जोर्वे संस्कृती

सिंधूसंस्कृती आणि महाराष्ट्रातल्या आद्य वसाहती

  हडप्पा संस्कृती ते जोर्वे संस्कृती

  सिंधूसंस्कृती म्हणलं की आपल्या डोळ्यापुढे प्रामुख्याने येतात ती आताच्या पाकिस्तानमधे उदयाला आलेली आखीवरेखीव नियोजनबद्ध शहरं आणि भरभराटीचा व्यापार. पण त्यावेळी भारताच्या इतर प्रदेशांमधे, विशेषतः महाराष्ट्रात, काय परिस्थिती होती? इथल्या लोकसमूहांची जीवनशैली कशी होती? सिंधूसंस्कृतीचे आणि त्यांचे काही आपसात संबंध होते का? एक ना अनेक प्रश्न आपल्या सगळ्यांनाच कधी ना कधी पडलेले असतात. त्यातल्याच काही प्रश्नांचा थोडक्यात घेतलेला हा मागोवा...  

सिंधू संस्कृती  (इ.स.पू. २५००- इ.स.पू. १७००) :

   नद्यांच्या काठावर मानवी संस्कृती स्थिर झाली आणि याच महाराष्ट्रातील नद्यांच्या काठाला लहान मोठी नगरे उभी राहिली. ऋग्वेदामध्ये सिंधू, सरस्वती यांसारख्या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केलेले आपल्याला आढळते. मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करायचा असेल तर या नद्यांचा देखील अभ्यास करणे फार महत्त्वाचे ठरते तसेच त्या नदीकाठी वसलेल्या किंवा विकसित झालेल्या वसाहतींचा अभ्यास करणे हे देखील महत्त्वाचे असते. आजपर्यंत मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करताना बरीचशी ठिकाणे ही पुरातत्वीय अभ्यासकांना महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी सापडली आहेत त्यातील बहुतांश ठिकाणे नदीकाठी सापडलेली आहेत. भारतामधील नदीच्या काठी वसलेल्या संस्कृतीची उत्तम उदाहरणे म्हणजे प्राचीन सरस्वती नदीकाठी वसलेले कालीबंगन येथे ‘घग्गर’ संस्कृतीचे अवशेष सापडलेले आपल्याला बघायला मिळतात.

    या नद्यांच्या काठी मानवी संस्कृती वसत गेली आणि मानवाचा विकास होत गेला हे आपल्याला या नद्यांच्या काठावर आढळणाऱ्या मानवी वसाहतींच्या अवशेषांवरून समजते. प्रागैतिहासिक काळापासून या संपूर्ण खोऱ्यामध्ये विविध संस्कृती नांदल्या आणि विविध मानवी संस्कृती या महाराष्ट्रात उदयाला आल्या असे आपल्याला दिसते.

इ.स.पूर्व दहा ह्जार वर्षांपासून वायव्येकडून भारतीय द्वीपकल्पात स्थलांतरितांचे आगमन सतत होत आलेले आहे. या स्थलांतरितांनी आपली संस्कृती सिंधू–सरस्वती खोर्‍यांत स्थापन केली. ही संस्कृती इ.स.पूर्व २००० पर्यंत अबाधित राहिली. या लोकांचा दख्खनच्या पठारावर राहणार्‍या आणि मूलतः मलै द्वीपकल्प किंवा अंदमान–निकोबार बेटे येथून आलेल्या लोकांशी फारसा काहीच संबंध न आल्याने त्यांच्यात रोटीबेटीचे व्यवहार झाले नाहीत व त्यांची संस्कृती दख्खनच्या पठारावरील लोकांपेक्षा भिन्न राहिली. या अहवालात ही गोष्ट स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे की पूर्वज उत्तर भारतीय व पूर्वज दक्षिण भारतीय यांच्यामधील जनुकीय मिश्रण या कालापर्यंत झालेले आढळून येत नाही.

      सुमारे दहा लाख चौरस किलोमीटर पसरलेल्या नागरी सिंधू संस्कृतीच्या सीमा पाकिस्तान-इराणच्या सीमेपासून ते गुजरातपर्यंत विस्तारलेल्या होत्या. आजच्या भारतासारखीच जशी अवाढव्य शहरं होती तशीच छोटी खेडेगावं, वाड्या-वस्त्या पण होत्या. शहरी व्यापार्‍यांपासून भटक्या मेंढपाळापर्यंत सगळ्या प्रकारचे लोक या भूभागात परस्परसान्निध्यात रहात होते. सिंधूसंस्कृतीच्या नागरी कालखंडात (इ.स.पू. २६०० - २०००) भारतीय उपखंडाच्या बहुतेक सर्व प्रदेशांमधील लोकसमूह भटक्या शिकारी जीवनाकडून स्थायी शेतकरी जीवनाकडे वाटचाल करत होते असं दिसतं. यातल्या शेजारपाजारच्या लोकसमूहांशी सिंधूसंस्कृतीचे देवाणघेवाणीचे संबंध होते याचे पुरातात्त्विक पुरावेही उपलब्ध आहेत.

   सुमारे ५००० वर्षांपूर्वी जगातील प्रमुख चार नद्यांच्या काठी मानवी संस्कृती निर्माण झाल्या. यामध्ये तैग्रीस आणि युफ्रेटिस नक्ष्यांच्या काठी मेसोपोटेमिया संस्कृती, नाईल नदीकाठी इजिप्तची संस्कृती, सिंधू नदीच्या काठी सिंधू संस्कृती आणि हो-हँग-हो नदीच्या काठी चिनी संस्कृतीचा उदय झाला. नद्यांच्या किनाच्याजवळील गाळाची व सुपीक मृदा, शेतीस योग्य वातावरण व पाण्याचा उपयोग करून मानवाने शेतीतून अन्नोत्पादने वाढवली. अन्नधान्यांचे अतिरिक्त उत्पन्न वाढल्याने काही मानवांनी शेती कार्यास पूरक व्यवसाय, घरांची निर्मिती, धातू उद्योग अशा प्रकारचे कार्य करण्यास सुरुवात केली. या वस्तूंच्या देवाण-घेवाणीसाठी ग्रामीण समुदायात राहणारा मनुष्य मोठ्या संख्येने एकत्र येऊन राहू लागला व यातूनच नागरी संस्कृतीची निर्मिती झाली.

    सिंधू संस्कृतीचा शोध  : - 

    सिंधू संस्कृतीचा पहिला उल्लेख चाल्र्स मेसन यांनी १८२६ मध्ये केला; परंतु सिंधू संस्कृतीची खरी ओळख १९२०-२१ साली लाहोर-मुलतान रेल्वेसाठी खोदकाम करताना सापडलेल्या विटा, मुद्रा व इतर पुरातत्त्वीय अवशेषांमुळेच झाली. जॉन मार्शल, राखालदास बॅनर्जी, दयाराम सहानी, माधव स्वरूप वत्स इ. पुरातत्त्व विद्वानांच्या परिश्रमपूर्वक उत्खननामुळे एका अतिप्राचीन संस्कृतीचा शोध लागला. दयाराम सहानी यांनी १९२१ मध्ये या संस्कृतीतील ‘हडप्पा' शहराचा उत्खननातून शोध लावला. हडप्पा' हे शहर सिंधू संस्कृतीमधील सर्वप्रथम उत्खननीत स्थळ असल्याने व सिंधू संस्कृतीच्या इतर उत्खननित शहरातील सर्वच लक्षणे या शहरात आढळत असल्याने सिंधू संस्कृतीलाच 'हडप्पा संस्कृती' असे ही म्हणतात.

   स्थान-विस्तार  : -

   पूर्वेस आलमगीरपूर, पश्चिमेस सुत्केगेंडोर, दक्षिणेस महाराष्ट्रातील दायमाबाद व उत्तरेस जम्मूमधील मांडा अशा याच्या सीमा आहेत. पूर्व पश्चिम १६०० किमी व दक्षिण उत्तर ११०० किमी याची लांबी, रुंदी असून एकूण १२,९९,६०० चौकिमी भारताचा भाग याने व्यापला आहे. पंजाब, राजस्थान, गुजरात, बलुचिस्तान, हरियाणा व महाराष्ट्र इत्यादी प्रदेशात या संस्कृतीचा विस्तार झाला आहे.

   सिंधू संस्कृतीची वैशिष्ट्ये  : -

    हडप्पा, मोहनजोदडो, रंगपूर, सुरकोटडा, कालीबंगन, रोपड, दायमाबाद, मेहरगढ, चहूदंडो, ढोलवीरा अशा ४०० हून अधिक ठिकाणच्या उत्खननित अवशेषांवरून सिंधू संस्कृतीची पुढील काही वैशिष्ट्ये दिसून येतात. 

१) सिंधू संस्कृती ही कास्ययुगीन संस्कृती आहे.

२) ही एक नागरी व व्यापार प्रधान संस्कृती आहे.

३) सिंधु संस्कृतीमध्ये सामाजिक व धार्मिक वैमनस्यांचा अभाव आहे. 

४) अन्य संस्कृतीशी सिंधू संस्कृतीचे व्यापारीक संबंध असल्याचे उत्खननीत पुराव्यांवरून समजते.

५) सिंधू संस्कृतीमधील लोकांना लिपीचे ज्ञान होते.

६) सिंधू संस्कृती ही एक शांतताप्रिय संस्कृती होती.

७) सिंधू संस्कृतीमध्ये मंदिरांचा अभाव दिसून येतो.

८) सिंधू संस्कृतीमधील वजनमापात समानता दिसून येते.

९) सिंधू संस्कृतीच्या सर्व नगरांना तटबंदी होती. .

१०) सिंधू संस्कृतीमध्ये नगर नियोजनास महत्त्व होते.

 सिंधू संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कारणे  : -

    सिंधू संस्कृतीच्या  -हासांच्या कारणाबाबत इतिहासकारांनी विविध मते नोंदवली आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, हवामानातील बदल, सिंधू नदीच्या प्रवाहाच्या दिशेत बदल, सततचा दुष्काळ यामुळे लोकांनी स्थलांतर केले असावे. त्यामुळे या संस्कृतीचा -हास झाला असावा. तसेच काही इतिहास संशोधकांनी आर्यांच्या आक्रमणामुळे, व्यापारातील मंदीमुळे व भूकंपासारख्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे ही संस्कृती नष्ट झाली असावी, असे मत नोंदवले आहे. सुमारे इ. स. पू. १७५० च्या दरम्यान सिंधू संस्कृतीचा -हास झाला असावा.

महापाषाणयुगीन संस्कृती (Megalithic Age) :

    'Megas' म्हणजे मोठा व 'litho' म्हणजे दगड या दोन शब्दांपासून Megalith म्हणजेच मोठा दगड हा शब्द बनला आहे. मृत्यूनंतर मृताच्या दैनंदिन व आवडीच्या वस्तू त्यासोबतच पुरल्या जात व याजागी त्याची स्मृती म्हणून एक मोठा दगड किंवा दगडाचा ढीग विशिष्ट पद्धतीने ठेवला जाई. दफनासाठी वापरलेल्या या  पाषाणाच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे या कालखंडाला ‘महापाषाण युग असे म्हणतात. महाराष्ट्रातील महापाषाण युगाचा काळ हा इ. स. पू. १००० वर्षांपूर्वीचा आहे. ही एक लोहयुगीन संस्कृती आहे. महाराष्ट्रात धुळे जिल्ह्यातील रंजाळा, जळगाव जिल्ह्यातील बहाळ, टेकवाड़े तसेच नागपूर जिल्ह्यातील माहरझरी इ. ठिकाणी याचे अवशेष प्राप्त होतात.

हाराष्ट्रातून प्राप्त महापाषाण उत्खननाद्वारे या काळाची पुढील वैशिष्ट्ये दिसून येतात.

१) या काळातील मृत अवशेष शिलावर्तुळात, खड्ड्यात व शवपेटीत   ठेवल्याचे अनेक सांगाडे उत्खननातून प्राप्त होतात.

 २) मृताबरोबर लोखंडी भाले, तलवारी, कट्यारे, कु-हाडी अशा हत्यारांचे  अवशेष प्राप्त झाले आहेत.

३) गहू, ज्वारी, बाजरी, उडीद, तांदूळ यांचे उत्पादन या काळात घेतले     जाई.

 ४) कुत्रा, बैल, घोडा, गाय, हरिण, रानडुक्कर, बकरा इ. प्राण्यांचा मांसाहारासाठी वापर केला जाई.

 ५) या काळातील मानव मातीच्या घरात, कच्च्या विटा व कुडांनी     बांधलेल्या घरात राहात असत.

 ६) या काळातील मानव सोने, चांदी, ब्राँझ धातूपासून बनवलेले अलंकार    वापरत असत.

 ७) विदर्भातील नैकुंड येथे लोह शुद्ध करण्याची भट्टी सापडली आहे.  यावरून धातू व्यवसाय हा या काळात मोठ्या प्रमाणात  चालत असल्याचे संकेत प्राप्त होतात.  

 ८) या काळातील मानवांनी शेतीबरोबरच पशूपालनासही महत्त्वदिले होते.कुंभाराच्या चाकावर मृदभांडी बनवणे, त्यावर चित्रकला, नक्षीकाम व  भाजून पक्के बनवणे यामध्ये ते कुशल असल्याचेपुरावे मिळतात.

९) काच, दगडी मणी, नीलमणी यांचाही वापर अलंकार म्हणून करत    असत.

ताम्रपाषाण युग ( Chalcolithic Age)

  सिंधू–सरस्वती खोर्‍यांतील जलस्त्रोत जसजसे आटू लागले तेंव्हा येथील रहिवाशांनी पूर्वेकडे आणि दक्षिणेकडे स्थलांतर चालू केले. या कालात इनामगाव सारख्या अनेक वस्त्या निर्माण झाल्या असणार. 

     दख्खनचं पठार मात्र या सांस्कृतिक देवाणीघेवाणीच्या मुख्य धारेपासून थोडंसं दूर होतं. महाराष्ट्रात आदिमानवाचा वावर सुमारे ७ -८ लाख वर्षांपासून होता असे दिसून येते. सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात शेतीच्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार व्हायला हळुहळू सुरूवात झाली. आपल्या आधी राजस्थान, गुजरात, माळवा या प्रदेशांमधे शेती करणारा समाज उदयाला आला होता. त्यांच्याकडूनच उपजीविकेच्या या नव्या तंत्राची ओळख दख्खनच्या पठारावर रहाणार्‍या मानवसमूहाला झाली असं दिसतं. सर्वात प्रथम तापीच्या खोर्‍यात, खानदेशात या वसाहती उदयाला आल्या असं दिसतं. सुरुवातीची गावं हंगामी होती, जितकी शेतीवर तितकीच शिकार आणि पशुपालनावर अवलंबून होती. अशी हंगामी गावं लौकरच कायमस्वरूपी स्थिरावली, शेतीच्या तंत्रातही प्रगती झाली आणी त्यांचे रूपही पालटले. आजवर महाराष्ट्रात अशी सुमारे दीडशेच्यावर स्थळं उजेडात आली आहेत. या लोकसमूहांना अजून लोहतंत्रज्ञान अवगत झालेलं नव्हतं. फक्त तांबं आणि दगड यांचा वापर ते करत असत म्हणून त्यांना ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती असं म्हणलं जातं.

सुरुवातीच्या या हंगामी गावांमधली लोकं गोल खड्डा करून त्यावर झोपडी बांधून रहात असत. त्यांची मातीची भांडी फारशी पक्की भाजलेली नसत. लाल रंगावर काळ्या-तपकिरी रंगाची नक्षी किंवा काळ्या रंगावर लाल नक्षी काढलेली असे. यात विविध प्राणी, पक्षी, शस्त्रास्त्रं अशी चित्रसंपदा आढळते. मात्र सुमारे इ.स.पू १८०० च्या आसपास या वसाहतींमधे सांस्कृतिक बदल झालेले दिसायला लागतात. परत एकदा गुजरातमधल्या वसाहती याला कारणीभूत होत्या.

    सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वीपासून आपल्याला या दख्खनच्या आद्य वसाहती आढळायला लागतात. सुरुवातीला बहुदा हंगामीच असणारी छोटी छोटी गावं, वाड्या पुढच्या हजार वर्षांत व्यवस्थित स्थिरावतात. पूर्ण दख्खनभर अशी अनेक स्थायी गावे, त्यांना संलग्न/ स्वतंत्र अशा हंगामी वाड्या-वस्त्या पसरलेल्या होत्या असे दिसते. नदीनाल्यांच्या काठाला, काळ्याकरंद सुपीक जमिनीच्या सान्निध्यात, चराऊ कुरणांच्या जवळपास, कधीतरी गारगोटीचे दगड जिथे विपुल प्रमाणात मिळतात त्या ठिकाणाच्या आसपास अशा विविध प्रकारच्या परिसरांमध्ये या लोकसमूहांचा वावर होता. पण दख्खनचे पर्यावरण, पाऊसमान तेव्हाही आजपेक्षा फार वेगळे नव्हते. तेव्हाही दख्खन अर्धदुष्काळीच होता. त्यामुळे बहुतेक गावं वसवताना साहजिकपणेच जलस्रोतांशी सान्निध्य हा एक महत्वाचा निकष होता असे दिसून येते.

लोखंड गाळायचं तंत्रज्ञान अजून अवगत झालं नव्हतं. तांबे आणि दगड यांची हत्यारं औजारं वापरली जात असत. म्हणूनच त्यांना पुरातत्वात ताम्रपाषाण युग असे म्हणले जाते. शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी, जंगलातून फळे कंदमुळे इत्यादि गोळा करणे यावर या समाजांची उपजीविका होत असे. आपसात देवाणघेवाणही होतच असे. पार कर्नाटक आणि गुजरात राजस्थानपर्यंतच्या प्रदेशांशी यांचे देवाणघेवाणीतून संपर्क होते. मात्र नाणी नव्हती, चलनव्यवस्था नव्हती, शहरे नव्हती, राजसत्तेची चौकट नव्हती आणि बांधीव शासनयंत्रणाही नव्हती. फक्त कुटु़ंब आणि कुल यांच्या चौकटीत वावरणारे हे समाजगट होते आणि आपसातच गावप्रमुखांद्वारे कारभार चालत असे.

    सुमारे इ.स.पू २००० पासून सिंधुसंस्कृतीची नागरी व्यवस्थेचा र्‍हास होण्यास सुरुवात झालेली दिसते. पर्यावरणीय प्रतिकूलता, जवळजवळ ठप्प झालेला परदेशी व्यापार अशा आणि इतर कारणांमुळे नगरं उजाड झाली, लेखनकला विस्मृतीत जायला लागली आणि सगळा समाज परत एकदा ग्रामीण संस्कृतीकडे परतला. गुजरातेतल्या सिंधू संस्कृतीच्या वसाहतीही याला अपवाद नव्हत्या. तिथे आधीपासूनच असलेल्या स्थायी शेतकरी वसाहती आता पर्यावरणीय प्रतिकूलतेमुळे अर्धभटक्या पशुपालक झाल्या आणि चराऊ कुरणांच्या शोधात सोनगढच्या खिंडीतून खानदेशाकडे येऊ लागल्या. आणि त्यांच्याशी असलेल्या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीतून, त्यांच्या इथे झालेल्या स्थलांतरातून सिंधूसंस्कृतीच्या जीवनशैलीचा प्रभाव खानदेश आणि प्रवरेच्या खोर्‍यात असलेल्या लोकसमूहांवर झालेला दिसतो.

   सिंधू संस्कृतीच्या उत्तर काळात महाराष्ट्रातील काही भागात   तांब्याचा वापर करून कृषीप्रधान संस्कृती निर्माण झाल्या. या काळातील अवजारे व हत्यारे ही ताम्र (तांबे) व पाषाणांच्या संयुक्त वापराने बनवलेली असल्याने या कालखंडाला ‘ताम्रपाषाण युग' असे म्हणतात.

   महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण स्थळे व कालखंड : - प्रकाशे, नेवासे, चांदोली, सोनगाव, टेक्वाडे, सावळदे, दायमाबाद, बहाळ अशा महाराष्ट्रातील अनेक ठिकाणी ताम्रपाषाण संस्कृतीचे अवशेष प्राप्त झाले आहेत व याचा कालखंड सुमारे इ. स. पू. २२०० ते इ. स. पू. १००० असा मानण्यात येतो. पुरातत्त्व विद्वानांनी उत्खननीत ताम्रपाषाण युगीन स्थळांचे सावळदा संस्कृती, उत्तर सिंधू, दायमाबाद, माळवा व जोर्वे संस्कृती असे विभाजन केले आहे.

     ताम्रपाषाण युगाची वैशिष्ठ्ये  : -

१) गृहरचना - ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या लोकांची गृहरचना उत्कृष्ट व  योजनाबद्ध होती. ही      घरे आयताकृती तसेच गोलाकार असत.यातील आयताकृती घरे कुडाच्या भिंतींची असते. तर गोलाकार घरे झोपड्यांसारखी असत.घरासाठी भाजलेल्या विटांचा वापर केला जाई.

२) उत्खननीत भांड्यामध्ये गोलाकार भांडी, वाडगे, लोटा, उथळ तळाची भांडी मिळतात. त्यावर हरिण, मोर, चित्ता, बैल, पक्षी इत्यादींची चित्रे काढलेली आढळतात.

३) हत्यारे - ताम्रपाषाण युगीन लोकांनी दगड व हाडांच्या बरोबरच हत्यारे व अलंकार बनवण्यासाठी तांब्याच्या धातूचा वापर करण्याचे तंत्र विकसित केले. चालकोपायराईटचा उपयोग तांब्याच्या धातूला वितळवण्यासाठी करत असत. तांब्यापासून कुन्हाडीचे पाते, टोकदार हत्यारे, चाकू, बाण, भाल्याचे टोक बनवत असत.

४) कृषी जीवन - ताम्र व पाषाण यांच्या संयुक्तिक वापराने शेतीसाठी उपयुक्त अवजारांची निर्मिती केल्याचे दिसते. ताम्रपाषाण संस्कृतीतील हे लोक शेती करू लागल्याने त्यांच्या स्थायी स्वरूपाच्या वास्तव्यातून खेडी निर्माण झाली व यातूनच ग्रामीण महाराष्ट्राचा प्रारंभ झाला. या काळात गहू, तांदूळ, मसूर, मूग, उडीद, बाजरी इ. धान्ये पिकवली जात. तर गाय, बैल, म्हैस इ. प्राणी पाळले जात. उत्खननातून सापडलेल्या मासे पकडण्याच्या गळावरून मासेमारीचा व्यवसाय या काळात मोठ्या प्रमाणात असल्याचे दिसते.

५) समाजजीवन व धार्मिक संकल्पना - या काळातील मानव हा शाकाहार व मांसाहारांचा अन्नामध्ये समावेश करत. कंदमुळे व फळे याबरोबरच दुधाचाही आहारात समावेश करत. मनोरंजनासाठी सामूदायिक शिकार, प्राण्यांच्या झुंजी हे खेळ प्रचलित होते. उत्खननातून प्राप्त मातृदेवीच्या मूर्तीवरून हे मातृपूजा व प्राणी पूजा करत असावेत.

६) अलंकार - ताम्रपाषाण युगीन मानव शंख-शिंपल्यांच्या बांगड्या, तांबे धातूपासून बनवलेली आभूषणे, दगडी मणी व हस्तिदंताचीही सौंदर्य प्रसाधनांसाठी वापर करत असत. बांगड्या, अंगठ्या, कर्णफूले इ. अलंकारांचा हे लोक वापर करत असत.

७) दफन पद्धती- ताम्रपाषाण युगीन लोकांचा मरणोत्तर जीवनावर विश्वास असल्याचे उत्खननात, मृत अवशेषांच्या पुराव्यांवरून दिसून येते. मृतदेह पुरण्यासाठी दफनकुंभ व शवपेटीचा वापर करत. मृताच्या दैनंदिन वापरातील वस्तू मृतासोबतच पुरल्याचे दिसून येते.

भारतातील ताम्रपाषाणयुगीन गाव - वसाहती 

    भारतात  ज्या कालखंडातील  हत्यारे व  उपकरणांसाठी पाषाणाबरोबरच प्रथम तांब्याचा उपयोग होऊ लागला, या कालखंडाला ‘ताम्रपाषाणयुग’ असे म्हटले जाते. या कालखंडात तांबे वितळवण्याचे तंत्र भारतातील मानवाने  चांगलेच आत्मसात केलेले होते.या कालखंडात तांब्याच्या कुऱ्हाडी, छिन्न्या आणि अनेक प्रकारचे छोटी शस्त्र तयार झालेले आहेत. याशिवाय तांब्याचे अनेक उपकरणे आणि अलंकारही उत्खननात सापडले आहेत.  या कालखंडात तांब्याची व मातीची भांडी आढळतात. ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती म्हणजे तांबे आणि दगड या दोहोंची हत्यारे वापरणार्‍या लोकांची संस्कृती होय. नैसर्गिक आपत्तीमुळे हडप्पा संस्कृती काळातील लोकांना स्थलांतर करावे लागले. ते लोक जेथे नव्याने वसले, तेथे गाव-वसाहती या स्वरुपात नवीन संस्कृती उदयाला आल्या.या नवीन संस्कृतीचा प्रसार भारतात राजस्थान, गुजरात,बिहार,बंगाल,ओरिसा, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र आणि गंगेचे खोरे या प्रदेशात झाला.या संस्कृतीना ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती  म्हणतात. 

    उत्तर हडप्पा संस्कृती काळातील स्थलांतरित लोक जेथे जेथे पोहोचले तेथे स्थानिक संस्कृतीमध्ये ते मिसळून गेले. या ठिकाणी भांडी घडवणे, तांब्याच्या वस्तू बनवणे, शेती करणे या गोष्टींचे स्थानिक लोकांना ज्ञान दिले. त्यातून  प्रादेशिकतेनुसार वैशिष्ट्यांचे वैविध्य दर्शविणाऱ्या वसाहतींच्या स्वरूपातील नवीन संस्कृती उदयाला आल्या. ग्राम-वसाहतीच्या रचनेत नागरी हडप्पा काळातील शिस्त दिसत  नाही. हडप्पा येथील ‘एच’ या दफनस्थळातील मिळालेल्या अस्थीकुंभावरील नक्षीचे नमुने हे वेगळ्या प्रकारचे आहेत.त्यामध्ये चंद्र,सूर्य,मासे, हरीण आणि मोर या प्रतीकांचा वापर केलेला दिसतो. अस्थीकुंभावरील मोराच्या पोटात मृताचे शरीर दाखवलेले आहे. उत्तर हडप्पा संस्कृतीचे लोक आर्य होते,असे काही पुरातत्वज्ञाचे मत आहे,पण हे लोक निश्चित कोण होते, हे ठरविण्यासाठी अधिक संशोधनाची गरज आहे.

राजस्थान --

 ‘आहाड’ किंवा ‘बनास’ संस्कृती- राजस्थानमधील मेवाड प्रदेशातील ही संस्कृती हडप्पा संस्कृतीची समकालीन संस्कृती आहे. तिचा कालखंड इ.स.पू. ४०००  इतका प्राचीन आहे. उदयपूर जवळच्या आहाड येथे सर्वप्रथम तिचा शोध लागला, म्हणून तिला आहाड  संस्कृती असे म्हणतात. आहाड  संस्कृतीला ‘बनास संस्कृती’ असेही म्हणतात; कारण ही संस्कृती बनास नदीच्या उपनदीवर वसलेली आहे.

      बालाथल आणि गिलुंड ही या  संस्कृतीची महत्त्वाची स्थळे आहेत. बालाथल येथे मोठ्या प्रमाणावर मातीच्या भांड्यांचे  उत्पादन होत होते.त्याचा पुरवठा आहाड संस्कृतीच्या इतर गाव- वसाहतींना केला जात होता. आहाड संस्कृतीच्या मातीच्या भांड्यांमध्ये काळी आणि तांबडी भांडी महत्वाची आहेत.ती चाकावर घडवलेली असत.त्यांचा आतील भाग आणि तोंडाजवळचा भाग  काळा आणि उरलेला भाग तांबडा असे. गेरू रंगाची भांडी वापरणाऱ्या लोकांच्या संस्कृतीचा राजस्थानातील काळ इ.स.पू. 3000  वर्षे इतका प्राचीन आहे.

 मातीच्या भांड्याबरोबरच मातीचे बैल, शंखांच्या वस्तू, दगडी पाती, छिन्न्या, बाणाची अग्रे, तांब्याची हत्यारे यासारख्या वस्तू  मोठ्या प्रमाणात मिळाल्या. बालाथल  येथील घरे पक्क्या विटांची (इंग्लिश बॉण्ड पद्धत) बांधली होती. बालाथलभोवती तटबंदी होती. हडप्पा संस्कृतीशी  असलेल्या संबंधाचा पुरावा आहे. हडप्पा संस्कृतीचे लोक आहाड संस्कृतीच्या लोकांकडूनच तांबे आणि तांब्याच्या वस्तू आयात करत असावेत,असे दिसते. तांबे वितळवून ते शुद्ध करण्याचे ज्ञान त्यांच्याकडे होते. राजस्थानातील खेत्री येथील तांब्याच्या खाणींमधून हे लोक तांबे मिळवत होते.

गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृती-

     गणेश्वर-जोधपुरा  संस्कृतीच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कृतीची अनेक  स्थळे राजस्थानातील  खेत्री परिसरात सापडले आहेत.  या गाव-वसाहती  हडप्पापूर्व काळातील  होत्या.  गणेश्वर येथील उत्खननामध्ये तांब्याचे  बाण आणि भाले यांचे अग्रे,  मासेमारीचे गळ,बांगड्या, छिन्न्या यासारख्या वस्तू आणि आणि मातीची भांडी मिळाले. गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृतीचे लोक हडप्पा संस्कृतीच्या लोकांना तांब्याच्या वस्तू पुरवत असत.

गंगेचे खोरे- 

    गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी- गेरू रंगाच्या भांड्यांची खापरे नदीच्या पात्रात सापडतात. सहसा पाण्याच्या प्रवाहामुळे ती झिजलेली आणि ठिसूळ झालेल्या अवस्थेत सापडतात.  या संस्कृतीची स्थळे पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशचा पश्चिमेकडील भाग एवढ्या विस्तीर्ण प्रदेशात सापडतात. गंगा-यमुना या नद्यांच्या दुआबात इ.स.पू. 2000 च्या सुमारास नांदत होती. 

     या काळातील लोक स्थिर  गाव-वसाहतीमध्ये राहत होते. त्यांची घरे, घरातील जमिनी  चोपून तयार केलेल्या आहेत. त्या घरांच्या आतमध्ये चूली, मातीच्या पक्क्या  भाजलेल्या पुरुषरुपी बाहुल्या, बैल गाईगुरांची हाडे, तांदूळ ,सातू यासारख्या वस्तू सापडल्या. यावरून या संस्कृतीचे लोक  स्थिर गाव- वसाहतींमधून राहत होते आणि ते शेती करत होते, हे स्पष्ट होते. भारतातील ताम्रनिधी प्रामुख्याने उत्तर प्रदेश, बंगाल, बिहार, ओडिसा आणि मध्य प्रदेश येथे मिळाले आहेत. ताम्रनिधीमधील वस्तूंचे स्वरूप पाहता त्या घडवणारे कारागीर तांब्याच्या वस्तू घडवण्यात निष्णात होते, हे स्पष्ट आहे. गेरू रंगाची भांडी वापरणाऱ्या लोकांची संस्कृती आणि ताम्रनिधी हे काही ठिकाणी जवळच्या परिसरात सापडतात.  त्यामुळे ताम्रनिधीतील वस्तू घडवणारे कारागीर गेरू रंगाच्या भांड्याच्या संस्कृतीचे होते, असे मानले जाते.

     ही संस्कृती उत्तर हडप्पा संस्कृती काळातील स्थलांतरित लोकांची आहे, असे काही पुरातत्वज्ञांचे मत होते. तर काही पुरातत्त्वज्ञ गंगा-यमुना नद्यांच्या दुआबात सापडलेल्या ताम्रनिधींचा संबंध वैदिक आर्यांशी  जोडतात. या संस्कृतीचे मूलभूत लक्षण असलेली गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी यांच्यामध्ये असलेल्या सान्निध्यामुळे ती एक स्वतंत्र संस्कृती असावी, असाही एक मतप्रवाह आहे. बंगाल, बिहार, ओरिसा आणि मध्य प्रदेशामध्ये ताम्रनिधी मिळाले असले तरी गेरू रंगाची भांडी या प्रदेशांमध्ये मिळत नाहीत. या राज्यांमध्ये ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतींची स्थळे उजेडात आली आहेत. बिहारमधील चिरांड, सोनपूर येथील उत्खननात काळी आणि तांबडी मातीची भांडी मिळाली. या भांड्यांचे घाट (बनावट) हडप्पा संस्कृतीतील  भांड्यांच्या  घाटांसारखे आहेत. हडप्पा संस्कृतीच्या उतरणीच्या काळात या लोकांनी बंगाल, बिहार,ओडिसा या प्रदेशात स्थलांतर केले. ताम्रपाषाण संस्कृतीचे मूलभूत लक्षण म्हणजे गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी होय. शिवाय बंगाल आणि ओडिसातील ताम्रपाषाणयुगीन स्थळांमधील  मातीच्या भांड्यांवर हडप्पा संस्कृतीचा प्रभाव आहे. 

त्यामध्ये वाडगे, कुंडे यांची घडणही हडप्पा संस्कृतीशी साम्य दर्शवणारी आहे.यावरून असे अनुमान काढले जाते की, हडप्पा संस्कृतीचे लोक बिहारपर्यंत पोहोचले होते. 

मध्य प्रदेश : कायथा संस्कृती -

   मध्य प्रदेशातील कायथा जि.उज्जैन येथे या संस्कृतीचे अवशेष सर्वप्रथम सापडले, म्हणून तिला कायथा संस्कृती म्हणतात.  कायथा संस्कृती  नागरी हडप्पा संस्कृतीची समकालीन  होती. याचा शोध प्रसिद्ध पुरातत्त्वज्ञ डॉ. वाकणकर यांनी लावला. कायथा  संस्कृतीच्या लोकांचे जीवन शेती आणि पशुपालनावर अवलंबून होते.  हे लोक प्रामुख्याने हाताने बनवलेली मातीची भांडी, गारगोटीच्या दगडांपासून बनवलेली सुक्ष्मास्त्रे वापरत होते.

याशिवाय कायथा येथील घरांमध्ये तांब्याच्या कुऱ्हाडी आणि बांगड्या, मौल्यवान खड्यांचे मणी असलेले हार सापडले. याशिवाय संगजिरा (steatite) या दगडाच्या भुकटीपासून बनवलेले चकतीच्या आकाराचे छोटे  मणी सापडले. यावरून कायथा आणि हडप्पा संस्कृती यांच्यातील परस्परसंबंध हडप्पा नगरांच्या उदयाच्याही आधीच्या काळापासून असावा,असे दिसते. कायथा संस्कृतीनंतर राजस्थानातील आहाड संस्कृतीचे लोक मध्यप्रदेशात आले. काही काळ या दोन्ही संस्कृती मध्यप्रदेशात एकत्र  नांदल्या असण्याचीही शक्यता आहे.  त्यानंतरच्या काळात माळवा संस्कृतीचे अवशेष मिळतात.

गुजरात -

    गुजरातमधील ताम्रपाषाणयुगीन गाव-वसाहतींचा काळ हडप्पा संस्कृतीचे समकालीन आहे. त्यामध्ये -

    कालखंड--

१.  पूर्व हडप्पा इसवी सन पूर्व ३९५० -२६०० 

२.   नागरी हडप्पा इ.स.पू.२६०० -१९०० 

३.    हडप्पा संस्कृतीच्या नाशानंतर हडप्पोत्तर काळ.

   या हडप्पा संस्कृतीच्या तिनही  काळाशी मिळताजुळता आहे.

     व्यवसाय -

   गुजरातमधील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींच्या  मातीच्या भांड्यांमध्ये कच्छ-सौराष्ट्र, उत्तर गुजरात असे प्रादेशिक वैविध्य आढळते. गुजरातमध्ये गारगोटीच्या खड्यांपासून रंगी-बेरंगी मणी  बनवणे, हा हडप्पा  संस्कृतीमधील एक मोठा उद्योग होता. गाव वसाहतींमधून  मण्यांसाठी कच्चा माल मिळवणे. मातीची  नक्षीदार भांडी बनवणे. शेतीतून अन्नधान्य पिकवणे.नयासारखे व्यवसाय ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीच्या काळात गुजरातमध्ये अस्तित्वात असावे, असे दिसते.

 विस्तार -

  गुजरातमधील या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचा विस्तार कच्छ-सौराष्ट्र, उत्तर गुजरात अशा विस्तीर्ण प्रदेशात झालेला होता. 

 इतर संस्कृतींशी आलेल्या संबंधाचा पुरावा - या संस्कृतीचा संबंध दक्षिण सौराष्ट्रातील ‘प्रभाव संस्कृती’ आणि ईशान्य सौराष्ट्रातील ‘रंगपुर संस्कृती’ यांच्याशी होता. उत्तर हडप्पा काळात दक्षिण सौराष्ट्रात प्रभास जि. जुनागड येथे प्रभास संस्कृती, तर ईशान्य सौराष्ट्र रंगपूर जि. लिम्बडी येथे रंगपुर संस्कृती उदयाला आली. या दोन ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीमधील मातीच्या भांड्यांचे रंग, नक्षी, घाट याबाबतीत साम्य होते.  या संस्कृती इसवी सनापूर्वी १८०० - १२०० या काळात अस्तित्वात होत्या. 

  ताम्रपाषाणयुगीन महाराष्ट्र -              

   महाराष्ट्रामध्ये उत्तर हडप्पा संस्कृतीचे लोक पोहोचले होते, याचा पुरावा दायमाबाद येथे मिळाला आहे. हडप्पा संस्कृतीचे लोक तिथे पोहोचण्याआधीच्या काळात तिथे जी ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती  होती, तिला सावळदा संस्कृती म्हणतात. त्यानंतरच्या काळात तेथे अनुक्रमे माळवा संस्कृती आणि जोर्वे संस्कृतीचे अवशेष मिळालेले आहेत.

सावळदा संस्कृती -

    धुळे जिल्ह्यात तापी नदीच्या काठी हे स्थळ आहे. सावळदा संस्कृतीचा काळ इसवी सनापूर्वी सुमारे २००० -१८००  असा होता. या संस्कृतीचा उगम उत्तर महाराष्ट्रातील मध्याश्मयुगीन लोकांचा सौराष्ट्रातील हडप्पा संस्कृतीच्या  लोकांशी  आलेल्या संपर्कातून झाला असावा.

कारण धुळे जिल्ह्यातील कावठे या स्थळाच्या  उत्खननात सापडलेल्या  शंखांच्या वस्तू महाराष्ट्रातील हडप्पा संस्कृतीच्या लोकांची असलेल्या विनिमयाचा पुरावा आहे. दायमाबाद येथील या संस्कृतीचे लोक चाकावर घडवलेली मातीची भांडी वापरत होते. त्या भांड्यांवरील  नक्षीमध्ये  तीराग्रे ,माशांचे गळ, विविध प्राणी यांच्या आकृतींचा समावेश होता.  याशिवाय तांब्याच्या वस्तू, हाडांपासून  बनवलेली तिराग्रे,खड्यांचे  मणी ,दगडी पाटे-वरवंटे इत्यादी वस्तू त्यांच्या वापरात होत्या. त्यांच्या  गाव-वसाहतींभोवती तटबंदी बांधलेली होती. त्यांची घरे मातीची असून, घरातील  जमिनी गाळ आणि माती एकत्र  चोपून  बनवलेल्या होत्या.

    माळवा आणि जोर्वे संस्कृती :  महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी -

 महाराष्ट्रातील आद्य शेतकऱ्यांच्या गाव-वसाहती ताम्रपाषाणयुगीन होत्या. इसवी सनापूर्वी १६०० च्या  माळवा संस्कृतीचे लोक महाराष्ट्रात पोहोचले. माळवा संस्कृतीच्या लोकांनी महाराष्ट्रामध्ये प्रथम शेतकऱ्यांच्या कायमस्वरूपी गाव वसाहती वसविल्या. हे शेतकरी शेतीत गहू, बार्ली, ज्वारी अशी पिके घेऊ लागले. त्यामुळे माळवा संस्कृतीच्या लोकांना महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी म्हटले जाते.  महाराष्ट्रात आल्यावर त्यांचा संपर्क कर्नाटकातील नवाश्मयुगीन संस्कृतीच्या लोकांशी आला. त्यामुळे सावळदा संस्कृतीचे लोक घडवत असलेल्या मातीच्या भांड्यांचे तंत्रज्ञान, घाट नक्षीचे नमुने यामध्ये काही बदल घडून आले आणि जोर्वे संस्कृती या नावाने ओळखली जाणारी नवीन संस्कृती उदयास आली.संपूर्ण राज्यभर या शेतकरी संस्कृतीचे अस्तित्व आढळून आले. ही सारी स्वयंपूर्ण खेडी होती.

