहता लिहील्याने गडबड झाली.
The name "Durga" refers to a fort, not to the goddess; apparently at one time the building was used as a military outpost (durg). It is not known to which deity the temple was originally dedicated.
संदर्भ -
http://www.art-and-archaeology.com/india/aihole/dur01.html
The name 'Durga' for the temple is misleading, since it was not dedicated to Durga, and is due to the fact that till the earlier part of the last century the temple formed part of a fortification (durga), probably of the Marathas.
(संदर्भ -http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_karnataka_durga.asp)
थोडे स्पष्टीकरण - ते मंदिरच आहे, पण दुर्गेचे नव्हे, असे आमचा मार्गदर्शक म्हणाला. पूर्वी ते तटबंदीजवळ म्हणजे "दुर्ग"जवळ होते. त्यातली देवता कोण हे माहीत नसल्यामुळे त्याला ठिकाणावरून "दुर्ग"मंदिर म्हणतात.
ज्या कुठल्या देवतेचे देऊळ होते, त्या मूर्तीसाठी गर्भगृह वगैरे नेहमीप्रमाणे आहे, म्हणजे देऊळच आहे, याबाबत शंका नाही.
कन्नडामधला "दुर्गऽ" असा उच्चार अपरिचित असला तर "दुर्गा" असा ऐकू येतो, शिवाय इंग्रजीतले स्पेलिंग "Durga" असे वाचले, की आपल्याला देवीचेच नेहमीचे स्पेलिंग आठवते. म्हणून कित्येक पर्यटकांना ते "दुर्गा"मंदिर असल्याचा गैरसमज होतो - असा माझा कयास आहे.
परंतु बिनय गुप्त यांच्या "चालुक्य भव्यता" (The Chalukyan magnificence) लेखात असा संदर्भ सापडतो : "हे देऊळ नसून सभागृह असावे असे मानले जाते." म्हणजे लेखकाचे मत नव्हे तर लेखकाने ऐकलेले मत सांगितलेले आहे. त्यामुळे असे काही मानण्यासाठीसुद्धा जागा असावी. (त्या दुव्यावरील लेखात "दुर्ग" आणि "लाडखान" मंदिरांच्या चित्रांखालील मजकूर आलटले-पालटले आहेत, पण लेखातील उल्लेख मात्र यथायोग्य आहेत.)
गिरिशिल्पे
ऊन-पाऊस व जंगली श्वापदांपासून बचाव करण्यासाठी मानवाने गुहेचा उपयोग केला. नंतर मैदानात घरे बांधावयास सुरवात केल्यावरही त्याने गुहा अजिबात सोडून दिली असे नाही. भारतात ऋषिमुनींनी,तपस्व्यांनी चिंतनाकरिता गुहाच योग्य मानली.तर ही गुहा चैत्य-विहार-मंदिरे बांधावयास चांगली आहे हे ध्यानात घेऊन त्यांनी इसविसन पूर्व ३००-४०० वर्षे आधी पासूनच असा वापर सुरू केला. पण नैसर्गिक गुहेला लांबी-रुंदी-उंची यांच्या मर्यादा असल्याने सुरवातीला त्या फ़क्त मोठ्या केल्या; त्यांना आयताकृती-चापाकृती आकार दिला.
त्यानंतरचा भाग म्हणजे गुहेचे तोंड, मुखदर्शन, सुशोभित करणे व आत गाभारा, ओवऱ्या, मंडप,स्तंभ, मजले आदींची भर घालावयास सुरवात करणे. येथे एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की सुरवातीला लाकडी घरच डोळ्य़ासमोर होते. पुढे विटा, चुन्याचा गिलावा वगैरेचा उपयोग केला व शेवटी पत्थराचा.गुहेत सुरवातीपासून सुशोभन केले. प्रथम चित्रे काढली, मग पाने-फ़ुले-वेलबुट्टी, व उथळ उठावाची चित्रे कोरली, रुपकांचा उपयोग केला, त्यानंतर पूर्ण उठाव व शेवटी मूर्ती. नुसती चित्रे काढलेल्या गुहा हजारो वर्षांपूर्वीच्या आहेत. कोरीव नक्षी
काम ते मूर्तीपर्यंत पोचावयाला ७००-८०० वर्षे लागली.या पद्धतीने संपूर्ण देवळेच या पद्धतीने केल्याची प्रसिद्ध उदाहरणे म्हणजे वेरुळचे "कैलास मंदिर" व महाबलीपुरमचे "रथ". किरकोळ अपवाद सोडले तर आठव्या शतकापासून गिरिशिल्पे निर्माण होणे बंद झाले. आपण जवळ जवळ एक हजार वर्षांचा इतिहास बघणार आहोत. (इ.स.पूर्व३०० ते इ.स.७००). तसेच हालेख "मंदिरे" या लेखमालिकेतील असला तरी चैत्य-विहार यांचा विचार अपरिहार्य आहे.
गिरिशिल्पांची ओळख शास्त्रीय पद्धतीने करून घ्यावयाची तर ती (१) काल, (२) धर्म व (३) स्थळ (प्रदेश) या तीन प्रकरणात विभागून करून घेणे उचित. पण इतक्या खोलात न जाता थोडक्यात माहिती हा एकच निकष ठरवणॆ जास्त सोपे. शेवटी ही माहिती आनंद मिळवण्यासाठीच आहे.तर सुरवात करू या भारतातील पहिल्या सुशोभित गुहांपासून.
गुहेत आदीमानवाने काढलेली चित्रे आढळतात.जगभरातील अशा चित्रांप्रमाणे ही पशू, त्यांची शिकार अशा विषयांवर आहेत. सर्वात पुरातन कला म्हणून त्यांचे मह्त्व. भारतात अशा गुहा आसेतुहिमालय आढळतात.बिल्लासुरगम,वायनाड,भलदरिआ,घोडामांगर, सिंधनपुर,जोगिमार,मिर्ज़ापुर, रायगड,छोटा नागपुर, कर्नूल इत्यादी ठिकाणी अशी गुहाचित्रे आढळली आहेत. आजही
महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, ओरिसा येथील आदिवासी काढत असलेली चित्रे या गुहाचित्रांशी नाळ टिकवून आहेत. पुढे दिलेले चित्र व वारली चित्रकला ताडून पहा.(१)
भारतातील गिरिशिल्पांचा अभ्यास करतांना एक गूढ गोष्ट समोर येते. अशोकानंतरच्या काळातील अनेक गुंफ़ा ज्ञात आहेत, या काळाच्या आधीच्या नाहीत. आणि या ज्ञात गुंफ़ा उच्च श्रेणीच्या आहेत. म्हणजे कोणत्याही कलेच्या आरंभी दिसून यावे असे "शिकावू", चुकत माकत केलेले, काम दिसून येत नाही. तुम्ही सुरवात केली आणि भाजे-कार्ले सारख्या श्रेष्ट दर्जाच्या कलाकृती निर्माण केल्यात हे उमगण्यास अवघड जाते. अभ्यासकांच्या मते याचा संबंध भारताबाहेर ईजिप्त,भुमध्य सागरानजिकचा आशियाचा भाग येथील गिरिशिल्पांशी जोडला पाहिजे.(नक्श-इ-रुस्तुम येथील शिल्पगृह). अशोकाच्या काळातील कलासंप्रदायावर इराणी कलासंप्रदायाची छाप पडली होती हे मान्य. पण स्तंभ व स्तंभशिरे सोडली तर येतील सर्व गिरिशिल्पे शंभर टक्के भारतीय आहेत. कोडे सुटण्यास अवघड आहे. गर्वाने म्हणावयाचे असेल तर म्हणा की भारतीय कलाकार एवढे श्रेष्ट होते की त्यांनी तेथील कल्पना उचलली आणि शंभर टक्के भारतीय बीजे त्यात रुजवली.न चुकता, न अडखळता ! असो. इतिहास समुदायाच्या सभासदांनी यावर झोत टाकावा.
तर आता सुरवात करू या इ.स.पूर्व २०० पासूनच्या गिरिशिल्पांपासून.योग्य दगड असलेली जागा सर्वत्र मिळेलच असे नाही. त्यामुळे महाराष्ट्र,ओरिसा, बिहार, आंध्र अशा मोजक्या जागीच ही कला बहरली.नागार्जुनी टेकड्या, सितामढी, राजगीर येथील शैलगृहे मौर्यकालीन. यात निरनिरळ्या प्रकारची विधाने आढळतात.(२)सुरवातीला खोली कमी व रुंदी जास्त असे.
लगेचच महाराष्ट्रात हे लोण पोचले. येथील दगड या कामाला फ़ार सोयिस्कर.भाजे (इ.स.पूर्व २०० ते १५०), कोंडाणे, पितळ्खोरे, अजिंठा, बेडसे, नाशिक, जुन्नर,कान्हेरी, औरंगाबाद व कार्ले (इ.स.५० ते १००) ही त्यातील महत्वाची (३).
ओरिसात हाथीगुंफ़ा, व्याघ्रगुंफ़ा, राणीगुंफ़ा या नोंद घेण्यासारख्या.इ.स.च्या सुरवातीला येथील कलाकार दक्षिणेला आंध्रमध्ये गेले.
उदयगिरी(मध्यभारत), वेरूळ(महाराष्ट्र], बदामी(कर्नाटक) व महाबलीपुरम(आंध्र) ही हिंदू-जैन गिरिशिल्पांची प्रमुख केंद्रे.ही सगळीच इ.स.च्या तिसऱ्या-चवथ्या शतकानंतरची आहेत.आठव्या शतकानंतर लेणी खोदणे बंद झाले.
मध्यप्रदेशातील विदिशा जिल्ह्यातील उदयगिरी येतील गिरिशिल्पे म्हणजे मंदिरांच्या, डोंगरात कोरलेल्या, प्रतिकृतीच आहेत.तेथे एक गुंफ़ा एकपाषाणी मंदिरच आहे.
वेरुळच्या लेण्यांचे कालदृष्ट्या दोन भाग पडतात.पहिल्या भागातील लेणी बुद्ध विहारांसारखी(४) आहेत तर दुसऱ्या भागातील वेगवेगळ्या "मंदिर" कल्पनांचा आविष्कार.पहिला कालखंड इ.स.५०० च्या आसपास सुरू होतो तर दुसरा ७०० च्या. दोनही भागात चापाकर विधान टाळले आहे.सर्वात बाहेर ओसरी,आत मंडप,त्याच्या तीनही बाजूंना चौरस दालनाच्या ओळी व मागच्या भिंतीतील मधल्या दालनात गाभारा. हा आराखडा विहाराच्या पदविन्यासा सारखा आहे.
सर्वप्रख्यात "कैलास मंदिर" तयार करतांना प्रथम डोंगरात दरडीला काटकोन करून दोन चर खणण्यात आले. त्यांची लांबी ६३मिटर. मग या चरांच्या डोंगरातील टोकांना मिळवणारा ४५ मिटर लांबीचा तीसरा चर खणला. एक प्रचंड पाषाण निराळा केला गेला. या पाषाणात मंदिर कोरले. खरे म्हणजे हे गिरिशिल्प नव्हे, एकपाषाणी मंदिर आहे. नजरेसमोर पट्टडकलचे "विरुपाक्ष मंदिर ठेवून केलेले. (वेरुळ येथीलच "छोटा कैलास" हेही असेच एकपाषाणी मंदिर, "कैलास" च्या निम्मे व कलागुणांनी कनिष्ठ.) महाराष्ट्रातील द्राविड शैलीच्या या मंदिराच्या कामाला सुरवात इ.स.७६० च्या सुमारास झाली व काम शंभर वर्षे तरी चालले होते.(५)
कर्नाटकातील गिरिशिल्पे बदामी येथे पहावयास मिळतात. मुख्य "विष्णू मंदिर" इ.स.५७८ मध्ये खोदून पुरे झाले.अतिशय प्रेक्षणीय वास्तू. (६)
आंध्र-तामिळनाडूतही अनेक शैलगृहे आहेत. सुरवातीची बौद्ध व नंतरची हिंदू. विजयवाड्यानजीक "अनंतशायीगुडी" गुंफ़ा चार मजली आहे. डोंगराच्या उतारावर खोदकाम असल्याने एकामागे एक असे सरकून खोदले आहे असा भास होतो. (७)
तामिळनाडूत चेन्नाई पासून अवघ्या ४० कि.मि. अंतरावर महाबलिपुरम (आता ममलापुर) येथे अप्रतीम शिल्पे पहावयास मिळतात. मंदिरे, एकपाषाण मंदिरे ( यांना "रथ" म्हणतात), गुहाशिल्प व डोंगराच्या उतारावरील कोरीव काम, सर्व काही एका ठिकाणी.(८) तेथे बाजारात आजही कलाकार मूर्ती घडवतांना दिसतात. असे दृष्य फ़क्त येथे व ओरिसात पहावयास मिळाले.
किती लिहणार ? तांत्रिक माहिती कंटाळवाणी होते व आस्वाद घेण्याकरिता लिहावयाचे तर प्रत्येक स्थळावर दोन लेख होतील ! तेंव्हा असे लेख वाट दाखवण्यापुरते. पुस्तकांत व विशेषत:
जालावर भरपूर माहिती व छायाचित्रे मिळतील.