   अहमदनगर जिल्ह्यातील जोर्वे येथे हे संस्कृती प्रथम उजेडात आली. म्हणून तिला जोर्वे संस्कृती असे म्हणतात. महाराष्ट्रात ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचा विस्तार तापी, गोदावरी आणि  भीमा या नद्यांच्या खोऱ्यात झाला होता. इनामगाव,ता.शिरूर, जि. पुणे. येथील विस्तृत उत्खननामुळे माळवा आणि जोर्वे संस्कृतीमधील लोकांच्या जीवनाबद्दल सविस्तर माहिती उपलब्ध झालेली आहे.  सिंधू संस्कृती आणि जोर्वे संस्कृतीमधला फरक म्हणजे ही संस्कृती पूर्णपणे ग्रामीण होती.

१. माळवा संस्कृती--- इ.स.पू.१६०० -१४०० 

२.  पूर्व जोर्वे संस्कृती-- इ.स.पू.१४०० -१००० 

३.  उत्तर जोर्वे संस्कृती-- इ.स.पू.१००० -७०० 

  उत्खनित  स्थळे-

   दायमाबाद,प्रकाशे, जिल्हा नंदुरबार, चांडोली, सोनगाव, इनामगाव, वाळकी  जिल्हा पुणे,  नेवासे जिल्हा अहमदनगर, पिंपळदर जिल्हा नासिक,

माळवा संस्कृती ( इ.स.पू.१६००-१४०० ) 

    या काळातील लोकांची घरे--लोकांची घरे आयताकृती आणि ऐसपैस  होती. घराच्या भिंती कुडाच्या असत. घरामध्ये आडभिंत घालून घराचे दोन भाग केलेले असत.  जमिनीतून गोल  खड्डा करून झोपड्या( गर्तावास )  उभारल्या जात.

  धान्य साठवण व्यवस्था--

    कोठी ठेवण्यासाठी एक गोल ओटा,चार पायांचे रांजण ठेवण्यासाठी टेकूचे चार चपटे दगड आणि चून्याने लिंपलेले बळद  यासारख्या गोष्टीवरून घरामध्ये दीर्घकालीन साठवणूक करण्यासाठी केलेली तरतूद लक्षात येते.

मातीची भांडी-  

   मातीची भांडी पिवळसर  रंगाची असत. त्यावर तपकिरी रंगात नक्षी काढलेली असे.  त्यांचा पोत खरबरीत असतो. 

पूर्व जोर्वे संस्कृती ( इ.स.पू.१४००-१०००)

    या काळातील लोकांची घरे- घरे चौकोणी, प्रशस्त, एकापेक्षा अधिक खोल्यांचे होते. गोल खड्डा करून त्यावर  उघडलेल्या झोपड्यांची (गर्तावास) संख्या नगण्य होती.  गाव प्रमुखाचे मध्यवर्ती जागेत पाच खोल्यांचे घर होते.

मातीची भांडी-- त्या काळातील भांडी खणखणीत भाजलेली असल्यामुळे  त्यांचा नाद धातूच्या  भांड्याप्रमाणे असतो.  त्यांचा रंग लाल असतो आणि काळ्या  रंगाने नक्षी काढलेली असते.  मध्यभागी कंगोरे असलेले वाडगे आणि कुंडे, चंबु, घडे अशा घाटाच्या  भांडयांचा समावेश होता.  या काळातील कुंभकाराच्या भट्ट्या गोल आकाराच्या होत्या. त्यांची क्षमता  जास्त होते. इनामगाव हे इतर गावांना मातीची भांडी पुरवणारे केंद्र होते. पूर्व जोर्वे काळात इनामगावमध्ये नदीला कालवा काढून नदीचे पाणी साठवण्याची सोय केली होती. 

 सिंचनासाठी वापर होत असे. गाव प्रमुखाकडे पाणीवाटपाचे अधिकार होते. गाव प्रमुख पद वंशपरंपरागत होते. हे दर्शवणारी  दफणे प्रमुखाच्या घरालगत सर्वसाधारण  दफना पेक्षा  वेगळ्या पद्धतीची होती.

  धान्य साठवण व्यवस्था-घराच्या बाहेर बरीच बळदे होती.येथील शेतकरी गहू,बार्ली, ज्वारी, मसूर, कुळीथ यासारखी पिके घेत होते.

 दफनपद्धती- प्रमुखाची दफने  घरालगतच वेगळ्या पद्धतीची होती. 

साधारणत: जमिनीत खड्डा खणून मृत व्यक्तीला उताण्या अवस्थेत पुरले जाई. तर कधी मृत व्यक्तीला एका चार पायाच्या, फुगिर पोटाच्या  रांजणात बसलेल्या अवस्थेत पुरले जाई. दोन पद्धतीने दफन केले  जाई. मृत बालकाला पुरण्यासाठी कुंभाचा वापर  करत असत.

उत्तर जोर्वे  संस्कृती ( इ.स.पू.१००० -७०० )- 

  या काळातील लोकांची घरे- या काळात हवा शुष्क होऊ लागली, त्यामुळे लोकांना फिरस्ते जीवन जगावे लागले.  परिणामी घराऐवजी झोपड्यांची संख्या वाढली. त्या गर्तावासाहून  वेगळ्या होत्या.टोकाला बांधलेला जुडगा तळाकडे पसरून तंबूप्रमाणे शंक्वाकृती झोपड्या होत्या.  मातीची भांडी- पूर्व जोर्वे संस्कृती काळासारखे भांड्यांचे घाट असले तरी त्यावर फारसे  नक्षीकाम नव्हते.  कुंभाराचे आवे( भट्ट्या) जमिनीवरच  रचले जात.

महाराष्ट्रातील महापाषाण युग -

आदिमानव हा नदीजवळ वस्ती करत असेल .भटक्या अवस्थेत असल्याकारणाने दगडाची हत्यारे करीत असे. जुने झालेले हत्यार तो तेथेच टाकून स्थलांतर करी .नदीच्या गाळामुळे ती हत्यारे बुजवली गेली आणि कालपरत्वे नदीपात्र शुष्क झाल्यावर प्राचीन हत्यारे आणि वसाहती दिसू लागल्या .बहुतांश संस्कृतींचा शोध हा नदिकिनारी लागला. ज्याप्रमाणे धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रातील नद्या या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. ऋग्वेदामध्ये सिंधू ,सरस्वती ,गंगा या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केले ले आपल्याला आढळते .या न्यायाने भीमा ,वरदा ,कृष्णा, कोयना ,प्रवरा ,गोदावरी, तापी या महाराष्ट्रातील सप्त गंगाच !!आणि जोर्वे संस्कृती नांदली यांच्याच खुशीत. 

     संस्‍कृतीविषयी इंग्लिशमधून बोलताना दोन वेगवेगळे शब्‍द वापरले जातात – कल्‍चर आणि सिव्हिलायझेशन. सिव्हिलायझेशन हा सिव्हिल म्‍हणजे नागर होण्‍याच्‍या दिशेने झालेला प्रवास, प्रक्रिया आहे तर कल्चर हा त्‍या प्रक्रियेचा आविष्‍कार आहे. मराठीमध्‍ये सरसकट संस्कृती हा एकच शब्‍द वापरला जातो. पण ‘सिंधु संस्‍कृती’ आणि ‘मराठी संस्‍कृती’मधल्‍या ‘संस्‍कृती’ या शब्‍दांच्‍या अर्थामधला फरक संदर्भाने माहीत असतो. नागरीकरण याचाच अर्थ रानटी अवस्‍थेकडून सुसंस्‍कृत होण्‍याची प्रकिया. जीवनाच्‍या विविध अंगांवर होणारे संस्‍कार. सामाजिक, राजकीय, धार्मिक आणि त्‍याबरोबर तंत्रज्ञानामध्‍ये होणारे बदलही.

   अश्मयुगीन मानव गुहेत राहायचा. शिकार करणे आणि कंदमूळ खाणे अस त्याच जीवन असायचं. या ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी अन्नपाण्याच्या शोधात भटकंती चालू असायची. कुऱ्हाडीसारख्या हत्याराचा वापर व्हायचा. काही काळाने त्याला जमिनीत पेरल की उगवत याचा शोध लागला. हा शोध क्रांतिकारी होता. त्यातूनच शेतीची कल्पना पुढे आली.अस म्हणतात की, मानवाला शेतीचा शोध लागला आणि त्याच भटक आयुष्य स्थिर झाल. नदीच्या आसपास एकेठिकाणी वस्ती करून राहणे भाग पडले. जगभरात अशा नदीच्या शेजारच्या संस्कृती सापडल्या. यात सर्वात महत्वाची मानली जाते ती सिंधू संस्कृती. हडप्पा मोहोन्जोदारो मध्ये आढळून आलेले अवशेष दाखवून देत होते की सिंधू संस्कृती एक प्रगती संस्कृती होती. ते शेती करायचे, गायी, बैले असे प्राणी पाळायचे, घाटाची भांडी स्वैपाकाला वापरायचे. इतकच काय त्यांनी शहरे वसवली होती. त्याच्या अभ्यासातून बरीच माहिती समोर येत होती. मात्र फाळणीनंतर हे सिंधू संस्कृतीचे अवशेष पाकिस्तानात राहिले.भारतात इतरत्र या संस्कृतीची अवशेष शोधून काढण्याचे प्रयत्न सुरु झाले.

सिंधू संस्कृतीच्या उदयाने अत्यंत प्रगत अशी नागरी संस्कृती प्रकट झाली. सिंधू खोऱ्यात उगम होऊन की गंगा-यमुनेच्या सुपीक पट्ट्यात स्थिरावली .पण काही कारणाने याठिकाणी दुष्काळ जाणवला पाश्चात्य बाजूकडील व्यापार आणि दळणवळण बंद पडले. त्यामुळे हे लोक उदरनिर्वाहासाठी दक्षिणेकडे निघाले. उत्तरेतील पर्यावरण प्रतिकूल होऊ लागल्या मुळे या काळात तिथल्या लोकांनी स्थलांतरे सुरु केली. सरस्वती नदी आटू लागली होती. पावसाचे प्रमाण कमी झाले होते. शेती करणे अशक्य होऊ लागले. हेच शेती करणारे लोक गुजरात महाराष्ट्र येथे नद्या काठी येऊन वसले.राजस्थान आणि सौराष्ट्र यामार्गे ते दक्षिणेकडे निघाले .या भागात प्रगत पद्धतीची शेती करू लागले आणि शेती करीत असतानाच तापी खो-यातून ते दायमाबाद म्हणजेच महाराष्ट्रात आले. तापी खोऱ्यातील नंदुरबार जवळील प्रकाश येथे त्यांची एक वस्ती सापडते .हे लोक येताना त्यांची दैवते घेऊन आले. त्याच बरोबर सातू ,गहू, ज्वारी ,बाजरी ही धान्ये ही घेऊन आले. मूलतः ज्वारी बाजरी ही धान्य भारतीय नसून पर्शिया जवळील आहेत .पण सिंधू सभ्यतेच्या लोकांच्या पाश्चात्त्य देशांशी असलेल्या संबंधांमुळे ती महाराष्ट्रात आली. दायमाबाद हे ठिकाण तीन ते चार संस्कृतींचे माहेरघर बनले .यामध्ये सिंधू ,माळवा ,सावळग इत्यादी संस्कृतींचे अवशेष सापडले इसवी सन पूर्व सतराशे ते पंधराशे दरम्यान माळवा संस्कृती ही प्रगत झाली .आणि तिचा उल्लेख जोर्वे संस्कृती असा झाला...

   महाराष्‍ट्रापुरते बोलायचे झाले तर या नागरीकरणाच्‍या प्रवासाच्‍या दिशेने सुरुवात सुमारे दोन ते तीन लाख वर्षांपूर्वी झाली. इथल्या अतिप्राचीन मानवी वसाहतीचे तीन कालखंड पडतात. अश्मयुग, ताम्रपाषाणयुग आणि लोहयुग. इथल्‍या माणसांनी, त्‍यांना मराठी म्‍हणता येणार नाही कारण मराठी ही आपली ओळख जेमतेम बाराशे-तेराशे वर्षे जुनी आहे. आद्य अश्मयुगात म्हणजे साधारण दोन लाख वर्षांपूर्वी तयार केलेल्‍या दगडी हत्‍यारांचे अवशेष गोदावरी, प्रवरा, मुळा-मुठा, तापी, पूर्णा, वर्धा इत्‍यादी अनेक नद्यांच्‍या काठी सापडले आहेत.

    दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या मध्यापासून ते इ.स. १००० पर्यंत चाल्कोलिथिक काळात , जोर्वे संस्कृती ही सध्याच्या महाराष्ट्रात केंद्रित असलेली एक सांस्कृतिक मालिका आहे. ही संस्कृती माळवा संस्कृतीशी जोडलेली होती आणि त्यानंतर आली आणि असे मानले जाते की माळवा संस्कृती समुदायांच्या दख्खन प्रदेशात स्थलांतरातून ती उद्भवली आहे, जिथे ते विद्यमान नवपाषाण कृषी समुदायांच्या संपर्कात आले, ज्यामुळे सांस्कृतिक संश्लेषण झाले. या संस्कृतीचे पुरावे प्रथम १९५०-५१ मध्ये महाराष्ट्रातील जोर्वे येथे उत्खनना  दरम्यान सापडले, ज्यावरून या संस्कृतीचे नाव पडले आहे. मध्य महाराष्ट्रातील प्रवरा-गोदावरी खोरे हे जोर्वे संस्कृतीचे केंद्र मानले जाते. ही संस्कृती सध्याच्या महाराष्ट्राच्या बहुतेक भागात पसरली होती, किनारी कोकण प्रदेश वगळता, पूर्वेला विदर्भातील पूर्णा खोऱ्यापासून पश्चिमेला पुण्याजवळील थेऊरपर्यंत आणि उत्तरेला खानदेश प्रदेशापासून दक्षिणेला वरच्या कृष्णा खोऱ्यापर्यंत पसरलेली होती. संस्कृतीची सर्वात प्रमुख ठिकाणे म्हणजे दायमाबाद, नेवासा, बहल, प्रकाशा, चांडोली, सोनगाव, थेऊर आणि इनामगाव, ज्यामध्ये प्रकाशा, दायमाबाद आणि इनामगाव हे वस्ती क्षेत्राच्या बाबतीत सर्वात मोठे होते. प्रमुख ठिकाणे नदीच्या खोऱ्यात होती, ज्यात तापी खोऱ्याजवळ प्रकाश, गोदावरी खोऱ्यात दैमाबाद आणि भीमा खोऱ्यात इनामगाव होते.

     आपण इतिहासात शिकलो की भारताच्या वायव्येकडे सिंधू ही नागर संस्कृती सापडली .तशी एखादी संस्कृती महाराष्ट्रात सापडलीच नाही का? तर ती सापडली आणि तिचे नाव जोर्वे संस्कृती . महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासात भर टाकायचे काम, महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण युगाची जगाला ओळख करून द्यायचे काम हे संगमनेर तालुक्यातील जोर्वे खेड्यापासून झाले. पुरातत्त्व खात्याच्या प्रघाताप्रमाणे ज्या ठिकाणी अवशेष सापडले त्या संस्कृतीला त्या गावाचे नाव देण्यात येते. उदाहरणार्थ =हडप्पा संस्कृती .तसेच या संस्कृतीचे अवशेष प्रथमतः जोर्वे येथे सापडले म्हणून या संस्कृतीला जोर्वे संस्कृती असे म्हणतात. जोर्वे संस्कृती ही ताम्रपाषाण युगातील आहे. या युगात लोखंडाचा शोध लागलेला नव्हता फक्त दगड आणि तांब्याच्या आधारे अवजारे बनवली जात .जोर्वे चा शोध लागल्यानंतर अनेक ठिकाणी उत्खननात समकालीन गोष्टी सापडल्या .दायमाबाद, इनामगाव, नेवासा, चिंचोली ,प्रकाश(नंदूरबार) याठिकाणी उत्खननात साम्य दर्शक गोष्टी सापडल्यात .ताम्रपाषाण युग हे इसवी सन पूर्व बाराशेलाच संपले ,पण जोर्वे संस्कृतीत ते इसवी सन पूर्व सातशे पर्यंत सापडते.

१९४८ पर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास हा सातवाहन पर्यंतच मर्यादित होता. पण १९४७ ला प्रवरा नदीला मोठा पूर आला. या पुरात गावच नव्हे तर शेती देखील पाण्याखाली गेली .या प्रकोपाला तोंड देण्यासाठी गावाने नदीच्या काठापासून आत चढावर वस्ती हलविली आणि शेती नदीकडे हलविली .आणि एक दिवस अचानक भाजक्या मातीची पात्रे ,मडकी त्यावर नक्षीकाम आणि कुऱ्हाडीची पाती असा खजिना सापडला ..प्रत्येक गावाला मौखिक गोष्ट असते .त्याचप्रमाणे जोर्वे लाही आहे. म्हणतात ही महाभारतातील जरासंधाची नगरी होती. याला जेऊर ग्राम असे नाव होते .नंतर अपभ्रंशित होऊन ते जोर्वे झाले .लोकांना वाटले की हे पुराण काळातील भांडी असावीत .आणि लागोलाग बातमी पसरली आणि डॉ. एच .डी. सांकलिया यांच्या नेतृत्वाखाली उत्खननास प्रारंभ झाला..

    ताम्रपाषाण युगात शेतीची माहिती असलेल्‍या, तांब्‍याची आणि दगडी हत्‍यारे वापरणाऱ्या टोळ्या इथे स्‍थायिक झाल्‍या होत्या. ती माणसे गवताने शाकारलेल्‍या कुडाच्‍या झोपडीत राहात होती. शिकार, शेती, पशुपालन, मासेमारी ही त्‍यांच्‍या उपजिविकेची साधने. हे आद्य शेतकरी. गहू, तांदुळ, ज्‍वारी, डाळ अशी धान्‍ये पिकवत असत. जनावरांचे मांस खारवून वाळवून ठेवत असत आणि अंगणात एक खड्डा करून त्‍यात मांस भाजत असत. धान्‍य कुटले जात असे आणि त्‍यासाठी दगडी खल वापरत असत. धान्‍य दळण्‍याचे जाते आपल्‍याकडे इजिप्‍तमधून उशीरा आले. या इजिप्शीयन जात्‍याची वरची तळी उभट असून जड असते. दोन्‍ही तळी सारख्‍या असणारे जाते हे इजिप्शीयन जात्‍याचे विकसित रूप आहे.

           आजवर सुमारे २५ उत्तर सिंधू संस्कृतीच्या वसाहतींची नोंदणी तापीच्या खोर्‍यात झाली असली तरी त्यांच्या जीवनशैलीबद्दल विस्ताराने जाणून घेता आलं ते प्रवरेच्या खोर्‍यातील दायमाबादच्या उत्खननामुळे. दख्खनच्या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीच्या या सर्वात मोठ्या वसाहतीत असं दिसून आलं की नागरीकरण लयाला गेलं असलं, तरी इतक्या शतकांनंतरही घरबांधणीच्या भूमितीत बदल झाला नव्हता. आता भाजक्या मातीच्या विटा नव्हत्या, तर कच्ची भेंडं वापरून घरं बनवली जात होती. पण विटांचा आकार मात्र अजूनही ४:२:१ अशाच मापात होता. भिंती अजूनही अचूक काटकोनात उभारल्या जात होत्या. आणि मृतांची दफनंही आधीच्या पद्धतीने खड्डा खणून केली जात होती. पूर्वीच्या सुंदर नक्षी असलेल्या मातीच्या मडक्यांऐवजी आता फार उत्तमरीतीने भाजलेली, सिंधूसंकृतीच्या नागरी कालखंडातल्या मडक्यांशी साधर्म्य सांगणारी काळ्या रंगाची भौमितिक नक्षी काढलेली लाल रंगाची मडकी वापरली जाऊ लागली. अर्थात उपजीविकेच्या पद्धतीत मात्र फरक पडला नाही. आधीप्रमाणेच पशुपालन, शेती आणि शिकार यावर त्यांचं जीवन अवलंबून होतं. यांचेही गुजरात-राजस्थान-माळवा येथील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींशी देवाणघेवाणीचे संबंध होते.

तसंच या उत्खननात सिंधूसंस्कृतीची लिपी कोरलेल्या दोन वर्तुळाकार मातीच्या मुद्रा आणि चार खापराचे तुकडे मिळाले. ही लिपी अजूनही वाचता न आल्याने त्यावर काय लिहिलंय ते जरी अज्ञात असलं तरी हा नागरी संस्कृतीचा वारसा इतक्या शतकांनंतर इतक्या दूरवरच्या प्रदेशात जपला गेल्याचं महत्व कमी होत नाही.

यात सगळ्यात सनसनाटी, लक्ष वेधून घेणारा शोध ठरला तो म्हणजे या पांढरीच्या टेकाडावर एका शेतकर्‍याला मिळालेल्या चार ब्रॉन्झच्या मूर्ती. दोन बैलांचा रथ हाकणारा माणूस, गेंडा, म्हैस आणि हत्ती. विशेष म्हणजे या सगळ्यांना खाली चाकं आहेत. अभ्यासकांच्या मते ही खेळणी नसून यांचा संबंध धार्मिक श्रद्धा समजुतींशी असणार व कदाचित मिरवणुकीसारख्या कुठल्या विधीत यांचा वापर होत असण्याची शक्यता असावी. जरी या मूर्तींच्या कालनिर्णयाविषयी वाद आहेत, तरीही बहुसंख्य अभ्यासकांच्या मते या उत्तर सिंधू संस्कृतीशी संबंधितच आहेत.

गुजरातेतून आलेले हे सांस्कृतिक प्रभाव इथल्या लोकसमूहाच्या जीवनशैलीत मिसळून गेले. जरी नंतरच्या ताम्रपाषाणयुगीन कालखंडात ही घरबांधणी, लिपी लोप पावलेली दिसते तरी त्यांचे कर्ते इथल्या लोकसमूहात एकरूप होऊन गेले असणार.

मराठी असणं, दख्खनी असणं म्हणजे काय यावर भरपूर उहापोह करता येईल. पण एखादी प्रादेशिक अस्मिता जेव्हा निर्माण होते तेव्हा ती कितीही स्वतंत्र असली तरी तिच्या आसपासच्या संस्कृतींपेक्षा, प्रादेशिकतेपेक्षा वेगळी, अलिप्त राहू शकत नाही याचं भान आपल्याला राखलं पाहिजे. महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत गेल्या चार-साडेचार हजार वर्षांत अनेक लोकसमूह, त्यांचे सांस्कृतिक प्रभाव आले, इथल्या मातीत मिसळले, रुजले आणि संस्कृतीची नदी वाहती राहिली. आज त्या सगळ्यांची स्मृती राहिलीच आहे असं नाही, त्यांचे वेगवेगळे रंग सांगता येणार नाहीत असे मिसळून गेलेत. पण यात सुदूर वायव्य भारतातल्या नागरी सिंधू संस्कृतीचाही एक प्रवाह कधी काळी येऊन मिळालाय, कुठेतरी एकाच धाग्याने हे पश्चिम आणि वायव्य भारतातले प्रदेश जोडले गेले होते इतकं आपण सर्वांनी लक्षात ठेवलं तरी खूप आहे!

जोर्वे संस्कृती :-
 महाराष्ट्रात आदिमानवाचा वावर सुमारे ७ -८ लाख वर्षांपासून होता असे दिसून येते. हा अश्मयुगीन मानव समाज भटका आणि शिकारी असल्याने त्याच्या घराबिरांचे अवशेष मिळणार नाहीत हे उघडच आहे. आपल्याला मिळतात ती फक्त त्यांनी बनवलेली दगडांची हत्यारं. अशी ७ लाख वर्षांपूर्वीची प्राचीन हत्यारं सापडली आहेत मोरगाव (हो, गणपतीचं मोरगाव!), जुन्नरजवळ बोरी आणि नेवाश्याजवळ चिरकी नाला (अंदाजे ३.५ लाख वर्षं) येथील उत्खननात. अशीच एक - थोडीशी नंतरच्या काळातील - वसाहत सापडली जळगाव जिल्ह्यात पाटणे येथे. सुमारे २५ ते ३०,००० वर्षांपूर्वीच्या या हत्यारांबरोबरच रेघांनी सुशोभित केलेलं शहामृगाच्या अंड्याचं एक टरफलही सापडलं..

ही अशी लाखो वर्षं भटक्या अवस्थेत काढल्यानंतर सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात शेतीच्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार व्हायला हळुहळू सुरूवात झाली. भारतात शेतीच्या तंत्रज्ञानाचा उगम कमीतकमी ३ ठिकाणी स्वतंत्रपणे झाला असं आता संशोधकांना मान्य आहे. यातील एक केंद्र बलुचिस्तान प्रांत (ई.स. पू. ६०००) - ज्यातून पुढे सिंधू संस्कृती उदयाला येण्यास हातभार लागला, दुसरे विंध्य - कैमूर पर्वतातील अलाहाबाद आणि गंगा यामधला बेलन खोर्‍याचा भाग ( ई.स. पू. ६००० - ७०००) आणि तिसरे ईशान्य भारत.

आपल्या आधी राजस्थान, गुजरात, माळवा या प्रदेशांमधे शेती करणारा समाज उदयाला आला होता. तिथेही ही वाटचाल अश्मयुगाकडून शेतीकडे अशी सलग झाली. त्यांच्याकडूनच उपजीविकेच्या या नव्या तंत्राची ओळख नर्मदेच्या दक्षिणेला रहाणार्‍या मानवसमूहाला झाली असं दिसतं. या सर्व प्रसारामधे मात्र एका लोकसमूहाने विविध ठिकाणी पांगून जाऊन, नव्या वसाहती करून शेतीची ओळख त्या त्या प्रदेशाला करून दिली असं काही दिसत नाही. त्या त्या प्रदेशातील स्थानिक लोकांनी शेजारच्या शेती करणार्‍या समाजांकडून हे नवं तंत्र आत्मसात करून घेतलं.
असो. परत येऊया महाराष्ट्रातील आदिम वसाहतींकडे..
आपल्याकडील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींचा कालखंड सुमारे इ.स. पूर्व २४५० ते इ.स. पूर्व ९००/७०० असा आहे.
या वसाहतींचा आढावा घेताना आपण एकत्रच या सगळ्या कालावधीचा विचार करणार आहोत. अजूनही आपल्याला मध्याश्मयुगातून नवाश्मयुगात/ ताम्रपाषाणयुगात (म्हणजे आदिमानव ते शेतकरी - पशुपालक) समाजाची वाटचाल दाखवणारा कुठलाही ठोस पुरातत्त्वीय पुरावा महाराष्ट्रात सापडलेला नाहीये. आपल्याला उपलब्ध असलेल्या उत्खनित पुराव्यावरून असे दिसते की गुजरातमधून आपल्याकडे या शेती तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला असावा.
धुळे जिल्ह्यातली कवठे इथली वसाहत अशा नव्याने शेती शिकलेल्या समाजाची प्रथम वाटचाल दाखवते. इ. स. पूर्व २४५० च्या आसपासचं हे गाव हंगामी होतं. जेवढं शेतीवर तेवढंच पशुपालन आणि शिकारीवर अवलंबून होतं. पूर्ण वर्षभर एकाच ठिकाणी मुक्काम करत नसल्याने अत्यंत कमी श्रमात बांधल्या जाणार्‍या गोल झोपड्यांचा वापर ते करत. या झोपड्यांच्या जमिनी थोड्याशा खोल खड्ड्यासारख्या केलेल्या असत (pit dwellings). एका 'घरात' रहाण्याच्या खड्ड्याशिवाय कोंबड्या ठेवायला/ साठवणीसाठी इ. २-३ खड्डे असत.

कवठे येथील घर

अशी हंगामी गावं लौकरच कायमस्वरूपी स्थिरावली, शेतीच्या तंत्रातही प्रगती झाली आणी त्यांचे रूपही पालटले.
आजवर अशी १५० हूनही जास्त स्थळं उजेडात आली आहेत. जरी या सर्व वसाहती ग्रामीण होत्या तरीही त्यांच्यातही फरक होते. यातली काही गावे बर्‍यापैकी मोठी होती. दायमाबाद सगळ्यात जास्त - म्हणजे जवळजवळ ३० हेक्टर मोठं होतं आणि त्याला तटबंदी होती तर इनामगाव आणि प्रकाश ५ हे. च्या आसपास. बाकीच्या वस्त्यांचं आकारमान मात्र १ ते ३ हे. च्या मधे होतं. यांमधे स्थायी स्वरूपाची खेडी, हंगामी वाड्या, असे विविध प्रकार होते. या सगळ्या वसाहती काळ्या मातीच्या (black cotton soil), चराऊ कुरणांच्या आणि जलस्रोतांच्या सान्निध्यात वसलेल्या होत्या.
गावात आखीवरेखीव रस्ते बहुदा नसतच पण आजच्या खेड्यांसारखंच घरांच्या मधल्या जागेचा वापर गल्लीबोळांसारखा केला जात असावा. जोर्वे संस्कृतीची घरे मालवा संस्कृतीच्या घरांचे अनुकरण करत होती, ज्यामध्ये आयताकृती आराखडे, भिंती आणि शंकूच्या आकाराचे बांधकाम होते. घरांमधील अंतर गल्ल्यांचे सीमांकन करण्यात काही प्रमाणात नियोजन असल्याचे सूचित करते.  बहुतेक सगळी घरं चौकोनी आणि कुडाची असत. शिवाय बाभूळ, सागवान, धावडा, खैर, बांबू, रोझवुड अशा झाडांची ला़कडे घरबांधणीत वापरली जात असत (मुख्यतः खांबांसाठी). जमिनी मुरूम्,माती टाकून चांगल्या चोपून मग मातीने, शेणाने किंवा क्वचित चुन्याने सारवलेल्या असत. बहुतेक घरं एक किंवा दोन खोल्यांची. एका मोठ्या खोलीत मधे कुडाने पार्टिशन करून एका बाजूला चूल आंणि साठवणीची जागा असंही बर्‍याच घरांमधे आढळून आलंय. अपवाद म्हणून काही घरं ४-५ खोल्यांची असत. ती कदाचित गावातल्या महत्त्वाच्या व्यक्तींची असावीत. सगळ्या घरांना छान सारवलेली अंगणं असत. घरांची छपरं गवताने शाकारलेली असत. घरांमधे हमखास आढळणार्‍या गोष्टी म्हणजे चूल, साठवणाची सोय आणि पाटा-वरवंटा. (त्या काळातला पाटा थोडासा रगड्यासारखा खोलगट आणि वरवंटा म्हणजे गुळगुळीत गोटा असे..)

दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या मध्यापासून ते इ.स. १००० पर्यंत चाल्कोलिथिक काळात , जोर्वे संस्कृती ही सध्याच्या महाराष्ट्रात केंद्रित असलेली एक सांस्कृतिक मालिका आहे. ही संस्कृती माळवा संस्कृतीशी जोडलेली होती आणि त्यानंतर आली आणि असे मानले जाते की माळवा संस्कृती समुदायांच्या दख्खन प्रदेशात स्थलांतरातून ती उद्भवली आहे, जिथे ते विद्यमान नवपाषाण कृषी समुदायांच्या संपर्कात आले, ज्यामुळे सांस्कृतिक संश्लेषण झाले. या संस्कृतीचे पुरावे प्रथम १९५०-५१ मध्ये महाराष्ट्रातील जोर्वे येथे उत्खननादरम्यान सापडले, ज्यावरून या संस्कृतीचे नाव पडले आहे.

       १९४०-४५ पर्यंत महाराष्ट्रात अगदीच तुरळक उत्खनने झाली. उदा: निझाम सरकारच्या पुरातत्त्व खात्याने केलेले पैठण येथील व भारत इतिहास मंडळाने केलेले कराड येथील उत्खनन.. पण त्यात मिळालेले पुरावे अगदीच मर्यादित होते आणि त्यामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या रूपरेखेत फारसा बदल झाला नाही. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर मात्र पुरातत्त्वशास्त्रीय संशोधनाला महाराष्ट्रात चांगलाच वेग आला आणि या प्रदेशात मनुष्यवस्ती कधीपासून झाली आणि त्यात कसे आणि कोणते बदल होत गेले याचे एक बर्‍यापैकी सुसंगत चित्र आपल्यासमोर उभे राहिले.
अजूनही नित्य नूतन संशोधन होतच आहे. आज आपण इथे जी माहिती वाचणार आहोत ती बहुतांशी या पुरातत्त्वीय  आणि ऐतिहासिक साधने आणि संशोधनावर आधारित आहे.
  आपल्याला सगळ्यांनाच माहित आहे की पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ भूभागाचे सर्वेक्षण करून जुन्या मानवी वस्तींची ठिकाणे शोधून काढतात आणि त्यातील महत्त्वाच्या ठिकाणी उत्खनन करून त्या वसाहतींच्या अवशेषांचा अभ्यास करतात. सर्वसामान्यपणे उत्खननात मिळणारे अवशेष म्हणजे घरांच्या जमिनी/ plans, खापरांचे तुकडे, हाडे, दगडाची व धातूची औजारे व हत्यारे, दफने, धान्याचे जळालेले दाणे, मणी, राख, माती, इ,. या सगळ्याचे परीक्षण करून विविध निष्कर्ष काढले जातात व शक्य असेल तिथे कालमापन पध्द्ती वापरून या अवशेषांचे वयोमान ठरवतात. इतिहासपूर्व काळात, लिखित स्वरूपाचे कुठलेही पुरावे नसताना, फक्त याच पुराव्यांचे दुवे जुळवत आपल्याला पुढे जायला लागते.
एकदा ऐतिहासिक कालखंडात आलं की या सगळ्या गोष्टींबरोबरच शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, ग्रांथिक पुरावे, वास्तुकला, ही साधनेही मदतीला येतात. आणि या सगळ्याचा साकल्याने अभ्यास करून आपल्याला इतिहास लिहिता येतो.
१९४७ पर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास फक्त दोन हजार वर्षे मागे नेता येत होता. सातवाहन राजांचे शिलालेख, नाणी, तत्कालीन लेणी इ. पुराव्यावरून हे महाराष्ट्रातलं पहिलं राजकुल असावं असा निष्कर्ष संशोधकांनी काढला होता. पण त्याआधी इथे कुणाची वसाहत होती? किती आधीपासून होती? या प्रश्नांची उत्तरं मात्र मिळत नव्हती. मग त्या स्पष्टीकरणासाठी पुराणांतरी उल्लेख आलेल्या शक, नाग, हूण अशा वेगवेगळ्या कुलांच्या स्थलांतरांमधे धांडोळा घेतला जात होता
 हे सगळं चित्र अचानक बदललं. कसं? त्याचीही कहाणी तितकीच रंजक आहे..
भारतातल्या इतर लाखो खेडेगावांसारखंच एक जोर्वे होतं. संगमनेरच्या पूर्वेला ६ मैलांवर, प्रवरेच्या काठी वसलेलं एक सर्वसाधारण खेडं. आपल्याकडे तशी अधूनमधून अस्मानी संकटं येत असतात, त्याचाच एक प्रकार म्हणून १९४७ साली प्रवरेला मोठ्ठा पूर आला. या पुरात गावच नव्हे तर शेतंसुद्धा पाण्याखाली गेली. परत अशा प्रकोपाला तोंड देणं सोयीचं व्हावं म्हणून गावाने नदीच्या काठापासून थोडी आत, चढावर वस्ती हलवली आणि आसपासची जमीन शेतीखाली आणायचं ठरवलं. आणि काय आश्चर्य! शेतीत नांगरताना अफुट, अखंड, मातीची भांडी सापडायला लागली. नेहेमीसारखी करडी, काळी, लालसर माठाची मडकी नव्हेत तर अगदी उत्तम भाजणीची, लाल रंगाची, वरती काळ्या रंगाने सुंदर नक्षीकाम केलेली तोटीची भांडी! आणि तांब्याची कुर्‍हाडीची पाती.
कुठल्याही गावाला जशी स्थानिक परंपरा, मौखिक गोष्टींतून चालत आलेला इतिहास असतो, तसा जोर्वेला सुद्धा होता. म्हणे कोणे एके काळी ही खुद्द जरासंधाची नगरी होती. त्यामुळे ही मडकी नक्कीच अशी पुराणकाळातली असली पाहिजेत असं आसपासच्या लोकांना वाटलं असणार!
ही सगळी बातमी कानोकानी होत होत पोचली ती संगमनेरच्या तालुका डेव्हलपमेन्ट बोर्डमधे काम करणार्‍या शंकर साळी नामक तरुणाकडे. त्याने उत्साहाने या गावाला भेट देऊन ती खापरं पाहिली आणि त्यासंबंधी एक छोटीशी बातमी दैनिक भारत या स्थानिक वृत्तपत्रात छापून आणली. आणि ही सगळी माहिती आणि खापरं घेऊन गाठलं या क्षेत्रातल्या एका जाणकाराला! डॉ. ह धी. सांकलिया यांना.
त्यावेळी पुण्याच्या डेक्कन कॉलेज या संस्थेत नुकताच पुरातत्त्वशास्त्राचा विभाग सुरू झाला होता. डॉ. ह. धी. सांकालिया या तरुण पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाची तिथे नेमणूक करण्यात आली होती. मुंबईत संस्कृत शिकून, इंडॉलॉजीचा अभ्यास करून, नंतर इंग्लंडमधे खुद्द मॉर्टिमर व्हीलर नामक प्रख्यात पुरातत्त्वज्ञाच्या हाताखाली त्यांनी प्रशिक्षण घेतले होते. इथे विद्यापीठ पातळीवर सरकारी चौकटीच्याबाहेर नव्याने पूर्ण विभागाची/ज्ञानशाखेची उभारणी करण्याचं काम मोठ्या तडफेने त्यांनी सुरू केले. त्याचा एक भाग म्हणून नाशिक या पुरातनकालापासून अस्तित्वात असलेल्या नगरीचे उत्खनन करायचं ठरलं होतं. श्री. साळींनी आणलेली खापरं त्यांनी पाहिली आणि जोर्वेलाही छोटंसं उत्खनन करायचं असं ठरवलं.
१९५० साली उत्खनन केल्यावर ही खापरं एका ग्रामसंस्कृतीची निदर्शक आहेत हे कळलं; पण पुढच्या मागच्या वसाहतीचा कुठलाच मागमूस नसल्याने आणि तोपर्यंत शास्त्रीय कालमापन पद्धती अस्तित्वात नसल्याने महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक कालानुक्रमात हे सगळं कुठं बसवायचं हा प्रश्नच होता! नाशिकच्या उत्खननाने मात्र हा प्रश्न समूळ सोडवला. तिथे सातवाहनकालीन वसाहतीच्या खालच्या थरांमधे अशीच रंगीत, नक्षीदार खापरं आणि ग्रामसंस्कृतीचे अवशेष मिळाले. आत्तापर्यंत हे ही स्पष्ट झालं की या समाजाला लोखंड बनवायचं तंत्रज्ञान अजून अवगत झालं नव्हतं. माहित होतं फक्त तांबं आणि दगड - म्हणून यांना ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती म्हणतात.
अशा तर्‍हेने महाराष्ट्रातील वसाहतींचा इतिहास एकदम २००० वर्षे मागे गेला आणि इतिहासपूर्वकालीन महाराष्ट्राच्या संशोधनाला जबरदस्त चालना मिळाली!
एकदा जोर्वेचा शोध लागल्यानंतर आसपासच्या प्रदेशातून आणि पूर्ण पश्चिम आणि उत्तर दख्खनच्या पठारावर तसेच महाराष्ट्र - कर्नाटक सीमाभागातही अनेक ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती सापडल्या, सापडत राहिल्या. आणि डेक्कन कॉलेजच्या पुढाकाराने जवळजवळ २० स्थळांचे लहानमोठ्या प्रमाणात उत्खननही झाले. यात तापी खोर्‍यातील प्रकाश, सावळदा, बहाळ, टेकवडे, कवठे, गोदावरी-प्रवरा खोर्‍यातील दायमाबाद, नेवासा, आपेगाव तसेच भीमा खोर्‍यातील शिरूरजवळ इनामगाव, बारामतीजवळचं सोनगाव, थेऊर इत्यादी स्थळांचा प्रामुख्याने समावेश होतो. या उत्खननांमुळे आज आपल्याला महाराष्ट्राच्या इतिहासपूर्व कालीन आदिम वसाहतींचा चेहरामोहरा कसा होता हे सांगता येतं.
   मध्य महाराष्ट्रातील प्रवरा-गोदावरी खोरे हे जोर्वे संस्कृतीचे केंद्र मानले जाते. ही संस्कृती सध्याच्या महाराष्ट्राच्या बहुतेक भागात पसरली होती, किनारी कोकण प्रदेश वगळता, पूर्वेला विदर्भातील पूर्णा खोऱ्यापासून पश्चिमेला पुण्याजवळील थेऊरपर्यंत आणि उत्तरेला खानदेश प्रदेशापासून दक्षिणेला वरच्या कृष्णा खोऱ्यापर्यंत पसरलेली होती. संस्कृतीची सर्वात प्रमुख ठिकाणे म्हणजे दायमाबाद, नेवासा, बहल, प्रकाश, चांडोली, सोनगाव, थेऊर आणि इनामगाव, ज्यामध्ये प्रकाश, दायमाबाद आणि इनामगाव हे वस्ती क्षेत्राच्या बाबतीत सर्वात मोठे होते. प्रमुख ठिकाणे नदीच्या खोऱ्यात होती, ज्यात तापी खोऱ्याजवळ प्रकाशा, गोदावरी खोऱ्यात दायमाबाद आणि भीमा खोऱ्यात इनामगाव होते.