(१) आदमगड येथील शैलचित्र
(२) लोमश गुंफ़ा, मुखदर्शन
(३)भाजे
कार्ले
(४)वेरुळ,बुद्ध लेणे
(५) वेरुळ, कैलास लेणॆ. चित्रात डोंगराचा कापलेला भाग दिसेल
(६) बदामी
(७) उंडवल्लि, आंध्र
(८) महाबलिपुरम,तामिळनाडू
शरद
(५) आणि (८) हे फ़ोटो चुकून परत पडले आहेत. ते पुढीलप्रमाणे पहावेत.
(५)
(८)
शरद
शरद यांनी व्यनिमधून विनंती केल्यामुळे त्यांच्या लेखातील काही मंदिरांची काही चित्रे शोधून लावत आहे, काहींचे दुवे देत आहे.
काश्मीर येथील मार्तंड मंदिर
आणि अजून एक मार्तंड मंदिराचे छायाचित्र
भुवनेश्वर -लिंगराज (विकीवरील छायाचित्र)
 |
| भुवनेश्वर येथील लिंगराज मंदिर |
आणि त्यावरील एक शिल्प (भुवनेश्वर)
 |
| भुवनेश्वर लिंगराज मंदिर - शिल्प |
खंदरिया महादेव मंदिर (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया) -
तेथील काजळ घालणारी स्त्री -
अजून एक दुवा
केशव मंदिर - सोमनाथपूर (विकीचा दुवा)आधी कळस मग पाया ("गिरिशिल्प"ची पुरवणी)
चाळीसएक वर्षांपूर्वी पहिल्यांदा वेरुळला गेलो होतो तेंव्हा कैलासला वरून सुरवात केली हे ऐकून फ़ार आश्चर्य वाटले होते. नंतर वेरुळच्या वाऱ्या झाल्या, थोडेफ़ार वाचन झाले.आज कौतक वाटते, आश्चर्य नाही. छपरापासून सुरवात करावयाची, मग पाया पुरा करावयाचा ही परंपरा आहे व ती "कैलास"च्या आधी किमान ५०० वर्षे पूर्वीपासूनची आहे हे समजल्यावर कलाकृतीचे कौतक शिल्लक राहिले, पद्धतीचे आश्चर्य नाही. ही परंपरा कोणती ?
परंपरा कोणती हे बघण्या आधी गिरिशिल्प व मैदानातील मंदिर यांच्या बांधणीतला महत्वाचा फ़रक लक्षात घेतला पाहिजे. मंदिर बांधतांना तुमच्या समोर उघडे मैदान असते व तुम्हाला आकाशाकडे जाणारी इमारत बांधावयाची असते. पीठ, खांब-भिंत, छप्पर हे याच क्रमाने बांधावे लागतात. हे "जोडणीचे" काम आहे. निरनिराळ्या गोष्टी बाहेरून आणून एकत्र जुळवावयाच्या आहेत.छप्पर जागेवर रहावे म्हणून भिंत पाहिजे, भिंत उभी रहावी म्हणून पीठ पाहिजे. म्हणजे क्रम ठरला. नागर शैली घ्या, द्राविड शैली घ्या. क्रमात फ़रक नाही.
गिरिशिल्पाच्या बाबतीत जबरदस्त फ़रक पडतो. येथे काम "जोडणीचे" नाही, "कोरणीचे" आहे. येथे बाहेरून आणून काहीही जोडावयाचे नाही. जमीनीपासून आकाशापर्यंत असलेला "गिरि" आयता तयार आहे. तुम्हाला त्यात काहीही मिळवावयाचे नाही. शिल्पकाराला एकाने विचारले " तुम्ही मूर्ती कशी घडवली"? तो म्हणाला " मी मूर्ती घडवली नाही, ती पूर्वीच दगडात होती.
मी फ़क्त मूर्ती भोवतीचा दगड काढून टाकला". गिरिशिल्पात कलाकाराला हेच बघावयाचे असते, करावयाचे असते. नैसर्गीक गुहेत त्याला चैत्य-विहार-मंदिर निर्माण करावयाचे आहेत. तो पहिल्यांदी छप्परच करणार.वरून पडणारे दगड बाहेर फ़ेकून देणार, मग भिंती तयार करणार, पडलेले दगड बाहेर फ़ेकणार व शेवटी जमीन करणार. अगदी साधी खोली तयार करावयाची तरी पद्धत हीच. दोन-दोन, तीन-तीन, चार-चार मजली गुंफ़ा तयार केल्या. त्या वेळीही पद्धत ही वापरली. सर्वात वरचा मजला पहिल्यांदी, त्या नंतर त्या खालचा, सर्वात शेवटी तळमजला. काम करावयास सोपे, लाकडी टेकूंची गरज कमी, फ़ोडलेले दगड बाहेर भिरकावणे कमी त्रासाचे. ही पद्धत इसवी सनापूर्वी पासून वापरली जात होती. वर ५०० वर्षे म्हटले, ८०० च म्हणा.
वेरुळ येथील काम गिरिशिल्प असल्याने या पारंपारिक पद्धतीने केले गेले तर फ़ार आश्चर्य वाटावयाचे कारण नाही. तीन बाजूंनी चर खणून मिळालेल्या महाकाय दगडात केले असल्याने गुहेत करण्यापेक्षा थोडे सोपेच झाले असावे.वेरूळचे काम शंभरएक वर्षे चालले होते म्हणतात.म्हणजे कलाकारांच्या चार पिढ्या,आश्चर्य याचेच वाटते की इतक्या दीर्घ कालावधीतही कलेचे सातत्य टिकून राहिले.धन्य ते कलाकार कीं ज्यांची श्रद्धा, जी या महान कलाकृतीमागची प्रेरणा होती, इतकी वर्षे टिकून राहिली!
दिलेला वेरुळाचा फ़ोटो फ़ार चांगला नाही पण चर दिसावेत म्हणूनच दिला आहे. पुढील शेवटच्या लेखात निरनिराळ्या शैलींची थोडक्यात ओळख करून घेऊ.
शरद
Abu Simbel is two massive rock-cut temples in the village of Abu Simbel (Arabic: أبو سمبل), Aswan Governorate, Upper Egypt, near the border with Sudan. They are situated on the western bank of Lake Nasser, about 230 km (140 mi) southwest of Aswan (about 300 km (190 mi) by road). The complex is part of the UNESCO World Heritage Site known as the "Nubian Monuments",[1] which run from Abu Simbel downriver to Philae (near Aswan). The twin temples were originally carved out of the mountainside in the 13th century BC, during the 19th Dynasty reign of the Pharaoh Ramesses II. They serve as a lasting monument to the king Ramesses II. His wife Nefertari and children can be seen in smaller figures by his feet, considered to be of lesser importance and were not given the same position of scale. This commemorates his victory at the Battle of Kadesh. Their huge external rock relief figures have become iconic.
The complex was relocated in its entirety in 1968 under the supervision of a Polish archaeologist, Kazimierz Michałowski, from the Polish Centre of Mediterranean Archaeology University of Warsaw,[2] on an artificial hill made from a domed structure, high above the Aswan High Dam reservoir. The relocation of the temples was necessary or they would have been submerged during the creation of Lake Nasser, the massive artificial water reservoir formed after the building of the Aswan High Dam on the River Nile. The project was carried out as part of the UNESCO Nubian Salvage Campaign.[1][2]
भारतातील देवालये-६
आजच्या शेवटच्या भागात निरनिराळ्या " शैलीं"ची माहिती घेवू. कोणतीही दोन देवळे सारखी नसतात, नव्हे, ती सारखी असू शकत नाहीत. कारण ती कुठल्यातरी कारखान्यात तयार झालेली नसतात. निरनिराळ्या कलाकारांनी, निरनिराळ्या ठिकाणी, निरनिराळ्या वेळी त्यांची निर्मिती केलेली असते. त्यामुळे प्रत्येक देऊळ "एकमेव"च असते. तरीही प्रत्येक देवळात काही गोष्टी समान असणारच, उदा. गाभारा, विमान, मंडप इत्यादी सर्व देवळात आढळणारच. तसेच कलाकारांची "घराणी" असतात व त्यातील प्रत्येक कलाकाराच्या कृतीत साम्य असणारच.पण या साम्यांमुळे "शैली" निर्माण होत नाही. त्याकरता पाहिजे "स्थपति". (Architect and Chief Engineer). याच्या डोळ्यासमोर देवळाचा आराखडा तयार होतो व त्याप्रमाणे पुढे काही वर्षात देऊळ तयार होते. असे देऊळ पाहिल्यानंतर पुढच्या स्थपतीला ती कल्पना आवडली तर तो त्या प्रमाणे (तोच नव्हे) दुसरा आराखडा तयार करतो, देऊळ बांधतो. हळुहळु नवीन "शैली" जन्म घेते. उत्तर हिंदूस्थानात हिमालय होता, स्थपतीला तो भावला, त्याने गगनचुंबी, उत्तुंग विमान असलेले देऊळ बांधले. तो मुख्य आदर्श समोर ठेवून तयार झालेल्या देवळांना "नागर शैली"ची असे नाव पडले. दक्षिणेत उंची ऐवजी ऐसपैस लांबी-रुंदी असलेली देवळे प्रसारात आली, त्यांना "द्राविड शैली" म्हणू लागले. संमिश्र प्रकार करून पाहिला, तो लोकप्रिय झाला नाही,मागे पडला, नाहिसा झाला. सर्वसाधारणपणे देवळे चौकोनी असतात, पण काही गोलाकारही बांधली गेली (केरळ,कर्नाटक).ती झाली "वेसर" शैली.
तर अशा या तीन प्रमुख शैली. ओरिसा, बंगाल, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, राजस्तान, गुजराथ येथे मुख्यत्वे करून नागर शैली प्रसारात होती. मुख्यत्वे म्हणावयाचे कारण उत्तर हिंदुस्थानातही द्राविड शैलीची देवालये आहेत. कर्नाटक, आंध्र, तामिळनाडू व केरळात द्राविड शैली आढळते. पण पट्टडकलला नागरी देवालये आहेतच.
वर सांगितल्या प्रमाणॆ कोठल्याही शैलीत copy हा प्रकार नव्हता. त्यामुळे या प्रमुख शैलींमध्ये उपशैली निर्माण होऊं लागल्या. यांना नावे देतांना राजघराण्यांची नावे देण्यात आली.उदा. साळुंकी, चालुक्य,होळसाळ, इत्यादी. या शिवाय स्थानिक नावे आहेतच.उदा. काश्मीरी,ओडिसी वगैरे. आता सर्व शैली-उपशैलींची सविस्तर माहिती देणे तर शक्य नाही.( हे अगदीच खरे नाही पण तांत्रिक माहितीत फ़ारच थोड्यांना रस असतो). थोडक्यात बघू.
नागर शैली : गाभारा,समोर लंब चौकोन मंडप,गाभारा व मंडप यांच्यामध्ये अंतराळ,मंडपात प्रवेश करवयाला अर्धमंडप हे मुख्य भाग. गर्भगृहावर निमुळते होत जाणारे उंच शिखर.प्रांगण असेल तर त्यात छोटी उपमंदिरे, मंदिराच्या इतर भागावर मुख्य शिखरा-पेक्षा कमी उंचीची शिखरे. गया येथील बुद्ध मंदिर,
काश्मीर उपशैली : गोथिक शैलीचा मोठा प्रभाव.दगडी भिंती, खांब, त्रिकोणी वा अर्धगोलाकृती कमानी, छप्पर व घुमट. सर्व दगडाचे.स्तंभ हेलेनिक,छप्पर पिरॅमिड पद्धतीचे. देवगड येथील मार्तंड मंदिर.
कलिंग (ओरिसा) उपशैली : एकापुढे एक चार दालने : अर्पणगृह, नृत्यशाला, प्रार्थनागृह व गाभारा. यांनाच भोगमंदिर, नटमंदिर, जगमोहन आणि देऊळ असेही म्हणतात. भोवती तट व त्यात लहान लहान मंदिरे.गाभाऱ्यावर उंच शिखर, इतर तीनांवर कमी उंचीची शिखरे.. बाह्यांगावर नक्षीकाम, आंतरभागात नाही. बहुधा खांब नाहीत. भुवनेश्वरचे लिंगराज मंदिर.
चंदेल(बुंदेलखंडी) उपशैली : कलिंग पेक्षा फ़रक म्हणजे दालने वेगळी नाहीत तर एकमेकांना जोडलेली. अर्धमंडप,मंडप व महामंडप अशी तीन दालने सर्वांना शिखरे, सर्वत्र, शब्दश: सगळीकडे, छपरावर, भिंतींवर, खांबांवर , दरवाज्यावर मूर्ती कोरलेल्या. प्रवेशद्वारावर अलंकृत तोरण. चार कोपऱ्यात चार उपमंदिरे. खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिर.
चालुक्य व सोळंकी (राजस्थान-गुजराथ) उपशैली : मुख्य गाभारा व पुढे सभामंडप अशी दोनच दालने. शिखर खजुराहो पद्धतीचे व दालनाचे छप्पर घुमटाकृती. ( मुस्लिम वर्चस्वाचा प्रभाव ?) पाया कोनाकृती व नक्षीदार खांब, मोढेराचे सूर्यमंदिर. दिलवाडा येथील जैन मंदिरे.
द्राविड शैली :यात देवळाचा खालचा भाग चौकोनी असला तरी वरचा भाग (शिखराजवळ) अष्टकोनी वा बहुकोनी असू शकतो. या पद्धतीच्या देवालयाचे मुख्य चार भाग असे.
(१) गोपुर : प्रवेशद्वारावर उभारलेले अनेक मजली उत्तुंग शिल्प. याचे शिखर कळसासारखे नसते तर बैलाच्या डोक्यासारखे रुंद व शृंगयुक्त असते. गोपुर एक असेल किंवा अनेक असतील.
(२) मंडप : गोपुरातून आत आल्यावर देवाकडे जाण्याच्या मार्गात उभारलेले ,अलंकृत स्तंभ असलेले शिल्प.
(३) विमान : गाभारा व शिखर मिळून मुख्य देऊळ होते. त्याला विमान म्हणतात.
(४) छत्र्या किंवा घुमट्या असलेल्या वेदिका.
गाभाऱ्यावर लांबी-रुंदी-उंची कमी कमी होत गेलेल्या मजल्यांचे निमुळते शिखर असते.प्राकारात तळी, विहिरी, अग्रशालाही आढळतात. गुप्त साम्राज्याच्या उत्तर काळात बांधल्या गेलेल्या देवळांवरून ही पद्धती सुरू झाली असावी, अंतर्बाह्य सजावट आणि टोलेजंगपणा वाढत गेला. सातवे शतक ते सोळावे शतक या काळात ह्या शैलीची भरभराट झाली. गुहामंदिरे व एकपाषाणी देवळे (रथ) हेही या काळातलेच. मग गुहामंदिरे व रथ मागे पडले व त्यांच्या सारखीच विशाल मंदिरे निर्माण करावयास सुरवात झाली. कांचीपुरम येथील कैलास व वैकुन्ठ पेरुमल मंदिर.
वेसर शैली : ही देवळे वर्तुळाकृती किंवा लंबवर्तुळाकृती असतात. नागर व द्राविड शैलींच्या मिश्रणातून ही निर्माण झाली.
चालुक्यांच्या कारकिर्दीत उगम झालेल्या या शैलीत नागरर्पेक्षा द्राविड शैलीची छाप जास्त दिसते. विमान व मंडप असे दोनच भाग असतात. . लक्कुंडी, इट्टगी येथील देवालये या शैलीचे उत्कृष्ट नमुने आहेत.
.
होयसाळ शैली :. चालुक्य शैली पासून निघालेल्याया होयसाळ राजवटीतल्या मंदिरांचा पाया बहुकोनाकृती असतो. शिखरे द्राविड शैलीचीच असतात. फ़क्त कळस तेवढा घुमटाकार असतो व त्यावर एक छत्र असते.उंची लांबी-रुंदीच्या मानाने कमी असते. आराखडा फ़ार देखणा म्हणता येणार नाही पण ही कमतरता मूर्तीकामाने भरून काढलेली असते. अप्रतिम मूर्तीकामासाठी पहा : हळेबिड, बेलुर व सोमनाथपुर
विजयनगर शैली : होयसाळ वळण कायम ठेवून त्यात पुन्हा द्राविड शैली मिसळली की विजयनगरची शैली तयार होते.
या शैलीची सुंदर मंदिरे आपणास पहावयास मिळतील : हंपी, वेलोर, कांची, कुम्भकोणम व श्रीरंगम येथे.
इथे थांबू. विसाव्या शतकात बांधलेली मंदिरे आपणास माहीत असतीलच. मला विचारावयाचे आहे की महाराष्ट्रातील पुढील मंदिरे किती जणांनी पाहिली आहेत ? सिन्नरचे गोडेश्वर,लोणारचे दैत्यसूदन, अंबरनाथचे...
लेखमाला लिहावयाचा उद्देश आपल्या प्राचीन देशाच्या वैभवशाली परंपरेची ओळ्ख करून देणे. त्यामुळे पंढरपुर, तिरुपती,काशी, नाशिक, इत्यादी तीर्थस्थानांना जागा दिलेली नाही. तोही आपल्या संस्कृतीचाच भाग आहे. कोणीतरी त्यावरही लिहावे.
श्री. चित्रा, धनंजय आदींनी दिलेल्या छायाचित्रांनी लेखमाला चित्ताकर्षक झाली. धन्यवाद.
शरद
इथे बादामी येथील दुसर्या लेणीच्या द्वाराशी असलेले नटराजाचे भित्तिशिल्प :
 |
| बादामी येथील दुसर्या लेणीच्या द्वाराशी असलेले नटराजाचे भित्तिशिल्प |
हे भित्तिशिल्प बघण्यासाठी वेगळीच दृष्टी आमच्या मार्गदर्शकाने दिली - या नटराजाचा कुठलाही एक डावीकडचा हात निवडावा, आणि कुठलाही एक उजवीकडचा हात निवडावा, आणि त्यांच्याकडेच लक्ष देऊन मूर्तीकडे बघावे. एक पूर्णपणे पटणारी मनुष्य-नर्तकाला शक्य असलेली आकृती दिसते. अशा प्रकारे ९ गुणिले ९ = ८१ मुद्रा (?योग्य शब्द?) या एका मूर्तीत एकटावल्या आहेत, प्रत्येक मनुष्यास शक्य अशी, आणि भावपूर्ण आहे.
(आदमगढ़ वगैरे ठिकाणची भित्तिचित्रे वेगळी, म्हणून वेगळा लेख लिहायला हवा होते असे वाटते. पण शरद उदार मनाने ही लेखमाला पाच भागांत लिहीत आहेत, आणि आम्ही आनखी लिहा म्हणून ढोपराने खणतो आहोत...)
शरद यांना लेखमालेबाबत धन्यवाद द्यावे तितके कमीच.
स्थापत्यकलेतील कमानींचा वापर
सुंदर स्त्रीचे संस्कृतातील वर्णन अनेकदा धनुष्याप्रमाणे कमानदार भिवया असलेली असे असते. असा कमानीचा आकार माणसाला नक्की आकर्षक का वाटत असावा, याची कल्पना नाही, पण कदाचित धनुष्याकृतीच्या प्रमाणबद्धतेचा नकळत सौंदर्याशी संबंध जोडला गेला असावा. धनुष्याच्या दोरीत जाणवत असलेला ताण, आणि सरसावलेल्या धनुष्यामधील बाणाला दिशा देण्याची क्षमता याचा या दोन्ही गोष्टींचा संबंध कदाचित अचूकतेशी, प्रमाणबद्ध आविष्काराशी नकळत होत असल्याने असेल, किंवा सोपे म्हणजे एक आकर्षक स्ट्रक्चरल फॉर्म गवसला म्हणून असेल पण कमानाकृती या जुन्या काळापासून स्थापत्यकलेत खूपच प्रचलित झाल्या.
अर्वाचीन स्थापत्यकलेतून, विशेषतः शहरी भागातील स्थापत्यातून सध्याच्या काळात जरी कमानींना पूर्वीइतके महत्त्व मिळत नसले, तरी या महत्त्वाच्या आकाराचा आविष्कार हा विविध देशांच्या जुन्या स्थापत्यातून कमी अधिक प्रमाणात दारे-खिडक्या, दालने, भुयारे, जोडणारे रस्ते (passage ways), कबरी अशा अनेक ठिकाणी झालेला आढळतो, जसे -
इजिप्त - इजिप्त येथील सर्व बांधकाम अतिभव्य आहे, पण कमानींचा वापर येथे कमी आढळतो. तेथील मृत नगरांमध्ये आढळलेल्या काही अवशेषांमध्ये विटांच्या कमानींप्रमाणे ओबडधोबड छत असल्याचे सांगितले जाते (जॉन गार्डनर विल्किनसन).
रोमन साम्राज्य - रोमनांच्या स्थापत्यात कमानींची शास्त्रशुद्ध रचना केलेली आढ़ळून येते. या रचनेत दगड हे अतिशय प्रमाणबद्ध कापून ते अगदी अर्धवर्तुळाकार रचून त्यावर एक मध्यभागी बसेल असा (कीस्टोन) बसवले जात असत. अशा अर्धगोलाकार कमानी सुंदर दिसत असल्या तरी ही पद्धत लहान कमानींकरता अधिक उपयुक्त आहे. मोठ्या त्रिज्येची अर्धवर्तुळे करायची असल्यास कमानीची उंचीही अर्थातच वाढणार आणि त्याअनुषंगाने कमानीच्या दोन्ही बाजू अधिकाधिक मजबूत कराव्या लागतील, यामुळे स्थापत्यात नंतर अर्धवर्तुळापेक्षा काहीसे चपटे असे आकारही बनवले गेले.
कॉन्स्टंटाईनची कमान म्हणून प्रसिद्ध असलेली एक कमान ही त्याच्या एका युद्धातील विजयाचे प्रतिक म्हणून बनवली गेली.
 |
| Arch of Constantine |
ही कमान त्याही आधीच्या सेप्टीमस सेव्हरस च्या विजयकमानीवर आधारित होती. ह्यात दोन लहान कमानी आणि मधील एक मोठी कमान असे स्वरूप आहे. या कमानीची तुलना अलिकडच्या काळातील
 |
| Gateway of India |
या प्रवेशद्वाराशी तुलना होणे अनिवार्य आहे. नवीन आणि इतिहासकालीन काळांतील बांधकामांत फरक असणारच. पण एक स्ट्रक्चरल फॉर्म म्हणून कमानींचा वापर् विजयकमान म्हणून या दोन्ही साम्राज्यांना (रोमन आणि ब्रिटिश) करावासा वाटलेला पाहून गंमत वाटते. याही आधी ग्रीसमधील अथेन्स या शहरातली ही हेड्रियनची कमान पाहिल्यास लक्षात येते की वरच्या खांबांसारखे भाग मुद्दाम जास्त वजनदार होणार नाहीत याची काळजी घेतली आहे. नंतरच्या काळात प्राचीन चर्चच्या इमारती या कमानींच्या आकारात वेगवेगळे बदल करून किंवा कमानी एकत्र करून त्यांचे व्हॉल्ट (vault) तयार करणे अशा पद्धतींनी बांधल्या गेल्या.
भारत -
मोहेंजोदारो - मोहेंजोदारो येथे विटांच्या कॉर्बेल्ड प्रकारची कमानाकृती रचना ही एका सांडपाण्याच्या वाहिनीचे छत म्हणून केलेली आढळली आहे. कॉर्बेल्ड प्रकारामध्ये विटा एकमेकांवर न रचता (म्हणजे सरळ उभा कॉलम तयार न करता), काहीशा ओव्हरहँग (म्हणजे विटेचा काही भाग अधांतरी) ठेवून बसवलेल्या आढळतात. म्हणजे सर्वात खालच्या थरात कमानीच्या साधारण खुल्या भागाच्या हव्या असलेल्या रूंदीइतके अंतर ठेवायचे आणि मग विटांचे थर दोन्ही बाजूंनी एकमेकांकडे वाढू लागतील येतील अशा दिशेने, पण एकमेकांवर पूर्ण न बसवता ओव्हरहँग ठेवून दोन्ही टोके शेवटी काही उंचीवर एकत्र मिळवायची. यात विटांची कमान खालच्या बाजूने सलग न दिसता उलट्या पायर्यांप्रमाणे दिसते. ही रचना शास्त्रशुद्ध म्हणता येणार नाही पण कमानीचा एक कमी खर्चिक प्रकार आहे.
नंतरच्या काळात अजंठा येथील लेण्यांच्या प्रवेशद्वारांना अशा कमानी घडवलेल्या दिसतात. पण
 |
| Ajanta |
नीट पाहिले तर लक्षात येईल, की वजन पेलणारा मूळ सांगाडा कमानदार नसून मुख्यत्वे सौंदर्यवर्धनासाठी या कमानी केल्या आहेत. असेच एका दुसर्या भागातील प्रवेशद्वारापाशी. इथे भरभक्कम आणि चांगल्या रूंदीच्या शिळांचा वापर करताना दर्शनी भागातील खांब हे नेहमीप्रमाणे सरळ उभे केले आहेत. त्यावर उभी असलेली दगडी कॅनपी ही नेहमीप्रमाणे आयताकारच आहे. वरची कमान ही मुख्यत्वे सांगाड्यासारखी आधारभूत अशी नाही.
भारतातील हिंदू देवळांच्या बांधकामांची पद्धत ही ठराविक आखून दिलेली असल्याने कमानी फारश्या प्रचलित झाल्या नाहीत तरी देखील काही कमी महत्त्वाच्या बांधकामात मात्र कमानींचा कॉर्बेल्ड पद्धतीचा वापर आढळतो. काही ठिकाणी, उदा. कंबोडिया, ब्रह्मदेश येथेही भारतीय परंपरेनुसार मंदिरे बांधलेली दिसतात, त्यामुळेच कमानींचा वापर हिंदू देवळांप्रमाणेच अत्यंत कमी.
नंतरच्या काळात मात्र भारतात मुसलमानी सत्ता आल्यानंतर जुन्या कमानींचा पूर्ण गोलाकार जाऊन विशिष्ट आकार म्हणाजे वरच्या भागातला गोलावा काढून थोडी टोकेरी कमानाकृती बनवली जी तत्कालिन स्थापत्यात
 |
| Red Fort Delhi -Wikimedia |
दिसते.