 गेल्या पंचवीस वर्षांतील समन्वेषण व उत्खनने यांनुसार या जोर्वे संस्कृतीची व्याप्ती महाराष्ट्रातील तापी, गोदावरी, प्रवरा, घोड, भीमा, कृष्णा गिरणा, मुळा इ. नद्यांच्या खोऱ्यात, त्याचप्रमाणे मध्य प्रदेश व कर्नाटक या राज्यांत दिसून येते. जोर्वे, नेवासे, इनामगाव येथील उत्खननांत या संस्कृतीचे व्यापक दर्शन झाले आहे. चाकावर घडविलेली, खणखणीत आवाजाची व प्रामुख्याने भौमितिक नक्षीकाम असलेली मृत्पात्रे, कुडाची काटकोन चौकोनी व गोल आकाराची घरे, गहू व बार्ली या धान्यांची लागवड, धान्य साठवणीस बांधलेल्या वेताच्या व मातीच्या कणग्या, मुलांचे दोन दफनकुंभातील व प्रौढांचे आडव्या रांजणातील दफन, तांब्याची तसेच दगडाची घोटीव व गारगोट्यांच्या छिलक्यांची हत्यारे, शेतीकरिता बंधारा-धरणाची बांधणी व नदीतून नावांच्या साहाय्याने वाहतूक इ. जोर्वे संस्कृतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये ठरलेली आहेत. या संस्कृतीच्या चांदोली, सोनगाव,  इनामगाव या ठिकाणांच्या उत्खननांत उपलब्ध झालेल्या कार्बन १४ कालमापनानुसार या संस्कृतीचा काळ इ. स. पू. सु. चौदावे शतक ते इ. स. पू. नववे शतक असा निश्चित करता आलेला आहे.  

वैशिष्ट्ये :-

    ही संस्कृती त्याच्या विशिष्ट मातीकामासाठी ओळखली जाते, जी पूर्वीच्या मालवा संस्कृतीपेक्षा अधिक परिष्कृत दर्जाची होती. येथील भांडे म्हणजेच कुंभ ,वाडगे ,थाळ्या या भाजक्या मातीच्या बनवलेल्या असत.जोर्वे संस्कृतीची मातीकाम दोन प्रकारची होती - वैशिष्ट्यपूर्ण काळी-लाल मातीकाम आणि खरखरीत लाल किंवा राखाडी भांडी. जास्त भाजल्यामुळे तांबडा रंग यांना येत असत. भांड्यावर फुले ,पाने आणि मासेमारी करतानाचे दृश्य सापडले आहेत पहिली मातीकाम जलद चाकावर फिरवलेल्या आणि चांगल्या प्रकारे बेक केलेल्या बारीक कापडाची होती. या मातीकामाच्या लाल/नारिंगी पृष्ठभागावर काळ्या रंगद्रव्यात भौमितिक नमुन्यांचा रंग होता. या शैलीमध्ये बनवलेल्या वस्तूंमध्ये कॅरिनेशनसह अवतल बाजू असलेला वाडगा, भडकणारे तोंड असलेल्या नळीच्या आकाराचा लोटा आणि उंच मानेचे भांडे यांचा समावेश होता. लाल किंवा राखाडी भांडी खरखरीत कापडाने बनवली जात असे आणि साठवणुकीच्या भांड्या, वाट्या, बेसिन आणि वातीसाठी कोनाड्या असलेले दिवे यासारख्या दैनंदिन वस्तूंसाठी वापरली जात असे. लाल किंवा राखाडी भांड्यांना कधीकधी काठावर लाल गेरूने प्रक्रिया केली जात असे, तर खरखरीत भांड्यांवर छेदन आणि अ‍ॅप्लिक नमुने होते. विद्वानांचे असे मत आहे की दोन्ही प्रकारच्या मातीकामांवर अनुक्रमे मालवा आणि दक्षिणेकडील नवपाषाण संस्कृतींचा वेगळा प्रभाव दिसून येतो. आणखीन एक वैशिष्ट्य म्हणजेच तोटी असलेल्या भांड्यांचा हे लोक वापर करत होते.

  जोर्वे संस्कृतीतील कुंभारकाम करणारे कारागीर एका विशेष भट्टीचा वापर करत असत, जी दगडी पायावर बांधलेली मातीची एक मोठी कुंड होती, ज्याचा व्यास १.७५ मीटर होता. अग्निकुंड भट्टीच्या पायथ्याशी होता आणि त्यावर वरून ६० मीटर खोलीवर मातीच्या गाद्या ठेवल्या होत्या. गरम वायूसाठी आउटलेट हवेच्या नळ्या आणि खोबणी तसेच मातीच्या गाद्यांवर छिद्रांच्या स्वरूपात प्रदान केले गेले होते.

१९५०–५१ साली केलेल्या उत्खननात येथे तांब्याच्या काटकोन चौकोनी व चपट्या कुऱ्हाडी, गारगोटींच्या छिलक्यांची शेकडो हत्यारे, राखी रंगाच्या मडक्यात पुरलेले लहान मुलांचे सांगाडे व तांबड्या पृष्ठभागावर काळ्या रंगात नक्षी काढलेली पक्क्या टणक भाजणीची व चाकावर घडविलेली तोटीची मृत्पात्रे सापडली. मृत्पात्रांत तोटीच्या मडक्याशिवाय वाडगे, कळशा इ. प्रकार आहेत. यांचा काळ सर्वसाधारणतः इ. स. पू. १५००–१००० असावा, असा तज्ञांनी प्रथम कयास केला परंतु या उत्खननानंतर अशाच तऱ्हेचा ताम्रपाषाणयुगीन पुरावा महाराष्ट्रात इतरत्र अनेक ठिकाणी मिळाला.

जोर्वे संस्कृतीचे तोटीचे भांडे, इ.स.पू.सु. १५००-१०००.

लहान मुलाचे दफनकुंभातील दफन, इनामगाव, अहमदनगर जिल्हा.

अशा तऱ्हेचा पुरावा प्रथम जोर्वे येथे सापडल्याने या मृत्पात्रांना ‘जोर्वे मृत्पात्रे’ व या संस्कृतीला ‘जोर्वे संस्कृती’ अशी नावे देण्यात आली. व ती आता प्रचलित झाली आहेत.

     जोर्वे संस्कृतीची घरे मालवा संस्कृतीच्या घरांचे अनुकरण करत होती, ज्यामध्ये आयताकृती आराखडे, भिंती आणि शंकूच्या आकाराचे बांधकाम होते. घरांमधील अंतर गल्ल्यांचे सीमांकन करण्यात काही प्रमाणात नियोजन असल्याचे सूचित करते. इनामगाव येथे, वस्तीचा पश्चिमेकडील भाग कारागिरांचे निवासस्थान म्हणून काम करत होता, उत्खननात कुंभारकाम, हस्तिदंती कोरीवकाम, तांबे आणि सोने आणि चुना बनविण्याचे काम करणारे तज्ञ असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. 

 सत्ता :-

कोणत्याही राजसत्तेचा येथे पुरावा सापडत नाही. पण गावाचा मुख्य व्यक्ती हा सर्व कारभार बघत असेल असा अंदाज आहे. दायमाबाद येथे सापडलेल्या मातृ मूर्तीमुळे हे लोक देखील मातृ सत्ता मानणारे होते हे लक्षात येते...

शेती :-

आपल्याला पुरावा पाहून आश्चर्य वाटते की चार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात खरीप आणि रब्बी पिके घ्यायला सुरुवात झाली. विविध धान्य ,डाळी, कडधान्य ,तेलबिया यांचा समावेश यात होता. गहू, जव ,तांदूळ ,नाचणी, ज्वारी ,बाजरी ,राळ ,मसूर इत्यादी पिके ही माणसे घेत होती.गव्हाला जास्त पाणी लागते म्हणून इनाम गावच्या लोकांनी पुराचे पाणी जमिनीला भेटण्यासाठी पाट काढले होते. शेतीसाठीची अवजार हीदेखील उत्खननात मिळाली ..यात हरणाच्या शिंगापासून बनविलेले नांगर ,बैलाच्या हाडापासून बनविलेले नांगराचे काम करणारे पाते ,हरणाचे शिंग पोकळ करून त्यातून पेरणी करताना बिया सोडण्यासाठी केलेले सीड ड्रील यांचा समावेश आहे ..अशाप्रकारे ही संस्कृती महाराष्ट्रात होती. 

   शेती, शिकार आणि मासेमारी हे उदरनिर्वाहाचे प्राथमिक स्रोत होते. पाळीव प्राण्यांमध्ये गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि डुक्कर यांचा समावेश होता. पाळीव आणि शिकार केलेले दोन्ही प्राणी खाल्ले जात होते आणि इनामगाव येथे आढळणाऱ्या मोठ्या अग्निकुंड्यांमध्ये शिजवले जात होते.

निवास व्यवस्था :-

गावाच्या मुख्य माणसाचे घर हे आयताकृती होते. तर बाकीच्या लोकांची घरे ही गोलाकार होती. जमिनीत धान्य साठवण्यासाठी खड्डे केलेले असत आणि त्यावर चुन्याने लेपण असे. हे लोक गावाभोवती तटबंदी बांधत होते. दायमाबाद येथील उत्खननात तटबंदी सापडली .तर इनामगाव येथे तटबंदी आणि खंदक दोन्ही सापडले. इमारतींच्या दुरुस्तीच्या पुराव्यावरून इनामगावच्या मध्यवर्ती भागातील घरे कदाचित श्रीमंत व्यक्तींची असतील. दैमाबादमध्ये मातीपासून बनवलेल्या बुरुजासह तटबंदीच्या भिंतीचेही अवशेष होते.

या संस्कृतीत प्रामुख्याने दगडी हत्यारे वापरली जात होती आणि त्यात विशेष ब्लेड आणि फ्लेक उद्योग होता, ज्यामध्ये चाल्सेडनी आणि अ‍ॅगेट सारख्या साहित्याचा वापर केला जात असे. तांबे आणि कांस्य यांचा वापर मर्यादित होता आणि त्यात कुऱ्हाडी, माशांच्या हुक, छिन्नी आणि चाकू यासारख्या अवजारांचा समावेश होता. इनामगावच्या जागेवरून चाल्सेडनीमधून तांबे काढण्यासाठी बांधलेल्या एका विशेष भट्टीचे पुरावे मिळाले, जे सध्याच्या इस्रायलमध्ये उत्खनन केलेल्या कांस्ययुगीन भट्टींशी शैलीत्मक साम्य दर्शवते. संस्कृतीच्या कलाकृतींमध्ये सूक्ष्म दगड, तांब्याच्या वस्तू, मणी आणि टेराकोटाच्या मूर्तींचा समावेश होता. टेराकोटाच्या कलाकृतींमध्ये घोड्याने ओढलेल्या रथाचे चित्रण करणारा एक सिलेंडर सील होता. वैयक्तिक दागिन्यांमध्ये कवच, हस्तिदंत आणि तांब्याच्या बांगड्या तसेच चाल्सेडनी, अ‍ॅगेट, जास्पर आणि कार्नेलियनपासून बनवलेले दागिने समाविष्ट होते. जोर्वे याठिकाणी ब्राँझच्या सहा कुऱ्हाडी आणि एक तांब्याची बांगडी सापडली. कुऱ्हाडी ची लांबी 66 मि मी , तर रुंदी 56 मी मी इतकी होती. यातील तांब्याचे प्रमाण हे 97% तर बाकी कथील धातु होते.
विद्वानांच्या मते, सोनेकाम आणि हस्तिदंतीतील कारागिरांची उपस्थिती, तसेच दागिन्यांमध्ये शंखाचा वापर यावरून असे सूचित होते की जोर्वे संस्कृतीचा आसपासच्या प्रदेशांशी संपर्क होता. शंख कच्छ आणि कोकण किनाऱ्यांवरून आला असावा आणि हस्तिदंत आणि सोने सध्याच्या कर्नाटकातून आले असावे. इनामगाव आणि दैमाबाद ही मातीकामाची केंद्रे देखील असू शकतात, जी संस्कृतीच्या इतर ठिकाणी वस्तूंचा पुरवठा करत असत. मध्य प्रदेशातील नवदातोली आणि कर्नाटकातील टी नरसीपुरा येथे जोर्वे मातीकामाची उपस्थिती उत्तर आणि दक्षिणेकडील प्रदेशांशी सांस्कृतिक संबंध असल्याचे सूचित करते.या ठिकाणाहून सापडलेल्या काही टेराकोटाच्या वस्तूंना धार्मिक किंवा धार्मिक महत्त्व असल्याचे मानले जाते.

अंतिम संस्कार :-

हे लोक अगदी विलक्षण पद्धतीचा अंतिम संस्कार करत असत .लहान बाळाला माठामध्ये भरून ते पुरत होते .तर वयस्कर माणसाला रांजणा मध्ये भरून दक्षिण उत्तर गाडत असत .ते वेळेस डोके दक्षिणेला ठेवत .हे लोक पुनर्जन्मावर विश्वास ठेवत होते कारण पुरताना ते माणसाचे पाय घोट्यापासून कापून टाकायचे .कारण त्यांना अशीच शंका असायची की माणसाचे भूत होऊ नये .पुरताना प्रेतासोबत ते धान्यही गाडत असत. विशेष म्हणजे त्याकाळात स्मशानभूमी नव्हत्या तर हे लोक राहत्या घरातच प्रेताला गाडत होते. गावच्या मुख्य माणसाला रांजणा मध्ये बसवून गाडीत होते .त्यावेळेस त्याचे तोंड उत्तरेला ठेवत होते.

जवळपास १००० वर्षे ही संस्कृती टिकली. इस.पूर्व १००० नंतर इथल हवामान देखील प्रचंड बदलले. या प्रतिकूल वातावरणामुळे ताम्रपाषाणयुगीन शेतकऱ्यांना एकेठिकाणी वस्ती करून स्थिर जीवन जगणे अशक्य बनले. त्यामुळे हा महाराष्ट्राचा आद्य बळीराजा परत कंदमुळे आणि शिकारीच्या शोधात हा भाग सोडून बाहेर पडला. या वसाहती रिकाम्या झाल्या. त्यांनतर मात्र या भागात तीन हजार वर्षे कोणीही वस्ती केली नाही यामुळे हे अवशेष जमिनी खाली शाबूत राहिले.

नेवासा वसाहत अश्मयुगीन मानवाची :-

     नेवासा म्हणजे संत ज्ञानेश्वरांच्या वास्तव्यानं पावन झालेली भूमी. इथंच ज्ञानेश्वरी या महान ग्रंथाची निर्मिती झाली. या घटनेची साक्ष असलेला ‘पैस खांब’ आजही भाविकांच्या मनात श्रद्धेची ज्योत अखंडपणानं चेतवत उभा आहे. नेवासा पवित्र स्थळ आहे. गावात असणारी दुसरी आकर्षक धार्मिक वास्तू म्हणजे मोहिनीराज मंदिर. पण, फार कमी लोकांना माहीत आहे, की महाराष्ट्रात वास्तव्य करणाऱ्या सर्वांत पहिल्या मानवाचं अस्तित्व या गावात होतं. नेवासा अश्मयुगीन मानवाच्या वसाहतीचं ठिकाण आणि अतिशय महत्त्वाचं पुरातत्त्वीय स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
     भारतीय पुरातत्त्वचे जनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या डॉ. ह. धी. सांकलिया यांना एका प्रश्नाची उकल होत नव्हती. भारतात अनेक ठिकाणी पुरातत्त्वीय स्थळांचे शोध लागत होते, शास्त्रीय दृष्टिकोनातून या ठिकाणांचं उत्खनन होत होतं. उत्तर तसेच दक्षिण भारतात आदिमानवाच्या पाऊलखुणा आढळत होत्या. पण महाराष्ट्रात मात्र अशा ठिकाणाचा शोध सुरूच होता. कर्नाटक, गुजरात, मध्य प्रदेशसारख्या ठिकाणी आदिमानवाच्या अस्तित्वाचे अनेक पुरावे उपलब्ध झाले होते. पण, रामायण काळापासून कायम चर्चेत राहिलेला भाग, मात्र आदिमानव तिथं राहत होता का, याविषयी इतिहास अनभिज्ञ होता. महाराष्ट्र या नावाचा सर्वांत पुरातन लिखित स्वरूपातील उल्लेख सापडतो उत्तर कर्नाटकाच्या ऐहोळे गावात, तिथल्या मेगुती मंदिरावर असलेल्या शिलालेखात.

 त्याआधीपासून महाराष्ट्रात मानवी वस्ती होती. पण त्या मानवाच्या अस्तित्वाचं स्वरूप काय होतं, याविषयी अभ्यासक निरनिराळे तर्क लावत, अंदाज बांधत असत. नेवासा गावापासून काही किलोमीटरवर वाहणाऱ्या चिरकी ओढ्याच्या काठी पांढरीचं टेकाड असल्याची बातमी समजली. हा चिरकी ओढा प्रवरा नदीला जाऊन मिळतो.
      पुरातत्त्व संशोधकांचा एक समूह त्या जागी गेला. तिथं जमिनीवर आढळणाऱ्या काही पुरावषेशांचा अभ्यास करून उत्खनन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आणि या निर्णयामुळं दख्खनच्या इतिहासाचं संपूर्ण स्वरूप बदललं. या ठिकाणी डॉ. सांकलिया सरांच्या मार्गदर्शनाखाली १९५० ते ६० या दशकात शास्त्रीय पद्धतीनं उत्खनन करण्यात आलं आणि महाराष्ट्रातील आद्य मानवाच्या खुणा हाताशी लागल्या. आद्य पुराश्मयुगातील मानवाच्या अस्तित्वाचे धागेदोरे सापडले. त्यामध्ये काही दगडी हत्यारं सापडली. दगडी हत्यारं बनवण्यासाठी लागणारा सर्वांत उत्तम प्रकारचा दगड म्हणजे गारगोटी. उत्तर भारतात तो विपुल प्रमाणात उपलब्ध होता. त्यापासून दगडी हत्यारे तयार करणं, त्यांना आकार देणं, वापर व्यवस्थित होईल अशी धार तयार करणं या दगडावर सोपं जाई. महाराष्ट्रात सर्वत्र बेसाल्ट. त्याला धार लावणं किंवा त्यापासून दगडी हत्यार बनवणं, हे व्यावहारिकदृष्ट्या शक्य न होणारी गोष्ट होती. पण त्या वेळेच्या मानवाला दगडांचं उत्तम ज्ञान होतं. जमिनीतून निघालेला लाव्हारस थंड झाल्यावर त्याच्या भिंती बनत असत. त्यांना आपण डाईक असं म्हणतो. हे आकारानं लांब, पसरट पण चपटे असत. त्यामुळं त्यांचा वापर करून महाराष्ट्रातल्या अश्मयुगीन मानवानं दगडी हत्यारं केली.
      नेवासा इथं उत्खनन करण्यात आलं, तेव्हा या डाईक पासून बनवलेली बरीच हत्यारं उपलब्ध झाली. भारतात मानवाचं अस्तित्व लाखो वर्षांपासून आहे. त्या वेळेचा मानव हा दगडी हत्यारं तयार करत असे. त्यांच्या साहाय्यानं तो तोडणं, कापणं, भोसकणं, तुकडे करणं, छिद्र पाडणं यांसारख्या गोष्टी करत असे. नेवासा इथं तशाच स्वरूपाची हत्यारं सापडली. दगडी हत्यारांना घडवण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या तंत्रावरून आणि त्यांच्या आकारावरून त्या त्या काळाचं वर्गीकरण करण्यात आलं आहे. नेवासा येथे सापडलेल्या दगडी हत्यारांवरून महाराष्ट्रात अस्तित्वात असणारा पहिला मानव हा आद्य पुराश्मयुगीन काळातील आहे, हे सिद्ध झालं. चिरकी ओढ्याकाठी झालेल्या या उत्खननानं महाराष्ट्राचा इतिहास लाखो वर्षे मागं गेला आणि सोबतच, अनेक नवीन पुरातत्त्वीय स्थळांचा शोध घेण्याचे प्रयत्न जोरात सुरू झाले. पण या पहिल्या मानवाच्या अस्तित्वाचे पुरावे उपलब्ध झाले असले,
      तरीही त्याची शरीररचना कशी असावी याविषयी उत्तर देण्यासाठी एकही मानवी सांगाडा सापडला नाही. उत्खनन केल्यामुळं या जागेचा आदिमानव ते मध्ययुगीन कालखंडपर्यंतचा नेवासा पर्यायानं महाराष्ट्राचा इतिहास पुरातत्त्वीय संशोधनाच्या आधारे मांडणं सोपं गेलं. आद्य पुराश्म, मध्य पुराश्म, नवाश्म यांसारख्या मानवी विकासाच्या टप्प्यांचा शोध या उत्खननातून लागला. पुढं, १९६०-७० मध्येही या ठिकाणी उत्खनन करण्यात आलं. अश्मयुगीन काळातील दगडी हत्यारं,
    मानव शेती करू लागला त्या काळातील खापराची भांडी, चूल, धान्य साठवण्यासाठी तयार करण्यात आलेली मोठमोठाली भांडी, मणी, बांगड्या, तांब्यापासून बनवण्यात आलेल्या वस्तू यांसारख्या अनेक मौल्यवान वस्तू प्राप्त झाल्या. महाराष्ट्रात शेती होऊ लागली, तेव्हा मानव एका जागी स्थिर झाला. त्याचं दैनंदिन आयुष्य एकाच जागेभोवती फिरू लागलं. त्या वेळेस झालेल्या दफनांमुळं आपल्याला त्या शेती करणाऱ्या आद्य शेतकऱ्यांचे मानवी सांगाडे उपलब्ध झाले आहेत. पण, त्याच्याही आधी वास्तव्य करणाऱ्या या आद्य मानवाचे मात्र पुरावे नेवासा इथून मिळाले नाहीत. वातावरणातील बदल आणि पाण्याची कमी-जास्त प्रमाणात असणारी उपलब्धता, नैसर्गिक संकटे यामुळे आद्य पुराश्मयुगीन काळानंतर ही जागा ओस पडली असावी. पण नंतर इथे मध्य पुराश्मयुगीन काळातील मानवाचे अस्तित्व आढळते.
     पुढं शेती करणारा मानव, त्याच्यानंतर प्राचीन, पूर्व मध्ययुगीन ते मध्ययुगीन कालखंडातील मानवाच्या खुणा एकसलग आढळतात. नेवासासारख्या ठिकाणी एवढ्या मानवी संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आढळल्यानं महाराष्ट्राचा मानवी अस्तित्वाचा आद्य ते सद्यःस्थितीपर्यंतचा इतिहास एकसलगपणे समजून घेण्यास फार मदत होते. आज हे स्थळ चिरकी नाला किंवा चिरकी नेवासा या नावानं पुरातत्त्वीय स्थळांच्या यादीत प्रसिद्ध आहे. डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागात असणाऱ्या संग्रहालयात डॉ. ह. धी. सांकलिया सरांनी केलेल्या उत्खननाची व त्याच्या स्थरांची प्रतिकृती उभी केली आहे. महाराष्ट्रात राहणाऱ्या आद्य मानवाच्या वस्तींपैकी नेवासा हे महत्त्वाचे स्थळ म्हणून आजही आपले महत्त्व टिकवून आहे.

दायमाबाद (Daimabad)

 महाराष्ट्रातील प्राचीन अवशेषांचे एक स्थळ. ताम्रपाषाणयुगीन सावळदा संस्कृती ते जोर्वे संस्कृती या दरम्यानच्या सांस्कृतिक कालखंडांची सलग माहिती येथे मिळत असल्याने, तसेच सिंधू संस्कृतीच्या उत्तर हडप्पा काळातील सर्वांत दक्षिणेकडील पुरातत्त्वीय स्थळ असल्याने दायमाबादला भारतीय पुरातत्त्वीय इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे.

     महाराष्‍ट्रातल्या आद्य मानवी वसाहतींची संस्‍कृती ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृती म्हणून ओळखली जाते. ही दोन्ही गावे प्रवरा नदीच्या काठी आहेत. दायमाबाद हा देखील त्या संस्कृतीतला एक महत्त्वाचा पाडाव. गोदावरीची उपनदी असलेल्या प्रवरा या मोठ्या नदीच्या डाव्या तीरावर अहमदनगर जिल्ह्यातील संगमनेरपासून आठ किलोमीटर अंतरावर, तर श्रीरामपूर या शहरापासून १८ किमी. अंतरावर आग्नेय दिशेस दायमाबाद असून त्या ठिकाणी सध्या वसती नाही.

दायमाबाद येथील ब्राँझच्या वस्तू.

 दायमाबाद इथे जोर्वे संस्कॄतीचे अवशेष सापडले कसे ? याची हकीकत मनोरंजक आहे. दायमाबादच्या बाबतीत एक नाट्यमय घटना घडली होती. १९७४ मध्ये छबू लक्ष्मण भील नावाच्या शेतकऱ्याला त्याच्या शेतातले एक झुडूप मुळासकट काढताना, त्याच्या मुळाशी चार ब्रॉन्झच्या मूर्ती सापडल्या. त्या घेऊन तो गावातले सुशिक्षित आणि सामाजिक कार्यात भाग घेणाऱ्या लाल हुसेन पटेल यांच्याकडे गेला. त्यांनी त्या वस्तू  भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागापर्यंत पोचवल्या. त्यात एक रथ किंवा बैलगाडी म्हणता येईल असे शिल्प होते. दोन बैल जोडलेल्या या गाड्यावर एक माणूस उभा आहे आणि गंमत म्हणजे गाडी आणि बैल यांच्या मधल्या दांड्यावर एक कुत्रा आहे. याखेरीज हत्ती, म्हैस आणि गेंडा यांचेही गाडे आहेत. त्यातले रथाचे शिल्प सध्या राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली येथे आहे तर बाकी शिल्पे मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तुसंग्रहालयात आहेत.

 सुरवातीला या मुर्ती सापडल्यावर श्रीरामपूरच्या पोलिसांनी त्या ताब्यात घेतल्या आहेत. पुरातत्व शास्त्रज्ञानी जाऊन पाहिल्यावर त्यांच्या लक्षात आलं की हे सिंधू संस्कृतीला समकालीन अवशेष आहेत.

गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात प्रवरा नदी जवळ दायमाबाद येथे सापडलेल्या अवशेषांमध्ये एका ओळीत आखणी केलेली कच्च्या विटांची घरे सापडली. यात धान्य साठवण्यासाठी वेगळी खोली, गुरांचा गोठा देखील आढळून आला. याचाच  अर्थ हा शेतकरी पशुपालनाला देखील तितकेच महत्व देत होता,हे हजारो वर्षापूर्वीचे शेतकरी त्याकाळच्या मानाने प्रगत होते. शेतीसाठी ते लाकडी नांगर वापरायचे.  नदीच्या पाण्याचा वापर ते सिंचनासाठी करत. त्याकाळात त्यांनी गहू, तांदूळ, बार्ली, मसूर,वाटाणे, तीळ या पिकाच उत्पादन घेतल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. या शेतकऱ्याच्या स्वैपाकघरात चुली होते. त्यांची भांडी मात्र भाजून बनवलेली होती. यात लहानमोठे घडे, रांजण,वाडगे देखील होते. त्यांना रंगवलेही जात होते. त्याकाळच्या कुभाराची भट्टीदेखील सापडली आहे.  तिथेही ताम्रपाषाण युगातली मातीची भांडी आणि गारगोटीच्या पातळ तुकड्यांची हत्यारे सापडली आहेत. पण संपूर्ण महाराष्ट्रात अशा प्रकारचा पुरातन कालाचा पुरावा पहिल्यांदा जोर्वे येथे सापडला. नंतर नेवासे येथे झालेल्‍या उत्‍खननात ह्या संस्‍कृतीवर अधिक प्रकाश पडला म्‍हणून या संस्कृतीचे नाव ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृती ! ह्या संस्कृतीचा काळ साधारण ख्रिस्‍तपूर्व बाराशे ते पंधराशे वर्षे असावा. इथे सापडलेली भांडी वैशिष्‍ट्यपूर्ण आहेत. ही मातीची भांडी तुलनात्‍मकदृष्‍ट्या पातळ आहेत. भट्टीमध्‍ये उत्‍तम प्रकारे भाजलेली असल्‍यामुळे त्‍यांचा धातूच्‍या भांड्यांप्रमाणे टणटण् आवाज येतो. विटकरी रंगाच्‍या त्या भांड्यांवर इतर पुरातत्त्वीय ठिकाणी आढळणाऱ्या भांड्यांप्रमाणे प्राण्‍यांची चित्रे काढलेली आहेत. क्‍वचित एखाद्या भांड्यावर स्‍वस्तिकाचे चिन्‍ह काढलेले आहे. असे स्‍वस्तिकाचे चिन्‍ह हे महाराष्‍ट्रात इतरत्र किंवा दक्षिण भारतात सापडण्याआधी येथेच प्रथम आढळून आले आहे.
चार संस्कृतींचे माहेरघर असणाऱ्या दायमाबाद मध्ये कास्याच्या मूर्ती सापडल्या .त्यामध्ये कास्या चा रथ ,गेंडा, हत्ती चित्ता इत्यादी गोष्टी आहेत. त्याच बरोबर तत्कालीन एक विहीरही सापडली आहे.
     ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृतीमध्‍ये मृतांना रांजणात घालून पुरण्‍याची पद्धत होती. दफन करताना मोठमोठ्या दगडी शिळांचा आणि फरश्‍यांचा वापर करत असत. मृतांचे स्‍मारक म्‍हणूनही शिळावर्तुळे उभारत. महाराष्‍ट्रभर अनेक ठिकाणीही अशी शिळावर्तुळे आढळून येतात. मृतांच्‍या शेजारी त्‍यांच्‍या परिस्थितीप्रमाणे भांडीकुंडी ठेवत असत. नेवाशाला एक तांब्‍याच्‍या मण्‍यांची माळ रेशमाच्‍या आणि सुताच्‍या धाग्‍यात गुंफलेली सापडली. अशा प्रकारे रेशीम आणि सूत यांचे संमिश्र सूत भारतात प्रथमच सापडले. आद्य शेतकऱ्यांच्‍या भरभराटीला आलेल्‍या या वसाहती वातावरणातल्‍या बदलामुळे इसवी सनपूर्व पाचशेच्‍या आसपास नष्‍ट झाल्‍या असाव्‍यात.
दायमाबादची वसाहत हे उत्तर हडप्पाकालीन संस्कृतीचे स्थळ आहे. तेथे टेराकोटाचे तीन शिक्के (सील) सापडले आहेत, ज्यांच्यावर सिंधू संस्कृतीच्या लिपीतले चिन्ह आहे. मातीच्या भांड्यांच्या काही तुकड्यांवरही सिंधू लिपीतली चिन्हे सापडली आहेत.  दायमाबादमध्ये मातीपासून बनवलेल्या बुरुजासह तटबंदीच्या भिंतीचेही अवशेष होते.
    या स्थळाचा शोध भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे बी. पी. बोपर्डीकर यांनी लावला. दायमाबाद येथे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणातर्फे १९५८-५९ (नेतृत्व : म. न. देशपांडे), १९७४-७५ (नेतृत्व : एस. आर. राव) व पुन्हा १९७५-७६ व १९७८-७९ मध्ये (नेतृत्व : एस. एस. साळी) असे एकूण चार वेळा उत्खनन करण्यात आले असून या उत्खननांमधून ताम्रपाषाणयुगीन दायमाबाद विषयी भरपूर माहिती मिळाली आहे. दायमाबाद येथील पहिली दोन उत्खनने मर्यादित स्वरूपाची होती व नंतर मिळालेल्या पुराव्यांमुळे त्या वेळी काढलेल्या निष्कर्षांमध्ये दुरुस्ती करण्यात आली आहे.सापडलेल्या त्या मुर्त्या इ.स. पूर्व २२००-२००० म्हणजेच जवळपास साडेचार हजार वर्षापूर्वीच्या होत्या. आता ही ‘साईट’ (स्थळ) बंद करण्यात आली आहे.

      पहिल्या उत्खननात एकूण तीन कालखंडांतील वसाहतीचे पुरावे मिळाले होते. पहिल्या कालखंडाच्या निक्षेपात जास्त प्रमाणात मिळालेली मृद्भांडी राखाडी रंगांची होती. या मृद्भांड्यांत व ब्रह्मगिरी (कर्नाटक) येथे मिळालेल्या मृद्भांड्यांमध्ये साम्य होते. दुसऱ्या कालखंडांत माळवा संस्कृतीची मृद्भांडी आढळली होती, तर तिसऱ्या कालखंडात जोर्वे संस्कृतीची मृद्भांडी मिळाली होती; परंतु १९७५-७६ व १९७८-७९ मध्ये शंकर साळी यांनी केलेल्या उत्खननात दायमाबादला एकूण पाच कालखंडांत वसाहत झाल्याचे दिसून आले. या उत्खननानुसार शंकर साळी यांनी दिलेला सांस्कृतिक कालक्रम खालीलप्रमाणे आहे :

कालखंड – ५      जोर्वे संस्कृती

कालखंड – ४      माळवा संस्कृती

कालखंड – ३      दायमाबाद संस्कृती (फिकट तपकिरी-पिवळसर रंगाची मृद्भांडी)

कालखंड – २      उत्तर हडप्पा संस्कृती

कालखंड – १      सावळदा संस्कृती

    दायमाबादच्या नमुन्यांच्या रेडिओकार्बन तिथी उपलब्ध असून त्यांमधील काही सर्वसाधारणपणे इनामगावसारख्या इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील रेडिओकार्बन तिथींशी मिळत्याजुळत्या आहेत. काही रेडिओकार्बन तिथी संदूषणामुळे परस्परविरोधी होत्या.

दायमाबाद येथील चित्रित भांडे.

सावळदा कालखंड :

       दायमाबादची पहिली वसाहत सावळदा संस्कृतीच्या लोकांची होती; परंतु वसाहतीचा विस्तार मर्यादित म्हणजे अंदाजे ३ हेक्टर होता व ही वसाहत नदीकाठच्या काळ्या मातीच्या अरुंद पट्ट्यात होती. या कालखंडातील घरे मातीच्या भिंतीची असून घरांमध्ये एक, दोन किंवा तीन खोल्या आढळल्या. एक खोली असणारे सर्वांत छोटे घर ३. ४ मी. लांब व १.६ मी. रुंदीचे होते. तर सर्वांत मोठे घर ७ मी. लांब व ५ मी. रुंदीचे होते. घरातील जमीन काळी-पिवळी माती वापरून बनवत असत. काही घरांमध्ये सुशोभिकरणासाठी गोड्या पाण्यातील शिंपल्यांचा वापर केला असल्याचे दिसते.

      सावळदा संस्कृतीचे लोक तांब्याच्या वस्तू कमी प्रमाणात वापरत असावेत. या काळातल्या पुरावशेषांमध्ये दगडाचे पाटे-वरवंटे, कार्नेलियन व अगेटचे मणी, तीराग्रे व गारगोटीपासून बनवलेली सूक्ष्मास्त्रे यांचा समावेश आहे. सावळदा कालखंडातील मृद्भांडी मध्यम पोताची व कमी गतीच्या चाकावर बनवलेली आहेत. त्यांच्यावर तपकिरी अथवा  चॉकलेटी रंगाचा दाट लेप दिलेला आढळतो. मृद्भांड्यांवर प्रामुख्याने लाल रंगात हत्यारे, अवजारे, हरिण, मासे, वनस्पती व भौमितिक आकार असे विविध चित्रण केलेले दिसते. काही मृद्भांड्यांवर काळ्या व पांढऱ्या रंगांत चित्रे आहेत. या मृद्भांड्यांना सावळदा मृद्भांडी असे म्हणतात. या मृद्भांड्यांखेरीज तकाकी आणलेली करडी व हाताने बनवलेली जाड तांबडी मृद्भांडी देखील मिळाली आहेत. सावळदा कालखंडातील लोक अनेक धान्ये पिकवत असत.  या काळातल्या निक्षेपात बार्ली (सातू), वाटाणे, मसूर, हरभरा व कुळीथ यांचे अवशेष मिळाले आहेत.

उत्तर हडप्पा कालखंड :

     उत्तर हडप्पा कालखंडात दायमाबादच्या वसाहतीचा आकार वाढलेला दिसतो. तो २० हेक्टर असावा, असा अंदाज बांधण्यात आला आहे. या कालखंडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे दायमाबादला प्रथमच कच्च्या विटांचा उपयोग सुरू झाला. एका फुटलेल्या कच्च्या विटेची लांबी ३० सेंमी. व जाडी ८ सेंमी. असल्याचे दिसून आले आहे. कच्च्या विटांची भिंत बनवताना विटा सांधण्यासाठी काळ्या मातीचा वापर केला होता. थडग्यांसाठीही कच्च्या विटांचा वापर केला गेला होता. थडग्यांसाठी वापरलेल्या विटांचे दोन आकार आढळले. या दोन्ही प्रकारच्या विटांच्या लांबी, रुंदी व जाडीचे गुणोत्तर ४:२:१ असेच होते.

     उत्तर हडप्पा कालखंडात जाड, दणकट, जलद चाकावर बनवलेली आणि उत्तम पोताची तांबडी मृद्भांडी मिळाली. या मृद्भांड्यांचा गाभा लाल अथवा विटकरी रंगाचा असून मऊ मातीत रेती व चुना मिसळून ही तयार केली असल्याचे दिसते. बाहेरच्या बाजूस तपकिरी अथवा लाल रंगाचा दाट लेप दिलेला आहे. या मृद्भांड्यांवर काळ्या रंगाने अनेक प्रकारची चित्रे काढलेली आहेत. या मृद्भांड्यांचे आकार विविध असून त्यात मणिसम काठ असणारे घडे, सपाट बुडाचे घडे, स्टँडवरच्या थाळ्या व वाडगे यांचा समावेश आहे.

     दायमाबादच्या वसाहतीचा उत्तर हडप्पा संस्कृतीशी असणारा संबंध स्पष्ट करणारे पुरावे दोन घरांमध्ये मिळाले आहेत. घर क्रमांक १६ मध्ये गुंडीच्या आकाराची मातीची मुद्रा मिळाली. या मृण्मुद्रेवर सिंधू संस्कृतीच्या लिपीतले एक चिन्ह आहे. त्याचप्रमाणे बाजूच्या घर क्रमांक १७ मध्ये अशाच प्रकारची सिंधू लिपीतील दोन चिन्हे असणारी मृण्मुद्रा मिळाली. या खेरीज मृद्भांड्यांच्या तीन तुकड्यांवर सिंधू लिपीतील चिन्हे आढळली. या कालखंडात मृद्भांड्यांचा वैशिष्ट्यपूर्ण तुकडा मिळाला. या चंद्रकोरीसारख्या आकाराच्या तुकड्याच्या कडा घासून गोलाकार केल्या आहेत. या तुकड्यावर वाघ म्हैस/रेड्यावर पाठीमागून हल्ला करत असल्याचे चित्रण आहे. या खेरीज तांबे अथवा ब्राँझची कुऱ्हाड व सोने-शिसे यांचा एक मणीदेखील उत्तर हडप्पा संस्कृतीच्या निक्षेपात मिळाले आहेत.

     रेडिओकार्बन तिथींच्या साक्षेपी अभ्यासावरून असे दिसते की, उत्तर हडप्पा कालखंड अपेक्षेनुसार इ. स. पू. १८०० (१७६० अधिकउणे २१०) होता.