नंतरही अलिकडच्या इतिहासात हिंदू राजेरजवाडे, पेशवे यांच्या वाड्यांमध्ये, तसेच किल्ल्यांच्या प्रवेशद्वारांमध्येही कलाकारांनी या रचना स्विकारलेल्या दिसतात, जसे शनिवार वाडा, जयपूरचा जलमहल, येथे.
गोव्यालाही पोर्तुगीजांमुळे चर्चच्या बांधकामांमध्ये कमानींचा वापर दिसतो. मुंबईत ब्रिटिश राजवटीत बांधल्या गेलेल्या फोर्टमधील अनेक इमारतींत अशा कमानी आढळतात. नंतरच्या रिचर्डसन रोमानेस्क पद्धतीच्या इमारतींमध्ये कमानी वापरलेल्या आढळतात.
सुरूवातीला दगड, विटा, यांनी मुख्यत्वे बांधल्या गेलेल्या या कमानींचे स्वरूप बदलत जाऊन, नंतर त्या लाकूड आणि काँक्रीटसारख्या माध्यमांमध्येही बनवल्या जाऊ लागल्या. हल्लीच्या काळात कमानींचा वापर काहीसा रोडावला आहे. कदाचित त्यासाठी लागणारे कुशल कामगार कमी असल्याने असेल किंवा जनमानसावर सरळ, नाजूक रेषांच्या सौंदर्याचा प्रभाव अधिक असेल, पण नवीन आर्किटेक्ट इमारतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरताना दिसत नाहीत. तरी देशोदेशीच्या बांधकाम तज्ञांमध्ये शेकडो वर्षे अशी बांधकामाच्या कलेची देवाणघेवाण होत होती किंवा स्फूर्ती मिळवणे चालले होते याचे प्रतिबिंब देशविदेशांमध्ये आढळणार्या अशा साधारण स्ट्रक्चरल फॉर्ममधून दिसते असे म्हणता येईल.
टीप - या लेखामध्ये स्थापत्याचा काळ निश्चित न करणे ही मोठी उणीव आहे, पण वेळ मिळाल्यास संदर्भ पाहून ही आणि अशा काही उणीवा दूर करता येतील अशा विचाराने लेख आधी लिहीला आहे.
लहानपणी या. पेरेलमॅनच्या पुस्तकात कमानीला प्रचंड वजन पेलण्याचे सामर्थ्य का असते, याविषयी वाचले होते. इथे सचित्र बघत आहे.
अजिंठ्यामध्ये सहलीत आमच्या मार्गदर्शकाने सांगितले होते, ती एक गोष्ट आठवली. एका खडकात कोरलेल्या या गुंफांची कित्येक "स्थापत्य" वाटणारी अंगे शुद्ध शिल्पसौंदर्यासाठीच होती. त्या काळात उत्तर भारतात (मगधात) बौद्ध विहार लाकडी होते. लाकडी इमारतींच्या आतमधले खांबही छताचे वजन तोलून धरणारे होते, छताला वासे-तुळया होत्या. एकसंध शिळेत कोरलेल्या गुंफेला या सर्वांची काहीच अभियांत्रिकी गरज नाही. तरी गुंफा खोदणार्यांनी आत खांब कोरले, छताच्या दगडात तुळया कोरल्या.
चित्रा यांच्या लेखात सांगितल्यावर त्या तपशिलांची आठवण आली. बहुधा लाकडी विहारांच्या इमारतींत कमानी वजन पेलणार्या बनत. इथे मात्र केवळ सौंदर्यासाठी कोरीव कमानी बनवलेल्या आहेत. ही लेखातली माहिती अगदी पटते.
कार्बोल्ड कमानींबद्दल वाचून गंमत वाटली. किती सुपीक डोकी त्या अभियांत्रिकी गवंड्यांची!
भारतातील हिंदू देवळांच्या बांधकामांची पद्धत ही ठराविक आखून दिलेली असल्याने कमानी फारश्या प्रचलित झाल्या नाहीत तरी देखील काही कमी महत्त्वाच्या बांधकामात मात्र कमानींचा कॉर्बेल्ड पद्धतीचा वापर आढळतो.
हे वाचून कर्नाटाकात मडीकेरी येथे पुढे दिलेले मंदीर आहे त्याची आठवण झाली. याचे नाव "राजा की गद्दी"(राजाज् टोंब) असे आहे. लांबुन पाहता मशीदीसारख्या दिसणार्या ह्या वास्तु प्रत्यक्षात मंदीरे आहेत. त्यातहि रचना अशी की खिडक्यांतून पाहिल्यावर देवाच्या मुर्तीचे दर्शन होतं नाहि त्यामुळे इतक्या जवळ जाऊनहि मशीद असल्यासारखे वाटते. जोपर्यंत मुळ प्रवेशद्वारातून आत जात नाहि हे शिवमंदीर आहे हे कळत नाहि.. या रचनेमुळे परकीय मुसलमान सैन्याने त्या वास्तु पाडल्यानाहित असे सांगितले जाते.
मात्र जर नीट लक्ष दिले तर कळसावर चांद-तार्याऐवजी असलेला ध्वज आणि मिनारांवरचा नंदी तसेच खिडक्यांच्या कमानीवरची चित्रे हे मंदीर असल्याची साक्ष देतात. या मंदीराची बरीच छायाचित्रे काढली आहेत त्याबद्दल शंका आहेत पण अवांतर होईल त्यामुळे वेगळा व्यनी पाठवतो / सरळ एक चर्चाप्रस्ताव टाकतो.
लेख, अतिशय आवडला. मोहेंजोदरोतल्या सोप्या कमानीचे वर्णन रंजक आहे. गेल्या फेरीत, गोवळकोंड्याच्या किल्ल्याला भेट द्यायचा योग आला होता. तिथल्या न्यायनिवाड्याच्या खोलीतील कमानी आणि छतावरील त्रिकोणी उंच-सखल भागांचा ध्वनी वाहून नेण्यासाठी केलेला कल्पक वापर प्रेक्षणीय आहे.
पॅरिसमधली विजयकमान (या कमानीच्या मूळ आराखड्याची कल्पना आणि त्यात झालेले बदलही वाचण्याजोगे.) आणि सेंट लुईसची गेटवे आर्च, या दोन कमानी आधुनिक काळातल्या कमानींचे उदाहरण म्हणता येईल.
अवांतर -
१. कमानदार भुवया हे सौंदर्याचे लक्षण असते या वाक्यावरून 'सुकांत चंद्रानना पातली भ्रूधनु सरसावुनि' हे पद आठवले.
२. खडकांची झीज होऊन तयार झालेली कमान हे अर्थातच या लेखाच्या कक्षेबाहेरचे आहे. पण युटाहमधल्या या डेलिकेट आर्चचा फोटो द्यायचा मोह आवरत नाही.
कमानींच्या प्रकारांपैकी कॉर्बेल्ड प्रकारची कमान म्हणजे काय ते छान समजले. पण लॅन्सिट, ओजी, सेग्मेन्टल, ट्रेफ़ॉइल, ट्यूडर, पॅरॅबोलिक, शोल्डर्ड किंवा घोड्याच्या नालासारखी आकृती असणार्या कमानींची छायाचित्रे जर इथे टाकता आली तर बहार होईल.
गुजराथ आणि मध्य प्रदेशातील अनेक गावांत रस्त्याच्या मध्येच सुरेख कमानी असतात. आपल्याकडे गावाच्या वेशीजवळ आणि किल्ल्यांच्या प्रवेशद्वाराजवळ अशी कमान असते. मला वाटते मुसलमान राजवटीत कमानी असलेली बांधकामे बांधण्याची पद्धत फोफावली असावी.
भारतात मुसलमानी राजवटीपूर्वी कमानींचा सढळ वापर होत असे किंवा नाही याबद्दल विशेष माहिती नाही परंतु कोनाड्यांची नक्षी किंवा इमारतींवरील कोनाडे सहज दिसून येतात.
वर प्रतिसादात आल्याप्रमाणे आधुनिक काळातील कमान म्हणून सेंट लुईसच्या आर्चचे नाव घेता येईल. कमानीच्या आतून प्रवास करता येऊन तिच्या माथ्यावर पोहोचता येणार्या कमानीतील ही सर्वात सुप्रसिद्ध कमान असावी. (अशा आधुनिक कमानी आणखीही असाव्यात. इतरत्र नाही तरी थीम पार्क्स मध्ये असतीलच.)
अशा रोमन बांधकामाच्या (की ग्रीक??) आधुनिक कमानी अमेरिकेतील घरादारांवरही हमखास दिसतात. ही खास आमच्या मालकीची कमान. ;-)
कमानीवर केवळ एकाच प्रकारची (कॉम्प्रेसिव) बले कार्य करत असल्याने मर्यादा असणार्या संसाधनांपासूनही त्या बनवता येत ही त्यांची खासियत त्यांच्या वापराला व पर्यायाने लोकप्रियतेला कारण ठरली असावी. नवनव्या बांधकाम साहित्यांच्या (विशेषतः रिएन्फोर्स्ड् कॉन्क्रीट) उपलब्धतेमुळे आकर्षक असला तरीही, एकूणात खर्चिक असणारा हा वापर, उत्तरोत्तर कमी होत गेला असावा.
अवांरत : १. कमानीत टेन्साईल (तणावजन्य?) बले (व बेन्डिंग मोमेन्टस्) नसतात हे माहीत आहे, पण 'कमानीच्या शीर्षभागी (अपेक्स) वजन दिल्यास शिअर स्ट्रेसेस अनंत होऊन कमान कोसळते व हेच टाळण्यासाठी कमानीच्या टोकावर एक सुळका पुरवला जातो' असा भन्नाट पण न पटण्यासारखा दावा ऐकण्यात आला आहे. याचे समर्थन किंवा खंडन करणारी माहिती हाती लागल्यास आनंद होईल.
२. कमानदार भुवयांच्या सौंदर्यरहस्याचा भेद करण्याचा प्रयास करण्याचे योजत आहे. इतर प्रत्येक आकर्षण समजामागे शास्त्रीय कारणे असल्याचे वाचून आहे
यात अधिक तांत्रिकी माहिती न देण्याचा विचार होता. पण एक स्पष्ट करावेसे वाटते - Brick masonry चे बांधकाम असल्यास ते मटेरिअल ताण घेत (स्विकारत) नाही, असे गृहित धरले जाते. याचा अर्थ ती बले कार्यरत नसतात असे नाही. ती बले मर्यादेपलिकडे स्ट्रेसेस तयार न करू शकतील अशी व्यवस्था करणे हा उपाय असतो - हेच डिझाईन.
बाकी वजन जिथे एक बिंदूरूप म्हणून येणार तेथे शक्यतो दगडविटांच्या बांधकामात तरी कच्चे सांधे ठेवू नयेत हे सूत्र धरल्यास कीस्टोन ठेवण्याचे एक कारण मिळते. दुसरे असे की स्ट्रेस वाढणे म्हणजे एकतर तेथले क्षेत्रफळ ( सेक्शनची इफेक्टिव्ह एरिया) (कदाचित भेगा जाण्यामुळे (क्रॅकिंगमुळे)) कमी होणे किंवा वजन खूप अधिक होण्याने होणार. (अनंत स्ट्रेस म्हणजे बहुदा पहिला प्रकार म्हणायचा असावा). दुसरे म्हणजे पाया हलला यासारख्या कारणाने भेगा पडतात त्यामुळे मोक्याच्या ठिकाणी कमान कमकुवत होऊ शकते.
स्लाईड क्र. १५ पहावी.
कमानदार भुवयांच्या सौंदर्यरहस्याचा भेद करण्याचा प्रयास करण्याचे योजत आहे.
महाराष्ट्राचे वैभवः हेमाडपंती मंदिरे
सदर लेख सुमारे ४-५ वर्षे जुना असून प्रथमतः मनोगत दिवाळी अंकात प्रकाशित झाला होता. या विषयावर वाचन मर्यादित झाल्याने सध्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे देता येतीलच असे नाही. परंतु मन यांच्या हेमाडपंती मंदिरे म्हणजे काय या प्रश्नाच्या अनुषंगाने हा तयार लेख येथे टाकत आहे.