माळवा संस्कृतीचा कालखंड :

    या कालखंडातील (कालखंड-३) निक्षेपात वैशिष्ट्यपूर्ण अशा फिकट तपकिरी-पिवळसर रंगाच्या मृद्भांड्यांचे अवशेष मिळाले आहेत. ही या संस्कृतीची ओळख पटवणारी खूण आहे, असे उत्खननकर्ते शंकर साळी यांचे मत असले, तरी ते इतर अभ्यासकांनी ग्राह्य मानलेले नाही. ही मृद्भांडी मध्यम पोताची, कमी गतीच्या चाकावर बनवलेली व कमी भाजलेली आहेत. ही भांडी तयार करण्यासाठी बनवलेल्या मातीत वनस्पतीजन्य पदार्थांचा वापर केलेला आहे. बाह्य लेप अतिशय पातळ असून अनेक ठिकाणी लेपाचे पोपडे निघालेले दिसतात. या मृद्भांड्यांवर काळ्या रंगाने अनेक प्रकारची चित्रे काढलेली दिसतात. दायमाबादला तिसऱ्या कालखंडात मिळालेल्या मृद्भांड्यांच्या प्रकारावरून या कालखंडाचे दायमाबाद संस्कृतीचा कालखंड असे नामकरण करण्यात आले असले, तरी या संस्कृतीची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. आता ही वेगळी संस्कृती आहे, हे मत कालबाह्य झालेले असून शंकर साळी यांनी दायमाबाद संस्कृतीचा म्हणून वर्णन केलेला थर हा माळवा संस्कृतीचा प्रारंभिक थर आहे, असे आता मानले जाते.

      माळवा संस्कृतीच्या निक्षेपात अनेक घरांचे अवशेष मिळाले आहेत. माती व कुडाची घरे या काळात प्रचलित होती. तसेच आयताकृती आकाराची ही घरे प्रशस्त असून दरवाजासमोर आयताकृती अथवा अर्धचंद्राकाराच्या पायऱ्या असत. घरांच्या भिंतींची जाडी ८ ते ३० सेंमी. असल्याचे दिसून आले. माळवा संस्कृतीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण  मृद्भांड्यांशिवाय या काळातील निक्षेपात काळी-लाल व राखी रंगाची चकचकीत मृद्भांडी मिळाली आहेत. या काळात मिळालेल्या अनेक घरसदृश रचना यांचा संबंध धार्मिक बाबींशी असावा, असे त्यात मिळालेल्या अग्निकुंडांवरून मानले जाते. तसेच एका घरात दोन चुली व एक तांब्याचे पाते मिळाले असल्याने ते तांबटकाम करणाऱ्याचे घर असावे, असे मानले गेले आहे.

जोर्वे संस्कृतीचा कालखंड :

दायमाबाद येथील वसाहतीचा हा शेवटचा कालखंड असून त्यात जोर्वे संस्कृतीची नमुनेदार मृद्भांडी मिळाली आहेत. त्यांचा रंग गडद लाल असून त्यांच्यावर चित्रे काढलेली दिसतात. या कालखंडात वसाहतीचा आकार वाढून तो ३० हेक्टर एवढा झाला असला, तरी एकूण आकृतीबंधात फारसा फरक पडलेला दिसत नाही. उपलब्ध पुराव्यांचा विचार करता, माळवा संस्कृतीच्या मृद्भांड्यांमधून जोर्वे संस्कृतीची मृद्भांडी उत्क्रांत झाली, असे मत मांडण्यात आले आहे. जोर्वे सांस्कृतिक थरांमध्ये पाच काळातील रचना मिळाल्या आहेत. यातील चौथ्या रचनेत फक्त गोलाकार घरे होती; तर इतर मात्र चैाकोनी अथवा आयताकृती होती. पूर्वीच्या काळामधील पिके या काळातही घेतली जात होती. तसेच या थरांमध्येही सूक्ष्मास्त्रे मिळतात. जोर्वे थरात एक दंडगोलाकृती मुद्रा मिळाली असून त्यावर घोडा जोडलेल्या रथाचे चित्रण आहे. तसेच मातीच्या एका वस्तूवर ऋषीचे व त्याच्या शिष्यगणाचे चित्रण असल्याचे उत्खनन करणाऱ्यांचे मत असले, तरी ते सर्वमान्य झालेले नाही.

ब्राँझच्या वस्तू :

दायमाबादला जमिनीत खणत असताना काही मेंढपाळांना योगायोगाने ब्राँझच्या चार वस्तू (एकूण वजन ६० किग्रॅ.) मिळाल्या. या वस्तू (बैल जुंपलेला रथ, रेडा, गेंडा व हत्ती) आता ’दायमाबाद ब्राँझेस म्हणून ओळखल्या जातात. या चार वस्तू अत्यंत सुस्थितीत असून त्यांना चाके आहेत. या अत्यंत कलात्मक बनावटीच्या वस्तू कोणत्या काळातील आहेत, याबद्दल संशोधकांमध्ये एकमत नाही. मधुकर केशव ढवळीकर त्यांना हडप्पा संस्कृतीच्या मानतात. या वस्तूंमध्ये अर्सेनिक या मूलद्रव्याचे प्रमाण अधिक आहे. त्यावरून डी. पी. अग्रवाल यांनी या वस्तूंच्या हडप्पा सांस्कृतिक संदर्भाबद्दल शंका व्यक्त केली आहे. उपलब्ध पुराव्यांचा अभ्यास करून दिलीप चक्रवर्ती यांनी दायमाबादच्या ब्राँझच्या वस्तू अरवली पर्वताराजीच्या प्रदेशातून दख्खनमध्ये आल्या असाव्यात, असे म्हटले आहे.

इनामगाव :-

   महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना जर पहिली तर तिचे मानवाच्या संस्कृतीच्या विकासामध्ये योगदान आपल्याला दिसून येते. मानवी शरीरात जशा धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात त्याच प्रकारे महाराष्ट्रातील नद्या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. महाराष्ट्रातील नद्यांचे योगदान मानवाच्या विकासासाठी फार मोठे कारण आहे. याच नद्यांच्या काठावर मानवी संस्कृती स्थिर झाली आणि याच महाराष्ट्रातील नद्यांच्या काठाला लहान मोठी नगरे उभी राहिली. ऋग्वेदामध्ये सिंधू, सरस्वती यांसारख्या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केलेले आपल्याला आढळते. मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करायचा असेल तर या नद्यांचा देखील अभ्यास करणे फार महत्त्वाचे ठरते तसेच त्या नदीकाठी वसलेल्या किंवा विकसित झालेल्या वसाहतींचा अभ्यास करणे हे देखील महत्त्वाचे असते.आजपर्यंत मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करताना बरीचशी ठिकाणे ही पुरातत्वीय अभ्यासकांना महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी सापडली आहेत त्यातील बहुतांश ठिकाणे नदीकाठी सापडलेली आहेत. असेच महाराष्ट्रातील एक पुरातत्व स्थळ म्हणजे घोड नदीचे काठचे इनामगाव. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       पुरातत्त्व शास्त्रज्ञ आता असे मानतात की सिंधू–सरस्वती संस्कृतीतील वस्त्या तेथे उपलब्ध असलेले जलस्रोत हळूहळू आटत गेल्याने पूर्वेकडे व दक्षिणेकडे सरकू लागल्या व यापैकी काही वस्त्या मध्य प्रदेशातील माळवा भागात स्थिरावल्या होत्या. इनामगाव मध्ये सर्वात प्रथम वस्ती करण्यास आलेले माळवा संस्कृतीतील मानव,हे या माळवा भागाकडून आलेले होते. या वरून असा निष्कर्ष काढणे फारसे चूक ठरणार नाही की मूळ सिंधू–सरस्वती खोर्‍यातून आलेल्या लोकांच्या वस्त्यांपैकी काही वस्त्या पुढे आणखी दक्षिणेला म्हणजे दख्खनच्या पठारावर सरकल्या व इनामगाव सारख्या अनेक ठिकाणी येऊन स्थिरावल्या,किंबहुना इनामगाव मधील माळवा संस्कृतीतील वस्ती ही मूलत: सिंधू–सरस्वती संस्कृतीतील लोकांची होती. इनामगाव येथे उत्खनन झालेल्या माळवा संस्कृती घरांमध्ये सापडलेल्या आणि स्त्रीफलोधारणेचे प्रतीक असलेल्या स्त्री मूर्तींचे याच प्रकारच्या सिंधू–सरस्वती संस्कृतीमधील वस्त्यांमध्ये सापडलेल्या मूर्तींशी असलेले साधर्म्य लक्षात घेतले तर हा निष्कर्ष योग्य आहे असेच वाटते.

   इनामगावमध्ये अनेक टप्प्यांत वस्ती होती, ज्यामध्ये वसाहतीच्या पद्धती आणि दफन पद्धतींमध्ये उत्क्रांती दिसून येते. सर्वात जुना टप्पा माळवा संस्कृतीच्या प्रभावाशी संबंधित आहे, त्यानंतर मुख्य जोर्वे संस्कृतीचा काळ येतो.ई.स.पूर्व  ७००  या जागेचा नाश झाला, कदाचित हवामान बदलांमुळे किंवा शेतीवर परिणाम करणाऱ्या इतर पर्यावरणीय घटकांमुळे.

       एक ओकंबोकं गाव आहे.उजाड आहे.वैराण आहे. गावाचं नाव इनामगाव. खरंतर या गावाचं मूळ नाव काय हे कुणालाच कधीच ठाऊक नाहीये. शेजारच्या इनामगावच्या शिवाराच्या हद्दीत येतं म्हणून याचंही नाव इनामगावच. पण हे गाव नेहेमीच असं उजाड ओसाड नव्हतं. खूप खूप शतकांपूर्वी, काही सहस्रकांपूर्वी इथे एक नांदतंजागतं नदीकाठाच्या आसर्‍याने राहणारं गाव होतं. तर त्या गावाची ही कहाणी. महाराष्ट्रातल्या, दख्खनमधल्या पहिल्यावहिल्या ज्ञात जलसंधारण तंत्रज्ञानाची कहाणी.
       इनामगाव हे महाराष्ट्र राज्यातील एक अतिशय महत्त्वाचे पुरातत्वीय स्थळ आहे. दख्खन प्रदेशातील सुरुवातीच्या शेती समुदायांबद्दल महत्त्वपूर्ण पुरावे देण्यासाठी हे विशेषतः ओळखले जाते. हे स्थळ आपल्याला हजारो वर्षांपूर्वी जगलेल्या लोकांच्या जीवनाबद्दल, संस्कृतीबद्दल आणि पद्धतींबद्दल मौल्यवान अंतर्दृष्टी देते.
इनामगावचे महत्त्व
      इनामगाव हे जोर्वे संस्कृतीशी संबंधित एक प्रमुख स्थळ आहे, जे महाराष्ट्रातील तांबेयुगातील संस्कृती आहे, जी अंदाजे १४०० ते ७०० ईसापूर्व आहे. इनामगाव येथील उत्खननातून असे दिसून आले आहे:
इनामगावचे स्थान
       इनामगाव पुरातत्व स्थळ विशेषतः घोड नदीच्या काठावर वसलेले आहे. घोड नदी ही भीमा नदीची उपनदी आहे, जी मोठ्या कृष्णा नदीच्या खोऱ्याचा भाग आहे. नदीजवळील स्थान सुरुवातीच्या वसाहतींसाठी महत्त्वाचे होते, ज्यामुळे शेती, पिण्यासाठी आणि इतर दैनंदिन गरजांसाठी पाणी उपलब्ध होते.

        भीमेची उपनदी घोड. अगदीच तीव्र उन्हाळा सोडला तर एरवी बर्‍यापैकी पाणी असणारी. तिच्या एका वळणावर इनामगाव वसले आहे. पांढरीचा एकूण परिसर पंचवीस एकरांच्या आसपास. इ.स.पू. १६०० च्या सुमारास इथे प्रथम माणसं कायमस्वरूपी वस्तीला आली असे दिसते. ते थेट पुढची जवळपास हजार वर्षे. किती पिढ्या आणि जीवनाच्या नदीची किती वळणे गावाने बघितली असतील ते फक्त त्या पांढरीलाच ठाऊक. आपल्याला माहित ते फक्त त्यांच्या घरांबद्दल, कारागिरीबद्दल, भांड्याकुंड्यांबद्दल; कुठली धान्ये पिकत, कुठले प्राणी पाळत, कुठली शिकार करत यांबद्दल. पुरातत्वीय तांत्रिक परिभाषेत त्याचे तीन सांस्कृतिक उपकालखंड पडतात - माळवा, पूर्व-जोर्वे आणि उत्तर-जोर्वे कालखंड. त्यातील पूर्व-जोर्वे कालखंड हा सगळ्यात भरभराटीचा सुबत्तेचा होता.
थोडक्यात आढावा घ्यायचा तर कुडांच्या एक-दोन-तीन खोल्यांच्या अंगण असलेल्या घरात राहणारी ही कुटुंबे गाई-बैलांची-म्हशींची खिल्लारं आणि शेळ्या-मेंढ्यांचे कळप राखत. त्याचबरोबर डुकरं, कोंबडी, कुत्री असेही प्राणी गावात असत. दख्खनच्या पारंपरिक वैविध्यपूर्ण पीकपद्धतीचा उगम याच काळात झाला असे दिसते. जव (बार्ली), गहू, मूग, मसूर, तूर, उडीद, हरभरा, कुळीथ, वाटाणा, राळे, नाचणी अशी अशी खरीप आणि रब्बी हंगामातील विविध पिके इथे घेतली जात असत असे पुरावे सांगतात.
       इनामगाव शिरूरच्या जवळ आहे. दख्खनच्या अर्धदुष्काळी पट्ट्याच्या अगदी मध्यभागी. वर्षात जेमतेम ५०० मिमि पाऊस पडतो. तोही बेभरवशी. राजस्थानमधून मिळालेले पुरापर्यावरणीय पुरावे आपल्याला असे सांगतात की त्याकाळी पश्चिम भारतात थोडा जास्त पाऊस पडत असे. पाऊसपाणी नियमित असे. अशा अनुकूल पाऊसमानामुळेच या ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती दख्खनच्या पठारावर सर्वत्र स्थिरावू शकल्या असे संशोधकांचे अनुमान आहे. प्राचीन काळापासून नदीच्या वळणावर गावं वसवली जातात कारण अशा ठिकाणी सहसा डोह तयार होतो आणि उन्हाळ्यात इतर पाणी आटलं तरी डोह मात्र गरजेपुरतं पाणी साठवून ठेवतो. इनामगाव वसवायच्या मागेही तिथली काळी सुपीक जमीन आणि नदीचं वाकण हेच महत्वाचं ठरलेलं असणार.
       मात्र इतक्या मोठ्या गावाला अर्धदुष्काळी हवामानात बेतास बात पाऊसपाण्यात तगून राहायचे असेल तर नैसर्गिक संसाधने व त्यांचे स्रोत यांचे काटेकोर व्यवस्थापन करावे लागते. विशेषतः भक्कम पाठिंबा देऊ शकणारी शहरे आणि महाप्रादेशिक शासनयंत्रणा अस्तित्वातच नसताना. अशा अर्धदुष्काळी प्रदेशांत राहणार्‍या प्राचीन समाजांचा अभ्यास करणार्‍या संशोधकांच्या मते आधुनिक तंत्रज्ञानाचा, सुविहित शासनयंत्रणेचा अभाव असताना आदिम लोकसमूह संभाव्य टंचाईला तोंड देण्यासाठी विविध प्रकारची सांस्कृतिक धोरणे अवलंबतात. त्यात प्रामुख्याने उपजीविकेच्या मार्गांचे वैविध्य, साठवणूक, भटकंती (म्हणजे काही काळ दुसरी कडे जाऊन तिथली संसाधने वापरायची, एकाच ठिकाणच्या संसाधनांवर सतत ताण पडत नाही) आणि अन्य लोकसमूहांशी देवाणघेवाण यांचा समावेश होतो. इनामगावच्या पुराव्याकडे बघता हे चारही मार्ग इथल्या गावकर्‍यांनी वर्षानुवर्षे चोखाळले होते हे उघड आहे. विविध समकालीन लोकसमूहांशी देवाणघेवाणीचे संपर्क आणि उपजीविकेचे वैविध्य वरती नमूद केलेच आहे. त्या शिवाय धान्याच्या साठवणुकीसाठी मोठाल्या कणग्या, रांजण घरोघरी वापरले जात. एवढेच नव्हे तर गावाचे मिळून सार्वजनिक धान्याचे कोठारही होते आणि गावचा प्रमुख बहुदा त्याची निगराणी करत असे असेही उत्खनित पुराव्यांवरून दिसून आले आहे. शिवाय इनामगावचे काही गावकरी नियमितपणे तिथून ३२ किमी दूर असलेल्या वाळकी गावानजिक असलेल्या अतिशय सुपीक अशा जमिनीच्या पट्ट्यावर शेती करायला जात व हंगामी वस्ती करून राहात हेही वाळकी येथील उत्खननातून सिद्ध झालेले आहे.

       हे सगळे खरे असले, आणि इनामगाव अर्धदुष्काळी पट्ट्यातील अगदी 'क्लासिक' असे आदिम गावाचे उदाहरण म्हणून ढळढळीत दिसत असले तरीही या सगळ्या पुराव्यांमध्ये एक थोडा विसंगत पुरावा मिळत होता. तो म्हणजे गहू. इनामगावच्या उत्खननात तांदूळ आणि वालही मिळाले होते. पण अगदीच थोडक्या प्रमाणात. त्यामुळे ते बाहेरून, जास्त पावसाच्या प्रदेशात असलेल्या गावांतून आयात केले गेले असणार, असा अंदाज सहजच बांधता येत होता. पूर्व-जोर्वे काळात गहू मात्र इथेच पिकवले जात असणार असे पुरावा सांगत होता. गहू हे रब्बी पीक आणि त्याला भरपूर पाणी लागतं, सिंचनाची व्यवस्था लागते. दख्खनमध्ये गहू होतो, पण या शिरूर-दौंडच्या पट्ट्यात कधीच नाही. तिकडे कोपरगाव परिसरात (जिथून दायमाबाद हे ताम्रपाषणयुगीन स्थळ अगदीच जवळ आहे) उत्तम काळी माती, भरपूर पाऊस म्हणून पारंपरिकरीत्या खपली, बक्षी गहू वगैरे होत असे कलोनियल रेकॉर्ड्स आपल्याला सांगतात. पण इनामगावच्या आसपास मात्र कधीच गहू झाल्याचं ऐकिवात नाही. मग इथे गहू कसा काय होत होता?
    पाण्याची साठवणूक किंवा जलसंधारण आणि व्यवस्थापन याविषयी ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींमधून जवळजवळ काहीच पुरावा तोपर्यंत उपलब्ध नव्हता. रोजच्या वापराचे पाणी साठवण्यासाठी असलेले मोठे मोठे रांजण - जे अजूनही खेडेगावांमध्ये वापरले जातात - अनेको मिळाले होते पण त्याचा वापर हा शेतीसाठी निश्चितच होत नसणार.
बरं, लोहतंत्रज्ञान अवगत नसल्याने जलसंधारण करण्यासाठी विहिरी अस्तित्वात नव्हत्या हेही उघड आहे. काळा फत्तर पहारीशिवाय कसा फोडणार? अशा विहिरी सिंधू संस्कृतीत मिळाल्या आहेत, पण तो दगडाशिवायचा नदीच्या गाळाचा मऊ मातीच प्रदेश! शिवाय दख्खनमध्ये इतक्या आधी नदीवर बांध बांधल्याचे अवशेष/पुरावे अजूनतरी उघडकीला आलेले नाहीत. तेव्हा तिथे होणारे गव्हाचे पीक हे काही काळ तरी उत्खनकांना पडलेले कोडेच होते. ते उलगडले पुढच्या काही वर्षांमधे मिळालेल्या रोचक पुराव्यांनी.

      गावाच्या बाहेर काही अंतरावर दगडांचे ढिगारे उत्खनकांनी बघितले होते, ते नक्की कशाचे आहेत ते बघायला त्यांनी तिथे पद्धतशीर चाचणी उत्खनन केले. त्यातून लक्षात आले की ते गावाभोवती बांधलेल्या संरक्षक भिंतीचे अवशेष आहेत. तब्बल २४० मीटर म्हणजेच जवळपास ८०० फूट लांबीची आणि दहा फूट जाडीची ती भिंत होती. एवढेच नव्हे तर या भिंतीच्या बाहेरच्या बाजूला जवळपास समांतर असे एक ओढ्याचे/नाल्याचे पात्र असावे असा पुरावा मिळत होता. गावपरिसराच्या सम्यक भूगोलाचा विचार करताना दिसून आले की लांब गावाच्या पूर्वेला नदी आणि उत्तरेला एक छोटा नाला आहे. आणि हे पात्र त्या उत्तरेच्या नाल्याला मिळत असणार. तसेच हे नैसर्गिक जलौघाचे पात्र नाही. एकुणात पुरावा दर्शवतो की हा मुद्दाम खणलेला कालवा आहे. जवळजवळ २८ ते ३० फूट रुंद आणि साडेतीनशे फुटापेक्षा लांब असा तो कालवा होता. शिवाय त्याचा मध्यभाग आणखी खोलगट केलेला होता. अभ्यासकांच्या मते या कालव्याची किमान संधारण क्षमता सुमारे ५४००० घनफूट पाणी साठवणुकीची होती.
       घोडनदीला दरवर्षी येणारा पूर बघता उत्खनकांनी असे अनुमान केले आहे की दरवर्षीच्या पुरापासून संरक्षण होण्यासाठी तो कालवा खोदून पुराचे अतिरिक्त पाणी त्यात वळवले जात असणार. आणि म्हणूनच कालवा आणि गावाच्या मध्ये दगडी भिंत बांधली गेली. या कालव्याने दोन उद्दिष्टे साध्य होत होती. एक म्हणजे पुराच्या अतिरिक्त लोंढ्याला वाट देऊन गावाच्या संरक्षणाला हातभार लावणे आणि दुसरे म्हणजे थोड्या खोलगट परिसरात असल्याने हे पावसाळ्यात जमलेले पाणी त्यानंतर काही महिने तिथे साठून राहात असणार. साहजिकच विहिरीशिवायची भरवशाची पाण्याची साठवणूक म्हणून या कालव्याचा उपयोग गावकरी करत असणार. कालवा आणि भिंतीमध्ये मिळालेल्या खापरांच्या आधारे याचा काळ पूर्व-जोर्वे कालखंड (इ.स.पू. १४००-१०००) असा निश्चित करण्यात आला.
      या काळात पाऊसमान सर्वात जास्त चांगले होते असे पुरापर्यावरणीय पुरावे सांगतात. तेव्हा उत्तम पाऊसमान आणि कालव्याचे पाणी याच्याच मदतीने इनामगावच्या शिवारांमध्ये गव्हाची लागवड होत असणार हे उघड आहे. तलाव, विहिरी, कुंडे इत्यादि गावपातळीवरील जलव्यवस्थापनाचे मार्ग या गावांना लोहतंत्रज्ञानाच्या अभावी शक्य नव्हते. नागरी सिंधू संस्कृती सोडता तत्कालिन कुठल्याच समाजात ही जलसंधारण तंत्रे आढळत नाहीत. गुजरातेत साबरमतीच्या खोर्‍यातील तिंबर्वा, धाटवा, जोखा अशी काही ताम्रपाषाणयुगीन गावे आसपास असलेल्या खोलगट घळींमध्ये साठलेले पाणी वापरत असल्याचे अनुमान संशोधकांनी मांडले आहे. परंतु ते पूर्णपणे नैसर्गिक असे हंगामी जलस्रोत आहेत. त्या दृष्टीने इनामगावचा कालवा हे अतिशय दुर्मिळ, कदाचित एकुलते एक, असे आद्य शेतकरी समूहांच्या जलव्यवस्थापनाचे उदाहरण ठरते.

उत्खनन :-

      जुने जाऊ द्या मरणालागुनी’ असे जरी कवींनी म्हटले असले तरी ऐतिहासिक वास्तु व स्फूर्तिस्थाने यांची जपणूक करणे हे राष्ट्राच्या सांस्कृतिक उत्कर्षाचे एक प्रमुख अंग असते. सांस्कृतिक संघर्षामुळे अथवा जलप्रलयसदृश नैसर्गिक आपत्तींमुळे लोकजीवन उद्वस्त झाल्याचे आपण वाचतो. परंतु भूमाता त्याच्या खुणा साक्षेपाने आपल्या पोटात जपून ठेवते याची आपल्याला तेवढीशी जाणीवहि नसते. तिचे मनोगत जाणण्याचे लाघव उत्खननशास्त्राला आहे.  सिंधुसंस्कृतीचे दालन जगाला उघडून दाखवून मोठी क्रांति केली. या संस्कृतीचा शोध उत्खननतंत्राचा अवलंब करून लागला. या तंत्रशुद्ध शास्त्राचा अवलंब करून भारतात विविध ठिकाण उत्खनने झाली. या पार्श्वभूमीवरच महाराष्ट्रात नेवासे, नासिक, कोल्हापूर दायमाबाद, प्रकाशे, जोर्वे इत्यादि ठिकाणी झालेल्या उत्खननातून सापडलेल्या अवशेषांवरून अश्मयुगापासून तो तहत मुसलमानी काळापर्यंत लोकजीवन कसे होते याचे मूर्तिमंत चित्र उभे राहीले. अश्मयुगातील मानवी जीवनाचा अभ्यास करण्यास तत्कालीन दगडी हत्यारे हे एकमेव साधन उपलब्ध असते. परंतु ताम्रपाषाणयुगानंतर माणसाने बनविलेली घरेदारे, भांडीकुंडी, अलंकार, दफन पद्धति, धान्य या गोष्टी उपलब्ध होतात. या सर्वांतून त्या त्या काळाचे सांस्कृतिक चित्र निर्माण होते. साध्या खापराच्या तुकड्यांतून मानवी कर्तृत्त्वाचा कसा साक्षात्कार होतो हे बघण्यासारखे आहे. कुंभार मातीची भांडी करताना धान्याचा भुसा मिसळतो. या जळालेल्या अवशेषांवरून तत्कालीन धान्याचा मागोवा लागतो. खापरावरील चित्रविचित्र नक्षीवरून तत्कालीन समाजाची कलाविषयक माहिती लागते. दायमाबाद येथे सांपडलेल्या माठावर महाराष्ट्राच्या प्राथमिक चित्रकलेचा पुरावा सापडतो. त्या माठावर एक मानवी आकृति आहे. ती आपल्याकडे मोर व हरणे आकृष्ट करीत असल्याचा व वाघासारखे प्राणी दूर जात असल्याचा देखावा आहे.

 

    खापराप्रमाणे तत्कालीन वास्तू, उत्खनित सांगाडे, नाणी, अलंकार व असे अनेकविध पुरावे सांस्कृतिक मूल्यमापन करताना उपयोगी पडतात. उत्खनित वास्तूवरून नगररचना, वास्तूबद्दलचे संकेत यावर चांगला प्रकाश पडतो. उत्खनित सांगाड्यावरून वांशिक साधर्म्याचा आणि मानवी स्थलांतराचा अंदाज मानववंश शास्त्रज्ञाला घेता येतो. फुलपाखरू, कासव, बेडूक, मगर यांच्या आकृतीचे मणी उत्खननात सापडले आहेत. यामुळे प्राचीन काळात लोकजीवन कसे होते ते चांगले समजते.
प्राचीन मानवी संस्कृतीचे धागे दोरे सापडण्यात जशी प्राचीन मानवी हत्यारे मदत करतात तसेच मातीची खापरे देखील फार महत्वाची ठरतात. इतर धातूची भांडी ही कालौघात नष्ट होतात परंतु मातीची भांडी आणि त्यांची खापरे वर्षानुवर्षे तशीच राहतात. म्हणून या मातीच्या खापरांना आत्यंतिक महत्त्व आहे.
   एकदा जोर्वेचा शोध लागल्यानंतर आसपासच्या प्रदेशातून आणि पूर्ण पश्चिम आणि उत्तर दख्खनच्या पठारावर तसेच महाराष्ट्र - कर्नाटक सीमाभागातही अनेक ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती सापडल्या, सापडत राहिल्या. आणि डेक्कन कॉलेजच्या पुढाकाराने जवळजवळ २० स्थळांचे लहानमोठ्या प्रमाणात उत्खननही झाले.  पुण्यापासून १०० किलोमीटर व शिरूरपासून अवघ्या ४० किलोमीटरवर असलेले इनामगाव हे तालुक्यातील शेवटचे गाव आहे. घोड नदीतीरावर असलेले हे दुष्काळी गाव आहे.  इ.स. १९६७ मध्ये ही इनामगावची मानवी संस्कृती गावकऱ्यांच्या हाती लागली. त्यातूनच पुढे १९६७ ते १९८२ अशी सलग १५ वर्षे पुणे विद्यापीठ व डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागाच्या वतीने या टेकडयांचे उत्खनन करून संशोधन झाले. हे गाव पुणे शहराच्या पूर्वेस सुमारे ८९ किलोमीटर (५५ मैल) अंतरावर आहे . घोड नदीच्या खालच्या भागात वसलेल्या या प्रदेशात क्रेटेशियस-इओसीन डेक्कन ट्रॅप बेसाल्ट आढळते. सुरुवातीच्या आणि नंतरच्या जोर्वे संस्कृतीला चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी चॅल्कोलिथिक वस्तीचे उत्खनन करण्यात आले . इनामगाव येथे चॅल्कोलिथिकचे ३ टप्पे आढळतात. हे उत्खनन त्याच्या विस्तृत आणि पद्धतशीर प्रक्रियेमुळे भारताच्या पुरातत्व इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा होता. उत्खननातून अनेक सांस्कृतिक टप्पे उघड झाले ज्यात उशीरा जोर्वे संस्कृती, सुरुवातीचा जोर्वे संस्कृती आणि मालवा संस्कृती यांचा समावेश आहे. पुरातत्वशास्त्रातील निष्कर्ष डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर आणि संशोधन संस्था आणि छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तु संग्रहालय यासारख्या विविध संग्रहालयांमध्ये उपलब्ध आहेत 

 

इनामगावला मिळालेल्या घरांचे आराखडे

 
            इनामगाव येथील उत्खनन झालेले हे स्थळ मोठे वैशिष्ट्यपूर्ण असे आहे. इनामगाव या स्थळाचे वैशिष्ट्य हे आहे की ऐतिहासिक कालखंड आणि त्या आधीचा,पूर्व–ऐतिहासिक कालातील सिंधू–सरस्वती संस्कृतीचा कालखंड,या दोन्हीना जोडणार्‍या कालात (bridges the pre-historic and historic periods), इनामगाव उत्खनन स्थळ, हे सातत्याने एक मानवी वसतीस्थान राहिलेले आहे.
      दख्ख:नच्या पठारावर वाहणार्‍या भीमा या कृष्णेच्या प्रमुख उपनदीला, घोड ही नदी, दौंड गावाजवळ येऊन मिळते. या घोड नदीच्या काठावर आणि पुण्यापासून सुमारे १०० किमी अंतरावर, ‘इनामगाव‘ या नावाचे एक गाव वसलेले आहे. या इनामगावापासून सुमारे ३ मैल अंतरावर असलेल्या साधारण ६५ एकर (५००  X ५०० m) एवढ्या पसार्‍याच्या अर्धवर्तुळाकार आवारात, मातीच्या ५ छोटेखानी टेकड्या किंवा उंचवटे दृष्टीस पडतात. ५ उंचवट्याचाहा परिसर, पुरातत्त्व शास्त्रज्ञांच्या दृष्टीने एक अत्यंत महत्त्वाचा असा आहे.
          इनामगाव येथे सन १९६८ ते १९८३ च्या दरम्यान घोड नदीतीरावर असलेल्या पाच टेकड्यांवर उत्खनन करण्यात आले. हे उत्खनन डॉ. ह. धो. सांकलीचा, डॉ. म. के. ढवळीकर, डॉ. झै. अन्सारी या शास्त्रज्ञांच्या डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागाच्या वतीने करण्यात आले होते.  इनामगावच्या उत्तरेस सुमारे ३ किलोमीटर (१.९ मैल) अंतरावर सुमारे ५५० मीटर (१,८०० फूट) बाय ४३० मीटर (१,४१० फूट) लांबीचे एक प्राचीन स्थळ आहे. या ठिकाणी पाच ढिगारे आहेत. सर्वात मोठ्या ढिगार्याला 'इनामगाव पहिला' असे म्हणतात आणि त्याचे मोठ्या प्रमाणात उत्खनन करण्यात आले आहे आणि त्याच्या पुरातत्वीय शोधांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. हे ठिकाण ३८००-३२०० बीपी (कॅलिब्रेटेड) किंवा १८००-१२०० बीपी दरम्यान वसलेले होते.
        या उत्खननात ताम्रपाषाणयुगीन मानवी संस्कृतीचे अवशेष सापडले होते. महाराष्ट्रातील आद्य शेतकऱ्यांची वसाहत याच ठिकाणी होती. या उत्खननात हत्ती, रानटी बैल, रानमेंढी, शेळी आदींसह सस्तन प्राण्यांचे जीवाष्म आढळले होते. आद्य शेतकऱ्यांची घरे, हत्यारे यामध्ये (तासण्या, भोक पडण्याचे हत्यार, छिलके, टोकदार हत्यारे), वेगवेगळ्या प्रकारची मातीची भांडी (लाल किंवा लाल-काळी), शेतीची अवजारे आदी आढळून आली होती. हा काळ तब्बल ४० ते ५० हजार वर्षांपूर्वीचा आहे.  

   डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व शास्त्रज्ञांनी इनामगाव मधील मानवी वस्तीचे तीन कालखंडात विभाजन केलेले आहे. यापैकी पहिल्या कालखंडाला ((१६०० -१४००  इ.स.पूर्व) ‘माळवा संस्कृती‘, १४००-१०००  इ.स.पूर्व या कालखंडाला ‘पूर्व जोरवे संस्कृती‘ आणि १०००- ७०० इ.स.पूर्व या कालखंडाला ‘उत्तर जोरवे संस्कृती‘ या नावाने ते ओळखतात.
      इनामगाव मध्ये यानंतर म्हणजे १४००-१००० इ.स.पूर्व मध्ये किंवा पूर्व जोरवे संस्कृती कालखंडात स्थायिक झालेले लोक, प्रवरा–गोदावरी खोर्‍यांतून आलेले किंवा स्थानिक लोक होते. पुरातत्त्व शास्त्रज्ञांनी इनामगाव मधील उत्खननावरून काढलेला सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष असा आहे की मालवा संस्कृती आणि पूर्व जोरवे संस्कृती या दोन्ही इनामगावमध्ये बर्‍याच मोठ्या कालखंडासाठी एकत्रपणे नांदत होत्या.

 

 

         पुरातत्त्व विभागाचे शास्त्रज्ञ उत्खनन करत असलेल्या बहुसंख्य स्थानांवर भूतकाळातील एका पाठोपाठ एक होऊन गेलेल्या सांस्कृतिक कालांचे अवशेष हे बहुधा उभ्या पातळीमध्ये, एकाच्या डोक्यावर एक या पद्धतीने साठत गेलेले असतात. त्यामुळे जितके खोल खणत जावे तितके आपण जास्त जास्त गतकालात पोचत असतो. परंतु इनामगावचे वैशिष्ट्य हे आहे की येथे होऊन गेलेल्या तिन्ही संस्कृतींचे अवशेष हे एकाच पातळीवर विखुरलेले आढ्ळतात. त्यामुळे एका ठिकाणी घेतलेल्या खड्ड्यात फक्त एकाच संस्कृती कालाचे अवशेष आढळतात.
     अमेरिकन लोक खूप वेळा त्यांच्या म्हणजे अमेरिकन संस्कृतीला, वितळवून एकवटणार्‍या हंड्याची (melting pot) उपमा देत असतात. त्यांच्या मताने अमेरिकेत बाहेरून सतत येत असलेल्या नाना वंशांच्या, खंडांमधल्या आणि जातीधर्माच्या स्थलांतरितांच्या एकत्रीकरणामुळे अमेरिकेची अशी खास आणि वैशिष्ट्यपूर्ण संस्कृती निर्माण झाली आहे. येणारा प्रत्येक स्थलांतरित या संस्कृतीच्या हंड्यातील उकळणार्‍या रसायनाला आपले खास असे वैशिष्ट्य बहाल करत त्या रसायनात वितळून जात असतो. इनामगाव येथील उत्खननावरून शास्त्रज्ञांनी काढलेला आणि वर उल्लेख केलेला निष्कर्ष बघता मला असे कुतूहल वाटते आहे की इनामगावला असेच काहीसे झाले असेल का? सिंधू–सरस्वती खोर्‍यांतून येणारी उत्तर भारतीय संस्कृती व या भागात आधीच स्थायिक झालेल्या दक्षिण भारतीयांची संस्कृती या अशाच एकमेकात मिसळून गेल्या असतील का? काही कालापूर्वी CSIR या भारतीय संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या एका अभ्यासात, दख्खनच्या पठारावर आणि दक्षिणेकडे स्थायिक झालेले लोकांनी मूलतः मलै द्वीपकल्पावरून तेथे स्थलांतर केले असावे असा अंदाज बांधलेला होता. हे लोक आणि सिंधू–सरस्वती संस्कृती मधून आलेले लोक हे इनामगाव सारख्या अनेक स्थानांवर एकत्र मिसळून गेले असतील, का त्यांनी आपापल्या संस्कृती अलग ठेवल्या असतील?
      गेल्या हजार पंधराशे वर्षांमध्ये रचल्या गेलेल्या काही ग्रंथांचा आधार घेतला (महाभारत, कौटिल्य अर्थशास्त्र, मनुस्मृती), तर असे दिसते की वैदिक किंवा नंतर हिंदू धर्माचे पालन करत असलेला भारतीय समाज, सर्वव्यापी असणार्‍या एका ‘जातीव्यवस्था‘ किंवा चतुर्वर्ण या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या सामाजिक बंधात संपूर्णपणे जखडून गेला होता व आहे. या जातीव्यवस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे रोटीबेटी व्यवहार, फक्त आपल्या जातीपुरता मर्यादित ठेवणे (endogamous) हे होते किंवा आहे. मग असे जर असले तर इनामगाव सारख्या स्थानावर या जात किंवा वर्ण व्यवस्थेचे पालन होत असेल? का उत्तर भारतीय आणि दख्खनच्या पठारावरील स्थायिक लोक यांच्यात रोटीबेटीचे व्यवाहार चालू होऊन एक नवा भारतीय समाज निर्माण झाला असेल?
      या प्रश्नांची उत्तरे देणे कोणाला शक्य होईल असे मला तरी वाटले नव्हते, परंतु हैद्राबाद येथील CSIR-Centre for Cellular and Molecular Biology आणि Harvard Medical School या दोन संशोधन संस्थांमध्ये कार्यरत असणार्‍या शास्त्रज्ञांच्या एका गटाने एकत्रपणे किंवा सहकार्याने केलेल्या एका अभ्यास उपक्रमाच्या निष्कर्षांवरून हे उत्तर देणे आता शक्य झाले आहे. प्रिया मूरजानी, कुमारसामी थांगराज, निक पॅटरसन, मार्क लिपसन, पो–रु–लोह, पेरियासामी गोविंदराज, बॉनी बेर्जर, डेव्हिड राइच आणि लालजी सिंह ( Priya Moorjani, Kumarasamy Thangaraj, Nick Patterson, Mark Lipson, Po-Ru Loh, Periyasamy Govindaraj, Bonnie Berger, David Reich and Lalji Singh) या शास्त्रज्ञांनी आपल्या अभ्यास उपक्रमाचे निष्कर्ष, ‘Genetic Evidence for Recent Population Mixture in India’ या नावाने लिहिलेल्या संशोधन प्रबंधात‘American Journal of Human Genetics.‘ या मासिकात प्रसिद्ध केले आहेत.
      जनुकशास्त्राच्या आधाराने केलेल्या या अभ्यास उपक्रमाचा हा अहवाल हे स्पष्टपणे सांगतो:
“भारतात आढळणारे बहुतेक जनुकीय गट हे दोन एकमेकापासून भिन्न असलेल्या मानवी जनसमुदायांच्या मिश्रणातून निर्माण झालेल्या जनुकीय गटाचे वंशज असल्याचे दिसते: मध्य एशिया, मध्यपूर्व, कॉकेशस पर्वत रहिवासी आणि युरोपियन यांच्या वंशमिश्रणातून आलेले “पूर्वज उत्तर भारतीय (ए एन आय)” आणि भारतीय उपखंडाबाहेरील कोणत्याही जनुक गटाशी साधर्म्य नसलेले “पूर्वज दक्षिण भारतीय (ए एस आय)” हे ते दोन भिन्न जनुकीय गट आहेत.”
       “ Most Indian groups descend from a mixture of two genetically divergent populations: Ancestral North Indians (ANI) related to Central Asians, Middle Easterners, Caucasians, and Europeans; and Ancestral South Indians (ASI), not closely related to any groups outside the subcontinent.”
       या अभ्यास प्रकल्पावर कार्य करणार्‍यांना असे आढळून आले की त्यांनी रक्त चाचणी केलेल्या प्रत्येक भारतीय व्यक्तीच्या जनुकीय भूतकालाचा सर्वात पूर्व संबंध, एकतर युरोप–एशिया मधून आलेला पहिला गट किंवा मूळ आफ्रिकेतून आलेला दुसरा गट यांच्याशी निर्विवादपणे जोडता येत असला तरी नंतर या दोन्ही गटांचे आपापसात रोटीबेटी व्यवहार झाल्याने एकमेकाशी जनुकीय मिश्रण होऊन जो एक नवीन एकात्मक जनुकीय गट झाल्याचे लक्षात येते त्याच्याशी सुद्धा या सर्व भारतीय व्यक्तींचा स्पष्ट जनुकीय संबंध असल्याचे सिद्ध होते. मात्र गतकालातील एका अज्ञात क्षणापासून पुढे,याच भारतीय व्यक्तींचे जनुकगट, भाषा, धर्म आणि अदिवासी समाज गट यांच्यावर आधारित असे भिन्न भिन्न गट होत जाऊन आता त्यांचे ४६३५  भिन्न जनुकीय गट तयार झाले आहेत.
       याचा अर्थ असा होतो की इनामगाव सारख्या अनेक मानवी वस्तींमध्ये उत्तर भारतीय व दक्षिण भारतीय यांच्यामध्ये वाढत गेलेल्या रोटीबेटी व्यवहारामुळे निर्माण झालेले भारतीय एकवटणार्‍या हंड्यातील उकळते जनुकीय रसायन, गतकालातील या अज्ञात क्षणापासून पुढे एकदम गोठून गेले व भारतीय समाजाचे भाषा, धर्म,जात आणि अदिवासी संस्कृती यांच्यानुसार विभाजन होत राहिले. आता प्रश्न असा उभा राहतो की हा अज्ञात क्षण गतकालात कधी आला असेल? तो इनामगावमध्ये मानवी वस्ती होती त्या कालाच्या आधी आला की नंतर?
     या प्रकल्पावर कार्य करणार्‍या शास्त्रज्ञांना या प्रश्नाचे स्पष्ट उत्तर मिळू शकलेले आहे. ते म्हणतात की पूर्वज उत्तर भारतीय व पूर्वज दक्षिण भारतीय यांच्यातील जनुकीय मिश्रण हे सुमारे 4200 वर्षांपूर्वी (इ.स.पूर्व 2200) किंवा उत्तर हडप्पा संस्कृतीकालात सुरू झाले. या कालापासून पुढची 2100 वर्षे म्हणजे 1900 वर्षांपूर्वीपर्यंत (इ.स.पहिले शतक) हे जनुकीय मिश्रण अबाधितपणे चालू राहिले. या सामाजिक बदलाबद्दल हा अहवाल म्हणतो:
    ” हा 2100 वर्षांचा काल हा एक महत्त्वाचा संक्रमणकाल होता. या कालात सिंधू संस्कृतीतील नागरीकरण विलयास गेले. गंगा खोर्‍यातील जनसंख्या सतत वाढत राहिली आणि भारतीय–युरोपियन भाषागट आणि वैदिक धर्म हे उदयास आले.”
       “It was a time of profound change, characterised by the de-urbanisation of the Indus civilisation, increasing population density in the Gangetic system, and the likely appearance of Indo-European languages and Vedic religion.”
       या २१००  वर्षाच्या संक्रमण कालानंतर अकस्मातपणे ही जनुकीय मिश्रण प्रक्रिया संपूर्णपणे थांबली किंवा एकवटणारा हा हंडा गोठून गेला. या अहवालाप्रमाणे जनुकीय प्रक्रिया थांबण्याचा हा क्षण इ.स. पहिल्या शतकामध्ये आला.
       ग्रीक इतिहासकार मेगॅस्थेनिसने साधारण इ.स.पूर्व ३००  मधे लिहिलेल्या आपल्या इंडिका या ग्रंथात भारतातील जाती किंवा वर्ण व्यवस्थेचा उल्लेख केलेला आहे त्याचप्रमाणे यानंतरच्या कालात लिहिल्या गेलेल्या कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात आणि लेखन काल अचूक रित्या ज्ञात नसलेल्या महाभारतात सुद्धा चतुर्वर्ण व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. हे सर्व ग्रंथ वर उल्लेख केलेल्या जनुकीय मिश्रण प्रक्रिया थांबण्याच्या कालाच्या २००  ते ३००  वर्षे आधी लिहिले गेले असल्याने आपल्याला एक अत्यंत रोचक असा निष्कर्ष काढणे शक्य आहे. या निष्कर्षाप्रमाणे जरी चतुर्वर्ण व्यवस्थेला अधिकृतता इ.स.पूर्वी काही शतके प्राप्त झालेली असली तरी सर्वसाधारण भारतीय समाज हा अजूनही एकसंध होता व त्यांच्यात रोटीबेटीचे व्यवहार पुढे काही शतके तरी चालूच राहिले होते. ( आपण असे मानतो की मनुस्मृती या ग्रंथात चतुर्वर्ण व्यवस्थेचे नियम प्रथम लिहिले गेले. या अहवालाप्रमाणे मनुस्मृती हा ग्रंथ ही जनुकीय मिश्रण प्रक्रिया थांबल्याच्या किंवा इ.स. पहिले शतक या कालानंतर लिहिला गेलेला आहे.)
       जनुकशास्त्राचा कोणताही अभ्यासक आपल्याला सांगू शकेल की वर उल्लेख केलेला एकवटणारा जनुकीय हंडा गोठून जाणे ही बाब कोणत्याही समाजाच्या भविष्यकालाच्या दृष्टीने हितावह अशी बाब असू शकत नाही. या बाबतीत हा अहवाल म्हणतो:
    ” भारतातील सध्याच्या पिढीत जे अनुवंशिक आणि जनुकीय रोग मोठ्या प्रमाणात आढळून येत आहेत त्यांचे वाढलेले प्रमाण मागच्या 1900 वर्षे सतत झालेल्या जाती अंतर्गत विवाहांमुळे (endogamous) असले पाहिजे.”
     “An important consequence of these results is that the high incidence of genetic and population-specific diseases that is characteristic of present-day India is likely to have increased only in the last few thousand years when groups in India started following strict endogamous marriage.”
      इनामगावकडे आपण परत वळूया. इनामगाव येथील मानवी वस्ती ही भिन्न असलेल्या मानवी संस्कृतीचे एकत्रीकरण करणारा एक खराखुरा ‘वितळवणारा हंडा‘ होता आणि अशा शेकडो इनामगावांच्या आधारावर एकत्रीकरण झालेली नवीन आधुनिक भारतीय संस्कृती आणि लोक उदयास आले असे म्हणणे वावगे ठरू नये.
       शेवटी आपल्याला माहीत असलेल्या ऐतिहासिक आणि पूर्व–ऐतिहासिक घटनांचा संबंध या अहवालाशी कसा लावता येतो ते आपण पाहूया.
      इ.स.पूर्व १०००० वर्षांपासून वायव्येकडून भारतीय द्वीपकल्पात स्थलांतरितांचे आगमन सतत होत आलेले आहे. या स्थलांतरितांनी आपली संस्कृती सिंधू–सरस्वती खोर्‍यांत स्थापन केली. ही संस्कृती इ.स.पूर्व २००० पर्यंत अबाधित राहिली. या लोकांचा दख्खनच्या पठारावर राहणार्‍या आणि मूलतः मलै द्वीपकल्प किंवा अंदमान–निकोबार बेटे येथून आलेल्या लोकांशी फारसा काहीच संबंध न आल्याने त्यांच्यात रोटीबेटीचे व्यवहार झाले नाहीत व त्यांची संस्कृती दख्खनच्या पठारावरील लोकांपेक्षा भिन्न राहिली. या अहवालात ही गोष्ट स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे की पूर्वज उत्तर भारतीय व पूर्वज दक्षिण भारतीय यांच्यामधील जनुकीय मिश्रण या कालापर्यंत झालेले आढळून येत नाही.

 इनामगाव संस्कृती :-

         आपल्याकडील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींचा कालखंड सुमारे इ.स. पूर्व २४५० ते इ.स. पूर्व ९००/७०० असा आहे. अजूनही आपल्याला मध्याश्मयुगातून नवाश्मयुगात/ ताम्रपाषाणयुगात (म्हणजे आदिमानव ते शेतकरी - पशुपालक) समाजाची वाटचाल दाखवणारा कुठलाही ठोस पुरातत्त्वीय पुरावा महाराष्ट्रात सापडलेला नाहीये. आपल्याला उपलब्ध असलेल्या उत्खनित पुराव्यावरून असे दिसते की गुजरातमधून आपल्याकडे या शेती तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला असावा.

        इनामगाव आणि प्रकाश ५ हे. च्या आसपास. बाकीच्या वस्त्यांचं आकारमान मात्र १ ते ३ हेक्टरच्या मधे होतं. यांमधे स्थायी स्वरूपाची खेडी, हंगामी वाड्या, असे विविध प्रकार होते. या सगळ्या वसाहती काळ्या मातीच्या (black cotton soil), चराऊ कुरणांच्या आणि जलस्रोतांच्या सान्निध्यात वसलेल्या होत्या.
        गावात आखीवरेखीव रस्ते बहुदा नसतच पण आजच्या खेड्यांसारखंच घरांच्या मधल्या जागेचा वापर गल्लीबोळांसारखा केला जात असावा. बहुतेक सगळी घरं चौकोनी आणि कुडाची असत. शिवाय बाभूळ, सागवान, धावडा, खैर, बांबू, रोझवुड अशा झाडांची ला़कडे घरबांधणीत वापरली जात असत (मुख्यतः खांबांसाठी). जमिनी मुरूम्,माती टाकून चांगल्या चोपून मग मातीने, शेणाने किंवा क्वचित चुन्याने सारवलेल्या असत. बहुतेक घरं एक किंवा दोन खोल्यांची. एका मोठ्या खोलीत मधे कुडाने पार्टिशन करून एका बाजूला चूल आंणि साठवणीची जागा असंही बर्‍याच घरांमधे आढळून आलंय. अपवाद म्हणून काही घरं ४-५ खोल्यांची असत. ती कदाचित गावातल्या महत्त्वाच्या व्यक्तींची असावीत. सगळ्या घरांना छान सारवलेली अंगणं असत. घरांची छपरं गवताने शाकारलेली असत. घरांमधे हमखास आढळणार्‍या गोष्टी म्हणजे चूल, साठवणाची सोय आणि पाटा-वरवंटा. (त्या काळातला पाटा थोडासा रगड्यासारखा खोलगट आणि वरवंटा म्हणजे गुळगुळीत गोटा असे..)
इनामगावला मिळालेल्या घरांचे आराखडे
inm.jpg
यात सर्वात लक्षवेधक काय असेल तर साठवणीसाठी असलेल्या विविध सोयी. आजच्यासारखंच बेभरवशी अर्धशुष्क हवामान तेव्हाही होतं. त्यामुळे वरकड धान्य साठवणं तेव्हाही महत्त्वाचं असणार! साठवणीसाठी वापरण्यात येणारे भक्कम मोठ्ठाले रांजण तर उत्खननांमधे सापडलेच आहेत. पण त्याशिवायही मातीत खड्डे खणून त्यांना चुन्याचा गिलावा देऊन धान्य साठवले जात असे. शिवाय मातीचे गोल कट्टे करून त्यात वाळू आणि बोरीचे काटे घालून (खालून उंदीर-घुशी लागू नयेत म्हणून) त्यावर कणग्या ठेवत असावेत. काही खास चार लांब पाय असलेले रांजण ४ दगडांच्या टेकूने किंवा ४ खळग्यांमधे उभे करून त्यातही साठवण केली जात असे. इनामगावला तर या सगळ्या घरोघरच्या साठवणीव्यतिरिक्त एक स्वतंत्र धान्याचं कोठारच होतं. बहुतेक गावाच्या मालकीचं.
चूल म्हणजे काही वेळा नालाच्या आकारात मातीने बांधून काढलेली पण बहुतेक वेळा एक उथळ खड्डा, त्यात मध्यभागी भांड्याला आधार म्हणून एक दगड किंवा मातीचा उंचवटा. या खड्ड्याचे काठ जमिनी पासून थोडे उचललेले - गरम राखबिख बाहेर सांडू नये यासाठी. काट्याकुट्यांच्या सरपणाबरोबरच शेणाच्या गोवर्‍याही इंधन म्हणून यात स्वाहा होत.
एरवी घरात भांडीकुंडी सगळी मातीची. या गाडग्यामडक्यांचे प्रकार तरी किती! रांजण, हंड्या, तपेली, लोट्या (तोटीच्या/ बिनतोटीच्या), छोटेमोठे वाडगे, थाळ्या, झाकणं, तसराळी, चंबू, गडू, इ.इ.. यातले काही प्रकार सोडले तर खूपशी भांडी गेरू-लाल रंगाची. आणि त्यावर काळ्या रंगाने ठसठशीतपणे काढलेली नक्षी - विशेषतः वाडग्यांवर. हे वाडगे म्हणजे तत्कालीन 'टेबल वेअर' म्हणाना! त्यामुळे आज जशी टेबल वेअरमधे विविध डिझाइन्स असतात, तसंच काहिसं! अगदी सुरुवातीच्या काळात भांड्यांवर प्राणी, पक्षी यांची चित्रं आढळतात. नंतर मात्र रेघारेघांची किंवा फ्री हँड नक्षी मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. या भांड्यांबरोबरच छानपैकी चौकोनी, लंबगोल अशा आकाराच्या पणत्यासुद्धा मिळतात.

 इनामगाव येथून मिळालेल्या एका संपूर्ण हंड्याचं छायाचित्र आहे त्यावरून रंगाची कल्पना येईलच. त्या हंड्यावर एक हरीण/अ‍ॅन्टेलोप काढलेलंही स्पष्ट दिसत आहे

रोजची औजारं-हत्यारं बघायची झालं तर दगडाची जास्त आणि तांब्याची कमी (कारण दगडाला असलेली जास्त धार आणि तांब्याची मर्यादित उपलब्धता). वाळूत घासून घासून गुळगुळीत चकचकीत केलेल्या दगडाच्या कुर्‍हाडी, गारगोटीचे छिलके काढून तयार केलेली सूक्ष्म पण अत्यंत धारदार पाती (ही लाकूड किंवा हाडाच्या खोबणीत एकापुढे एक बसवून विळा, कोयता, सुरी अशांसारखी हत्यारं तयार व्हायची!), तांब्याच्या कुर्‍हाडी, छिन्नी, तांब्याचे गळ, हाडांनी, दगडांनी तयार केलेली बाणाची टोकं, असं काय काय!
लोक कपडेबिपडे घालत होते की नाही हे समजायला फारसा पुरावा नाही. पण बहुदा भाजक्या मातीच्या 'टकळ्या' असाव्यात अशा काही वस्तू उत्खननांमधे मिळाल्यात. अर्थात इतर प्राचीन समाजांप्रमाणेच इथेही नाना प्रकारचे अलंकार वापरात असलेले दिसतात. भाजक्या मातीच्या, शंखाच्या, तांब्याच्या बांगड्या ;भाजक्या मातीची कर्णभूषणे ; आणि वेगवेगळ्या प्रकाराच्या मण्यांच्या माळा - पांढरे पट्टेरी अ‍ॅगेट, केशरी कार्नेलियन, दुधाळ पांढरा चाल्सीडोनी, पारदर्शक स्फटिक, लालसर/हिरवा जास्पर, हस्तिदंत, सोनं, तांबं, माती, शंख असे किती किती मणी उत्खननांमधून मिळालेत.
उपजीविकेसाठी शेती, पशुपालन, मासेमारी, शिकार, याच्याच जोडीला जंगलातून विविध गोष्टी गोळा करून आणणं (foraging) असे वेगवेगळे मार्ग हे लोक अवलंबत असत.
    आपल्याला पुरावा पाहून आश्चर्य वाटतं पण ४००० वर्षांपूर्वीच दख्खनच्या पठारावर खरीप आणि रब्बी पिकं घ्यायला सुरुवात झाली होती. विविध प्रकारची धान्यं, डाळी, कडधान्यं, तेलबिया यांचा समावेश यात होता. गहू, जव, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, बाजरी, राळं, मसूर, हरभरा, तूर, मूग, उडीद, कुळीथ, वाटाणा, वाल, अळशी, तीळ ही पिकं नियमितपणे घेतली जात होती. गव्हासारख्या पिकाला पाणी लागतं म्हणून इनामगावच्या लोकांनी नदीच्या पाण्याचा कालवा/ पाट काढून पुराचं जास्तीचं पाणी शेतीला मिळावं असी व्यवस्था केली होती.

शेतीसाठी वापरात आणलेली काही अवजारंही आपल्याला उत्खननात मिळाली आहेत. यात हरणाच्या शिंगापासून (antlers) बनवलेले छोटे नांगर, बैलाच्या खांद्याच्या हाडापासून बनवलेलं छोटं नांगराचं काम करणारं पातं, तसंच हरणाचं शिंग पोकळ करून त्यातून पेरणी करताना बिया सोडण्यासाठी केलेलं seed drill (  ) यांचा समावेश आहे.

     पाळीव प्राण्यांमधे गाय-बैल, म्हशी, शेळ्यामेंढ्या, गाढवं, कोंबड्या, डुकरं, आणि कुत्री, मांजरं यांचा पुरावा आढळतो. घोडा आढळतो पण तो अगदी शेवटच्या कालखंडात (बहुदा दक्षिण भारतातल्या लोहयुगीन लोकांच्या संपर्कामुळे).
शिकार करून आणलेल्या प्राण्यांची यादीही अशीच लांबलचक आहे - ८/९ जातींची हरणं, रानडुक्कर, नीलगाय, अस्वल, माकड, वाघ, बिबळ्या, मुंगूस, ससा, रानमांजर, कोल्हा, लांडगा, साळिंदर, घोरपड, खार, मगर, कासव, मोर, माळढोक, कबुतर, बदक, खेकडे, मासे, इ.
या लोकांच्या आहाराचा मुख्य घटक हा गोमांस होता. त्याच बरोबर इतर प्राण्यांचेही मांस, मासे, धान्य, कडधान्य हे होतंच. याचबरोबर वस्तीच्या आसपास सहज उपलब्ध होणारी फळं (बोरं, जांभळं, आवळे, शिंदीचा खजूर, चारोळ्या) पालेभाज्या (चाकवत, घोळ, मेथी) यांचाही समावेश खाण्यात होत असणार असं पुरावनस्पतिशास्त्रीय पुरावा आपल्याला सांगतो.
या सगळ्या रोजच्या उद्योगांशिवाय काही कारागिरीची कामंही केली जात. यात प्रामुख्याने कुंभार, तांबट, मणिकार, लोणारी (चुना तयार करणारा), अशा कारागिरांचा समावेश होतो. दगडांची हत्यारं बहुतेक सर्व कुटुंबं आपापलीच बनवत.
हे सर्व 'कुटिरोद्योग' ज्याच्यात्याच्या घरातच चालत. त्याच्यासाठी वेगळं वर्कशॉप वगैरेची भानगड नव्हती.
इनामगावच्या उत्खननात एक फार सुंदर कुंभाराचा आवा मिळाला. त्यात जास्तीची गरम हवा निघून जाण्यासाठी, इंधनासाठी वेगवेगळ्या वाटा केलेल्या होत्या. या भट्टीमधे ६००-७०० डिग्री सेंटीग्रेड तापमान कायम ठेवून छान खणखणीत गाडगी भा़जली जात. अशा प्रकारच्या भट्ट्या आणखीही असणार हे सरळ आहे. पुरावा म्हणजे ढिगाने सापडणारी खणखणीत वाजणारी रंगीत नक्षीदार खापरं!

आणि इतकंच तापमान, नियंत्रित करून हवा तितका वेळ ठेवल्याशिवाय तांबं तरी कसं गाळणार? तांबं देखील छोट्या भट्ट्यांमधे गाळलं जायचं. अशुद्ध गाळ एकीकडे तर शुद्ध रस खापराच्या मुशीत!
एकूणच ही गावं उपजीविकेच्या प्राथमिक पातळीवर तरी स्वयंपूर्ण होती. असं असलं तरीही खिल्लारं आणी शेळ्यामेंढ्या घेऊन निदान काही लोक तरी वर्षातील काही काळ चराऊ कुरणांच्या मागे भटकत असणार. कारण उपजीविकेच्या दृष्टीने फक्त वस्तीच्या आसपासच्या पर्यावरणाचा सतत उपभोग घेऊन त्या संसाधनांवर ताण पडू नये म्हणून बहुतेक प्राचीन समाज असा 'भटका' मार्ग स्वीकारत. चराऊ कुरणांच्या जवळ सापडलेल्या अनेक हंगामी छोट्या वस्त्या याचंच निदर्शक आहेत. शिवाय सामाजिक नातेसंबंध वाढवायचे असतील तर आसपासच्या समाजाशी कायमस्वरूपी संपर्क ठेवण्याची गरज असते.
या परस्पर संबंधांचा आणखी एक पुरावा म्हणजे दूरदूरच्या प्रदेशांतून आयात केलेल्या गोष्टी. या दख्खनच्या पठारावर रहाणार्‍या ताम्रपाषाणयुगीन लोकांचे अनेक प्रदेशांशी देवाणघेवाणीचे संबंध होते. उत्खननात सापडलेल्या खालील गोष्टींची यादी पुरेशी बोलकी आहे:-
तांबे (राजस्थान/गुजरात); शंख (गुजरातचा समुद्रकिनारा); सोनं (कोलार/हट्टी खाण?) सर्पंटाईन, अ‍ॅमेझोनईट हे दगड (अनुक्रमे कर्नाटक व गुजरात), हस्तिदंत (कर्नाटक?), इ.इ.
दळणवळणाची साधनं म्हणजे बैलगाड्या आणी होड्या (निदान मोठ्या नद्यांसाठी तरी) हे नक्की आहे. कारण चक्क त्यांची चित्रंच सापडली आहेत मातीच्या भांड्यांवर! शिवाय इनामगावला नदीकाठी एक छोटासा धक्काही मिळाला उत्खननात.

रांजणावर बैलगाडीचे रेखाचित्र

हे झालं रोजच्या जगण्याबद्दल, पोटाची खळगी भरण्याबद्दल! पण त्यापलिकडे त्यांचं आयुष्य कसं होतं? सुरुवात करूयात त्यांच्या श्रद्धा-समजुतींपासून (इथे 'धार्मिक' हा शब्द मी मुद्दाम टाळलाय - कारण या समाजाचे वैदिक किंवा तत्सम known धर्माशी कुठलेही नाते नाही).

 

 

 

 

हे लोक मृतांचे दफन करत. ते ही वेगळ्या स्मशानात नव्हे तर घराच्या/ अंगणाच्या जमिनीत खड्डा करून. (फक्त बहाळ या गावाला नदीपल्याड वेगळं स्मशान होतं). मोठ्या (adult) व्यक्तींचे दफन खड्डयात झोपवून केले जाई तर लहान मुलांचे दफन दोन मोठे रांजण तोंडाला तोंड लावून तयार झालेल्या बंद जागेत मृतदेह ठेवून केले जात असे. मोठ्या माणसांचे पाय घोट्यापासून कापले जात ('त्या' जगातून परत इकडे येऊ नये म्हणून?). शिवाय त्याचा/तिचा अनंतातला प्रवास सुखाचा व्हावा यासाठी काही निवडक भांडी (आत कदाचित खाद्यपदार्थ असावेत) त्या दफनात ठेवली जात. शिवाय मृताच्या शरीरावर माळ, बांगड्या इ. अलंकारही असत.

 

     बाकी त्यांच्या दैवत संकल्पनेविषयी सलग सुस्पष्ट पुरावा नाही. पण विविध प्रकारच्या स्त्री मृण्मूर्ती मिळतात. तेव्हा स्त्रीतत्त्वाची/ सुफलनाची संकल्पना इतर कुठल्याही आदिम समाजाप्रमाणेच इथेही महत्त्वाची असणार यात नवल नाही. शिवाय गुजरात, राजस्थान, माळवा इथल्या ताम्रपाषाणयुगीन समाजांप्रमाणेच इथेही बैलाच्या छोट्या मृण्मूर्ती अनेक मिळाल्यात. बैल कदाचित पुरुषतत्त्वाशी, शेती - समृद्धी या संकल्पनांशी निगडित असावा. इनामगावात एका घराच्या जमिनीखाली एका कच्च्या मातीच्या छोट्या डबीत एक शिरोहीन स्त्री मूर्ती व बैलाची मूर्ती मिळाली. ही निश्चितच कुठल्यातरी धार्मिक विधीशी संबंधित असणार पण आता तो तपशील आपल्यासाठी कायमचाच हरवून गेला आहे. याशिवाय एका मोठ्या रांजणावर एक अर्धा माणूस आणि कमरेखालचा भाग एका वन्य प्राण्याचा (बहुदा बिबळ्या) अशीही एक आकृती आढळते. याचाही संबंध त्यांच्या कुठल्या समजुतीशी असावा असा अभ्यासकांचा कयास आहे.
अग्निपूजेचाही एक पुरावा मिळतो दायमाबादमधे. तिथे काही खड्ड्याच्या स्वरूपातली अग्निकुंडे मिळाली आहेत. आणी त्यात जळालेली गाई-बैलांची हाडे व धान्याचे दाणे सापडले आहेत.

 

हे लोक मातृसत्ताक होते की पितृसत्ताक हे समजायला मार्ग नाही, पण ज्याला मानववंशशास्त्रात tribal म्हणतात तसे होते. म्हणजे कुटुंब आणि कुल (clan) यांच्या सामाजिक चौकटीतच वावरणारे. उपलब्ध पुराव्यावरून तरी यांच्यात सामाजिक विषमता होती, वर्गभेद होता असं दिसत नाही. शहरीकरणाच्या आधीच्या या संस्कृतीत राज्यसंस्था, राजेपद असंही काही असावं असं दिसत नाही. गावाचा कारभार गावप्रमुख पहायचा. त्याचा दर्जा साहजिकच इतरांपेक्षा थोडा वरचा किंवा वेगळा. इनामगावच्या उत्खननात मिळालेलं गावप्रमुखाचं घर ४-५ खोल्यांचं होतं पण याशिवाय त्या घरातून इतरांपेक्षा वेगळी अशी कुठलीच वस्तू मिळाली नाही. फरक होता तो दफनांमधे. या घरातून मिळालेली दोन पुरुषांची (बहुदा लागोपाठच्या पिढ्यांमधली) दफने ही इतरांसारखी खड्ड्यात झोपवून नव्हे तर ४ पायांच्या साठवणीच्या रांजणाचा वापर खुर्चीसारखा करून त्यात मृतदेहाला मांडी घालून बसवून केली होती. शिवाय या मृतदेहांचे पाय कापण्यात आले नव्हते! आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे गावचं धान्यकोठार या घराच्या मागच्याच बाजूला होतं. बहुदा त्याची देखरेख आणि नियंत्रण हा गावचा प्रमुख करत असावा. (या अशा सामाजिक रचनेला इंग्लिश्मधे chiefdom असं म्हणतात). पाच खोल्या असलेले घर आणि घरातच दफनभूमी सापडणे, कदाचित एखाद्या प्रमुखाचे, हे सामाजिक पदानुक्रम सूचित करते. मुलांसाठी कलश दफन आणि प्रौढांसाठी विस्तारित किंवा पिथोस दफन यासारखे विविध प्रकारचे दफनविधी देखील त्यांच्या रीतिरिवाजांबद्दल संकेत देतात.

   त्या काळची भांडी, कालव्याद्वारे पाणी नेऊन शेती करण्याची अत्याधुनिक पध्दत, शिकारीसाठीची हत्यारे, मृत व्यक्तींना रांजणाच्या आकाराच्या भांडयात दफन करण्याची पद्धत यावरून ही संस्कृती किती प्रगत होती याचे पुरावे हाती लागले होते. तेथून पुढे देशभरातील संशोधकांच्या नजरा इनामगाव कडे वळल्या इनागावकडे अभ्यासक आणि संशोधकांची रांग लागली.
     याठिकाणी शोध लागलेल्या संस्कृतीचे आर्य आणि द्रविड संस्कृतीबरोबर व्यापारी संबंध आणि देवाणघेवाण होती हे ही सिद्ध झाले आहे. ही मानवी वसाहत सुमारे ३००० वर्षापूर्वीची व ताम्रपाषाणयुगीन असल्याचा निष्कर्ष निघाला.
      महाराष्ट्रातील आद्य शेतकन्यांची पहिली वसाहत याच ठिकाणी असल्याचे निष्पन्न झाले. मातृपितृ देवतांच्या मूर्ती व स्वस्तिक चिन्ह त्या काळीही अस्तित्वात होते यांचा उलगडा झाला. घोड नदीचे विस्तीर्ण पात्र, त्याकडेला असणाऱ्या मातीच्या उंच सखल टेकडया, विविध रंगी पक्ष्यांचे थवे, निसर्गरम्य परिसर हे सर्व पाहिल्यावर ही जागा मानवी वसाहतीसाठी किती योग्य होती यांचा अंदाज येतो.
      विविध दंतकथांनी प्रसिद्ध असलेली व अस्तित्वात असणाऱ्या कुलदेवतांचे साजरे होणारे सण, वसाहतीच्या ठिकाणी आज सापडणारे पुरातन काळातील मातीच्या भांडयांचे तुकडे पाहताना मन भारावून जाते. उत्खननात सापडलेल्या वस्तू १९८२ मध्ये लंडन येथे भारवलेल्या जागतिक प्रदर्शनात ठेवल्या होत्या. पुण्यातील डेक्कन कॉलेज, मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय व नगर येथील संग्रहालयात येथील वस्तू जतन करून ठेवल्या आहेत. आजही या ठिकाणी देश-विदेशातील हजारो संशोधक भेटी देऊन या ठिकाणची माहिती घेताना दिसत आहेत.
'पुरातत्त्व'च्या इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व -
     येथे शेतात वेगवेगळी धान्ये घेतली जात होती. मृतांचे दफन करण्याची वेगळी पद्धत त्याचबरोबर महाराष्ट्रातील पहिली कालव्याद्वारे शेतीला पाणी देण्याची पद्धत याच ठिकाणी अस्तित्वात होती. अस्थी कुंभात दफन करण्याच्या येथील पद्धतीमुळे यांचा द्रविड संस्कृतीशीही संबंध येतो. तसेच या उत्खननात मातृदेवता, पितृदेवता या मूर्ती मिळाल्या आहेत. या उत्खनन व संशोधनामुळे महाराष्ट्राच्या आद्य शेतकऱ्यांच्या जीवनाचे अनेक पैलू उजेडात आले आहेत. त्यामुळे येथील उत्खननास भारतीय पुरातत्वाच्या इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

 

  हे समाजसमूह राजसत्तेने नियंत्रित नव्हते तर ज्याला मानववंशशास्त्रात चीफडम (chiefdom) म्हणतात तसे, गावप्रमुखांच्या आधिपत्याखाली सहकारी तत्वाने जगणारे समूह होते. जन्माधारित सामाजिक भेदाभेदही इथे असल्याचा पुरावा नाही. तेव्हा अशी सार्वजनिक पातळीवरची कामे ही गावप्रमुखाने केलेल्या नियोजनावर आधारित पूर्णपणे सहकारी तत्वावर पार पाडली गेली असणार हे उघड आहे. दख्खनमधील ही आद्य पाणी-पंचायत मानायला हरकत नसावी. अशा व्यवस्था कदाचित इतरही समकालीन वसाहतींमध्ये असू शकतील, परंतु आपल्याला तसे पुरावे मिळालेले नाहीत.
        मात्र इ.स.पू १००० पासून, उत्तर जोर्वे कालखंडापासून पाऊसमान बेभरवशी झालेले दिसून येते. दुष्काळाची तीव्रता आणि वारंवारता वाढायला लागली. गाळ साठून आणि अपुर्‍या पावसाने या कालव्याचा वापर थांबलेला दिसतो. हळूहळू तो बुजून गेला. गव्हाची लागवड आता कुणी करेनासे झाले. नाचणीसारख्या कमी पाण्याच्या पिकांवर आणि काळविटांच्या शिकारीवर भर वाढायला लागला. हळूहळू शेतीचे प्रमाण कमी होऊन पशुपालनावर गाव जास्त विसंबून राहू लागले आणि मग पाण्याच्या शोधात, चराऊ कुरणांच्या शोधात गावाबाहेर पडून अर्धभटके जीवन जगायला लागले. गाव जगायला बाहेर पडलं आणि संस्कृतीचे चक्र 'उलटे' फिरून परत एकदा भटके जीवन समाजाने स्वीकारले.

हे असे समाज भारतात इतर प्रदेशातही होते. हळूहळू यांना लोहतंत्रज्ञानाचा शोध लागला आणि इ.स. पूर्व ५-६व्या शतकानंतर येणार्‍या शहरीकरणाकडे त्यांची वाटचाल सुरू झालेली दिसते. अगदी विदर्भातही असाच सांस्कृतिक कालानुक्रम आढळतो. पण दख्खनच्या पठारावर मात्र काही वेगळंच घडलं!
  इ.स.पूर्व १२०० -१००० च्या दरम्यान तापी, गोदावरी-प्रवरा खोर्‍यातल्या वसाहती उजाड झाल्या. पुढे अगदी इ.स.पूर्व ३-४थ्या शतकांपर्यंत या भूप्रदेशात मनुष्यवस्तीचा पुरावा संशोधकांना मिळालेला नाही. हे काय गौडबंगाल आहे? याचं उत्तर थोड्याफार प्रमाणात दिलं इनामगावच्या उत्खननाने. तापी, गोदावरी खोर्‍यांमधे न आढळणारी पण फक्त भीमेच्या खोर्‍यातच आढळणारा ताम्रपाषाणयुगाचा शेवटचा कालखंड इथे तपशीलवार अभ्यासला गेला.
         अभ्यासकांच्या मते राजस्थानातील पुरापर्यावरणाच्या अभ्यासावरून असं दिसतं इ.स.पूर्व १२००-१००० च्या सुमारास पश्चिम भारतातील हवामान आणखी शुष्क व्हायला सुरुवात झाली. पर्जन्यमान घटलं आणि पाऊस आणखी बेभरवशाचा झाला. वारंवार दुष्काळही पडू लागले असावेत. या सगळ्याचा परिणाम मानवसमूहांवर झाला नसता तरच नवल!
इनामगावचा पुरावा असं दाखवतो की अचानक याच सुमारास लोकांच्या राहणीमानात बदल झाले. चौकोनी घरं सोडून आता हे लोक गोल झोपड्या बांधून राहू लागले. दफनंसुद्धा थोडी घाईगडबडीत उरकली जाऊ लागली. शेतीतही मोठे बदल झाले. गव्हाचं पीक आता कोणी घेइनासं झालं. जव, नाचणी यासारख्या तुलनेने कमी पाण्यात, पटकन होणार्‍या आणि फारसा खटाटोप न करता साठवता येतील अशा पिकांचं प्रमाण खूप वाढलं. जास्त पाणी, चारा लागणार्‍या गाईगुरांची खिल्लारं कमी होऊन शेळ्यामेंढ्यांचं प्रमाण वाढलं. आहारात गोमांस कमी होऊन काळविटाचं मांस हा सगळ्यात महत्त्वाचा घटक ठरला. खापरांवरची नक्षी खूपच कमी झाली आणि त्यांचा पोत खरखरीत झाला. भाजणीही आता तितकीशी उत्तम राहिली नाही. एकूणच रोजच्या जीवनातला तणाव वाढलेला दिसतो. खायचीप्यायची भ्रांतही अधूनमधून पडत असावी कारण एका कुत्र्याचाही समावेश आहारात केल्याचा पुरावा इनामगावात मिळाला आहे.
या सगळ्या पुराव्याचं विश्लेषण करून अभ्यासकांनी असं दाखवून दिलं की इतकी शतकं एक स्थिरस्थावर जीवन जगणारे हे महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी या अस्मानी संकटांशी झगडता झगडता टेकीला आले आणि नाईलाजाने आपल्या उपजीविकेचे मार्ग त्यांनी बदलले.
आजही जिथे अतीव दुष्काळात महाराष्ट्रातील शेतकरी घरदार, खिल्लार सोडून केवळ जगण्यासाठी वाट फुटेल तिथे जातो, वेळप्रसंगी शहरात भीकसुद्धा मागतो, तिथे अशा 'जास्तीच्या' लोकांना सामावून घेणारी शहरीकरणाची आर्थिक यंत्रणा नसताना या शेतकर्‍यांनी तरी काय करावं? मग संस्कृतीचं चक्र 'उलटं' फिरलं! परत एकदा स्थिर शेतीकडून हे लोक अर्ध-भटक्या (semi-nomadic) पशुपालन आणि शिकारीच्या जीवनाकडे वळले.
इनामगावसारख्या गावात कायमचे स्थायिक असलेले लोक जगायला बाहेर पडले आणि मग अधूनमधून काही काळच मुक्कामासाठी परतू लागले. हळूहळू हेही कमी झालं. मग इ.स. पूर्व ८व्या शतकात कधीतरी एकदा गावातून निघालेली कुटुंबं, त्यांच्या पुढच्या पिढ्या कधीच परतून आल्या नाहीत. पोटापाण्यासाठी भटकत कुठे दूर देशी गेले कुणास ठाऊक! त्यांची घरं मात्र तशीच त्यांची वाट पहात राहिली. कायमची.
    इनामगावची आणि दख्खनच्या पठारावरच्या आदिम वसाहतींची गोष्ट पुरातत्त्वासाठी इथेच थांबते. पुढची चारपाचशे वर्षे आपल्याला दख्खनमध्ये फारशा वसाहती मिळत नाहीत. मग सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी परत एकदा पाऊसमान सुधारते, दख्खन हजारो गावांनी, शहरांनी फुलून उठतो. सातवाहनकालीन शहरीकरणाबरोबर आता लोहतंत्रज्ञानाचाही सर्वत्र शिरकाव येथे होतो. आणि मग साहित्यात, शिलालेखांत विहिरी-तलाव-बांधबंधारे-टाकी यांचे उल्लेख आढळायला लागतात. बौद्ध लेण्यांमध्ये पुण्य कमवायला म्हणून अनेकांनी दान देऊन दगडात कोरून घेतलेल्या पोढि किंवा टाकी दिसू लागतात. आपण ज्याला पारंपरिक जलसंधारणाचे मार्ग म्हणतो त्याचा उदय पहिल्यांदा या काळात दिसतो. प्रकाश, नेवासा अशा ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतीही परत एकदा माणसांच्या वास्तव्याने नव्याने फुलून उठतात. (इनामगाव, दायमाबाद, सोनगाव मात्र परत कधीही कुठल्याही कालखंडात 'जिवंत' झाली नाहीत). सातवाहनांच राजकुल उदयाला येतं आणि दख्खनच्या पठाराचा लिखित इतिहासकाल सुरू होतो.
       मात्र इनामगावची पांढर ओसाडच राहिली. परत तिथे कधीच माणूस वसला नाही. तिथले गावकरी कुठे पांगले, भटकत भटकत कुठे गेले, सातवाहनकाळात त्यांचे वंशज समाजात कसे मिसळले हे आजही आपल्यासाठी अज्ञातच आहे. त्यांच्याबरोबरच त्यांनी केलेला दख्खनचा पहिल्या पाणी-पंचायतीचा प्रयोग विस्मृतीच्या नदीत विलीन झाला.
     आजही इनामगावच्या पांढरीवर उभं राहिलं की अर्धदुष्काळी - गाव सोडून जगायला बाहेर पडायला लावणारा - दख्खन म्हणजे काय हे आसपासच्या परिसरावरून नीटच उमजतं. पण त्याचवेळी आपल्या पायाखाली बुजलेला कालवा असतो. प्रगत तंत्राची उपलब्धता नसतानाही चिवटपणे माणसांनी पर्यावरणाशी मिळतंजुळतं घेऊन जीवनाचा ओघ वाहता ठेवण्याच्या अदम्य धडपडीचे प्रतीक!
       या ताम्रपाषाणयुगीन लोकसमूहाचे वंशज निश्चितच याही इतिहासकालाचा अविभाज्य भागच असणार. पण आजतरी आपल्यासाठी त्यांची ही ओळख ही एक गुपितच आहे.
भीमेच्या खोर्‍यातून या अंतकाळाचे फारसे पुरावे हाताला लागले नसले तरी कृष्णेच्या खोर्‍यातील सुपीक, बारमाही पाणी आणि उत्तम पावसाच्या प्रदेशातून (वारणा-मोरणेच्या संगमाजवळ) उत्तर जोर्वेकालीन वसाहती उजेडात आल्या आहेत. त्यामुळे दुष्काळ --> भटके जीवन हे गृहितक सगळ्याच वसाहतींना सरसकट लागू पडते का हा कळीचा प्रश्न परत एकदा ऐरणीवर आला आहे. एकुणातच या अंतकालाचा नव्याने पुरावे शोधून साकल्याने फेरविचार करायची गरज आहे

सध्यस्थिती :-

 गेल्या अनेक वर्षांपासून हे अतिप्राचीन ठिकाण, येथील संस्कृती, उत्खननात सापडलेली भांडी यांचे जतन आणि संवर्धन व्हावे अशी ग्रामस्थ, अभ्यासक, संशोधक यांची मागणी होती. या साठी १९८२ सालापासून ग्रामस्थांचे प्रयत्न सुरु होते. सन १९८४ मध्ये या ठिकाणाला राज्य संरक्षित स्थळ म्हणून दर्जा मिळाला. पुढे देश विदेशातील हजारो संशोधक या ठिकाणाला भेट देऊन गेले.
इनामगाव येथील उत्खननातील अवशेष व वस्तू डेक्कन कॉलेज पुरातत्त्व संग्रहालय, श्री छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय, अहमदनगर व भारतातील अनेक विद्यापीठांमध्ये जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत. या उत्खननातील वस्तू व अवशेषांचा १९८२ साली ग्रेट ब्रिटन येथे जागतिक प्रदर्शनामध्ये सहभाग होता.