प्राचीन भारतात दैवतांची भव्य देवळे बांधण्याची प्रथा गुप्त राजवटीत (इ.स.३२० ते ५५०) सुरू झाली असे मानले जाते. गुप्त कालापासून आजतागायत भारतातील विविध प्रांतात विविध धाटणीची देवळे उभी राहिल्याचे दिसून येते. स्थानिक स्थापत्यशास्त्र, शिल्पकला, कलाकुसर वगैरेंचा या देवळांच्या बांधकामावर मोठा प्रभाव दिसतो. स्थापत्यशास्त्राचे हे पुरावे तत्कालीन संस्कृतीची ओळख आणि माहिती करून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. खजुराहो, कोणार्क, हम्पी आणि चालुक्यांची बदामी येथील मंदिरे त्यांच्या स्थापत्य आणि शिल्पकामांसाठी विशेष प्रसिद्ध आहेत आणि पर्यटनस्थळेही गणली जातात।
महाराष्ट्रातही अतिशय सुंदर, घडीव आणि अप्रतिम शिल्पकामाने सजवलेली प्राचीन मंदिरे अस्तित्वात आहेत याची माहिती अनेकांना नसते. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने दगडी बांधकामाची आणि अप्रतिम कोरीव नक्षीकामाने सजवलेली जी देवळे दिसतात ती बरेचदा हेमाडपंती या नावाने ओळखली जातात. वेरूळचे घृष्णेश्वराचे मंदिर, अंबरनाथचे शंकराचे मंदिर, नाशिकजवळील गोंदेश्वर मंदिर, गोदावरीच्या तीरावरील मंदिरे, कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराचा कळस, ज्योतिबाच्या डोंगरावरची देवळे, शिखर शिंगणापूरचा शंभू महादेव, रतनवाडीचे अमृतेश्वर मंदिर, तुळजापूरचे मंदिर, त्र्यंबकेश्वराचे मंदिर इत्यादी. हेमाडपंती पद्धतीत थोडा बदल करून सासवडचा संगमेश्वर व वटेश्वर, धावडशी येथील परशुरामाचे आणि पालीचे खंडोबाचे देऊळ इ. मंदिरे बांधली आहेत. विदर्भाच्या सर्व जिल्ह्यांत हेमाडपंती मंदिरे आहेत. हयहैय, यादव, चालुक्य हे तत्कालीन राजे शिवभक्त असल्याने महाराष्ट्रात हेमाडपंती बांधणीची शिवमंदिरे प्रामुख्याने दिसतात.
चुन्याचा दर्जा न भरता घडीव दगडांवर दगड रचून तयार केलेली वास्तू हे हेमाडपंती मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानले जाते. बांधकाम करण्यासाठी चुना, माती न वापरल्याने या मंदिरांचे बांधकाम कोरडे आहे. दगडांवरील सुबक शिल्पकला आणि पटईची छते या मंदिरांना एक आगळे रूप प्रदान करतात. या मंदिरांची बांधकामे यादव काळात सुरू झाली असावी असा सर्वसाधारण समज दिसतो. तज्ज्ञांच्या मते यादव काळापूर्वीही अनेक वर्षे असे बांधकाम झाल्याचे आढळते. उत्तरेत कोरड्या बांधकामाची मंदिरे बांधण्याची प्रथा पूर्वापार होती आणि बदामीच्या चालुक्यांच्या काळातही अशी मंदिरे बांधली गेल्याचे सांगितले जाते. पण हे बांधकाम फार मोठ्या प्रमाणात झालेले नसावे आणि महाराष्ट्रात त्याचा प्रसार झालेला नसावा असे मानले जाते. परंतु यादव काळात आणि त्या नंतर हेमाडपंती बांधकामाचा मोठ्याप्रमाणात प्रसार झाल्याचे दिसते. याचे एक मुख्य कारण मूर्तिभंजक मुसलमानांचा महाराष्ट्राला होणारा उपद्रव हे असावे. हेमाडपंती मंदिरे पक्क्या बांधकामाची नसल्याने ही मंदिरे झटकन उभारणे शक्य होत असावे. अर्थातच, दर्जा भरून पक्के बांधकाम नसल्याने सद्यस्थितीत ज्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार झाला नाही ती मोडकळीला आलेल्या अवस्थेत दिसतात. भूकंप, पूर, पावसाच्या मार्याने होणारी झीज, दगडांच्या भेगांतून पसरत जाणार्या झाडाझुडपांनी मंदिरांची दुर्दशा केली आहे.
यादव राजे कलाप्रेमी असल्याने हेमाडपंती धाटणीची अनेक मंदिरे या काळात निर्माण झाली. त्यांची धाटणी, शिल्पकाम, बांधकाम यांत कमालीचे साम्य आढळते आणि तरीही प्रत्येक मंदिराचे आपले स्वत:चे वेगळे वैशिष्ट्य दिसून येते. या मंदिराचे स्थापत्यकार हेमाडपंत यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे कौतुक करावे तेवढे थोडे असले तरी या युगपुरुषाबद्दल फारशी माहिती महाराष्ट्राला नाही.
हेमाडपंत
हेमाडपंत हे हेमाद्री पंडित या नावानेही ओळखले जातात. हेमाडपंतांविषयी अनेक स्थानिक लोककथा प्रसिद्ध आहेत. त्यापैकी एक अशी:
हेमाडपंतांच्या जन्माच्या वेळेस त्यांच्या आईचा बाळंतपणात मृत्यू झाला. पोरका हेमाद्री अतिशय प्रतिभावान आणि विद्वान होता. त्याने भाषा आणि विविध शास्त्रांत प्रावीण्य प्राप्त केले. वैद्यकशास्त्रात त्याचा हात धरणारा दुसरा कोणी नव्हता. असे सांगतात की रावणाचा भाऊ बिभीषण आजारी असताना हेमाद्रीने त्याची शुश्रूषा केली आणि त्याच्या बदल्यात प्रसन्न होऊन बिभीषणाने हेमाद्रीला वर मागण्यास सांगितले. लंकेच्या समृद्धीवर भाळलेल्या हेमाद्रीने लंकेसारखी मंदिरे राक्षसांकरवी आपल्या प्रदेशात बांधण्याचा वर मिळवला आणि बिभीषणाने तो आनंदाने देऊ केला. मात्र त्याने एक अट घातली. ती अशी की राक्षस फक्त एकच रात्र काम करतील. दर्जा भरून केलेले बांधकाम नसल्याने हेमाडपंतांनी एका रात्रीत सर्व मंदिरे उभी केली. या आख्यायिकेबरोबरच हेमाडपंत श्रीलंकेतून लिपी शिकून आल्याची दुसरी एक आख्यायिका ऐकायला मिळते. हीच लिपी मोडी म्हणून प्रसिद्ध झाल्याचे कळते. परंतु मोडी ही शिकस्ता या फारशी लिपीवरून अस्तित्वात आल्याचा दुसरा मतप्रवाहही दिसतो।
आख्यायिका बाजूला सारून ऐतिहासिक हेमाडपंतांचा शोध घेतला असता हेमाद्री पंडित हे यादवांच्या काळातील मुख्य प्रधान होते असे दिसून येते. यादव राजे महादेव (इ. स. १२६०-७०) आणि रामचंद्र (इ. स. १२७१-१३०९) यांच्या काळातील हे अतिशय विद्वान मंत्री असावेत. यादव साम्राज्याचे ते प्रधान, मुख्य सचिव असल्याने आणि याचबरोबर जमिनीची पाहणी करून महसूल ठरवणे, तो वसूल करणे, उत्पन्न ठरवणे इ. हेही करत असल्यामुळे त्यांना "श्रीकरणाधिप" (जमाबंदीचे प्रमुख) या पदवीनेही ओळखले जाते.
हेमाडपंतांचा जन्म द. कर्नाटकात एका ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव कामदेव होते. पुढे ते कर्नाटक सोडून महाराष्ट्रात स्थायिक झाल्याचे कळते. हेमाडपंत संस्कृत भाषेचे गाढे अभ्यासक तर होतेच, परंतु लेखक, कवी, स्थापत्यशास्त्रज्ञ आणि धन्वंतरीही होते. यादवांच्या दरबारातील एक विद्वान मुत्सद्दी म्हणून त्यांची गणना होते. धर्मशास्त्रावरील चर्तुर्वग चिंतामणी हा ग्रंथ, आयुर्वेदरसायन हे वाग्भटाच्या अष्टांगहृदय या ग्रंथावरील भाष्य, आणि इतरही अनेक साहित्यनिर्मिती त्यांनी केल्याचे सांगितले जाते. मराठी भाषेसाठी देवनागरीपूर्वी वापरण्यात येणार्या मोडी लिपीचा शोधही त्यांनी लावल्याचे सांगितले जाते. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे व डॉ. भांडारकरांच्या मते ही लिपी हेमाडपंत श्रीलंकेतून घेऊन आल्याचे सांगितले जाते, परंतु इतर तज्ज्ञ ते ग्राह्य मानत नाहीत।
स्थापत्यशास्त्रात हेमाडपंतांनी चुना किंवा मातीचा दर्जा न भरता मध्यम आकाराचे दगड कापून, खालच्या दगडात खड्डा करून वरील दगडाची खुंटी एका विशिष्ट कोनात खालच्या दगडाच्या खड्ड्यात बसवून घडीव वास्तू बांधण्याची कलाही प्रसिद्ध केली. हे दगड तासून त्यावर कोरलेल्या शिल्पाकृती तत्कालीन संस्कृतीचे आणि कलाविष्काराचे उत्तम नमुने आहेत. थोड्याशा परावर्तित प्रकाशातही मंदिराच्या वास्तुयोजनेतील सौंदर्य कायम ठेवल्याचे दिसते आणि संपूर्ण वास्तूच्या उंचीचा किंवा वर झेपावत जाणार्या स्थापत्याच्या प्रभाव पडणे हे या मंदिर रचनांचे वैशिष्ट्य मानले जाते।
अशा अनेक मंदिरांच्या निर्मितीमुळे यादव साम्राज्याच्या आधीही अस्तित्वात असणाऱ्या या स्थापत्यकलेला हेमाडपंतांच्या काळात अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. या शैलीचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणून वेरूळच्या घृष्णेश्वर मंदिराचे नाव घेता येईल आणि हेमाडपंती स्थापत्याचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून नाशिकजवळील गोन्देश्वर मंदिराचे नाव घेता येईल.
घृष्णेश्वर मंदिर
औरंगाबादजवळील दौलताबादेपासून सुमारे ११ कि. मी. अंतरावर असणारे घृष्णेश्वराचे शिवमंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांतील एक महत्त्वाचे ज्योतिर्लिंग गणले जाते. लाल पाषाणात अप्रतिम कोरीव काम केलेले हे मूळ मंदिर पुरातन असून, सोळाव्या शतकात शिवाजीराजांचे आजोबा मालोजीराजे भोसले आणि त्यानंतर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याने ते अद्यापही चांगल्या अवस्थेत आहे.
घृष्णेश्वराचे प्राचीन मंदिर कसे अस्तित्वात आले याबद्दलही अनेक आख्यायिका प्रचलित आहेत. एका प्रसिद्ध आख्यायिकेनुसार, घृष्मा (किंवा घृष्णा) नावाची एक शिवभक्त स्त्री दरदिवशी शिवलिंग बनवून नंतर ते भक्तिभावाने शिवतीर्थात विलीन करत असे. या बाईला घरात आपल्या सवतीकडून बराच जाच होता. एके दिवशी सवतीने घृष्मेच्या मुलाला कपटाने ठार केले. दु:खाने वेडीपिशी झालेली घृष्मा शिवतीर्थावर येऊन शंकराची पूजा करून आळवू लागली आणि त्याच शिवतीर्थातून तिचा मुलगा पुनर्जीवित होऊन परतला. यावेळेस शंकराने तिथे उपस्थितांना दर्शन दिले आणि गावकऱ्यांनी शंकराचे मंदिर त्या ठिकाणी बांधले, जे घृष्णेश्वराच्या नावाने प्रसिद्ध झाले।
अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचा शिलालेख येथे आढळून येतो. त्यानुसार ' श्री शके १६९१ विरोधी वत्सरी माघ सुरी नाग बुध दिनी होळकर कुलाल वाल कल्पवल्ली श्री अहिल्याबाईने श्री तीर्थराज शिवालयाचा जीर्णोद्धार केला असे श्रीरस्तू शिवमाकल्पं' हे कोरलेले आढळते. आज सुमारे एक एकर क्षेत्रफळात वसलेले हे मंदिर मालोजीराजे आणि अहिल्याबाईंनी केलेल्या जीर्णोद्धारामुळे सुस्थितीत आहे. मंदिराच्या चार दिशांना चार महादरवाजे असून चौरसाकृती शिवतीर्थासभोवती अष्टतीर्थांची आठ सुंदर आणि सुबक देवालये येथे आहेत. शिवमंदिराचे गर्भगृह, अंतराळ आणि सभामंडप असे तीन मुख्य भाग असून मंदिराचा आकाशाच्या दिशेने झेपावाणारा उंच कळस आणि त्यावरील अप्रतिम कोरीव काम लक्षवेधक आहे.
गोन्देश्वर मंदिर
नाशिकपासून सुमारे २६ कि.मी. अंतरावर सिन्नर येथील गोन्देश्वराचे मंदिर हा हेमाडपंती स्थापत्यकलेचा आणखी एक उत्कृष्ट नमुना मानला जातो. मध्ययुगीन काळातील अतिशय सुंदर आणि सुबक कारागिरीचा आविष्कार म्हणून गोन्देश्वर प्रसिद्ध आहे. या मंदिराचे मूळ नाव गोविंदेश्वर असल्याचे सांगितले जाते. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी सिन्नरवर यादव वंशातील राजा राव गोविंद यांचे शासन होते. त्यांच्या कारकिर्दीत या मंदिराची निर्मिती झाल्याचा इतिहास कळतो. या राजावरूनच मंदिराचे नाव गोविंदेश्वर पडले असावे असा अंदाज बांधला जातो तर काही तज्ज्ञांच्या मते इ.स. ११६० मधील यादव राजा गोविंदराज याच्या नावावरून या मंदिराचे नाव गोन्देश्वर (गोविंदेश्वर) पडले असावे असाही कयास बांधला जातो. महाराष्ट्रात आढळणार्या मध्ययुगीन वास्तूंपैकी अत्युत्तम शिल्पकलेचा नमुना म्हणून गोन्देश्वर मंदिराची गणती होते.