 खानदेशातील मानवी वसाहत :-

         महाराष्ट्रातील पश्चिम महाराष्ट्रात ठिकाणी झालेल्या अभ्यासातील रेडीओ कार्बन कालमापन पध्दतीने काळ इसवीसन पुर्व ४०,०००-१०'००० एवढा मोठा आहे. या साठी पाण्यातील शिंपले, अर्ध कार्बनाईज झालेले लाकुड आणि हाडे हे मटेरीयल वापरलेले आहेत. थर्मोल्युसन्स आणि युरेनियम/ थोरीयम पध्दतीने काढलेल्या काळाचा तारखा राजस्थान येथील मध्य पुराश्मयुग १,५०,००० ते १००,००० एवढा येतो. महाराष्ट्रातील चिरकीनाला प्रवरा अहमदनगर जिल्हा, वाडोलीवाघोली हे गोदावरी नदीच्या खोऱ्यातील औरंगाबाद जिल्हा, पाटणे आडनाला जळगाव जिल्ह्यातील, महाराष्ट्रात प्रातिनिधिक समजले जाणारे म्हणजे नेवासा आणि पाटणे ही दोन स्थळे आहेत. गिरणेच्या काठी येथे बहाळ आणि टेकवडे येथे १९५२ व
५७ मध्ये केलेल्या उत्खननावरून ताम्रपाषाण युगात इसवी सन पूर्व २७०० ते इ.स. सहाशे येथे निश्चित मानवी वसतीचे पुरावे मिळाले आहेत.
       पुरातत्वेत्यांनी गिरणा आणि तापी नदीच्या परिसरात केलेल्या उत्खननामुळे या प्रदेशातील प्रागैतिहासिक काळातील भटक्या मानवाची वस्तुरूप संस्कृती काही प्रमाणात उजेडात आली. तापीच्या खोऱ्यात जवळपास पंधराशे एवढी मानवी वसतीचे पुरावे असलेली स्थळे डॉ.वसंत शिंदे आणि इतर तज्ञांनी शोधली आहे. या दोन्ही नद्यांच्या काठी मिळालेल्या प्राचीन अश्मयुगीन हत्यारांमुळे जळगाव परिसरात एक-दीड लाख वर्षांपूर्वी मानव वस्तीला राहत असावा. चांगदेवपासून अवघ्या तीन किलोमीटर आग्नेयेस असलेल्या मानेगावी आद्य पुराश्म युगातील म्हणजे काही अवशेष सापडले आहेत.
         कार्बन २४ या कालमापन पद्धतीच्या सहाय्याने पूर्व पुराश्मयुगाचा भारतातील काळ निश्चितपणे आज पासून एक लक्ष वर्ष एवढा होता, काही ठिकाणी तो १४ लक्ष तसेच त्याच्याही मागे जाण्याची सुद्धा शक्यता आहे. भुगर्भ शास्त्राच्या परिभाषेत तो पूर्व ते मध्य प्लायस्टोसीन युगा इतका आहे तर मध्य पुराश्मयुगाचा काळ हा मध्यप्लायस्टोसीन ते उत्तर प्लायस्टोसीन म्हणजे आज पासून एक लाख वर्ष पूर्व ते ४० हजार वर्ष पूर्व एवढा होतो. या काळात पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्वाचे बदल घडून आले असे भूगर्भ शास्त्रज्ञ मानतात. पृथ्वी दुसऱ्या अंतरहिमाचा अनुभव घेत होती असे दिसते. पर्यावरणात झालेल्या या फरकामुळे मात्र प्रत्यक्षात जीवसृष्टी आणि हवामान यात फरक पडलेला दिसत नाही.कदाचित तेव्हापासून मानवाच्या मेंदूमध्ये अधिक प्रगल्भता निर्माण झाली असल्यामुळे त्यांची हत्यारे प्रगत तंत्राची आणि जास्त कौशल्यपूर्ण अशी होती. मोठ्या आकाराच्या हात कुऱ्हाड किंवा त्यांच्या अभावी मध्यपुराश्मयुगात मानवाने कठीण दगडाचा जास्त सुबक तंत्रान घडवलेल्या तासण्या, बाणांची टोके, गिरमिटे, पाती, चाकु इत्यादींचा अंतर्भाव असलेले प्रभावी हत्यारे तयार केली. या हत्यारांचे वैशिष्ट्य असे होते की लहान-लहान घडवलेल्या चिपा एका मोठ्या लाकडाच्या अथवा हाडाच्या खोबणीत बसवून त्यापासून त्याचे एक मोठे हत्यार तयार केलेले दिसते. दुसरे असे की अवजडपणा जाऊन आकारात सुटसुटीतपणा आल्याने हत्यारांचा पल्ला वाढला आणि त्याच्यात अचूकता आली आणि ती अधिक परिणामकारक रित्या शिकार करण्यासाठी वापरता आली. जनावरांच्या कळपात पिटाळत नेऊन उंच ठिकाणावरून खाली हाकलत पाडून मारण्याच्या शिकारीच्या तंत्राबरोबरच परिणामकारक रित्या प्राणी किंवा पक्षी यांचे यशस्वी शिकारी तंत्र मानवाने आत्मसात केले, या दगडाच्या उपयोग बनवण्यासाठी उपयोग झाला.
पुरातत्त्वज्ञ एस ए. साळी यांच्यामते मध्यपुराश्मयुगाचे सुरुवातीच्या काळात जे काही भूगर्भातील प्रचंड स्थित्यंतरे ज्याला टेक्टनिक मोवहमेंट्स म्हटले जाते. त्याचे परिणाम तापी खोऱ्यात ही झाले. आणि त्याच काळात पाटणाच्या दक्षिणेला अजिंठा डोंगराच्या पायथ्याशी एक खोलगट भाग तयार झाला. अनेक दृष्टीने सुरक्षितता लाभलेल्या या भागात चाळीस हजार वर्षापासून म्हणजे मध्य पुराश्म काळात च्या शेवटच्या काळापासून ते उत्तर पुराश्म काळात या भागात मानव वस्ती करून राहू लागला. या युगातील मानवी वसाहतींचे पुरावे दर्शवणारे पाटणे हे एक स्थान आहे. या काळातील पाषाण आयुधे ही पाटणे येथे सापडली आहेत.
        मध्य पुराश्मयुग, उत्तर पुराश्मयुग आणि मध्याश्मयुगात म्हणजे काळात या भागात महत्त्व आहे. या उत्खनन स्थानामध्ये पाटणे विशेष महत्वाचे आहे. पाटणे अजिंठा डोंगराच्या पायथ्याशी तीन बाजूंनी डोंगर कडा असलेल्या वर्तुळाकार दीर्घ नाट्यशाळे सारख्या खोऱ्यात आहे. या भागातील भुस्तरात कंकर म्हणजे दगड गोटे, गाळ, वाळू व मातीचा अंदाजे १० ते २० मीटर थर आहे. या थरात एस.ए. साळी यांनी दोन वेळा उत्खनन केले. त्यात त्यांना भुविज्ञानविषयक तेरा थर आढळले. त्यात सर्वात खालचा थर हा मध्य पुराश्म युगातील असून त्यातील आठ थर उत्तर पुराश्म युगातील आहे. सर्वात वरचे चार थर हे मध्याश्मयुगातील असल्याचे सिद्ध झाले आहे. उत्तर पुराश्म युगातील आठ थरांची जाडी एकूण ५.५ मीटर असून क्रमांक पाच आणि सात वर मानवनिर्मित कला वस्तूंची समृद्ध आहेत आणि त्यांच्यात अनुक्रमे ११,७८८ आणि १२३०३ एवढे विविध नमुने आढळले आहेत, तसेच उत्तर पुराश्म युगातील शहामृगाच्या अंड्यांची शंभराहून अधिक नमुने सापडले आहेत. त्यातील तीन नमुने उत्तर पुराश्म युगातील असून अंड्याच्या कवचावर जाळीची नक्षी दिसून येते. या ठिकाणी शहामृगाच्या अंड्यापासून बनवलेले तीन चपटे मणी आणि नदीच्या मुखाजवळील प्रदेशात शंखा पासून बनवलेल्या मण्यांचेही नमुने सापडले आहेत. ते उत्तर पुराश्म युगातील आहे, या काळातील मानवी कलावंत एकत्रित वसाहत करून रहात असल्याचा सर्वात मोठा आधीचा पुरावा मानला जातो.
        मध्य पुराश्म युगातील अणुकुचीदार हत्यारांचा वापर मानवाच्या सुरुवातीच्या अवस्था दाखवतो. उत्तर पुराश्म युगातील काळात मानव जा स्वर दगडापासून हत्यारे बनवी तर याच काळातील नंतरच्या काळात मानव म्हणजे पांढरा चकचकीत दगड किंवा गार यापासून हत्यारे बनू लागला. नंतरची हत्यारे त्याच्या अर्धचंद्राकार, विषम, चतुर्भुज व त्रिकोणी आकारावरून ओळखता येतात. या भागात मध्य पुराश्मयुगा पासून ते मध्याश्मयुग म्हणजेच मेझोलिथिक काळा पर्यंतचे भूस्तर विज्ञान विषयक मानवी अवशेषांचे स्पष्ट पुरावे आढळून आल्याने पाटणे स्थानास असाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. मध्य पुराश्म व उत्तर पुराश्मयुगामधील अवशेषांप्रमाणेच त्यानंतर येणारी अवस्था म्हणजे मध्याश्म युगातील जे मेझोलीथिक कल्चर म्हटले जाते,त्याचेही पुरावे पाटणे येथे मिळाले आहे. मध्याश्मयुगाचेही तीन कालखंड मानले जातात. असे पाच कालखंड साळी यांनी पाटणेच्या संदर्भात मांडले आहे. अर्थातच हे उत्तर पुराश्मकाळानंतरचे होय.
           पहिला कालखंड हा उत्तर पुराश्मकाळानंतरच्या काळात यात विविध प्रकारच्या पाती आणि विविध टोकांची अश्मयुगीन हत्यारे सापडतात. दुसरा कालखंडात बरेच बदल दिसून येतात, यात कोळशांचे बारीक तुकडे आणि भाजलेल्या मातीचे पुरावे दिसतात तर शेकोटी आणि स्तंभछिद्रांचे अस्तित्व दिसते. वाऱ्याने उडून आलेल्या मातीतील निक्षेपात भुस्तरावरील भाजक्या विटांसारखे पट्टेही दिसतात.
        तिसऱ्या कालखंडात मध्याश्मयुगातील तीनही कालखंड पाटणे येथे दिसतात. एकंदर आद्य पुराश्मयुग इसवी सन पूर्व दिड लाख वर्षे ते एक लाख वर्षांपूर्वी, मध्याश्म पुराश्मयुग इसवी सन पूर्व एक लाख ते तीस हजार वर्षे आणि उत्तर पुराश्मयुगात इसवी सनपूर्व तीस हजार ते दहा हजार वर्ष, मध्याश्मयुग इसवी सन पूर्व दहा हजार ते चार हजार वर्षे आणि नवाश्मयुग इसवी सन पूर्व चार हजार ते दोन हजार सातशे वर्षे अशा या पाच अवस्था आहेत. पाटणे भागात उत्तर पुराश्म युगातील म्हणजे तीस हजार वर्षापूर्वी मानवी वस्ती असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत म्हणूनच पुरातत्त्वज्ञ एस.ए. साळी यांच्या मते तीस हजार वर्षाच्या काळात हवामानात विषयक महत्त्वाचे बदल घडून आले नसले तरी परिस्थितीत निश्चित बदल होत गेले आणि नदीला त्यांनी वाहून आणलेला गाळ पसरून मैदानी भाग तयार झाला. गवत आणि वनस्पती उगवल्या, हत्यारे तयार करण्यासाठी गारांचे दगड त्या खडकात मुबलक उपलब्ध होते. नदी नाल्यात काही ठिकाणी डोह निर्माण झाले. मैदानी प्रदेशात गवताळ भागात शहामृग तसेच मोरासारखे मोठे पक्षी व घोडे यांसारखे प्राणी राहत. अशा परिस्थितीत सातमाळा डोंगराच्या पायथ्याशी मानवाने आपले गावठाण स्थापन केले, या पाच अवस्था वरून हळूहळू कसा विकास होत गेला हे लक्षात येते.

 विदर्भातील अडीच ते तीन हजार वर्षांपूर्वीचे महापाषाण संस्कृती :-

नागपूर जिल्ह्यात अडीच ते तीन हजार वर्षांपूर्वीचे महापाषाण संस्कृतीचे अवशेष आढळले आहेत.  नागपूर जिल्ह्यातील बेला गावाजवळ असलेल्या कोहळा गावाच्या शेजारी अवशेष आढळले आहेत. महापाषाण संस्कृतीची शंभरावर शिलावर्तुळ प्रकारचे दफनस्मारके, आणि प्राचीन वसाहत आढळून आली आहे. 

    शिळावर्तुळ ,शिळास्तम्भ,शिळाप्रकोष्ठ, दगडांची रास, शवपेटी अशी या संस्कृतीची विविध प्रकारची दफन स्थाने पूर्व विदर्भात वर्धा आणि वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात मोठ्या संख्येने आढळून आलेली आहेत.महापाषाण संस्कृतीचे लोक हे विदर्भाचे आद्यनिवासी होत, त्यांनीच शेतीची सुरुवात विदर्भात सर्वप्रथम केली. या लोकांना लोखंडाचा उपयोग माहित होता, एवढेच नव्हे तर लोहमृतिकेपासून लोह गाळण्याची कलाही त्यांना अवगत होती. हे यावरुन दिसून येते आहे. 

चिकुर्डे: ताम्रपट ते ताम्रपाषाणयुगापर्यंतचा एक प्रवास!

  महाराष्ट्रातील सर्वांत आद्य शेतकऱ्यांच्या वसाहती सुमारे चार हजार वर्षांपूर्वी उदयाला आल्या. फक्त तांबे हा धातू माहीत असलेली आणि शेती, पशुपालन, शिकार यावर अवलंबून असणारी छोटी गावे खानदेश ते कर्नाटक सीमेपर्यंत सर्वत्र आढळतात. तांबड्या गेरू रंगावर काळी नक्षी असलेली किंवा काळी-लाल/करडी अशी दुरंगी मातीची भांडी हे लोक वापरत असत. त्या काळी लेखनकला अस्तित्वात नसल्याने केवळ त्यांनी वापरलेल्या मातीच्या मडक्‍यांचे तुकडे हाच त्यांच्या वसाहतींचा एकमेव पुरावा असतो. सुमारे तीन हजार वर्षांपूर्वी ही गावे अचानक उजाड झालेली आढळतात. प्रतिकूल पर्यावरण आणि वारंवार पडणारे दुष्काळ हे यामागचे कारण असावे, असे मानले जाते. भीमेच्या खोऱ्यातील इनामगाव या एकमेव उत्खननातून मिळालेल्या माहितीशिवाय उत्तरजोर्वे या ताम्रपाषाणयुगीन अंतकाळाविषयी फारशी काहीच ठोस माहिती नाही. वैशिष्ट्यपूर्ण मडकी वापरणाऱ्या उत्तरजोर्वे काळातील गावांचा पुरावाही भीमा खोऱ्याबाहेर आजवर अद्याप मिळाला नव्हता.
     मात्र, आता अतिशय सुपीक आणि उत्तम पाऊस असणाऱ्या कृष्णेच्या खोऱ्यातही अशा खापरांचा पुरावा मिळाल्याने या वसाहती केवळ अर्धदुष्काळी भीमेच्या खोऱ्यापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; तर इतर प्रदेशांतही ताम्रपाषाण युगातल्या शेवटच्या कालखंडात या वसाहती होत्या, हे दिसून आले आहे. त्यामुळे या कालखंडाचा परत साकल्याने फेरविचार करण्याची गरज आहे, तसेच महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांतही सर्वेक्षण होणे अत्यंत गरजेचे आहे, हे या संशोधनातून अधोरेखित झाले आहे.

    सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्‍यातील पुरातत्त्वीय संशोधनामुळे या प्रदेशाचा इतिहास सुमारे चार हजार वर्षे जुना असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. पुण्याच्या वरदा खळदकर, मंजिरी भालेराव, अंबरीश खरे, आनंद कानिटकर व कल्पना रायरीकर या संशोधकांनी चिकुर्डे व आसपासच्या परिसरात पुरातत्त्वीय सर्वेक्षण करून हे निष्कर्ष काढले आहेत.
     वारणा- मोरणेच्या संगमाजवळील चिकुर्डे हे स्थळ १९०७ मध्ये इतिहासाचार्य राजवाडे यांनी वाचन केलेल्या चिकुर्डे ताम्रपटामुळे इतिहासात प्रसिद्ध आहे. ताम्रपटातील स्थळवर्णने व इतर बाबींचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण करण्यात आले. चिकुर्डे, देवर्डे, ऐतवडे बुद्रुक, ऐतवडे खुर्द, थानापुडे, मांगले व करंजवडे या गावांचा यात समावेश होता. या अभ्यासाअंती असे लक्षात आले, की या सर्व गावांचा इतिहास सातवाहन काळापर्यंत म्हणजे दोन हजार वर्षे मागे जातोच; परंतु चिकुर्डे, देवर्डे व मांगले या गावांचा इतिहास त्याही आधी म्हणजे ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीपर्यंत मागे जातो. या तीनही गावांमधून डेक्कन चाल्कोलिथिक म्हणजेच ताम्रपाषाणयुगीन काळातील खापरे मिळाली आहेत.
     मांगले येथील पुरावा डेक्कन चाल्कोलिथिकच्या सुरवातीच्या काळातील, माळवा कालखंडातील आहे. असाच पुरावा पूर्वी कऱ्हाड येथील भारत इतिहास संशोधन मंडळाने केलेल्या उत्खननातही नोंदवला गेला होता. मात्र, चिकुर्डे व देवर्डे येथील खापरे उत्तरजोर्वे कालखंडाची म्हणजेच ताम्रपाषाणयुगीन काळाच्या शेवटच्या कालखंडातील आहेत.
    चिकुर्डे, देवर्डे व मांगले येथील पुरातत्त्वीय अवशेष म्हणजे महाराष्ट्राच्या इतिहासाला एक नवे वळण देणारा अतिशय महत्त्वाचा पुरावा आहे. तसेच, ही तीनही गावे तीन ते चार हजार वर्षांपासून अस्तित्वात असून, या प्रदेशातील ती सर्वांत जुनी गावे आहेत.
   या गावात असलेल्या या प्राचीन संस्कृतीचा शोध कसा लागला याची हकीगत मनोरंजक आहे.
  १९०६ च्या जुलै महिन्यात. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे त्यांच्या अस्सल कागदपत्रे जमवायच्या मोहिमेत मजल दरमजल करत पोचले ते कोल्हापूरच्या उत्तरेला ४ मैलांवर असलेल्या एका छोट्याश्या गावंढ्या खेड्यात. त्याचं नाव होतं चिकुर्डे. कृष्णेच्या खोर्‍यात वारणा-मोरणेच्या संगमापासून जवळ असलेले हे गाव. त्या गावात धनगरांची मोठी वस्ती आजही आहे. त्यातल्या गावडे कुळातील एका बाईकडे असलेला ताम्रपट राजवाड्यांना पहायला मिळाला. त्यावेळेस त्याचा ठसा घेणे त्यांना शक्य झाले नाही, परंतु त्याचे वाचन करून तपशीलवार नोंद मात्र त्यांनी करून ठेवली व लगेचच १९०७ मध्ये विश्ववृत्त मधे या ताम्रपटाचे सटीक वाचन प्रकाशित केले.
हा ताम्रपट कुण्या एका मन्नेय राम गावुंड या माहुताला जनमेजय चक्रवर्तिन नामक राजाने दिलेले गावांचे दान व मूलस्थानदेव नामक देवतेला दिलेली दाने नोंदवतो. भावसंवत्सरातील वैशाख महिन्यातील कृष्णपक्षातील अष्टमीला हे दान दिले असा उल्लेख आहे. मात्र शकसंवताचा किंवा इतर कुठल्याच कालगणनेचा त्यात उल्लेख नाही.
ताम्रपटाला एकुणात तीन पत्रे होते व एका कडीने ते बांधलेले होते. त्या कडीवर एका चौकोनी मुद्रेवर वराहाचे चिन्ह अंकित होते. वराह हे चालुक्यांचे राजचिन्ह. त्यावरून राजवाडेंनी अनेगुंदीवरून राज्यकारभार करणारा हा जनमेजय राजा चालुक्य वंशातील असावा असे अनुमान काढले. मात्र या ताम्रपटाचा काळ त्यांनी शके ६५८ (इ.स. ७३६) ठरवून मराठी भाषा इतकी मागे जाते असे प्रतिपादन केले.
याचे परिणाम काय? तर हा ताम्रपट वादाच्या भोवर्‍यात सापडला. आधीच ताम्रपटाची कुठलीही 'प्रथमदर्शी प्रत' (eye-copy) नाही आणि त्यात राजवाड्यांसारख्या थोर विद्वानालाही अधूनमधून सबळ पुराव्याअभावी अतिरंजित निष्कर्ष काढायची सवय. त्यामुळे हा ताम्रपट 'तोतया (fake/forged)' आहे अशी त्यावर टीका झाली. गुणे, मार्शल, तुळपुळे यासारख्या भाषातज्ज्ञांनी ही भाषा आठव्या शतकातील नसून किमान ज्ञानेश्वरकालीन (१३व्या शतकातील) आहे , तसेच ही भाषा संपूर्णपणे मराठी नसून त्यात अनेक कानडी शब्द, प्रत्यय इ. आहेत असे ठाम प्रतिपादन केले, या सगळ्या भाषा-काल-निर्णयाच्या लठ्ठालठ्ठीत इतिहासाच्या दृष्टीकोनातून हा ताम्रपट काहीसा विस्मरणात गेल्यासारखा झाला. अनेको ताम्रपटांपैकी एक एवढीच त्याची फुटकळ स्वरूपातील नोंद नंतरच्या अभ्यासकांनी घेतली. समग्र राजवाडे साहित्याच्या एका खंडात त्या लेखाचे पुनर्मुद्रण झाले असले तरी त्यापल्याड त्याचे किती वाचन झाले असेल ही शंकाच आहे.
         सहसा ताम्रपटांमधे दान दिलेल्या गावाच्या, जमिनीच्या चतु:सीमा नमूद केलेल्या असतात. सुरुवातीला देवतास्तुती, राजाची प्रशस्ती, दानाचे स्थळकाळ-दाता-दान दिलेली व्यक्ती या सगळ्याचे तपशील, दानाचे वर्णन आणि शेवटी हे दान अमान्य करणार्‍याला उद्देशून शापवचन असा एक ठराविक साचा असतो. या चतु:सीमा म्हणजे कुठल्या दिशेला कुठलं गाव अथवा नदी आहे अशाच प्रकारचे तपशील सहसा असतात.
        मात्र चिकुर्डे ताम्रपट या बाबतीत फार वेगळा आहे. या चतु:सीमा नमूद करताना, फक्त आसपासची गावें, नदी, नाले, टेकड्या एवढेच वर्णन न देता, कुठे देवीचं ठाण आहे, कुठे शंकराचं ठाण आहे, कुठे वीरगळ आहे, कुठे विहिरी आहेत, सर्पमुखे कोरलेल्या शिळा आहेत, कुठे दगडांचे ढीग आहेत तर कुठे शेणाचे ढीग आहेत असे बारीकसारीक तपशील इथे नोंदवलेले दिसतात. आणि सगळ्यात लक्ष वेधून घेतलं ते एका 'धूळ-मातीच्या' ढिगार्‍यावर असलेल्या शर-परशु अंकित केलेल्या शिळा आहेत या वर्णनाने. नेहेमीच्या डोंगरापेक्षा वेगळे असे हे टेकाडासारखे ढिगारे म्हणजे पांढरीचे टेकाड असावे
        अशा टेकाडांवर अनघड किंवा घडीव शिळा किंवा तशा शिळेने/ शिळांनी बनलेले लक्ष्मी किंवा मारुती किंवा मरीआई किंवा अशाच एखाद्या देवतेचे ठाण असते हे अनेक ठिकाणी दिसते. शिवाय मुरार जगदेवने पुण्यावरून गाढवाचा नांगर फिरवला तेव्हा त्यावर एक शिळा/चिरा बसवला होता असा उल्लेखही वाचनात येतात तेव्हा हे असे दगड म्हणजे उजाड वस्तीचे/पांढरीचे निदर्शक (mound markers) असावे. आजवर पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी या अशा निदर्शकांकडे फारसे लक्ष दिले नाहीये किंवा नोंदही केली नाही चिकुर्डे ताम्रपटातल्या वर्णनाचा. इतके बारकाईने स्थळपरिसराचे वर्णन करणारा, संभवत: पांढरीच्या टेकाडाचे उल्लेख करणारा असा हा लेख दख्खनच्या इतिहासात अभूतपूर्व आहे

     पुराभिलेखावर आधारित सर्वेक्षणात सगळ्यात पहिल्यांदा जरूरीचे असते ते म्हणजे ताम्रपटात उल्लेखल्या गेलेल्या स्थळांची ओळख पटवून निश्चिती करणे (Place-name identification). या ताम्रपटामध्ये चिकलवाड, देवुलग्राम, स्ताणपग्राम, आयितग्राम व आमलकग्राम अशी गावांची नावे, वारुवेण्णा नदी, भैरवपाद, रुद्रपाद, भगवतीपाद अशी देवतास्थानांची नावे आदि माहिती आहे. या अशा लेखांमधे येणारी संस्कृत ग्रामनामे ही मुळातल्या देशी नावांचे 'संस्कृतीकरण' करून दिलेली असतात असे तज्ज्ञांचे मत आहे (उदा. इ.स. आठव्या शतकातील एका ताम्रपटात दापोडीचे नाव दर्पपुडिका म्हणून येते)
       एकुणात राष्ट्रकूट काळापासूनचे जुने शिलालेख व ताम्रपट बघता असे दिसून येते की दख्खनमध्ये (आणि भारतातल्या बर्‍याचशा प्रदेशांत) गावांच्या नावांमधे फारसा फरक झालेला नाही. नामसाधर्म्यावरून गावे बहुतांशी वेळा विनासायास ओळखता येतात. मात्र दुर्दैवाने महाराष्ट्रात अनेको लेखांमधील स्थळांची निश्चिती ही सेन्सस रेकॉर्ड्स किंवा गॅझेट बघून केली गेली आहे. आता जिथे तपशीलवार टोपोग्राफिक सर्व्हे मॅप्स बघून स्थळनिश्चिती करायची मारामार तिथे प्रत्यक्ष जाऊन, सर्वेक्षण करून स्थळनिश्चिती पक्की करणे ही फारच दुर्मिळ गोष्ट!
चिकुर्डेच्या बाबतीत मात्र याला एक अपवाद आहे. इतिहासाचार्य राजवाडेंचाच. त्यांनी लिहून ठेवले आहे की ऐन पावसाळ्यात हा ताम्रपट वाचल्यामुळे त्यांना आसपासच्या गावांमधून हिंडून स्थळनिश्चिती करता आली नाही. त्यांनी फक्त चिकलवाड = चिकुर्डे आणि आयितग्राम = ऐतवडे एवढीच निश्चिती नमूद करून ठेवली आहे.
इतिहासलेखनामध्ये चिकुर्डे ताम्रपट फारसा महत्वाच न गणला गेल्यामुळे नंतरच्या अभ्यासकांनीही या स्थळनिश्चितीबद्दल आणखी काही काम केले नाही. डॉ. ठोसर यांनी आमलकग्राम = अळवली (ता.खानापूर, जि. सांगली) व स्ताणपग्राम = ठाणेगाव (ता, पन्हाळा, जि. कोल्हापूर) अशी दोन जागांची ओळख पटवायचा प्रयत्न केला. मात्र चिकुर्डेच्या आसपासची ही 'सीमेवर' असलेली गावे आहेत हा निकष त्यांनी न पाळताच ही निश्चिती केल्याने त्याला फारसा अर्थ नाही.
    चिकुर्डेच्या आसपास असलेली गावे व ताम्रपटात दिलेल्या दिशांची पडताळणी करून पुढीलप्रमाणे संभाव्य स्थळनिश्चिती केली गेली. चिकलवाड = चिकुर्डे, देवुलग्राम = देवर्डे, स्ताणपग्राम = थानापुडे, आमलकग्राम = मांगले, आयितग्राम = ऐतवडे बुद्रुक, चिकलग्राम = मांगलेच्या उत्तरेस असलेली चिखलवाडी व वारुवेण्णा म्हणजे या गावांच्या दक्षिणेला असलेली वारणा नदी. ऐतवडे बुद्रुक आणि खुर्द अशी दोन गावे आहेत परंतु ताम्रपटात दिलेल्या दिशांना प्रमाण मानता ऐतवडे बुद्रुक हे आयितग्राम असावे अशी संभावना जास्त आहे.
       यातील चिकुर्डे, देवर्डे, मांगले, ऐतवडे बुद्रुक (हे कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचं गाव), ऐतवडे खुर्द, थानापुडे आणि या सगळ्या परिसराचाच भाग असणारे करंजवडे (याचा उल्लेख ताम्रपटात नाही) या सात गावांमध्ये व आसपासच्या परिसरामध्ये एक छोटेसे प्राथमिक सर्वेक्षण करण्यात आले. तेथील पांढरीची टेकाडे, खापरे, शिल्पे, वीरगळ, सतीशिळा, सर्पशिळा, मंदिरे इत्यादी सर्व प्रकारच्या पुरावशेषांची खानेसुमारी करून या गावांचे सांस्कृतिक कालानुक्रम, त्यांच्या वसाहतींची प्राचीनता निश्चित करण्यात आली. या कालानुक्रमांचा थोडक्यात तपशील पुढील प्रमाणे

 

(चिकुर्डे येथील पांढरीची तपासणी करताना)

चिकुर्डे: ताम्रपाषाणयुग - सातवाहन काळ - यादव काळ - मध्ययुग - अर्वाचीन/ सद्यकाळ (अंदाजे इ.स. पू. ३००० ते आजपर्यंत)
देवर्डे: वरीलप्रमाणेच
मांगले: वरीलप्रमाणेच
थानापुडे: सातवाहन काळ ते आजपर्यंत (सुमारे इ,स. पहिले शतक ते आजपर्यंत)
ऐतवडे बु|| : वरीलप्रमाणेच
ऐतवडे खु|| : वरीलप्रमाणेच
या सहाही गावांमध्ये पांढरी सध्याच्या गावाखालीच आहेत. मात्र करंजवडे गावात अशी पांढर नाही. त्याच्या हद्दीतल्या शिवारांमधे एका महालक्ष्मीच्या देवळाजवळ, ओढ्यापल्याड, पूर्वी एक पांढर होती अशी माहिती मिळाली. तिथे भेट दिली असता आज तिथे कसलेच अवशेष नाहीत परंतु देवळाशेजारच्या शेतात सातवाहनकालीन एक खापर मिळाले. ही 'महालक्ष्मी'ची मूर्ती १५-१६व्या शतकातील शैव मूर्ती असून तिला साडीचोळीने व मुखवट्याने सजवण्यात आलेले आहे. 

 

धनगरांचा विठोबा

          याशिवाय चिकुर्डेच्या हद्दीतच पण गावठाणाबाहेर वायव्येला धनगरांचे दैवत विठ्ठल-बीरदेव / विठोबा-बिरोबा यांचे एक मोठे मध्ययुगीन मंदिर आहे. इथला विठोबा मात्र पंढरीच्या विठुरायासारखा वैष्णवरूप धारण करून 'विटेवरी उभा' नाही तर चक्क त्याच्या आदिम धनगरी अनघड तांदळा स्वरूपात आहे. हा विठोबा तिथे कोल्हापूरजवळच्या कोडोली गावातून मजल-दरमजल करत, गावोगाव थांबत कसा आला त्याची मोठी सुरस आणि पाल्हाळिक कथा तिथल्या पुजार्‍याने सांगितात. त्याने ज्या ज्या गावांची नावे घेतली ती सर्व गावे मला सातवाहनकालीन वसाहती/ साईट्स म्हणून माहित आहेत. (म्हणजे विठोबाचा प्रवास तेवढा जुना नाहीये तर प्राचीन काळापासून असलेली गावे कशी मिथककथांमधे सामील होतात त्याचे हे मनोरंजक उदाहरण आहे.) तसेच इथे बिरोबाला नवसाचे मेंढे करून वाहतात.
  मात्र या सर्वेक्षणात ताम्रपटात नमूद केलेल्या ठिकाणी/ दिशेला सर्पशिळा, इतर कोरलेले दगड इ. मिळाले नाही. पण त्यात फारसे आश्चर्याचे काही नाही. कारण असे अवशेष हलवून एका जागेपासून दुसरीकडे नेले जाऊ शकतात/ भंगले म्हणून त्या दगडांचा पुनर्वापर होऊ शकतो इ. इ. तसेच लेखात उल्लेखलेल्या विहिरी, डोंगर, काही देवतास्थाने इ. वेळेअभावी तपासून बघता आली नाहीत. यासाठी आणखी सखोल आणि काही दिवस देऊन सर्वेक्षण करणे गरजेचे आहे.
        यासाठी जे फील्डवर्क केले गेले त्याचा अगदी सुरुवातीचा उद्देश होता तो म्हणजे ताम्रपटात उल्लेखलेली दोन पांढरीची स्थळे प्रत्यक्षात सापडताहेत का हे तपासून बघणे. या दोन उल्लेखांचा तपशील पुढीलप्रमाणे :
- भगवतीपादाच्या (देवीचे ठाण) नजीक एक श्वेत-वालु-म्रितिका असलेले शेत आहे.
आता हा लेख कानडीमिश्रित मराठीत असला तरी बर्‍याच ठिकाणी तो 'संस्कृतप्रचुर' आहे. संस्कृतमध्ये 'श्वेत-वालु-म्रितिका' असा कुठलाच वाक्प्रचार नाही. पण मराठीत पांढरी माती याचा निश्चित असा एक अर्थ आहे आणि तो म्हणजे (जुन्या) वस्तीची जागा. (माझ्या इतरत्र भटकंतीच्या अनुभवांनुसार पांढरी माती म्हणजे कॅल्शियम कार्बोनेटचे कंकर/ डिपॉझिट्स असलेली जागाही असू शकते. रंगाला खरंचच पांढरी माती असते. पण इथे विचारणा केल्यावर तसे डिपॉझिट्स परिसरात असल्याची माहिती मिळाली नाही, तेव्हा मग वस्तीची जागा याच अर्थाने मी ह्याची संगती लावली).

- वराहतराह नामक ओढ्याच्या उत्तरेला धूळमातीचे ढिगारे (रजम्रितिका) असून त्यावर शर आणि परशु अंकन केलेले पाषाण आहेत.
इथे रजम्रितिका की रज-त-म्रितिका असेल असा एक प्रश्न पडला - म्हणजे रजतम्रितिका असेल तर परत पांढरीमाती हाच अर्थ निघतो. आपल्याकडे ताम्रपटाची प्रत्यक्षदर्शी प्रत नसल्याने हे सगळे फक्त 'जर-तारी' कयासच राहणार.
तर या दोन्ही उल्लेखातील एक संभाव्य जागा मिळाली. करंजवडेच्या शिवारांत असलेली महालक्ष्मी आणि तिच्या शेजारचे शेत (जिथे पूर्वी पांढरी होती) हे भगवतीपाद आणि तिच्या नजीकचे श्वेत-वालू-म्रितिका असलेले शेत असण्याचा दाट संभव आहे . मात्र धूळमातीच्या ढिगार्‍यांचा किंवा शरपरशुवाल्या शिळांचा पत्ता लागला नाही.
अशा पद्धतीने संशोधनाच्या अगदी प्राथमिक उद्दिष्टात आम्ही काहीसे यशस्वी झाले असलो तरी संशोधनाचे निष्कर्ष एवढ्यावर संपत नाहीत.
बाकी भाषा व ताम्रपटाचे इतर स्वरूप बघता त्याला इ.स. १३व्या शतकातील मानण्यास प्रत्यवाय नसावा. पण जर भगवतीपाद हे ठिकाण बरोबर ओळखलं गेलं असेल तर तिथली मूर्ती मात्र इ.स. १५-१६व्या शतकातील, म्हणजेच मध्ययुगाच्या सुरुवातीची, आहे. अशा स्थितीत मग लेखाचा काळ त्या मूर्तीनंतरचा मानावा लागेल. त्या मूर्तीआधी तिथे आणखी प्राचीन, पूर्वीची मूर्ती असल्यास कळण्याचा मार्ग नाही. किंवा मग भगवतीपादाची स्थळनिश्चिती चुकलेली असू शकते.