या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराची वास्तू पायर्या पायर्यांनी बनलेल्या १२५ फूट x ९५ फूट मापाच्या ओट्यावर उभी आहे. मंदिराची बांधणी अतिशय प्रमाणबद्ध आणि सममितीत असून स्थापत्य अतिशय मोहक आहे. संपूर्ण मंदिराचा परिसर सुमारे आठ हजार चौरस फुटांचा आहे. मंदिर पूर्वाभिमुख असून दक्षिणेकडूनही त्याला दरवाजा आहे.
हे मंदिर इतर हेमाडपंती मंदिरांपेक्षा किंचित वेगळे असून उत्तरेकडील नागरी मंदिरांची झाक त्यावर दिसते. हे मंदिर पाच मुख्य मंदिरांचा समूह असल्याने त्याला शैवपंचायतन म्हटले जाते. यांतील गोन्देश्वराचे मुख्य शिवमंदिर मध्यावर असून सभोवतीची चार उपदिशांना असणारी मंदिरे पार्वती, गणपती, सूर्य आणि विष्णू यांची आहेत. इतर मंदिरांपेक्षा मुख्य मंदिर थोडे उंचावर असून मंदिराचे सभामंडप आणि गर्भगृह असे भाग आहेत. गर्भगृहावर बांधलेले आकाशाकडे झेपावणारे मंदिराचे पट्टईचे शिखर अतिशय देखणे असून अप्रतिम कोरीव कामाने सजवलेले आहे. गर्भगृहात रेखीव शिवपिंडी आहे. सभामंडपातील खांब नक्षीने कोरलेले असून त्यांवर आणि मंदिरांच्या भिंतींवर देव-देवता, गंधर्व-अप्सरा, पौराणिक आणि रामायणातील प्रसंग कोरलेले आहेत. मंदिरातील शिल्पकाम त्रिमित असून त्यावर पडणार्या परावर्तित प्रकाशाच्या आणि सावलीच्या छटांतून मंदिराचे देखणेपण अधिकच उठावदार दिसते।
नैसर्गिक उत्पात आणि मानवी औदासिन्यातून टिकून राहिलेली ही मंदिरे काही स्थानिकांच्या आस्थेतून अद्याप सुस्थितीत आहेत. कला, शिल्प आणि स्थापत्याचा हा समृद्ध वारसा असल्याचे ध्यानात आल्यावर पुरातत्त्वखात्यानेही या मंदिरांकडे लक्ष पुरवण्यास सुरुवात केली आहे. शासनाने या स्थळांचा पर्यटन विकास केल्यास आणि स्थानिकांनी योग्य काळजी घेतल्यास सर्वांच्या अथक प्रयत्नांतून आणि श्रद्धेतून महाराष्ट्राला हेमाडपंतांनी दिलेला हा वैभवशाली वारसा टिकून राहील याची खात्री वाटते।
आभार: या लेखाला माहितीचा हातभार लावण्याबद्दल चित्तरंजन भट आणि शुद्ध मराठी यांची आभारी आहे. संगमेश्वर, अमृतेश्वर आणि घृष्णेश्वर मंदिरांची प्रकाशचित्रे उपलब्ध करून दिल्याबद्दल ध्रुव मुळे यांची आणि गोन्देश्वर मंदिराचे प्रकाशचित्र उपलब्ध करून दिल्याबद्दल पराग पुरंदरे यांची अतिशय आभारी आहे.
बाकी लेखामध्ये शिलाहारांचा उल्लेख नसल्याने आश्चर्य वाटले.
९ व्या शतकात शिलाहार राजांनी कोकण आणि घाटमाथ्यावर अनेक हेमाडपंथी बांधणीची मंदिरे बांधली.
शिलाहार राजा झंझ याने रतनवाडीतील अमृतेश्वर, खिरेश्वरचे नागेश्वर, पूरचे कुकडेश्वर, हरिश्चंद्रगडावरचे हरिश्चंद्रेश्वर अशी एकाहून एक सरस मंदिरे बांधली.
लेख हेमाडपंत, प्रचलित आख्यायिका आणि काही प्रसिद्ध बांधकामांवरून शैलीची ओळख अशा प्रकारे लिहायचा असल्याने बहुधा त्यावेळी शिलाहार राजांकडे लक्ष गेले नसावे. तसेच त्यावेळी जेवढी माहिती उपलब्ध झाली त्यावर लेख बेतला.
अमृतेश्वराचा फोटो वर दिला आहेच. अतिशय सुरेख मंदिर आहे हे. या प्रतिसादात मोठा फोटो पुन्हा एकदा लावते. तुमच्या अधिकच्या माहितीबद्दल धन्यवाद. अशी अजूनही माहिती असेल तर कृपया, येथे द्यावी.
अमृतेश्वराचे मंदिर पाहण्याचा योग आतापर्यंत ४/५ वेळा येऊन गेला.
शिलाहारकालीन सर्व हेमाडपंथी बांधणीच्या मंदिरांच्या स्तंभांवर भारवाहक यक्ष/यक्षिणी/योगिनी आढळतात. बौद्ध लेण्यांत असलेल्या भारवाहक यक्षांच्या शिल्पांवरून कदाचित ही संकल्पना हिंदू मंदिरांमध्येही आली असावी.
शिलाहार साम्राज्य उत्तर कोकण, द़क्षिण कोकण व घाटमाथ्यानजीकचा परिसर इथपर्यंत सिमीत होते.
फक्त पन्हाळाच नव्हे तर चंदन-वंदन, केंजळगड, वैराटगड, कमळगड, रोहिडा, कल्याणगड, पांडवगड, रांगणा, अजिंक्यतारा, विशाळगड, भूदरगड हे गिरीदुर्ग तर जयगड, विजयदुर्ग जलदुर्ग हे पण शिलाहारांचीच निर्मिती.
शिलाहार राजे हे सार्वभौम राजे नसून राष्ट्रकूट साम्राज्याचे मांडलिक किंवा संस्थानिक राजे होते. त्यामुळे त्यांची सत्ता उत्तर कोकण,दक्षिण कोकण व कोल्हापूर एवढीच मर्यादित राहिली. यापैकी कोल्हापूरचा राजा हा कोकणातील संस्थानिकाशी संलग्न नसून स्वतंत्र होता. या कारणांमुळे शिलाहार राज्यातील मंदिरे, किल्ले वगैरे बांधकामे फक्त याच भागात (कोकण व कोल्हापूर) केली गेली.
आमच्या कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर ही हेमाडपंती आहे.
प्रसिद्ध हेमाडपंती स्थापत्यशैली वास्तुशिल्प पद्धतीने या देवळाची बांधणी केलेली आहे, दरजा न भरता एकमेकांवर ठेवलेल्या अशा मोठमोठया चौकोनी किंवा आयताकॄती दगडात (अडक पद्धतीने) करण्यात आलेली आहे. देऊळ पश्चिचमाभिमुख आहे, मात्र हे महालक्ष्मीचे मंदिर कोणी बांधले हे निश्चिततपणे सांगता येत नाही.
देवळात एकूण चार शिलालेख दिसतात. हे शिलालेख देवनागरी तत्सम भाषेत आहेत असे जाणकार म्हणतात. त्यापैकी पहिला मुख्य देवळाच्या पाठीमागे असलेल्या शेषशायी मंदिराच्या डाव्या बाजूला आहे. हा शिलालेख आपल्याला पूर्वेकडे असलेल्या दरवाजामधून प्रवेश करताना लागतो. दुसरा शिलालेख मंदिराच्या परिसरातच असणाऱ्या दत्त मंदिराच्या पाठीमागे असलेल्या हरिहरेश्वगराच्या देवळाच्या भिंतीवर असून त्यावर शके ११४० मध्ये कोरलेला आहे असा उल्लेख सापडातो. तिसरा शिलालेख देवळाच्या पटांगणात प्रवेश करताना डाव्या बाजूला असलेल्या एका खांबावर असून तो शके ११५८ चा आहे. आणि चौथा शिलालेख मंदिराच्या डाव्या बाजूला (घाटी दरवाजाच्या शेजारी) असलेल्या नवग्रहांच्या छोटया देवळातील एका खांबावर आहे.
माझ्याकडे महालक्ष्मी मंदिर माहितीचे छोटे पुस्तक आहे त्यानुसार व विकिपीडियातील माहितीनुसार सध्याच्या मंदिराचा मुख्य भाग इ. स. 600 ते 700 या शतकातले असल्याचे दाखले मिळतात, परंतु प्रत्यक्ष उपलब्ध पुरावे पुढीलप्रमाणे – राष्ट्रकुल राजा पहिला अमोघवर्मा याचा इ. स. 793 मधला ठाणे जिल्ह्यात संजान गावी मिळालेला ताम्रपट या ताम्रपटात राष्ट्रकूट नॄपती प्रथम अमोघवर्ष याने काही सार्वजनिक आपत्तीच्या निवार्णार्थ आपल्या डाव्या हाताची अंगुली महालक्ष्मीला अर्पण केल्याचा उल्लेख आला आहे. सन 980 मध्ये शिलाहाराने दिलेला ताम्रशासन (म्हणजे काय? याचा फक्त उल्लेखच जागोजागी आढळतो) हे दोन प्राचीन पुरावे.
आठव्या शतकात भूकंपामुळे हे मंदिर खचल्यामुळे नवव्या शतकाच्या कालावधीत राजा गंडवादिक्ष याने मंदिराचा जीर्णोद्धार व विस्तार केला. त्याने नवीन महाकालीचे मंदिर बांधले तर सन 1178 ते 1209 या काळात शिलाहार राजा जयसिंग व राजा सिंघल यांच्या कारकीर्दीत दक्षिण दरवाजा व अतिबलेश्वार मंदिर बांधले. सन 1218 मध्ये यादव तौलम याने पश्चिम द्वार (महाद्वार) बांधले. याच राजाने देवीला जडजवाहीर अर्पण करून द्रव्य दिल्याचा उल्लेख मंदिरातील गारेचा गणपती श्री सिद्धिविनायक मंदिरातील खांबावर आढळतो.
मंदिराचे वैशिष्ठ्य म्हणजे कार्तिक आणि माघ महिन्यात ठराविक तीन दिवशी संध्याकाळी सूर्यकिरणे महाद्वारातून (पश्चिम दरवाजा) प्रवेश करून गाभाऱ्यापर्यंत पोहचतात आणि तेथून ती महालक्ष्मीच्या मूर्तीवर पडतात. ही किरणे पहिल्या दिवशी प्रथम महालक्ष्मीच्या पायावर पोहचतात, दुसऱ्या दिवशी देवीच्या कमरेपर्यंत पोहोचतात आणि तिसऱ्या दिवशी तेथून हळूहळू तिच्या मस्तकापर्यंत जातात. हा वास्तुशास्त्रातला वैशिष्टपूर्ण खेळ तीन दिवस फक्त पाच मिनिटेच चालतो. याला किरणोत्सव असे म्हणतात.
देवळाच्या मुख्य वास्तूचे दोन मजले आहेत आणि त्याची बांधणी कोल्हापूरातच मिळणाऱ्या काळया दगडात केली आहे. कोल्हापुरातील प्रसिद्ध रंकाळा तलावाचा शाहू महाराजांनी विकास करण्याआधी तिथे असणारी खण म्हणजे महालक्ष्मीच्या देवळासाठी लागणारा दगड काढलेली खाण असे मानले जाते. महालक्ष्मीच्या मूर्तीच्या बरोबर वर दुसऱ्या मजल्यावर शिवलिंग आहे आणि ते मातुलिंग म्हणून ओळखले जाते. महालक्ष्मीच्या गाभाऱ्यात उभारले असता दुसरा वर मजला असेल असे वाटत नाही.
याखेरीज महालक्ष्मी मंदिर संदर्भात बाकी विशेष काही स्थापत्यसंबंधीचीची मला माहिती मिळत नाही / मिळाली नाही.
सन 980 मध्ये शिलाहाराने दिलेला ताम्रशासन
ताम्रशासन म्हणजे ताम्रपट.
शिलालेख एकाकडून दुसरीकडे घेऊन जाणे अवघड झाल्यामुळे ताम्रपटांचा वापर सुरु झाला. वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव, शिलाहार यांचे शिलालेख आणि ताम्रपट दोन्ही आढळतात.
सर्वसाधारणपणे ताम्रपटाचे एकूण तीन पत्रे असतात. पहिल्या पत्र्याची दर्शनी बाजू कोरीव असे व त्यावर लेख नसे. त्याच्या आतील बाजूस लेखाची सुरुवात होई. मधल्या पत्र्याच्या दोन्ही बाजूवर लेख कोरला जाई व तिसर्या पत्र्याच्या आतील बाजूवरही लेख कोरला जात असे. तिसर्या पत्र्याची बाहेरील बाजूही कोरीच असे. तिन्ही पत्र्याच्या कडा उंचावलेल्या व मधली बाजू खोलगट त्यामुळे पत्रे एकमेकांवर ठेवल्यावर पेटीसारखे दिसत व आतील मजकूर घासला न गेल्यामुळे सुरक्षित राही. तिन्ही पत्र्यांच्या कडेला भोक पाडून त्यातून धातूची तार ओवली जाई व तारेची दोन्ही टोके एकत्र करून त्यावर राजमुद्रा ठोकली जाई. राजेलोक दानधर्म करत हे दान ताम्रपटावर नोंदवून दात्याला दिले जाई व तो एक कायदेशीर दस्तावेज असे.