एक गंमतशीर बाब म्हणजे हा ताम्रपट तीन ताम्रपटांच्या 'संचा'तील एक आहे असे दिसते. मरमुरी ताम्रपट व मिरज ताम्रपट हे उरलेले दोन. तीनही वेगवेगळ्या विद्वानांनी वेगवेगळ्या काळी वाचन करून प्रसिद्ध केलेले हे ताम्रपट भावसंवत्सराच्या ज्येष्ठ व वैशाख महिन्यात दान दिलेले दिसतात. मरमुरी व चिकुर्डे एकाच तिथीला (वैशाख कृ. अष्टमी) दिले गेले आहेत, परंतु मरमुरी सोमवार व चिकुर्डे मंगळवार असा वारनिर्देश करतात. मरमुरी व मिरज हे चालुक्य राजा वीर सत्याश्रय याचे आहेत तर चिकुर्डे चालुक्य राजा जनमेजय याचा. हा जनमेजय चालुक्य तुलनेने अप्रसिद्ध असून त्याचे आणखी फक्त तीन ताम्रपट ज्ञात आहेत. तीन्ही कर्नाटकामधून मिळाले आहेत.
मरमुरी ताम्रपट हा परत कुण्या एका राम गावुंड नामक माहुताला दान दिलेला आहे. हा आणि चिकुर्डेचा राम गावुंड एकच असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मिरज ताम्रपटही अन्य एका माहुताला दान दिलेला आहे - त्याचे नाव सैगोलपा.
या तीनही ताम्रपटांमधील स्थळवर्णनात, भाषेत आणि लेखनशैलीत कमालीचे साम्य आहे. कदाचित एकाच 'लेखकु' ने ते रचले असावेत अशी शंका येण्याएवढे. तसेच या स्थळवर्णनशैलीचे जनमेजय चालुक्याच्या अनंतपूर ताम्रपटातील वर्णनाशीही साम्य आहे.
चालुक्यांच्या काळातील भावसंवत्सरे पडताळून बघता मरमुरी ताम्रपटाचा काळ शके ११९६ (इ.स. १२७४) शी महिना-तिथी-वाराने तंतोतंत जुळतो. राजवाडेंनी जरी हे वर्ष मराठीची प्राचीनता मागे ओढण्यासाठी नाकारले असले तरी नंतरच्या अभ्यासकांनी चिकुर्डेची केलेली ही कालनिश्चिती खूपच संभवनीय आहे. मात्र तिथी-वार जुळत नसल्याने त्याच्या अस्सलतेवरचे पडलेले प्रश्नचिन्ह तसेच आहे. आणि यामुळेच इतिहासलेखनात, विश्लेषणात या ताम्रपटाला फारसे मूल्य नाही.
       ताम्रपट जरी नकली असला तरी इथे त्याचे मूल्य कमी होत नाही. कारण ज्या बारकाईने या लेखात आसपासच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक अवकाशाचे तपशीलवार वर्णन आलेले आहे, त्यात कशाप्रकारने नदी-नाले-डोंगर, शेते-शिवार-विविध प्रकारच्या जमिनी याचबरोबर देवतांची ठाणे, शिल्पे, कोरीव दगड, पांढरीची टेकाडे, शिल्पे, विहिरी इ. मानवनिर्मित गोष्टींचाही समावेश आहे, अवकाशातल्या महत्वाच्या खुणा म्हणून या गोष्टी ओळखल्या जातात (landmarks and/or boundary markers) हे जाणून घेणे व त्यातून त्या लेखाचे रचनाकार आणि वापरकर्ते यांच्या आसपासच्या परिसराकडे बघण्याचे सांस्कृतिक दूष्टिकोन समजावून घ्यायचा प्रयत्न करणे हा अतिशय रोचक असा अभ्यास ठरतो. ज्याला सैद्धांतिक पुरातत्त्वीय परिभाषेत landscape archaeology असे म्हणतात त्या दृष्टीने चिकित्सा करण्यासाठी असे पुरावे अनमोल ठरतात. जरी ते मध्ययुगात बनवलेले नकली दस्तावेज असले तरी. शिवाय हे असे नकली दस्तावेज का बनवले गेले असावेत याचाही अभ्यास रोचक ठरतो. प्रत्येक वेळेस फक्त जमीनीच हक्क शाबूत रहावा, नव्याने मिळावा म्हणूनच नव्हे तर इतरही सामाजिक आर्थिक पैलू त्यात असू शकतात. लेखाबरोबरच तत्कालीन इतर पुरावे, मौखिक इतिहास, पुरातत्वीय अवशेष असे सगळे साकल्याने अभ्यासले तर अशा कारणांचा माग लागू शकतो (मी अशाच प्रकारचे आणखी एक काम केले आहे. पण ते अजून प्रकाशित झाले नसल्याने इथे संदर्भ देत नाही. प्रकाशनाला गेले की त्यावरही एक लेख पाडेन..)
त्यामुळे ताम्रपटांकडे बघताना फक्त अस्सल की नकल हा मुद्दा न बघता त्याचा साकल्याने विचार करावा,
या ताम्रपटात अभूतपूर्व उल्लेख असलेली बाब म्हणजे पांढरीची माती अथवा टेकाडे. पारंपरिक भारतीय लिखाणातील हा ज्ञात दुसरा तर जुन्या लेखांमधे मिळालेला हा असा पहिलाच पुरावा होय. या आधी भीमा-माहात्म्य नामक अप्रकाशित संस्कृत ग्रंथात धूळखेड नामक कर्नाटकातील गावात आढळणार्‍या नवाश्मयुगीन राखेचे ढिगार्‍यांच्या अस्तित्वाचा (हे दख्खनच्या ताम्रपाषाणयुगाला समकालीन असलेले समाज मोठ्या प्रमाणावर खिल्लारे बाळगत असत व शेणाचे ढिगारे जमवून जाळत असत. त्यामुळे त्यांच्या वसाहत स्थळांजवळ मोठेमोठे राखेचे ढिगारे आढळतात) कार्यकारणभाव दक्षयज्ञ झाला तीच ही जागा असे मिथक वापरून स्पष्ट केला आहे हे मी अन्यत्र एका शोधनिबंधात सप्रमाण दाखवून दिले आहे. मात्र इथे कुठल्याही मिथकाचा, कथेचा आधार न घेता भवतालच्या परिसरातील एक मोठी खूण अशा तर्‍हेने या अवशेषांची दखल घेतली गेली आहे ही अतिशय उल्लेखनीय बाब आहे. मरमुरी ताम्रपटातही असाच पांढरीचा उल्लेख आहे. तसेच जनमेजय चालुक्याच्या अनंतपूर ताम्रपटाच्या इंग्लिश भाषांतरातही 'mound' असा परिसरातील एका स्थळाचा उल्लेख केलेला आहे. मात्र आजवर या शब्दाची चिकित्सा/छाननी झालेली नाही.
पुरातत्वीय सर्वेक्षणाची आखणी करताना कलोनियल/ब्रिटिश काळातील कागदपत्रे, नकाशे, प्रवासवर्णने व इतर नोंदींचा खूप मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. कारण पाश्चात्य परंपरेनुसार परिसराचे, प्रदेशाचे सर्व बारीकसारीक तपशील, नैसर्गिक - सांस्कृतिक खुब्या इ, दस्तावेजामध्ये साग्रसंगीत नमूद केलेले असते. आपल्याकडे पाश्चात्य परंपरेसारखी तटस्थ परिसरवर्णनाची, भौगोलिक वर्णनाची परंपरा नाही हे खरेच, परंतु तरीही वेगळ्या संदर्भात का होईना पण पारंपरिक भारतीय साहित्यात असे उल्लेख असू शकतात याचीही जाणीव दुर्दैवाने आजपर्यंत पुरातत्वशास्त्रात फारशी कुणाला झालेली आढळून येत नाही. किंबहुना त्या दृष्टीने कधी साहित्य- जुने लेख वाचलेच गेले नाहीत हे खरे!
      मात्र वरील दोन उदाहरणे बघता असे ठाम प्रतिपादन करू इच्छिते की सर्वेक्षण आखणी करण्याच्या पद्धतीमध्ये (survey methodology) त्यात्या प्रदेशाशी संबंधित सर्व प्रकारच्या पारंपरिक साहित्याच, लेखांचा, मध्ययुगीन कागदपत्रांचा सखोल आढावा घेऊन त्यात असे - म्हणजे पुरातत्वीय अवशेषांकडे निर्देश करणारे - तपशील आले आहेत का ही तपासणी करणे गरजेचे आहे. वरील उदाहरणांवरून हे स्पष्ट होते की किमान पूर्वमध्ययुगापासूनचे - साधारण यादवकाळापासून -समाज त्यांच्या आसपास असलेले पुरातन अवशेष, पांढरीची टेकाडे याविषयी, त्यांच्या इतर नैसर्गिक भौगोलिक घटकांपेक्षा असलेल्या वेगळेपणाविषयी जागरूक होते. (माझ्या एका अन्य लेखात गावांची नावे ७-८व्या शतकापासून कशी संभवतः तिथे मिळणारे जुनी खापरे अथवा पांढरी यावर आधारित आहेत याचे सप्रमाण विवेचन केले आहे).
      दख्खनसारख्या अर्धदुष्काळी प्रदेशात असे दिसून येते की अनेको गावे/ वसाहती सहसा एकाच जागेवर किंवा त्याच परिसरात जवळपास जागा बदलत हजारो वर्षे अस्तित्वात आहेत. मध्ययुगात किंवा पूर्वमध्ययुगात (early medieval) काळात महत्वाची गणली जाणारी स्थळे खूप प्राचीन असण्याचा संभव असतो हेही मला भीमा खोर्‍याच्या सर्वेक्षणात सप्रमाण लक्षात आले आहे. आजपर्यंत सर्वेक्षण आखणी करताना भौगोलिक व प्रादेशिक घटक, पाणी-जमीन इ, ची उपलब्धता/अभाव, दळणवळणाच्या मार्गांशी संबंध या व अशा घटकांना प्रामुख्याने लक्षात घेतले जाते. प्राचीन साहित्याचा वापर फक्त गावांची नावे व त्यांचे प्रशासकीय स्थान, व्यापाराशी संबंध यांचे उल्लेख आहेत का हे जाणून घेण्यासाठी केला जातो. पण त्यापल्याड जाऊन असे प्राचीन, पूर्वमध्ययुगीन व मध्ययुगीन दस्तावेज तपासून पुरावशेषांचे तपशील आले आहेत का ते तपासून त्या माहितीचा अंतर्भाव जाणीवपूर्वक सर्वेक्षण आखणीतील आधारभूत घटकांमध्ये केला जाणे गरजेचे आहे.

 

ऐतवडे बु|| येथील पांढरीच्या मातीने सारवलेल्या भिंती आणि त्यातील खापरे

          मांगलेतल्या एका चौकात मिळालेले एक खापर उचलले, तर ते दख्खनच्या ताम्रपाषाणयुगातील सुरुवातीच्या कालखंडातील - माळवा कालखंडातील - खापर निघाले. लखलखीत गेरू रंगाच्या खापरावर काळ्या रंगाने काढलेली सुंदर नक्षी असलेले. आणि चिकुर्डे आणि देवर्डेमधून ताम्रपाषाणयुगाच्या अंतकाळाची, उत्तरजोर्वे कालखंडाची, छोटीछोटी खापरे मिळाली. आजवर इनामगावचे उत्खनन व भीमा खोर्‍यातल्या काही संशोधकांना मिळालेल्या स्थळांशिवाय उत्तरजोर्वे खापरे बाहेर कुठेच कधीच मिळाली नव्हती. ती इथल्या सुपीक, उत्तम पाऊस आणि बारमाही पाणी उपलब्ध असलेल्या प्रदेशांतून मिळाली हा अतिशय महत्वाचा शोध आहे.
    खापरे/ मातीच्या मडक्यांचे तुकडे हे प्रत्येक काळी प्रत्येक प्रदेशात वेगवेगळे असतात. त्यांचा पोत, रंग, भाजणी यात फरक असतो. एकासारखी खापरे परत तश्शीच दुसरीकडे, आधी/नंतर बनत नाहीत. त्यामुळे ती प्रत्येक कालखंडाची, प्रदेशाची, संस्कृतीची निर्देशक ठरतात. गेल्या शंभरपेक्षाही जास्त वर्षे भारतात उत्खनने झालेली असल्याने कुठल्या प्रदेशात कुठल्या काळात कायकाय प्रकारची खापरे मिळतात याचे सखोल ज्ञान आपल्याला उपलब्ध आहे. त्यामुळे खापरे बघून तिथल्यातिथे साधारण कालनिर्णय करता येतो. फक्त त्यासाठी खापरांचे सखोल ज्ञान हवे. ही खापरे सहसा इतकी पक्की भाजलेली असतात की साहजिकच मातीत खराब होत नाहीत किंवा 'डिसइन्टिग्रेट' होत नाहीत.
आपल्याला पश्चिम दख्खनच्या इतर प्रदेशांतही बारकाईने सर्वेक्षण करण्याचा आणि त्यातून मिळणार्‍या माहितीच्या संदर्भात या अंतकाळाचा एकदा साकल्याने फेरविचार करायची नितांत गरज आहे .

 सांगली जिल्ह्यातील कातळ खोद चित्र :-

      सांगली जिल्ह्यातही कातळ खोद चित्रे वाळवा तालुक्यात येडेनिपाणी, इटकरे, वशी, शिवपुरी, ढगेवाडी, ऐतवडे बुद्रुक, डोंगरवाडी, नेर्ले, भाटवडे, तर मळणगाव (कवठेमहांकाळ) येथे कातळ शिल्पे व चक्रव्यूह आढळून आले आहेत.

   अश्मयुगीन संस्कृतीचे (Stone Age Culture) दर्शन घडवणाऱ्या या चित्रांचा पुरातत्त्व विभागाने अभ्यास करून ही ठिकाणे राज्य संरक्षित स्मारक घोषित करावे, अशी मागणी आहे. येडेनिपाणीजवळ मल्लिकार्जुन मंदिराच्या पश्चिम बाजूस ठिकठिकाणी कातळावर चिन्हे कोरली आहेत. महामार्गाच्या पश्चिमेस तुकाई डोंगरात महादेव मंदिराजवळ अशी शिल्पे आढळतात. वशी व डोंगरवाडीतील डोंगररांगांत सपाटी भागात व नेर्लेच्या सुळकी डोंगर परिसरात अशीच शिल्पे आढळली आहेत.

    रिंग असलेले कप, जोडलेले कप, शेपटी कप, एककेंद्रित वर्तुळे, कोन तसेच सर्जनेंद्रियांच्या खुणा आढळतात. संशोधकांच्या मते, आदिमानव सखल भागातील शिकार करून सुरक्षिततेसाठी उंचवट्यावरील सपाटी भागात येत असावेत. वास्तव्यासाठी सुरक्षित असल्याने त्यांचा त्या जागी अधिकाधिक वावर राहिला असण्याची शक्यता आहे. या काळात दगडाच्याच अणुकूचीदार हत्याराने संवाद किंवा आदिमानवांना व्यक्त होण्यासाठी खडकावर चिन्हे कोरली असावीत.

   आकाश निरीक्षण, तारे, हवामान, जन्म-मृत्यू नोंद, ऋतू, पाऊस, पाणीसाठा या बाबींशी निगडित चिन्हे आहेत. ती आदिमानवाच्या वास्तव्याच्या खुणा आहेत. डोंगर उतारावर २० ते ३० अंशाच्या कोनात कातळ शिल्पे आहेत. शिल्पांचे युरोप खंडातील स्वीडन, ब्रिटन, स्कॉटलंड, निअँडथर लॅंड येथे आढळलेल्या शिल्पांशी साधर्म्य आहे.

   जिल्ह्यात आढळलेली शिल्पे आदिमानवाच्या अस्तित्वाच्या पाउलखुणा आहेत. मातृत्व व प्रजननाचे महत्त्वाचे पुरावे या चिन्हांकित खुणा आहेत. 

 Original and highlighted ancient basaltic rock depiction of cow mother and his calf.

या कातळशिल्पाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी

* गाई आपल्या पाडसाला दूध पाजत आहे.

* ती शांतपणे एका ठिकाणी उभी आहे.

* तिने तिची शेपटी पाठीवरती घेतली आहे.

* तिची चारही थाने पणवलेली आहेत.

* पाडस आनंदाने त्याची लहान शेपटी ताठ करून आईचे दूध पित आहे.

ज्यांच्या गोठ्यात गाय आहे आणि ज्याने शेतकऱ्यांच्या पोटी जन्म घेतलाय त्याच्या नजरेत ही आभाळमाया साठलेली आहे..... प्राचीन भारतीय कृषक आणि त्याची उपजीविका या प्रकारच्या कातळशिल्पातूनच व्यक्त केली आहे. हे कातळ शिल्प त्यावेळीचे जीवनमान व पशुसंवर्धन याचा वारसा स्पष्ट करते.

सचिन भगवान पाटील

२८.१०.२०२४

दगडी चक्रव्यूह :-

तमिळनाडू, गोवा, कर्नाटक आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातही चक्रव्यूह आढळून आले येतात. हे चक्रव्यूह व्यापारी व्यापाऱ्यांसाठी दिशा चिन्ह म्हणून काम करतात. चक्रव्युह अनेक संस्कृतींमध्ये प्रजननाचे प्रतीक म्हणून संबंधित आहेत आणि लोकांसाठी ध्यान साधन म्हणून देखील काम करतात. स्थानिक लोक त्यांना 'कोडे' (कोडे) म्हणून संबोधतात, परंतु वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये त्यांना 'चक्रव्यूह', 'मंचक्र' आणि 'यमद्वार' असेही म्हणतात.
 महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील काही भागात, पश्चिम-मध्य प्रदेशात, चार नवीन ठिकाणी दगडी चक्रव्यूहांचा शोध लागला आहे.
सांगली जिल्ह्यातील वाळवा आणि कवठे महाकाळ तालुक्यात सुमारे २००० ते २२०० वर्षे जुन्या चार चक्रव्यूहाचा शोध यापूर्वी लावला होता. २०२१ मध्ये, हा शोध लंडनमधील चक्रव्यूह आणि चक्रव्यूहातील तज्ञ जेफ सॉवर्ड यांनी प्रकाशित केलेल्या 'कॅरड्रोइया' जर्नलच्या ५० व्या आवृत्तीत प्रकाशित झाला होता.कोल्हापुरात नव्याने सापडलेले हे चक्रव्यूह प्राचीन आणि सांगलीत पूर्वी सापडलेल्या चक्रव्यूहाच्या मालिकेसारखेच आहेत. ही रचना प्राचीन सांस्कृतिक इतिहास दर्शवते.कोल्हापूर जिल्ह्यात आणखी चक्रव्यूह सापडण्याची शक्यता आहे.पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, कराड आणि तेर येथे परदेशी व्यापाऱ्यांच्या आगमनाचे ऐतिहासिक संदर्भ आहेत. शाहूवाडी, राधानगरी, भुदरगड आणि गगनबावडा प्रदेशात आणखी चक्रव्यूह असण्याची अपेक्षा आहे. 

    वाळवा तहसीलमध्ये असलेले तीन आणि कवठेमहांकाळ तहसीलमध्ये असलेले चौथे दगडी चक्रव्यूह, कोल्हापूर आणि कराडच्या परिसर या ऐतिहासिक वसाहती आणि व्यापार चालणार्या प्राचीन केंद्रांमधील तसेच कोल्हापूर आणि तेरमधील प्राचीन व्यापार मार्गावर प्रकाश टाकतात. सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, पुरातत्वीय, भूगर्भीय आणि भू-आकृतिशास्त्रीय दृष्टिकोनातून या योग्य मार्गांची चर्चा केली आहे.

       सह्याद्रीच्या उतारानंतर दक्षिण-मध्य दख्खन पठार प्रदेशात  प्रागऐतिहासिक काळात प्राचीन व्यापार मार्गांजवळ हे चक्रव्यूह  बांधले गेले होते आणि त्यां मार्गावरुन प्रवास करणारे आणि वाटेत येणार्या बौद्ध गुहांना भेट देणारे प्रवासी या चक्रव्युहांचा वापर करत असत. या मार्गांवर नाक्यावर आणि खिंडींत दगडी चक्रव्यूह बांधले गेले होते.
    हे चक्रव्यूह मानवजातीला ज्ञात असलेल्या सर्वात जुन्या ज्ञाय रचानापैकी एक आहे आणि ३००० वर्षांहून अधिक जुना इतिहास या रचनांना आहे. भारतात, हडप्पा ते वसाहतकालीन काळातील चक्रव्यूह वेगवेगळ्या स्वरूपात, अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी नोंदवले गेले आहेत. या चक्रव्यूहांना दगडी चित्रे आणि कोरीवकाम म्हणून, मंदिरांमधील प्रतिमा आणि फरसबंदी म्हणून तसेच जमिनीवर ठेवलेल्या दगडांपासून बनवलेले आहे.
       या चक्रव्यूहांच्या रचना, रेखाचित्रे आणि उभारणीमागे निरनिराळे अर्थ लपलेले आहेत. अर्थात हे अर्थ ज्या ठिकाणी हे चक्रव्युह आहेत, त्याप्रमाणे ठिकाणानुसार बदलतात. बहुतेक वेळा, ते त्या परिसराच्या इतिहासाशी आणि भारतीय साहित्य आणि पौराणिक महाकाव्यांमधील सुप्रसिद्ध कथांशी संबधीत असतात. चक्रव्यूहाचा वापर युद्धात वापरल्या जाणाऱ्या सैनिकांच्या रचनेचे वर्णन चक्रव्यूह असे केले जाते; प्राचीन महाकाव्यांमध्ये मानसचक्र,जे वैयक्तिक आध्यात्मिक विकासासाठी वापरले जाणारे प्रतीक आहे; तसेच रांगोळी म्हणून, पारंपारिक लोककलांमध्ये वापरले जाणारे असेच प्रतीक आहे आणि पौराणिक कथांमध्ये यमद्वार म्हणून असेच चक्रव्युह दाखवले जाते. प्राचीन व्यापार मार्गांवरील ठिकाणे आणि खिंडींमध्ये हे चिन्ह दाखवले आहे आणि  या ठिकाणी एक महत्त्वाची ओळखण्याची खूण म्हणून याकडे पाहिले जाते.

ऐतवडे बुद्रुख येथील दगडी चक्रव्यूह :-

   बत्तीस शिराळा तालुक्यातील एतवडे बुद्रुक जवळील धागेवाडीच्या ईशान्येस २.२ किलोमीटर अंतरावर, पेठ वन राखीवच्या डोंगराच्या पायथ्याच्या झुडुपाच्या जंगलात, खडकाळ जमिनीवर, बैलगाडी रस्त्याच्या  उजव्या बाजूला, खंडोबा मंदिराजवळ वायव्येस सुमारे २५ मीटर अंतरावर दगडी चक्रव्यूह आहे.याचा व्यास ११.७ मीटर  आणि ७- चक्र असलेला आहे याचा अक्षांश: १६.९९३७५५ उत्तर, रेखांश: ७४.२०६४५७ पूर्व.

  याच्याच जवळ  ढगेवाडीच्या १.७५ किमी ईशान्येस आणि आधीच्या चक्रव्यूहाच्या ०.५ किमी दक्षिणेस, ऐतवडे बुद्रुख राखीव वनक्षेत्रात, पावटका मंदिराजवळ बैलगाडी रस्त्याच्या दक्षिण बाजूला सुमारे २० मीटर नैऋत्येस दगडी चक्रव्यूह आहे. याचा  व्यास ९.२ मीटर आणि ७-चक्र असलेला आहे. याचा अक्षांश: १६.९८७६७७ उत्तर, रेखांश: ७४.२०७७९४ पूर्व असा आहे.

      वाळवा तालुक्यातील ऐतवडे बुद्रुक येथील हे दगडी चक्रव्यूह प्राचीन इंडो-रोमन संस्कृतीचे अस्तित्व दर्शवितात. इ.स.पू. तिसऱ्या शतकातही या भागात परदेशी व्यापार होत होता. ग्रीको-रोमन व्यापारी येथे आले होते आणि त्यांच्या नाण्यांवरील चिन्ह आणि या दगडी चक्रव्यूहाची मांडणी सारखीच आहे हे देखील स्पष्ट आहे.

वाशी येथील दगडी चक्रव्युह :-

     आधीच्या दोन भूलभुलैयांपासुन ३.० किमी पूर्वेस, शिवपुरी गावापासून १.१ किमी दक्षिण-पूर्वेस आणि कामेरी वन राखीव क्षेत्राच्या सीमेजवळ, दोन टेकड्यांच्या मधोमध असलेल्या खिंडीत एका खडकाळ पृष्ठभागावर हा या परिसरातील तिसरा चक्रव्युह आहे. हे स्थान वाशी गावाच्या भूभागाच्या दूरच्या उत्तरेकडील सीमेवर आहे. या चक्रव्युहाचे सर्वात बाहेरील वर्तुळ काहीसे खराब झाले आहेत, परंतु मूळतः हि रचना ७- चक्रांची होती त्याचा सध्याचा व्यास १०.८ मीटर आहे, परंतु तो मूळतः सुमारे १३.५ मीटर असावा.याचे भौगोलिक ठिकाण अक्षांश: १६.९८८३१६ उत्तर, रेखांश: ७४.२३६२९० पूर्व.

 

    हे ठिकाण रेठरेधरण (वायव्येकडे); शिवपुरी (उत्तर); कामेरी (उत्तरपूर्वेकडे); जकराईवाडी (पूर्वेकडे); लाडेगाव (उत्तरपूर्वेकडे); ऐतवडे बुद्रुख (दक्षिण); ढगेवाडी आणि कर्वे (वर्तमान पश्चिमेकडे) यांनी वेढलेले आहे. हे सर्व्हे ऑफ इंडियाच्या टोपोशीट मॅप ४७ एल/१, १:५०,००० स्केलवर मॅप केलेले आहे.

माळणगावचा दगडी चक्रव्युह :-

     मणेराजुरीच्या परिसरात अग्रणी नदीच्या खोऱ्यात आणि सांगली जिल्ह्यातील कवठेमहांकाळ तहसीलमध्ये हा दगडी चक्रव्युह स्थित आहे, वर वर्णन केलेल्या इतर तीन चक्रव्युहापासुन हा चौथा चक्रव्युह पूर्वेस फक्त ५० किमी अंतरावर आहे. चौथा चक्रव्युह माळणगाव गावाच्या नैऋत्येस ४.५ किमी अंतरावर, कोडयाचा माळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या परिसरात आहे. हा चक्रव्युह सांगली आणि सोलापूर दरम्यानच्या एक्सप्रेस रोडवेच्या उत्तरेस, कुमठे रस्त्याजवळ आणि पश्चिमेस सर्वात जवळचे मोठे गाव मणेराजुरी आहे. या चक्रव्युहाचा आकार आणि स्वरूप थोडे अनियमित आहे, परंतु स्पष्टपणे ७-चक्र दिसून येतात. याचा आकार ९.९ मीटर रुंद आहे. या रचनेच्या संरक्षणासाठी चक्रव्यूहाभोवती चौथरा बांधण्यात आला आहे. याचे भौगोलिक ठिकाण अक्षांश: १७.०२०८०६ उत्तर, रेखांश: ७४.७४७३३८ पूर्व.

    हा परिसर भोसलेनगर (वायव्येकडे) आणि मणेराजुरी (पश्चिम); योगेवाडी (दक्षिणपश्चिम); बोरगाव (पूर्व); मालणगाव आणि गव्हाण (उत्तरपूर्व) यांनी वेढलेला आहे.

 

 सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यात कळंबी गावाच्या हद्दीत १.६ कि.मी.वर चार दगडी चक्रव्युह ६०० मीटर अंतरात आहेत. पुसेसावळी ते औंध या बैलगाडी रस्त्यावर गणेशवाडी गावाच्या हद्दीत काहीश्या आडबाजुला हि दगडी चक्रव्युह आहेत. हा परिसर कृष्णा- येरळा नदीच्या खोर्यात येतो.

  कळंबी गावाच्या उत्तरेला १.६ कि.मी. अंतरावर पहिला चक्रव्युह आहे. या चक्रव्युहाला दोन प्रवेश असून त्याचा आकार ११.७ मीटर व्यासाचा आहे.

 

  काळंबी येथील पहिला दगडी चक्रव्युह 

कळंब येथील दुसरा चक्रव्युह ५.२ मीटर व्यासाचा असून त्यामध्ये पाच चक्र आहेत. हा चक्रव्युह पहिल्या चक्रव्युहापासून १.६ कि.मी. उत्तरेला आहे.

काळंबी येथील दुसरा दगडी चक्रव्युह 

कळंबी गावाच्या हद्दीत असलेल्या कोड्याच्या माळावर दुसर्या चक्रव्युहापासून २० मीटरवर हा तिसरा चक्रव्युह आहे. या चक्रव्युहाचा आकार थोडा वेडावाकडा आहे. याचा व्यास ७.२ मीटर असून त्यामध्ये सात चक्रे आहेत.

काळंबी येथील तिसरा दगडी चक्रव्युह 

सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यातील पुसेसावळी ते औंध या  गणेशवाडीमार्गे कच्च्या रस्त्यावरील कळंबी गावाच्या उत्तरेला १.६ मीटर चौथा दगडी चक्रव्युह आहे. हा चक्रव्युह तिसर्या चक्रव्युहाच्या जवळच केवळ ५ मीटर अंतरावर आहे. हा चक्रव्युह आकाराने ७.२५ मीटर व्यासाचा आणि ७ चक्र असणारा आहे. याचा आकार थोडा वेडावाकडा असून याची रचना तिसर्या चक्रव्युहासारखीच आहे. 

काळंबी येथील चौथा दगडी चक्रव्युह 

 

सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील कामेरी गावाच्या वनविभागाच्या हद्दीत कृष्णा आणि वारणा नदीच्या खोर्यात असलेल्या शिवपुरी गावाच्या दक्षीणेला असलेल्या १.०५ कि.मी. अंतरावर असलेल्या डोंगरावर दगडी चक्रव्युह आहे. अगदी नेमकी जागा सांगायची तर शिवपुरी गावाच्या उत्तरेला ५० मीटर अंतरावर असलेल्या स्थानिक देवता चिलुबाईच्या मंदीराकडे जाणर्या रस्त्यावर आहे. चिकुर्डे ते इस्लामपुर या प्राचीन रस्त्यावर शिवपुरी आहे. शिवपुरीच्या आधी हा रस्ता पुर्वेकडे कामेरीकडे जे पुणे- बेंगळूरु अशियायी महामार्ग १७ वर आहे , त्या दिशेला वळतो. या भागातील शेतकरी श्री. पोचे गुरुजी यांच्या शेताच्या बाजुला असणार्या छोट्या टेकडीवर हा दगडी चक्रव्युह आहे. या चक्रव्युहाचा व्यास ८.८ मीटर आहे तर त्यामध्ये ११ चक्र आहेत. 

शिवपुरी येथील दगडी चक्रव्युह

कोल्हापुर जिल्ह्यातील हातकंणगले तालुक्यातील मजले गावाच्या हद्दीत उत्तरेला २.३ कि.मी.वर हा दगडी चक्रव्युह आहे. कुंभोज जवळच्या  खुरटी झुडूपे असलेल्या डोंगराच्या पायथ्याच्या हजरत पीर बाबु जमाल साहिब दर्गाकडे जाणार्या पायवाटेच्या ४०० मीटर दक्षीणेकडे हा चक्रव्युह बघायला मिळतो. हा चक्रव्युह टेकडीच्या अगदी पायथ्याशी आहे, या चक्रव्युहाचा व्यास १२.४ मीटर तर ७ चक्रे आहेत. 

मजले येथील दगडी चक्रव्युह

कोल्हापुर जिल्ह्यातील हातकणंगले तालुक्यातील कुंभोज गावाच्या दक्षीण सीमेवर २.७ कि.मी. वर मजलेच्या दगडी चक्रव्युहाच्या पाउण कि.मी. उत्तरेला येथील दगडी चक्रव्युह आहे. कुंभोजच्या दक्षीणेला असणार्या टेकडीच्या पायथ्याच्या हजरत पिर बाबु जमाल दर्ग्याच्या जवळ असलेल्या रस्त्याच्या कडेका असणार्या खडकाळ जमीनीवर दानोली गावाच्या उत्तरेला हा दगडी चक्रव्युह आहे. याचा आकार १४.६ मीटर आणि ९ चक्र आहेत. 

 कुंभोज येथील दगडी चक्रव्युह 

 योगेवाडी , तालुका - तासगाव , जिल्हा - सांगली येथील दगडी चक्रव्युह ( कोड्याचं माळ ) :-

सांगली पासून साधारणत: ३० किलो मिटर अंतरावर असनार तासगाव तालुक्यातील योगेवाडी हे छोटस गाव. हे गाव मणेराजूरी या गावा शेजारी आहे. या गावाची खास बात म्हणजे येथे असनारा कोड्याचा माळ. येथे दगडांची मांडणी करुन एक कोडं तयार केल गेल आहे. ह्या कोड्या मुळेच ह्या माळा चे नाव ‘कोड्याचा माळ’ असे पडले आहे. हे कोडं आज पर्यांत कोणाला सुटल नाही. या कोड्यात माणूस गेला की आतच फिरतच बसतो.आजवर अनेक दंतकथा या माळाबद्द्दल व तेथील कोडयाबद्द्दल ऐकायला मिळत . जसेकी कलावंतीण बाईचे कोडे , राक्षसाचा खेळ इत्यादी 

 

     याला दगडी चक्रव्युह म्हणतात. महाभारतातील कुरुक्षेत्र युद्ध आणि अभिमन्यू वध आपणाला माहीतच आहे . युद्धाच्या त्या दिवशी द्रोणाचार्यांनी त्यांच्या सैन्यामध्ये 'चक्रव्यूह ' रचना केली होती आणि अभिमन्यू त्यामध्ये मारला गेला . त्याला आत जायचा कसे हे माहिती होत पण बाहेर पडायचं कसे हे माहिती नव्हते आणि त्याचा परिणाम म्हणजे अभिमन्युची दुर्दवी शेवट ! त्याच प्रकारची हि चक्रव्यूह रचना , ती रचना तेंव्हा आणि त्यानंतर भारतात , भारतीय समाजात , संस्कृतीमध्ये खूप रुजली . लोकांनी चित्र काढण्यासाठी , रांगोळी , भिंती रंगवणे , कपड्यावरचे नक्षी यामध्ये त्या रचनेचा उपयोग केला . आजही उत्तर भारतात जुन्या मंदिरामध्ये  दगडावर कोरलेली , जुन्या भिंती चित्रात दिसते .
      याच्या निर्मीती विषयची एक दंत कथा अशी आहे की फार फार वर्षा पुर्वी एक तमाश गिरीन होती. तिच्या नादाला दोन सावकार लागेले होते. ते आपापसात तिला मिळावण्यासाठी भांडत होते. हे पाहून तिने त्यांस हे कोड घातल. आणि सांगितल जो कोण आधी हे कोड सोडवेल त्याची मी होइन. आणि जो पर्यंत त्यांच हे कोड सोडवून होत नाही तो पर्यंत लग्न न करण्याच वचन दिल आणि घेतल. म्हातर पर्यंत ते दोघे हे कोड सोडवत बसले पण त्याना हे कोड काही सुटल नाही. आता हे तिघे ही या जगात नाहीत पण त्याच्या या प्रेमी त्रिकोणाच चिन्ह आजून योगेवाडीत आहे.

  या दगडी चक्रव्युहामागे अजून एक कथा सांगतात. काहीशे वर्षापुर्वी कुलवंतीनी नावाची नर्तकी होती. तीला कलावंतीण असे म्हणले जाई. 

 

तिला  नृत्याची आवड होती तसेच तिच्या कलेचा खूप अभिमान होता . तिला पैसे, दागिने, पुरस्कार आणि प्रतिष्ठेची लालसा नव्हती. कुलवंतिनी खूप सुंदर होती. ती इतकी सुंदर होती की सर्व पुरुष तिच्या सौंदर्यावर वेडे व्हायचे आणि मुली तिच्या सौंदर्याचा हेवा करत असत. कुलवंतिनी गावोगावी फिरून तिचे नृत्य कौशल्य दाखवत असे आणि त्यातून मिळवलेल्या पैशातून आपला उदरनिर्वाह करत असे. त्याकाळी मनोरंजनाचे अन्य साधन नसल्यामुळे लोक नृत्य आणि नाट्यप्रयोग पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने जमायचे. 

 तिच्या नृत्यासोबतच तिच्या सौंदर्याची स्तुती सर्व दिशांना पसरली. कुलवंतिनीच्या सौंदर्याची स्तुती एका राजाच्या कानावरही पोहोचली. त्यानंतर तो तिला नृत्य सादरीकरणासाठी आपल्या राजवाड्यात आमंत्रित करतो. राजाच्या आमंत्रणावरून, कुलवंतिनी राजवाड्यात जाते आणि तिच्या नृत्यकौशल्याचे प्रदर्शन करते. सर्वजण तिच्या नृत्यकौशल्याचे कौतुक करतात. 

 

पण राजा कुलवंतिनीच्या सौंदर्याने मोहित होतो. तो तिच्या सौंदर्याने वेडा होतो. कुलवंतिनी सौंदर्याने परिपूर्ण आणि अविवाहित तरुणी होती. राजा तिला त्याच्याशी लग्न करण्याची विनंती करतो. पण कुलवंतिनी नम्रपणे त्याचा लग्नाचा प्रस्ताव नाकारते आणि राजवाडा सोडते.कुलवंतिनीच्या सौंदर्याने राजा पूर्णपणे वेडा झाला. तो तिच्या मागे जातो. तो तिचा मार्ग अडवतो आणि तिच्याशी लग्न करण्यासाठी तिला त्रास देतो.

 

  यातून मार्ग काढण्यासाठी कुलवंतीन आपली बुध्दीमत्ता वापरते आणि तिथे पडलेले सर्व लहान-मोठे दगड एकत्र करून एक चक्रव्यूह बनवते. मग ती राजाला एक अट घालते की जर तू माझ्याद्वारे निर्माण केलेला हा चक्रव्यूह भेदू शकशील तरच मी तुझ्याशी लग्न करेन. हा चक्रव्यूह भेदण्यासाठी, एका बाजूने आत जावे लागायचे आणि दुसऱ्या बाजूने परत यावे लागायचे, ज्या मार्गाने प्रवेश केला आहे तो मार्ग पुन्हा न वापरता व्युह भेदायचा होता.. मागे हटण्यासही मनाई होती. राजा हा चक्रव्यूह फोडण्याचा प्रयत्न करतो. पण तो अपयशी ठरतो. पण तो हार मानत नाही.

 

  कुलवंतिनीच्या सौंदर्याने राजा पूर्णपणे मोहित झाला होता आणि तिला मिळवण्यासाठी काहीही करण्यास तयार होता. राजा वारंवार कुलवंतिनीचा चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रयत्न करतो. पण तो प्रत्येक वेळी अपयशी ठरतो. त्या पराभवामुळे राजा रागावतो.  त्याच वेळी , 'राजा वाईट हेतूने मला बांधून जबरदस्तीने लग्न करू शकतो. तो मला त्याच्या राजवाड्यात कैद करू शकतो ' या भीतीमुळे, कुलवंतिनी शांतपणे ती जागा सोडून पळून जातो. राजा शेकडो वेळा तिचा चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रयत्न करतो आणि पराभूत झाल्यानंतर त्याच्या राजवाड्यात परततो. 

 

तो त्याच्या सैनिकांना कुलवंतिनीला शोधून तिला परत आणण्याचा आदेश देतो. पण त्याचे सैनिक तिला शोधण्यात आणि पकडण्यात अयशस्वी झाले. कुलवंतिनी पुढे कुठे गेली आणि पुढे काय झाले हे कोणालाही माहिती नाही.

 

 

कुलवंतिनी स्वतंत्र आणि स्वाभिमानी जीवन जगण्याच्या स्वप्नात राजाच्या लग्नाचा प्रस्ताव नाकारते आणि तिच्या नावाचा सन्मान वाचवते. कुलवंतिनी म्हणजे चांगल्या कुटूंबातील,  चारित्र्य असलेली मुलगी. तिने बांधलेल्या दगडी चक्रव्यूहाला आता कुलवंतिनी कोड्याचा माळ असे म्हणतात. कुलवंतिनीची ही एक परीकथा आहे. सध्या कोणीही हा दगडी चक्रव्यूह सहजपणे सोडवू शकतो.

    कुलवंतिनीच्या चक्रव्यूहाशी अनेक खोट्या कथा आणि अफवा जोडल्या गेल्या आहेत. काही लोक म्हणतात की या दगडांखाली प्रचंड खजिना आहे. अशी भीती घातली जाते की जर कोणी या चक्रव्यूहातून मध्येच बाहेर पडला तर त्याचे दुर्दैव सुरू होईल. जो कोण हे कोडे सोडवेल त्याच नशीब फळफळेल. अशीही एक अफवा आहे की जो कोणी यशस्वीरित्या भेदेल त्याला एक सुंदर पत्नी आणि प्रचंड संपत्ती मिळेल.  पण एकदा त्या कोड्यात गेला की ते पुर्ण करुनच बाहेर यावे लागते. अर्ध्यातूनच मागे आल्यास त्याच्या मागे पिडा लागते. अमावस्येच्या रात्री तर लोक तेथून जावयास घाबरतात. काही भोंदू बाबांनी हे ठिकाण त्यांच्या काळ्या जादूच्या प्रयोगांसाठी जागा म्हणून वापरले आहे. तसेच हि जागा काही काळ जुगार आणि वाईट कृत्यांचा अड्डा बनली होती.  काही अंधश्रध्दाळू लोकांनी  या दगडांवर शेंदुर लावून देवाचा व्यवसाय सुरू केला आहे. असही म्हले जात की, ती दगडं बाजूला काडून ठेवली तर ती परत दुसर्या दिवशी तेथेच येवून बसतात. यासगळ्या भाकड कथा जुण्या लोकांनी कदाचीत त्याच्या मनोरंजनासाठी केल्या असतील.
       हे कोडे सोडवण्याचा प्रयत्न केला तर आत गेल्या वर व्यक्ती आतच फिरत राहते बाहेर येत नाही. फार मजेशीर आणि कुतुहलात्मक स्थळ आहे. एकदा तरी अवश्य भेट द्या. आता मात्र हि जागा सोशल मेडीयामुळे कोड्याचा माळ म्हणून प्रसिध्द झाला आहे. आज याठिकाणी पर्यटनासाठी चांगला वाव आहे . शेजारी मणेराजुरी मोठा तलाव हि आहे जो इथल्या निसर्ग सौन्दर्यात अजून भर टाकतो  योग्य नियोजन केले तर लोकांना एक दिवसीय सहल पण होईल आणि ग्रामपंचायतीला चांगला महसूल हि मिळेल .

 कोल्हापुर येथील दगडी चक्रव्युह :-

ब्रम्हपुरी येथील प्राचीन अवशेषाबरोबरच कोल्हापुर  जिल्ह्यातील हातकणंगले तालुक्यातील माढाळे गावाजवळ प्रथमच दोन चक्रव्यूह सापडले आहेत. कोल्हापूर शहरापासून सुमारे ३५ किमी अंतरावर आढळलेले चक्रव्यूह, महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनार्‍यावरून भारताच्या भुप्रदेशाच्या मध्यभागी आणि भारताच्या इतर भागांमध्ये जाण्यासाठी असलेल्या व्यापारी मार्गात कोल्हापूर क्षेत्राचे महत्त्व अधोरेखित करतात.पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, कराड आणि तेर हे प्रदेश परदेशी व्यापाराचे प्रमुख केंद्र होते.१९४५ मध्ये ब्रम्हपुरी येथे डॉ एच डी सांकलिया आणि श्रीमान दीक्षित यांनी केलेल्या उत्खननात सापडलेल्या ग्रॅको-रोमन सागरी देव पोसायडॉनची मूर्ती आणि कांस्य पॉलिश केलेला आरसा असे सूचित करतो की कोल्हापूर हे व्यापाराचे केंद्र आणि व्यापाराचे केंद्र होते.