दिवेआगरचा ताम्रपट महाराष्ट्रातला सर्वात प्राचीन समजला जातो.
ताम्रपट, दिवेआगर ह्या शब्दावरून मराठी आंतर्जलावरचे काही धागे आठवले. आधी ते बघावेत. लागल्यास त्यात भर घालावी.
http://mr.upakram.org/node/3732 (दिवेआगर)
http://mr.upakram.org/node/3729 (दिवेआगरचा गणपती)
http://www.misalpav.com/node/21649 (वीरगळ आणि गधेगाळ)
"हेमाडपंती म्हणजे काय" ह्या प्रश्नाचे उत्तर निश्चितपणे द्यावे असे मला काही माहीत नाही. 'A survey of Hemadpanti temples in Maharashtra' by Omkar Prasad Verma, 1973, Nagpur University असे एक छोटेखानी पुस्तक मला जालावर दिसले पण ते केवळ नावाच्या स्वरूपात. त्या पुस्तकात काही निश्चित माहिती असेल असे त्याच्या नावावरून वाटते.
पु.ग.सहस्रबुद्धेलिखित 'महाराष्ट्र संस्कृति' ह्या पुस्तकाच्या पृ. २३८ वर पुढील त्रोटक माहिती आहे. 'रामदेवराव यादवाचा प्रधान हेमाडपंत ह्याने एका विशिष्ट पद्धतीने महाराष्ट्रात अनेक देवळे बांधली म्हणून ह्या पद्धतीस 'हेमाडपंती 'असे नाव पडले. हेमाडपंती पद्धतीच्या मंदिरांची रचना चुना किंवा माती न घेता फक्त एकावर एक दगड ठेऊन केली जाते. देवालयाच्या पायाची आखणी ज्या आकाराची असेल त्याच आकाराची पण लहान अशी शिखराची बैठक असते. प्रमुख दिशांना कोन येतील असा चौकोन कल्पून एका कोनासमोर प्रवेशद्वाराची व्यवस्था केलेल्या ह्या इमारतीच्या पायाची आखणी कोनबद्ध असते. ह्या पायावर उभारलेल्या भिंतींनी जे कोन बनतात त्या सर्व कोनांच्या रेषा जमिनीपासून कळसापर्यंत गेलेल्या असतात.' पुढे अंबरनाथ येथील शिवमंदिर, सिन्नर येथील मंदिर अशी काही उदाहरणेहि उल्लेखिलेली आहेत.
'महाराष्ट्र संस्कृति -घडण आणि विकास' ह्या प्रा. ह.श्री. शेणोलीकर/प्र.न.देशपांडेलिखित पुस्तकात प.१०९ वर असा उल्लेख आढळतो की ही मध्यभारतीय शैली हेमाडपंताने महाराष्ट्रात प्रचलित केली. महेश्वर/मेहेकर/सिन्नर/अंबरनाथ/औंढे नागनाथ अशा मंदिरांचा ह्या शैलीची मंदिरे म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.
शाळेत ऐकल्याप्रमाणे आणि तसेच जालावर मिळालेल्या काही त्रोटक उल्लेखांवरून असे वाटते की अशा मंदिरांची वैशिष्टये पुढीलप्रमाणे मानता येतील. ही मंदिरे काळ्या पाषाणाचे मोठे चिरे एकमेकांवर वजनाच्या दडपणाने बसविलेले असतात. त्यांच्या जोडणुकीत चुना वा तत्सम बंधकाचा उपयोग नसतो. (बांधकामाच्या टिकाऊपणाला केवळ वजन पुरेसे पडेल काय?) बांधकामात लाकडाचा उपयोग जवळजवळ नसतो आणि दारे खिडक्याहि अगदी कमीतकमी असतात. मंदिरावर विटा वापरून बांधलेला आणि निमुळता होत गेलेला कंगोरेदार कळस असतो. त्याच्या आधारासाठी त्याच्या खाली एकमेकांशी ४५ अंश कोन करून बसविलेले आणि लहान होत जाणारे लांब चिर्यांचे चौरस असतात.
ह्या शैलीस 'हेमाडपंती' हे नाव केवळ महाराष्ट्रातच प्रचलित आहे असे दिसते. 'History of Indian and Eastern Architecture' ह्या सर जेम्स फर्ग्युसनलिखित पुस्तकात हेमाडपंताचा उल्लेखहि नाही आणि त्याच्या नावाच्या काही शैलीचाहि नाही. 'Encyclopaedia of Indian temple architecture' ह्या १९९१ साली प्रकाशित झालेल्या मायकेल माइस्टर/मधुसूदन ढाकीलिखित पुस्तकातहि अशा शैलीचा काही उल्लेख मिळत नाही.
हेमाडपंताच्या पूर्वी होऊन गेलेल्या शिलाहार राजांनी ठिकठिकाणी बांधलेली मंदिरेहि 'हेमाडपंती' आहेत असे म्हणण्याचा प्रघात आहे. ह्या सर्व गोष्टींचा आणि माहितीच्या अभावाचा विचार करता असे वाटते की अन्यत्र आधीच वापरात असलेली एक शैली हेमाडपंताच्या मार्गदर्शनाखाली महाराष्ट्रात पसरली आणि कोठेतरी (केव्हा आणि कोणामुळे हे माहीत नाही) तिला हेमाडपंताचे नाव चिकटले. महाराष्ट्रापुरते ते नाव रूढ झाले आणि एका पिढीकडून पुढच्या पिढीकडे असे संक्रमित होत गेले. महाराष्ट्रात तिला 'हेमाडपंती' म्हणता ही बाब महाराष्ट्राबाहेर कधीच प्रसारित झाली नाही. 'हेमाडपंती शैली' हा एक मराठी सांस्कृतिक प्रघात निर्माण झाला.
कोल्हापूरजवळ राधानगरीला जाताना पळसंबे म्हणून एक गाव आहे, तेथे अशीच काही मंदिरे आहेत जंगलात. एकाच शिळेत कोरलेली. सापडली तर फोटो नक्की टाकतो.
निरोप घेताना...
नमस्कार. ‘राउळी-मंदिरी’ या भारतीय मंदिरांवरच्या साप्ताहिक सदरातला हा शेवटचा लेख. गेलं वर्षभर मी दर आठवड्याला एक या क्रमानं प्राचीन भारतीय मंदिरांची ओळख सकाळच्या ‘सप्तरंग’ पुरवणीतून वाचकांना करून देत होते.
मंदिरस्थापत्याची भारतीय परंपरा फार जुनी आहे. दगडात कोरलेल्या भारतातल्या सर्वात प्राचीन लेणी आपल्याला आढळतात त्या इसवीसनपूर्व तिसऱ्या शतकातील, आजीवक पंथाच्या; पण त्याचबरोबर वेळोवेळी उत्खननांत सापडलेल्या पुराव्यांवरून सुमारे बावीसशे वर्षांपूर्वीही आपल्याकडं हिंदुमंदिरं होती असं अनुमान काढता येतं.
मंदिरस्थापत्य या क्षेत्रातील माझे गुरू आणि मूर्तिशास्त्र या विषयावरचे तज्ज्ञ डॉ. गो. बं. देगलूरकर यांच्या मतानुसार, ‘मंदिरं आणि मूर्ती ही भारतीय संस्कृतीची वैशिष्ट्यं आहेत.’ मंदिरांचा अभ्यास करण्यासाठी म्हणून मी भारतात आणि भारताबाहेरही जितकी फिरते तितकं मला हे मत जास्त जास्त पटत जातं.
गेल्या एकाच महिन्यात मी राजस्थान, कर्नाटक, महाराष्ट्र, गोवा आणि तामिळनाडू या पांच राज्यांतली मंदिरं हिंडून बघितली. या मंदिरांचा इतिहास, त्यांचा आकार, त्यांचा तलविन्यास, तिथली शिल्पकला यांचा अभ्यास करताना जाणवतं की, या सर्व मंदिरांचं स्थापत्य, आकार, बांधकामसाहित्य, शैली हे सर्व वेगवेगळं असलं तरी या सर्व मंदिरांच्या निर्मितीमागं एकच तत्त्वज्ञान आणि धर्मविचार आहे. जिवाला शिवाकडं नेण्याचा विचार.
मध्य प्रदेशातल्या सांची इथला गुप्तकाळात बांधला गेलेला साधा चौकोनी गाभारा आणि पुढं दोन खांबांची ओवरी या अतिशय साध्या मंदिरापासून ते ‘दक्षिणमेरू’ या नावानं प्रसिद्ध असलेल्या तंजावरच्या हजार वर्षं जुन्या, तेरामजली उंच शिखर असलेल्या द्रविडशैलीतल्या बृहदीश्वरमंदिरापर्यंत किंवा खजुराहोच्या नागरशैलीमधल्या अप्रतिम अशा लक्ष्मणमंदिरापर्यंत झालेला भारतीय मंदिरस्थापत्याचा प्रवास म्हणजेच भारतीय कला-विज्ञान-साहित्याचा प्रवास आहे; किंबहुना हा भारतीय संस्कृतीचाच मूर्त स्वरूपातला प्रवास आहे.
कुठल्याही परिपूर्ण मंदिराची - मग ते मोठं असो वा छोटं - सहसा गर्भगृह, त्यापुढं अनेक स्तंभांवर तोलून धरलेला सभामंडप, गर्भगृह आणि सभामंडप यांना जोडणाऱ्या छोट्या जागेत अंतराळ आणि मुख्य मंडपाबाहेर छोटा मुखमंडप अशी आडवी रचना असते. उभ्या रचनेचा विचार केला तर गर्भगृहाच्या वर मंदिराचं निमुळतं होत जाणारं उंच शिखर असतं. गर्भगृहासमोरील मंडपांवर एक तर सपाट छत असतं किंवा शिखर असलंच तर ते मुख्य शिखरापेक्षा साधारण निम्म्या उंचीचं असतं. त्यामुळे मंदिर आणि त्याचं उंच शिखर हे भाविकांना हिमालयाच्या एखाद्या उंच पर्वताप्रमाणे भासतं. मंदिर हा पृथ्वीतलावरील देवांचा प्रासाद असल्यामुळे मंदिराची वास्तू बघताना भाविकांना त्यात देवांचा निवास असलेल्या मेरूपर्वताचा किंवा भगवान शिवांचा वास असलेल्या कैलासपर्वताची प्रतिकृती दिसावी हा त्यामागचा धर्मविचार आहे.
मंदिर हे देवाचं आलय, आणि देवांचं स्थान हे मर्त्य मानवांपेक्षा वरचं, म्हणून मंदिराचं जोतं किंवा जगती उंच धरली जाते. मंदिरात प्रवेश करण्याआधी या पायऱ्या चढताना भक्तानं आपल्या क्षुद्र वासनांचा, रागा-लोभाचा त्याग करून स्वतःला आध्यात्मिकतेच्या वरच्या पायरीवर आणायचं असतं, म्हणून कामशिल्पं मंदिरात असली तरी सहसा बाहेरच्याच बाजूला असतात.
शिखर आणि गर्भगृहाच्या भिंती बाहेरून कितीही शिल्पमंडित असल्या तरीही गर्भगृह आतून मात्र अगदीच साधं आणि अनलंकृत असतं. अंधाऱ्या गर्भगृहात तेवता लामणदिवा आणि त्या दिव्याच्या सौम्य, मंद प्रकाशात दिसणारी मूर्ती किंवा शिवलिंग हे शरीराच्या अंतरात्म्याचं प्रतीक. त्याचं दर्शन करणं म्हणजे नुसतंच मूर्ती ‘बघून’ येणं नव्हे तर, पंचेंद्रियं एकवटून, एकाग्र चित्तानं त्या मूर्तीत असलेल्या ईश्वरी तत्त्वाचं ध्यान करणं आणि शेवटी तोच दैवी अंश आपल्यातही आहे याची अनुभूती घेणं हे खरं दर्शन.
मी जितकी प्राचीन मंदिरं पहिली त्या सर्व मंदिरांमध्ये मला हेच जाणवलं. आज या सदरातला हा शेवटचा लेख लिहिताना मला जाणवतंय की, भारतातल्या कितीतरी भागांत हजारो मंदिरं आहेत, ज्यांच्याबद्दल लिहायचं राहूनच गेलं. माझ्या गोव्यातली स्वच्छ, सुंदर मंदिरं - ज्यांनी सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांचा धर्मच्छळ सोसला - आधी होती त्यापेक्षाही भव्य स्वरूपात परत बांधली गेली...होयसळांची शिल्पमंडित मंदिरं, ज्यांच्याबद्दल कितीही लिहिलं तरी मनाचं समाधान होत नाही...चोळ, पल्लव आणि पांड्य राजांनी तामिळनाडूत बांधलेली देखणी मंदिरं, ज्यांच्यापैकी मोजक्याच मंदिरांवर मी या सदरात लिहिलं...बंगालची वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिरं, उत्तराखंड आणि हिमाचलमधली अत्यंत देखणी, पहाडी शैलीतली काष्ठमंदिरं, नेपाळची मंदिरं, भारतीय संस्कृतीच्या पाऊलखुणा अजूनही अभिमानानं अंगावर मिरवत असलेली आग्नेय आशियातली मंदिरं...भारतातलीच प्राचीन जैन आणि बौद्धमंदिरं...किती किती राहून गेलं!
या सदराला वाचकांचा अभूतपूर्व प्रतिसाद लाभला. दर रविवारी मला सरासरी पंधरा ते वीस ई-मेल्स यायच्या. प्रत्येक ई-मेलमध्ये एक प्रश्न आवर्जून असायचा, ‘मंदिरांवरचं तुमचं पुस्तक प्रकाशित झालं आहे का?’ या शेवटच्या लेखात मला वाचकांना सांगायला अत्यंत आनंद होतोय की, या सदरातील लेखांमध्ये आणखी विस्तृत माहितीची आणि चांगल्या फोटोंची भर घालून या लेखांचं पुस्तक लवकरच वाचकांच्या भेटीला येणार आहे. या सदरात प्रसिद्ध न झालेल्या अनेक मंदिरांचीही माहिती त्या पुस्तकात असेल. या सदराला ज्याप्रमाणे वाचकांचा भरभरून, उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभला, तसंच प्रेम त्या पुस्तकालाही लाभेल अशी आशा करते.
एखाद्या सुंदर क्षणाचा, अनुभवाचा, व्यक्तींचा, जागेचा, कशाचाही ठरवून निरोप घेणं फार अवघड असतं. कारण, त्या अनुभवानं आपल्याला खूप काही दिलेलं असतं, समृद्ध केलेलं असतं. या सदरानं मला खूप श्रीमंती दिली, अनुभवाची, भटकंतीची, ज्ञानाची, अभ्यासाची, लोकसंग्रहाची, वाचकांच्या प्रेमाची. त्याबद्दल मी खूप ऋणी आहे. फार सुंदर प्रवास होता हा; पण कुठलाही प्रवास कधी ना कधी संपतोच.‘राउळी-मंदिरी’ या सदराचा प्रवास आज इथं संपतोय.
आता थांबते; पण ‘कधीतरी पुन्हा भेटूच’ या विश्वासासह!
(सदराच्या लेखिका मंदिरस्थापत्यशैलीच्या अभ्यासक आहेत.)
(हे साप्ताहिक सदर आता समाप्त होत आहे.)
दक्षिण भारतातील ३ प्राचीन शिव मंदिरे एकाच रांगेत…हा चमत्कार म्हणावा का?
संगीत 9) आयुर्वेदीक वनस्पती 10) गोशाळा 11) अतिथीगृह 12) धर्मकार्ये 13) प्राणिसंग्रह 14) ध्यानमंदिर 15) खलबत खाना 16) ग्रंथालय 17) अनाथ बालसंगोपन 18) पाठशाळा.
मंदिरे कशी पाहावीत !!!!!!!!!!!!!!!!
http://marathahistory1.blogspot.com/2017/04/blog-post_4.html
http://marathahistory1.blogspot.com/2017/04/blog-post_4.html
गजांतलक्ष्मी आणि मंदिराचा शोध
ध
काही गोष्टी नित्यनेमाने आपण पहात असतो, परंतु त्यांचे महत्त्व लक्षात न आल्याने दुर्लक्ष करतो. बऱ्याचशा ऐतिहासिक, पुरातन वस्तू आणि वास्तूंचेही असेच होते. उरण तालुक्यातील ‘पिरकोन’ या गावातही असेच काहीसे घडत आले आहे. ‘वीरगळीं’मुळे थोड्याफार प्रकाशात आलेल्या ऐतिहासिक ठेव्याकडे लोकांचे लक्ष गेले. शिवमंदिर परिसरात असलेल्या वीरगळींचा शोध घेत असताना मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या एका टेपावरील (शेतजमिनीला लागून असलेला उंच सपाट भाग) दोन कोरीव शिल्पांचाही विचार केला गेला. पण त्यांची रचना वेगळी असल्याकारणाने त्या वीरगळी आहेत किंवा नाहीत हे ठरवता आले नव्हते. या शिल्पांचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न चालू होता. एकसमान रचना असणारी ही दोन्ही शिल्पे ‘वीरगळ’ नसल्याचे निश्चित झाल्यानंतर नव्याने त्यांचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न केला.
 |
| निमगिरी किल्ल-शिल्प |
 |
| रानसई वाडी-शिल्प |
मंदिर कुठेही गेले नाही. मंदिराचे अवशेष दुर्लक्षित अवस्थेत आजूबाजूला विखुरलेले आढळतात. काही अवशेष मंदिर बांधताना त्याखाली गाडले गेले असल्याची शक्यता आहेच. काळाने थोडीे कूस बदलली की आणखी काही अज्ञात गोष्टी समोर येतील. तोपर्यंत आपली दृष्टी आणि दृष्टीकोन शोधक ठेवूया. इतिहासाचे आणि आपल्या समृद्ध परंपरेचे भान ठेवून या ‘पिरकोन गावातील अमूल्य ठेव्याकडे’ पाहूया...
महाराष्ट्रात प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या शैलीत बांधलेली देवस्थाने आढळतात:
1. हेमाडपंती शैली : महाराष्ट्रातील बहुतांश देवस्थाने ही हेमाडपंती शैलीतील आहेत. महाराष्ट्राबाहेर ह्या शैलीतील स्थापत्य फार कमी असावे. देवगिरी यादवांच्या राजवटीत पंतप्रधान असलेले हेमाद्री पंडित (हेमाडपंत) यांनी १३व्या शतकात त्या काळात प्रचलित असलेल्या वेसर शैलीतून ही शैली विकसित केली. मुख्यतः काळा दगड व चुन्याचा वापर करून ही मंदिरे बांधली गेली आहेत. देवालय प्रांगणातल्या दगडी दीपमाळा हेमाडपंती शैलीचे वैशिष्ट्य.
उदाहरणे: औंढा नागनाथ देवस्थान, जेजुरी खंडोबा देवस्थान, तुळजाभवानी देवस्थान तुळजापूर, पंढरपुरातील विठ्ठल-रुक्मिणी देवालय, शिखर शिंगणापूर महादेव मंदिर इत्यादी
नागेश्वर देवस्थान, औंढा नागनाथ
खंडोबा देवस्थान, जेजुरी
तुळजाभवानी देवस्थान, तुळजापूर
महादेव देवस्थान, शिखर शिंगणापूर
2. वेसर शैली : ही शैली उत्तर भारतीय आणि दक्षिण भारतीय शैलींचे मिश्रण असून, हेमाडपंती शैलीपेक्षा जुनी आहे. ह्या शैलीतील अनेक प्राचीन देवस्थाने महाराष्ट्रभर आहेत. मुख्यतः चालुक्य आणि शिलाहार राजवटींच्या काळात बांधली गेलेली ही देवालये आहेत.
उदाहरणे: कोल्हापूरचे महालक्ष्मी देवस्थान, अंबरनाथचे मंदिर आणि खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर
वेसर स्थापत्यशैलीत बांधलेली आणि दुर्लक्षित केली गेलेली बरीच जुनी देवळे गावोगावी आढळतात. हेमाडपंती शैलीत बांधण्यात आलेल्या प्रारंभिक मंदिरांवरसुद्धा वेसर शैलीचा प्रभाव ठळकपणे दिसून येतो.
महालक्ष्मी देवस्थान, कोल्हापूर
अंबरेश्वर देवस्थान, अंबरनाथ
कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर
वेरूळचे कैलासनाथ मंदिर (कैलास लेणी) हे तत्काळीन स्थापत्यकलेचा कळस असावा असे म्हणता येईल. हे देवालय जगातील सर्वात मोठे 'मोनोलिथ' म्हणजे एकाच प्रचंड शिळेतून कोरलेले देवालय आहे. हे मंदिर ८व्या शतकात राष्ट्रकूट राजांनी बांधलेले असून ह्याची शैली तत्काळीन स्थानीय शैलीचे आणि द्राविड शैलीचे मिश्रण आहे. शिखर द्राविड पद्धतीचे आहे.
कैलासनाथ मंदिर, वेरूळ
ह्याव्यतिरिक्त खालील दोन शैलींची देवालये महाराष्ट्रात आहेत:
1. नागर शैली : ही उत्तर भारतीय शैली आहे. नागर शैलीतल्या मंदिरांमध्ये गाभाऱ्याचा शिखर किंवा कळस हा सर्वात उंच भाग असतो.
उदाहरण: भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग मंदिर, गणपतीपुळ्याचे गणेश मंदिर
भीमाशंकर देवस्थान, पुणे
गणपती देवालय, गणपतीपुळे
2. कोकण शैली : हे नागर शैलीचेच थोडे वेगळे रूप असून गोव्यातील बहुतेक सगळीच देवालये ह्या शैलीतील आहेत. गोव्यात ह्या मंदिरांना 'संस्थान' असे म्हणतात.
उदाहरणे : मुंबईचे सिद्धीविनायक मंदिर, सिंधुदुर्गचे कुणकेश्वर महादेव देवस्थान
सिद्धीविनायक मंदिर, प्रभादेवी
कुणकेश्वर महादेव देवस्थान, सिंधुदुर्ग
3. द्राविड शैली : ही दक्षिण भारतीय स्थापत्य शैली आहे. देवस्थानाच्या प्रवेशास असणारे उंच गोपूर ह्या शैलीचे वैशिष्ट्य. बहुतांश देवालयांमध्ये गोपुराचा कळस गाभाऱ्याच्या विमानापेक्षा (शिखरापेक्षा) उंच असतो. तसेच ध्वजास्तंभ, बळीपीठ हे द्राविड देवालयांचे इतर भाग आहेत. महाराष्ट्रात काही ठिकाणी हेमाडपंती शैलीतील मंदिरांना द्राविड पद्धतीचे गोपूर बांधण्यात आले आहेत.
उदाहरणे: तासगावचे गणपती मंदिर व गुड्डापूरचे दानम्मादेवी देवस्थान
पुण्याचे प्रती बालाजी देवस्थान हे पूर्णपणे द्राविड शैलीचे आहे.
गणपती मंदिर, तासगाव
प्रती बालाजी देवस्थान, पुणे
भारतातील अनोखं मंदिर, जिथं एकही मूर्ती नाही, पाहण्यासाठी परदेशातूनही येतात लोक
भारतातील अनोखं मंदिर, जिथं एकही मूर्ती नाही, पाहण्यासाठी परदेशातूनही येतात लोक
Lotus Temple: भारतात अनेक प्रसिद्ध मंदिरे असून यातील विविध देवतांच्या मूर्तीही वैशिष्ट्यपूर्ण असतात. परंतु, दिल्लीत असं एक मंदिर आहे, जिथं कुणी पुजारी नाही आणि मूर्तीही नाही. याला लोटस टेंपल म्हणून ओळखळं जातं. लोटस टेंपल हे बहाई धर्माचे श्रद्धास्थान म्हणून ओळखलं जातं.
01
दिल्लीतील लोटस टेंपल हे बहाई धर्मियांचे श्रद्धास्थान आहे. भारतातील सर्वात अद्वितीय मंदिरांपैकी हे एक मानले जाते. या मंदिराचं वैशिष्ट्य म्हणजे येथे कोणतीही मूर्ती नाही आणि धार्मिक विधीही केले जात नाहीत. त्याऐवजी, विविध धर्मांशी संबंधित पवित्र ग्रंथ येथे वाचले जातात. विविध धर्म आणि संस्कृतींच्या संगमाचे ते प्रतीक बनतात.
02
लोटस टेंपलची वास्तुकलाच मंदिराचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य आहे. ही इमारत 27 मुक्त-स्थायी संगमरवरी पाकळ्यांनी बनलेली असून ती कमळाच्या फुलासारखी दिसते. या पाकळ्या नऊ भागांमध्ये विभागलेल्या तीन गुच्छांमध्ये आहेत. मंदिराचा मुख्य दरवाजा 40 मीटरपेक्षा जास्त उंच असून इथं नऊ दरवाजे आहेत. मंदिरात एकावेळी 2,500 लोकांची क्षमता असलेलं प्रार्थनागृह आहे.
03
लोटस टेंपल हे केवळ त्याच्या वास्तुकलेसाठीच नाही तर शांत आणि आध्यात्मिक वातावरणासाठीही प्रसिद्ध आहे. येथे येणारे लोक शांतता आणि एकाग्रतेचा अनुभव घेतात. विविध धर्मांच्या पवित्र ग्रंथांचे पठण आणि भक्तीची भावना इथं येणाऱ्यांना एक नवी ऊर्जा देते.
TOP VIDEO
निलेश राणे यांचा शिवसेनेत प्रवेश; नारायण राणेंची प्रतिक्रिया
04
दिल्लीतील नेहरू प्लेस परिसरात असलेलं लोटस टेंपल 1986 मध्ये सर्वसामान्यांसाठी खुलं करण्यात आलं. प्रसिद्ध इराणी वास्तुविशारद फरीबर्ज साहबा यांनी हे बांधलं होतं. मंदिर संगमरवरी बनलेले असून त्याची रचना कमळाच्या फुलाच्या पाकळ्यांच्या रूपात करण्यात आली आहे.
No comments:
Post a Comment