भूगर्भशास्त्र आणि भूरूपशास्त्र :-

ऐतावडे बुद्रुख आणि वाशी येथील दगडी चक्रव्युहाच्या परिसराचा भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने विचार केल्यास सह्याद्री पर्वतरांगाच्या पायथ्याशी असलेला हा भुभाग महाराष्ट्राच्या ज्वालामुखीजन्य जमिनीच्या पठारी प्रदेशात आहे, कृष्णा नदीची एक उपनदी वारणा नदीच्या उगमाकडील भागात असलेला मल्लिकार्जुन डोंगर ( पुणे- बेंगळूरु महामार्गावरील येडे निपाणी जवळ हा मध्ययुगीन गड असून याचे नाव विलासगड आहे ) परिसरात मध्यम स्वरुपाचा पाउस पडतो, तसेच हा प्रदेश  काटेरी वनस्पती , खुरटी झाडे आणि गवताळ आहे.
 या डोंगरामुळे उजव्या बाजूला वारणा खोरे ( दक्षीणेकडे ) आणि डाव्या बाजूला कृष्णा नदीचे खोरे ( उत्तरेकडे ) वेगळे होते.  भूगर्भशास्त्रीयदृष्ट्या हा सर्व भूभाग  ज्वालामुखीजन्य दख्खन पठार मानले जाते. पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या ज्वालामुखीजन्य भूभागापैकी हा   एक आहे आणि वरच्या क्रेटेशियस ते खालच्या इओसीन काळात फिशर प्रकारच्या लावा उद्रेकांमुळे हा प्रदेश तयार झाला आहे [सबळे २००८].

   ऐतवडे बुद्रुख येथील दगडी चक्रव्युह  एका टेकडीच्या उतारावर असलेल्या सपाटीवर आहे, याच्या दुसर्या बाजुला दरी असून त्यातून ओढ्याचा प्रवाह आहे. या दरीच्या बाजूने बैलगाडीचा रस्ता आहे. हा रस्ता प्राचीन आणि महत्वाचा आहे, कारण कोकण आणि गोव्याच्या किनाऱ्यापासून पश्चिमेकडे म्हणजे प्राचीन व्यापारी पेठा कोल्हापूर आणि कराडला जोडणारा प्राचीन व्यापारी मार्गावरील एक महत्त्वाचा आणि जवळचा रस्ता आहे.
     सातवाहन राजवंशाच्या काळातील (इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून ते इ.स. तिसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत) प्राचीन व्यापार मार्ग आणि व्यापार केंद्रे हे या परिसरात चालणारा  व्यापार आणि वस्तु देवाणघेवाणीच्या ठिकाणांवर नियंत्रण हे उत्पन्नाचे मुख्य स्रोत होते. या प्रवासात काफिल्यांना संरक्षण देण्याची जबाबदारी राज्यकर्त्यांवर होती आणि हे राज्यकर्ते या सेवेसाठी योग्य ते शुल्क वसूल करत. या व्यापारामुळे सातवाहन राजवंशाची भरभराट झाली, बहुतेक इतिहासकारांच्या मते या काळात दख्खन भागात अंतर्गत व्यापार तसेच परदेशी व्यापारात उल्लेखनीय वाढ झाली.

       सातवाहन काळात दख्खन पठार जंगल,पर्वत आणि वन्य प्राण्यांनी समृद्ध होते, त्यामुळे इथे  ग्रीको-रोमन भूगोलशास्त्रज्ञ आणि खलाशी यांची मोठ्या प्रमाणात ये जा होती. परिणामी, भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर असलेल्या सातवाहनांच्या बंदरांसाठी रसद, वस्तु यांचा पुरवठा करणारी व्यापारी केंद्र या परिसरात होती. यामुळे  ग्रीको-रोमन नाविक व्यापारी या बंदरांना भेट देत होते आणि कथील आणि इटालियन कांस्य धातूपासून बनवलेल्या कलाकृती आणि उत्तम दर्जाच्या प्रवाळाची देवाणघेवाण करत होते. याच परिसरापासून जवळ असलेल्या कोल्हापूरला स्थानिक जागेवर केलेल्या पुरातत्वीय शोधांवरून दिसून आहले.

कराड आणि कोल्हापूर त्यावेळी महत्त्वाची व्यापारी केंद्रे होती आणि कोकणातील दाभोळ-खेड बंदर हातलोट घाटातून व्यापारी मार्गाने कराड शहराशी जोडले गेले होते, या घाटाचे हातलोट असे मजेशीर नाव पडण्यामागे कारणही तसेच आहे. या घाटाचा उतार इतका तीव्र आणि कठीण होता की भरलेल्या गाड्या चालकांना वरच्या दिशेने गाड्या ढकलण्यासाठी खाली उतरावे लागत असे (हातलोट म्हणजे हाताने ढकलणे) [हेबाळकर, पृष्ठ २७].

कोल्हापूर शहराच्या परिसरात असलेल्या ब्रह्मपुरी येथे उत्खनन करण्यात आले त्यावेळी तीन कांस्य आरसे सापडले त्यातील एक मुळचा रोममधून आयात केलेला आणि दोन कदाचित सातवाहन काळात त्याच आरश्यापासून प्रेरणा घेउन केलेली नक्कल असू शकते, याचबरोबर ग्रीको-रोमन देवाची मुर्ती ( हा देव समुद्राशी संबधीत मानला जातो ) पोसायडनची मूर्ती आणि रोमन नाण्यापासून तयार केलेला मातीचा ठसा [संकालिया, पृष्ठ ९ आणि ९७] हे सापडले.  त्याचप्रमाणे, कोल्हापूरच्या ईशान्येला असलेल्या सध्याच्या धाराशिव ( आधीचे उस्मानाबाद ) जिल्ह्यातील तेर या दुसऱ्या सातवाहनकालीन स्थळावरून बरेचसे गंजलेले कांस्य आरसे, लोखंडी अवजारे, बांगड्या, रोमन मातीची भांडी, सातवाहन आणि रोमन काळातील नाणी सापडली [सुरेश, पृ.१२७].

निष्कर्ष :-

    हे दगडी चक्रव्युह या परिसरात नेमके कशासाठी आहेत ? तसेच या परिसरात असलेल्या संस्कृतीशी या चक्रव्युहांशी काय संबध आहे ? यासाठी संशोधन केले गेले. ऐतवडे बुद्रुख आणि मालनगावचा दगडी चक्रव्युह अशा ठिकाणी आहे जिथे कोल्हापूरहून दोन प्राचीन व्यापारी मार्ग एक कराडला जाणारा आणि दुसरा तेरकडे जाणारा मार्ग फुटतात. 

दक्षीण भारतातील कृष्णगिरी येथील दगडी चक्रव्युह

गोकर्ण महाबळेश्वर येथील शिळावर्तुळ

 

    ऐतवडे बुद्रुख येथील दोन्ही दगडी चक्रव्युहाचे स्थान अतिशय मोक्याच्या ठिकाणी म्हणजे रस्त्याच्या मुख्य नाक्यावर मध्यम उंचीच्या सपाटीवर आहे. या उंच जागेवरून, दोन्ही दगडी चक्रव्युह व्यवस्थित नजरेच्या टप्प्यात येतात.या जागेवरुन या दोन्ही दगडी चक्रव्युहापाशी जाणारा रस्ता आहे, तसेच हि दोन्ही दगडी चक्रव्युह  जवळजवळ समान अंतरावर आहेत. म्हणून, या परिसराचा अभ्यास केल्यानंतर, असे दिसते की त्यांनी या दगडी चक्रव्युहाच्या उभारणीसाठी हे योग्य स्थान कसे निवडले असावे. त्याचप्रमाणे, मालनगाव येथील दगडी चक्रव्युह हा कोल्हापूर आणि पंढरपूरला जोडणाऱ्या रस्त्याच्या कडेला आहे. कोकणातील बंदरांमधून येणारा माल बैलगाड्यांवर लादला जात असे आणि घाटातून वर चढवून पठारी प्रदेशातील विवीध विभागातील वेगवेगळ्या ठिकाणी विविध दिशांना नेला जात असे. त्यामुळे, नवीनच येणारे प्रवासी त्यांच्या गंतव्यस्थानावर पोहोचण्यासाठी योग्य रस्ता निवडू शकत होते आणि मोक्याच्या जागेवर नाक्यावर असणारे दगडी चक्रव्यूह प्रवाशांना त्यांच्या गंतव्यस्थानावर पोहोचण्यासाठी योग्य दिशा देत असावेत.  महाराष्ट्रातील या भागात सापडलेले हे चारही दगडी चक्रव्यूह या रस्त्यांवरून प्रवास करणार्या प्रवाशांना मार्गदर्शन करण्यात खूप महत्त्वाची भूमिका बजावत असावे. प्राचीन भारतीय संस्कृती आणि व्यापारी संबंधांचे महत्त्वाचे पुरावे म्हणजे हे दगडी चक्रव्यूह ! अर्थात महाराष्ट्राच्या या प्रदेशात सापडलेल्या चक्रव्यूहांचे महत्त्व आणि कार्य समजून घेण्यासाठी पुढील संशोधन कार्य आवश्यक आहे.

चक्रेश्वरवाडी-प्राचीन संस्कृतीच्या अवशेषांचे गाव

(०३ सप्टेंबर २०१५) चक्रेश्वर वाडी कोल्हापूरपासून साधारण ४१ किलोमीटर अंतरावरील गाव राधानगरी मार्गे किंवा गारगोटी मार्गे असे दोन मार्ग या गावास जातात.आता शिवगडाच्या भ्रमंतीच्या निमित्ताने या भागात आल्यामुळे तिकड जायचे ठरवले. सुरेश पाटील यांनी आम्ही तिकडे जाणार आहोत म्हटल्यावर आम्हाला त्याच्या गावातूनच चक्रेश्वरवाडीस जाणारा एक जवळचा मार्ग सांगितला व आम्ही निघालो. चक्रेश्वरवाडीकडे या गावातील पांडवकालीन शिवमंदिराविषयी मी ह्या आदी ऐकून होतो. पण जाताना राजेश पाटील सरानी ह्या गावात अश्मयुगीन खडक आहेत अशी माहिती दिली. व ईथे तापसा गुंफा हि आहेत अशी माहिती सांगितली. त्यामुळे आता उत्सुकता आणखीन वाढली होती. कसबा तारळे - गुडाळवाडी - खिंडी व्हरवडे या मार्गाने आम्ही जात होतो. वाटेत एक छोटासा घाट हि लागला तिथून राधानगरीचे अप्रतिम सोंदर्य दिसत होते. आजूबाजूचाही निसर्ग हि अप्रतिम होता. साधारण १० किलोमीटरचा प्रवास करत आम्ही पोहोचलो चक्रेश्वरवाडीत. गावाच्या सुरवातीसच एक आजोबा भेटले गाड्या थांबवून त्यांच्या कडे पांडवकालीन मंदिर कुठे आहे याची विचारपूस केली. त्यानंतर राजेश सरानी त्यांना त्या अश्मयुगीन खडकांविषयी विचारले. पण त्यांनी सांगितले को खूप जुन्या काळातील ती दगडे आहेत व त्या दगडांवर चक्रासारख्या काही खुणा कोरल्या आहेत. त्यामुळेच ह्या गावास चक्रेश्वरवाडी असे नाव पडले असेही त्यांनी सांगितले. बाकी त्यांनी आणखी थोडी माहिती सांगितली पण खेडेगावांमध्ये दंतकथा हि खूप असतात अशीच थोडीफार माहिती त्या आजोबांनीही सांगितली. आम्ही प्रथम गेलो पांडवकालीन शिवमंदिरामध्ये हे मंदिर जुने व हेमाडपंथी स्वरूपाचे होते. एका छोट्या दरीच्या कड्यावर हे मंदिर उभे होते. मंदिराच्या समोरच भव्य मोठी अशी दीपमाळ उभी होती. त्यानंतर थोडे खाली पायऱ्या उतरून गेले कि आपण मंदिरात जातो. मंदिरात प्रवेश करताच डाव्या हातास एका छोट्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात देवी देवतांच्या अनेक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. तिथूनच पुढे मंदिरात प्रवेश करताच प्रथम दर्शन होते ते गणपती बाप्पांचे. अतिशय सुंदर अशी गणरायाची मूर्ती सभामंडपातील नंदीच्या पाठमोरी बसलेली आहे. ह्या सभामंडपात नंदीच्या एकसलग अशा ३ मूर्ती आहेत व त्यांच्या मागे गणपती बाप्पा. मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त असून हेमाडपंथी रचनेच्या अनेक खांबांवर उभा आहे. सभामंडपातील उजव्या हातास पुन्हा ३ मुर्त्या उभ्या आहेत. त्यानंतर मुख्य गाभाऱ्यात श्री शंभू महादेवाचे शिवलिंग आहे .मंदिराच्या बाहेर डाव्या हातास एक पिण्यायोग्य पाण्याचा कुंड आहे. त्याशेजारीच पुन्हा एक छोटे मंदिर आहे. त्या बाहेरही काही शिळा व नागेश्वराची मूर्ती आहे. तसेच मंदिरासमोरील एका सिमेंटच्या कठड्यावर काही ४ ते ५ शिवपिंडी ठेवलेल्या आहेत. आम्ही शंभू महादेवाचे दर्शन घेतले व बाहेर आलो.तिथे मंदिराच्या इतिहासाविषयी काही लोकांकडे विचारणा केली पण कुणाकडूनच समाधानकारक उत्तर मिळाले नाही. मंदिरातून बाहेर आलो व समोर उभ्या असलेल्या काही मंडळींना त्या अश्मयुगीन दगडांविषयी विचारणा केली त्यांनी समोरच बोट करून एक छोटी टेकडी दाखवली त्या टेकडीवर ते खडक होते.आम्ही मुख्य रस्त्यास आलो समोरच एक दगडी विहीर होती तिथूनच एका कच्चा रस्ता टेकडीकडे जात होता. आम्ही गाड्या घेऊन गेलो त्या रस्त्याने पण गाड्या निम्म्या वाटेपर्यंतच गेल्या. तिथून पुढे मात्र चालत गेलो. टेकडीवर पोहोचताच एक छप्पर नसलेले छोटे दगडी बांधकामातील देऊळ दिसले. देवळाशेजारीच एक मोठे व उंच झाड आहे. ह्या टेकडीवरील हे एकच सर्वात उंच झाड आहे. खालून गावातून सुद्धा लोक ह्या झाडाची खून सांगतात व त्याखाली हि दगडे आहेत अशी माहिती देतात. ह्या झाडाभोवती दगडी कट्टा हि बनवण्यात आला होता. देवळासमोर लांबलचक व मोठ्या दगडांची रास लावून चौकोण तयार केला आहे. आजूबाजूस सर्व लहान लहान झुडपे आहेत. या मंदिराच्या आत पहिले तर दोन मोठी दगडे जमिनीत रुतली होती व त्या दगडांवर काही ठिकाणी पूर्ण गोल व काही ठिकाणी अर्धवट गोल असे चक्राच्या स्वरूपात कोरले होते. तिथे कुणीतरी फुले वाहून पूजा हि केली होती तर काही पितळी घोड्याच्या लहान मूर्ती हि ठेवल्या होत्या आम्हाला नेमके काय ते समजलेच नाही. मग आम्ही बाकीची दगडे शोधू लागलो कारण राजेश सरांकडे असलेल्या पुस्तकामध्ये त्या दगडांचे व त्यावरील काही वेगळ्या प्रकारच्या खुनांचे फोटो होते. आम्हाला ती दगडे पाहायची होती. टेकडीचा आकार लहान होता पण खूप झाडी होती. आम्ही शोधत शोधत टेकडीच्या मधोमध पोहोचलो तिथे दगडांचे गोल असे उंचवट्यासारखे काही बनवले होते ते हि न समजण्यासारखे. खूप वेळ शोधाशोध केली पण ती दगडे काही सापडली नाहीत. समोरच शेतामध्ये काही मोर मात्र दिसले. पुन्हा त्या छप्पर नसलेल्या मंदिराजवळ पोहोचलो. वेळ हि खूप झाला होता अजून तापसा लेणी हि पाहायची होती. त्यामुळे खाली जाऊ लागलो व उताराच्या वाटेस थोर अंतर गेल्यावर बंडूला एका दगडावर काही खुणा दिसल्या. आम्ही लगेच तिथे पोहोचलो व पाहू लागलो तर तेथील सर्व दगडांवर वेगवेगळ्या प्रकारच्या खुणा अर्ध चक्रे काढली होती हि सर्व दगडे टेकडीवरील त्या मंदिराच्या मागील बाजूस उतारतीस होती. आम्ही राजेश सरांकडे असलेल्या पुस्तकात जे फोटो पहिले होते तशा प्रकारचीच सर्व दगडे होती ती. या ठिकाणाविषयीची आम्हाला मिळालेली माहिती अशी कि चक्रेश्वरवाडी या गावात अशमयुगीन, तसेच प्राचीन संस्कृतीच्या विविध टप्प्यातील अवशेष सापडले आहेत येथे प्राचीन शिवलिंगाचे अवशेष सापडले आहेत चक्रेश्वरवाडी तसेच शिलावर्तुळाकार टेकडी व तापसा गुंफा हा अडीच कि.मी. चा परिसर अभ्यासकांसाठी खजिना आहे या शिलावर्तुळाकार टेकडीवर शिलावर्तुळाकार असलेले अनेक दगड आढळतात हि टेकडी आशमयुगीन दफनभूमी असण्याची शक्यता आहे. आणखी काही दगडे पाहायची होती. पण सूर्य मावळतीला लागला होता पुन्हा नंतर कधी तरी यायचे हा विचार करून परत गावात आलो. व तपास लेण्यांची विचारणा केली तर माहिती मिळाली कि लेणी थोड्या लांब अंतरावर होती व गाडी हि जात नव्हती चालत जाण्यास साधारण २० मिनिटे लागणार होती व तेवढ्यात अंधार हि पडला असता म्हणून मग पुन्हा नंतर परत एकदा या गावात भटकंतीला यायचे हे मनात पक्के केले व लागलो पुन्हा परतीच्या प्रवासाला कोल्हापूरकडे ............. समाप्त......... सागर उर्फ साताप्पा स. कडव शिवशक्ती प्रतिष्ठान परिवार, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) संपर्क नं - ९९२२२७३४१९ #गोष्टी_भटकंतीच्या #शिवशक्तीच्या #सह्याद्रीच्या_वाटेवरच्या #गडकोटांच्या #महाराष्ट्राच्या #इतिहासाच्या #गूढरम्य_ठिकाणांच्या....

चक्रेश्वरवाडी प्राचीन संस्कृतीच्या अवशेषांचे गाव :-

कोल्हापूरपासून  साधारण ४१ किलोमीटर अंतरावरील गाव राधानगरी मार्गे किंवा गारगोटी मार्गे असे दोन मार्ग या गावास जातात.आता शिवगडाच्या भ्रमंतीच्या निमित्ताने या भागात आल्यामुळे तिकड जायचे ठरवले.चक्रेश्वरवाडीकडे या गावातील पांडवकालीन शिवमंदिराविषयी मी आदी ऐकून होतो.कसबा तारळे  गुडाळवाडी खिंडी व्हरवडे या मार्गाने आम्ही जात होतो. वाटेत एक छोटासा घाट हि लागला तिथून राधानगरीचे अप्रतिम सोंदर्य दिसत होते.आजूबाजूचाही निसर्ग हि अप्रतिम होता.साधारण १० किलोमीटरचा प्रवास करत आम्ही पोहोचलो चक्रेश्वरवाडीत. गावाच्या सुरवातीसच एक आजोबा भेटले गाड्या थांबवून त्यांच्या कडे पांडवकालीन मंदिर कुठे आहे याची विचारपूस केली.पण त्यांनी सांगितले को खूप जुन्या काळातील ती दगडे आहेत व त्या दगडांवर चक्रासारख्या काही खुणा कोरल्या आहेत. त्यामुळेच ह्या गावास चक्रेश्वरवाडी असे नाव पडले असेही त्यांनी सांगितले.बाकी त्यांनी आणखी थोडी माहिती सांगितली पण खेडेगावांमध्ये दंतकथा हि खूप असतात अशीच थोडीफार माहिती त्या आजोबांनीही सांगितली.आम्ही प्रथम गेलो पांडवकालीन शिवमंदिरामध्ये हे मंदिर जुने व हेमाडपंथी स्वरूपाचे होते. एका छोट्या दरीच्या कड्यावर हे मंदिर उभे होते. मंदिराच्या समोरच भव्य मोठी अशी दीपमाळ उभी होती. त्यानंतर थोडे खाली पायऱ्या उतरून गेले कि आपण मंदिरात जातो. मंदिरात प्रवेश करताच डाव्या हातास एका छोट्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात देवी देवतांच्या अनेक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. तिथूनच पुढे मंदिरात प्रवेश करताच प्रथम दर्शन होते ते गणपती बाप्पांचे. अतिशय सुंदर अशी गणरायाची मूर्ती सभामंडपातील नंदीच्या पाठमोरी बसलेली आहे. ह्या सभामंडपात नंदीच्या एकसलग अशा ३ मूर्ती आहेत व त्यांच्या मागे गणपती बाप्पा. मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त असून हेमाडपंथी रचनेच्या अनेक खांबांवर उभा आहे. सभामंडपातील उजव्या हातास पुन्हा ३ मुर्त्या उभ्या आहेत. त्यानंतर मुख्य गाभाऱ्यात श्री शंभू महादेवाचे शिवलिंग आहे .

मंदिराच्या बाहेर डाव्या हातास एक पिण्यायोग्य पाण्याचा कुंड आहे. त्याशेजारीच पुन्हा एक छोटे मंदिर आहे. त्या बाहेरही काही शिळा व नागेश्वराची मूर्ती आहे. तसेच मंदिरासमोरील एका सिमेंटच्या कठड्यावर काही ४ ते ५ शिवपिंडी ठेवलेल्या आहेत. आम्ही शंभू महादेवाचे दर्शन घेतले व बाहेर आलो.तिथे मंदिराच्या इतिहासाविषयी काही लोकांकडे विचारणा केली पण कुणाकडूनच समाधानकारक उत्तर मिळाले नाही. मंदिरातून बाहेर आलो व समोर उभ्या असलेल्या काही मंडळींना त्या अश्मयुगीन दगडांविषयी विचारणा केली त्यांनी समोरच बोट करून एक छोटी टेकडी दाखवली त्या टेकडीवर ते खडक होते.आम्ही मुख्य रस्त्यास आलो समोरच एक दगडी विहीर होती तिथूनच एका कच्चा रस्ता टेकडीकडे जात होता. आम्ही गाड्या घेऊन गेलो त्या रस्त्याने पण गाड्या निम्म्या वाटेपर्यंतच गेल्या. तिथून पुढे मात्र चालत गेलो. टेकडीवर पोहोचताच एक छप्पर नसलेले छोटे दगडी बांधकामातील देऊळ दिसले. देवळाशेजारीच एक मोठे व उंच झाड आहे. ह्या टेकडीवरील हे एकच सर्वात उंच झाड आहे. खालून गावातून सुद्धा लोक ह्या झाडाची खून सांगतात व त्याखाली हि दगडे आहेत अशी माहिती देतात. ह्या झाडाभोवती दगडी कट्टा हि बनवण्यात आला होता. देवळासमोर लांबलचक व मोठ्या दगडांची रास लावून चौकोन तयार केला आहे.आजूबाजूस सर्व लहान लहान झुडपे आहेत.या मंदिराच्या आत पहिले तर दोन मोठी दगडे जमिनीत रुतली होती व त्या दगडांवर काही ठिकाणी पूर्ण गोल व काही ठिकाणी अर्धवट गोल असे चक्राच्या स्वरूपात कोरले होते. तिथे कुणीतरी फुले वाहून पूजा हि केली होती तर काही पितळी घोड्याच्या लहान मूर्ती हि ठेवल्या होत्या आम्हाला नेमके काय ते समजलेच नाही. मग आम्ही बाकीची दगडे शोधू लागलो पुस्तकामध्ये त्या दगडांचे व त्यावरील काही वेगळ्या प्रकारच्या खुनांचे फोटो होते.

आम्हाला ती दगडे पाहायची होती. टेकडीचा आकार लहान होता पण खूप झाडी होती.आम्ही शोधत टेकडीच्या मधोमध पोहोचलो तिथे दगडांचे गोल असे उंचवट्यासारखे काही बनवले होते ते हि न समजण्यासारखे. खूप वेळ शोधाशोध केली पण ती दगडे काही सापडली नाहीत. समोरच शेतामध्ये काही मोर मात्र दिसले. पुन्हा त्या छप्पर नसलेल्या मंदिराजवळ पोहोचलो. वेळ हि खूप झाला होता अजून तापसा लेणी हि पाहायची होती. त्यामुळे खाली जाऊ लागलो व उताराच्या वाटेस थोर अंतर गेल्यावर एका दगडावर काही खुणा दिसल्या. आम्ही लगेच तिथे पोहोचलो व पाहू लागलो तर तेथील सर्व दगडांवर वेगवेगळ्या प्रकारच्या खुणा अर्ध चक्रे काढली होती हि सर्व दगडे टेकडीवरील त्या मंदिराच्या मागील बाजूस उतारतीस होती. आम्ही पुस्तकात जे फोटो पहिले होते तशा प्रकारचीच सर्व दगडे होती ती. या ठिकाणाविषयीची आम्हाला मिळालेली माहिती अशी कि चक्रेश्वरवाडी या गावात अशमयुगीन, तसेच प्राचीन संस्कृतीच्या विविध टप्प्यातील अवशेष सापडले आहेत येथे प्राचीन शिवलिंगाचे अवशेष सापडले आहेत.चक्रेश्वरवाडी तसेच शिलावर्तुळाकार टेकडी व तापसा गुंफा हा अडीच कि.मी. चा परिसर अभ्यासकांसाठी खजिना आहे. या शिलावर्तुळाकार टेकडीवर शिलावर्तुळाकार असलेले अनेक दगड आढळतात हि टेकडी आशमयुगीन दफनभूमी असण्याची शक्यता आहे. आणखी काही दगडे पाहायची होती. पण सूर्य मावळतीला लागला होता पुन्हा नंतर कधी तरी यायचे हा विचार करून परत गावात आलो. व लेण्यांची विचारणा केली तर माहिती मिळाली कि लेणी थोड्या लांब अंतरावर होती व गाडी हि जात नव्हती चालत जाण्यास साधारण २० मिनिटे लागणार होती व तेवढ्यात अंधार हि पडला असता म्हणून मग पुन्हा नंतर परत एकदा या गावात भटकंतीला यायचे हे मनात पक्के केले व लागलो पुन्हा परतीच्या प्रवासाला कोल्हापूरकडे

वेल्हे तालुक्यातील कादवे गावाच्या तळमाळावर आढळली कातळ शिल्प कलाकृती

    पुणे जिल्ह्याच्या हवेली व वेल्हा तालुक्याच्या हद्दीवर असणाऱ्या आंबी व कादवे या दोन्ही गावच्या सीमेवर डोंगरावर खडकाच्या पुष्ठ भागावर प्राचीन कोरलेली काही रेखाटन आढळून आली आहेत. इतिहास संशोधक मंडळाचे आजीवन सदस्य असलेले मंगेश नवघने यांनी याचा शोध घेतला आहे. मंगेश नवघने म्हणाले, पानशेत धरणाचे फोटो घेण्यासाठी आम्ही 3 मित्र डोंगरचा माळ अन् त्यावर असलेले पाण्याच्या   अवतीभवती फिरत असताना आम्हाला कोरलेली शिल्पे  आढळून आली आहेत.

   रिंग असलेले कप , जोडलेले कप , शेपटी कप , एककेंद्री वर्तुळ , कोन, शिवलिंग, ठिपके असे प्रकार या शिल्पात आम्हाला आढळल्या आहेत. या काळ्या खडकावर अनुकुचीदर हत्याराने ही चिन्हे कोरली गेली असावीत.

   या संदर्भात डेक्कन कॉलेज पुरातत्व विभागाचे संशोधक डॉ.  सचिन जोशी यांच्याशी संपर्क केला असता त्यांनी सांगितले की, मंगेश नवघने यांना सापडलेले कातळशिल्प किंवा कातळ कलाकृती जी आहे ती २५० ते ३०० वर्षापूर्वीची असण्याची शक्यता आहे. त्यावर शिवलिंग कोरलेले दिसत आहे.  काही लोकांनी इतर ठिकाणी सापडलेल्या अशा शिल्पांना उगाचच नवाश्मयुगापर्यंत नेलं आहे पण त्याला अर्थ नाही. नवाश्म युगात देव ही कल्पनाच नव्हती तर कोणी शिवलिंग वगैरे का काढेल. ही सापडलेली शिल्प बराच वेळा धार्मिक ठिकाणी किंवा मंदिरांच्या अवतीभवती दिसतात, डोंगरावरती आढळून येतात. या शिल्पांमध्ये दिसत असलेले ठिपके म्हणजे त्यावेळी खेळले जाणारे खेळ आहेत. ही शिल्प स्थानिक लोकांनी केलेली असली तरी ती त्याच्या आकारावरून कलाकृतीवरून २५० ते ३०० वर्षांपूर्वीची असण्याची शक्यता आहे.

       जोशी म्हणाले,  नवघने यांना जशी कातळ शिल्प मिळाली आहेत तशीच जुन्नर, नारायणगाव, आंबेगाव या परिसरात देखील आढळून येतात. कोकणात असणारी कातळ शिल्प आणि या ठिकाणी असणारी शिल्प ही संपूर्ण वेगळ्या प्रकारची आहेत. कोकणातील शिल्पावर,  प्राणी माणसं यांच्या आकृत्या दिसून येतात. सह्याद्रीत आढळणारा बेसॉल्ट नावाचा दगड त्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे या काळया दगडावर काही करायचं म्हटलं तर त्याला लोखंडासारख्याच वस्तू वापराव्या लागतात. कोकणामधील कातळ शिल्प ही जांबा दगडावरती कोरलेली आहेत आणि हा जांबा दगड सॉफ्ट असतो. आपल्याकडच्या काळया दगडावर दगडांच्या हत्यारांनी काही करता येऊ शकत नाही म्हणूनच ही शिल्प अश्मयुगातील नाहीत हे मात्र नक्की.

संदर्भ :

 

१)  https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/maharashtra-2000-year-old-sangli-labyrinth-to-be-conserved/articleshow/91364130.cms
२ ) digitalsakshar.com
३ ) https://www.etvbharat.com/mr/!state/footprints-of-stone-age-history-rare-rock-paintings-found-in-chandrapur-district-maharashtra-news-mhs25052800467
४ ) loksatta.com
५ ) discovermh.com
६ ) https://www.mymahanagar.com/featured/saransh/discovery-of-the-stone-age-chitrashala-in-maharashtra/
७ ) marathivishwakosh.org
८ ) Childe, Gordon, New Light on the Most Ancient East, London, 1958.
९ )  Clark, Grahame, World Prehistory–An Outline, Cambridge, 1961.
१० )  Clark,Grahame Piggott, Stuart, Prehistoric Societies, London, 1965.
११ )  Day, Michael M. Guide to Fossil Man, London, 1965.
१२ )  Jacquetta, Hawkes Wooly, Leonard, Prehistory and the Beginnings of  Civilization History of Mankind, Vol.1, London, 1963.
१३ )  Leakey, L. S. B. Adam’s Ancestors, London, 1960
१४ ) https://www-metmuseum-org.translate.goog/perspectives/cycladic-figures?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=mr&_x_tr_hl=mr&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true
१५ ) sinhasannews.com
१६ ) http://amolpalye.blogspot.com/2018/08/blog-post_27.html
१७ ) kokanmedia.in
१८ ) pudhari.news
१९ ) ratnagirikhabardar.com
२० ) marathi.freepressjournal.in
२१ ) lokmat.news18.com
२२ ) https://www.royalbhatka.com/2023/02/blog-post.html
२३ ) kevinstandagephotography.wordpress.com
२४  ) iyemarathichiyenagari.com
२५ ) konkantoday.com
२६ ) marathivishwakosh.org
२७ ) kokansadlive.com
२८ ) https://www.maayboli.com/node/11014
२९ ) bolbhidu.com
३० ) itihasmaala.blogspot.com
३१ ) thepostman.co.in
३२ ) thinkmaharashtra.com
३३ ) Atkinson, R. J. C. Field Archaeology, London, 1950.
३४ )  Ceram, C. W. A Picture History of Archaeology, London,1958.
३५ )  Charles- Picard, Gilbert, Ed. Larousse Encyclopedia of Archaeology, New York, 1972.
३६ )  Clark, G. Prehistoric Societies, London, 1965.
३७ )  Crawford O. G. S. Archaeology in the Field, London, 1953.
३८ )  Daniel, Glyn, A Hundred and Fifty Years of Archaeology, London, 1972.
३९ )   Leone, M. P. Ed. Contemporary Archaeology, London, 1975.
४० )  Roy, S. Indian Archaeology from Jones to Marshal : Ancient India No.9, Delhi. 1953.
४१ )  Taylo, Joan du Plat, Marine Archaeology, London, 1965.
४२ )  Wheeler, R. E. M. Archaeology from the Earth, London, 1961.
४३ )  देव, शां. भा. पुरातत्त्वविद्या, पुणे, १९७६.
४४ ) https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/eras/inamgaons-mysterious-burial?srsltid=AfmBOorz7fMYa0a3VTlpzXigJqVeBF6FZCGFQ2c44l9ZXLjsJ2nGV_Tk
४५ ) https://chandrashekhara.wordpress.com/2013/09/04/%e0%a4%85%e0%a4%a1%e0%a4%b8%e0%a4%b0/
४६ ) chandrashekhara.wordpress.com
४७ ) https://www.vyakarangyan.com/2021/09/chalcolithic-period-general-knowledge.html
४८ ) http://historyofsatara.blogspot.com/2009/09/blog-post_5793.html
४९ ) https://prachinandmordarnbharatitihas.blogspot.com/2022/04/blog-post_85.html
५० ) http://mhavaibhav2.blogspot.com
 ५१ ) https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/4/30/71-stone-circles-found-at-Yesamba-Shila.html
५२ ) http://mr.upakram.org/node/3448
५३ )  https://www.misalpav.com/node/50636
५४ )     पुरातत्वविद्या:- श्री. शां.भा.देव,१९७९
५५ )   महाराष्ट्रातील पुरातत्व:- श्री. ह.ध. सांकलिया आणि म.श्री. माटे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळ, १९७६
५६ ) laxmankatekar.wordpress.com
५७ ) https://www.discovermh.com/history-of-khandesh-1/
५८  ) https://mahanagarnews.com
५९ ) weeklysadhana.in
६० ) marathi.indiatimes.com
६१ ) https://www.bbc.com/marathi/india-45187961
६२ )  https://www.bbc.com/marathi/india-45187961
६३ ) http://preetamohar.blogspot.com/2011/04/blog-post_14.html
६४ ) http://lalitdotcom.blogspot.com/2014/05/blog-post_6.html
६५ )   https://www.facebook.com/people/Lonar-Crater-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0/100064625564498/
 ६६ ) marathi.indiatimes.com
६७ )  https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/4/30/71-stone-circles-found-at-Yesamba-Shila.html
६८ )  https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/maharashtra-2000-year-old-sangli-labyrinth-to-be-conserved/articleshow/91364130.cms

 

– सुनंदा भोसेकर 9619246941 sunandabhosekar@gmail.com
संदर्भ: महाराष्ट्रातील पुरातत्त्व- हसमुख धी. सांकलिया, मधुकर श्री. माटे
महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळ, मुंबई. (1976)

– सुनंदा भोसेकर 9619246941 sunandabhosekar@gmail.com

संदर्भ: महाराष्ट्रातील पुरातत्त्व- हसमुख धी. सांकलिया, मधुकर श्री. माटे

महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळ, मुंबई. (1976)

जोर्वे

श्री क्षेत्र जोर्वे दत्त जयंती उत्सव

जोर्वे संस्कृती एक पुरातत्वीय रहस्य

##############

वरून रांगडा कणखर काळा ओबडधोबड मातीचा;

अंतरात परी संत नांदती बोल सांगते मोलाचा.

माझा महाराष्ट्र हा इथे राहणाऱ्या लोकां सारखाच ,शरीराने बलदंड पण मनाने अत्यंत हळवा आहे .हे महाराष्ट्राचे रूप यादव ,चालुक्य ,सातवाहन ,राष्ट्रकूट ,कदंब ,सेंद्रक या राजसत्तांना इतके भावले, की त्यांनी ज्ञान, त्याग ,शौर्य ,ऐश्वर्य, कला-साहित्य यांचा एक एक दागिना हा महाराष्ट्राला घातला. या महाराष्ट्राच्या संपत्ती समोर देवेंद्र याचा दिमाख देखील फिका पडावा एवढीही संपन्नता .या महाराष्ट्राच्या संपत्तीत भर घातली यादव राजांनी म्हणतात, त्या काळातील महाराष्ट्र कसा होता तर ऐश्वर्यसंपन्न होता, इथं काशी सारख ज्ञान होतं ,द्वारके सारखं धन होतं ,राजासारखं मन होतं आणि मनासारखा राजा होता इथे घरांना कुलपे नव्हती, किल्ली हरवयाची चिंता नव्हती चोर शोधूनही सापडत नव्हता. महाराष्ट्र युद्धात गाजत होता ,दह्या दुधात भिजत होता ,दान घ्यायला लाजत होता आणि पांडुरंगाला भजत होता.

बस इथून काय तो माझ्या महाराष्ट्राच्या इतिहासाला सुरुवात होते. आपल्यासमोर महाराष्ट्राचा इतिहास म्हटलं की शिवाजी महाराज ,संभाजी महाराज ,पेशवे ते स्वातंत्र्यसमर एवढेच ती माहिती .काहीजण सातवाहन पर्यंतही जाऊन पोहोचतात .कारण महाराष्ट्राच्या लिखित वर्णनाला इथून सुरुवात होते ,पण याआधी देखील महाराष्ट्र हा होताच ना! त्याच वैभवशाली इतिहासाची पानं आज तुमच्यासमोर उलगडतो.

आपण इतिहासात शिकलो की भारताच्या वायव्येकडे सिंधू ही नागर संस्कृती सापडली .तशी एखादी संस्कृती महाराष्ट्रात सापडलीच नाही का? तर ती सापडली आणि तिचे नाव जोर्वे संस्कृती ..मी मुळचा संगमनेरचा आणि मला या गोष्टीचा अभिमान वाटतोय ,की महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासात भर टाकायचे काम, महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण युगाची जगाला ओळख करून द्यायचे काम हे संगमनेर तालुक्यातील जोर्वे खेड्यापासून झाले. पुरातत्त्व खात्याच्या प्र घाता प्रमाणे ज्या ठिकाणी अवशेष सापडले त्या संस्कृतीला त्या गावाचे नाव देण्यात येते. उदाहरणार्थ =हडप्पा संस्कृती .तसेच या संस्कृतीचे अवशेष प्रथमतः जोर्वे येथे सापडले म्हणून या संस्कृतीला जोर्वे संस्कृती असे म्हणतात.

आदिमानव हा नदीजवळ वस्ती करत असेल .भटक्या अवस्थेत असल्याकारणाने दगडाची हत्यारे करीत असे. जुने झालेले हत्यार तो तेथेच टाकून स्थलांतर करी .नदीच्या गाळामुळे ती हत्यारे बुजवली गेली आणि कालपरत्वे नदीपात्र शुष्क झाल्यावर प्राचीन हत्यारे आणि वसाहती दिसू लागल्या .बहुतांश संस्कृतींचा शोध हा नदिकिनारी लागला. ज्याप्रमाणे धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रातील नद्या या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. ऋग्वेदामध्ये सिंधू ,सरस्वती ,गंगा या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केले ले आपल्याला आढळते .या न्यायाने भीमा ,वरदा ,कृष्णा, कोयना ,प्रवरा ,गोदावरी, तापी या महाराष्ट्रातील सप्त गंगाच !!आणि जोर्वे संस्कृती नांदली यांच्याच खुशीत.

शोध=

1948 पर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास हा सातवाहन पर्यंतच मर्यादित होता. पण 1947 ला प्रवरा नदीला मोठा पूर आला. या पुरात गावच नव्हे तर शेती देखील पाण्याखाली गेली .या प्रकोपाला तोंड देण्यासाठी गावाने नदीच्या काठापासून आत चढावर वस्ती हलविली आणि शेती नदीकडे हलविली .आणि एक दिवस अचानक भाजक्या मातीची पात्रे ,मडकी त्यावर नक्षीकाम आणि कुऱ्हाडी ची पाती असा खजिना सापडला ..प्रत्येक गावाला मौखिक गोष्ट असते .त्याचप्रमाणे जोर्वे लाही आहे. म्हणतात ही महाभारतातील जरासंधाची नगरी होती. याला जेऊर ग्राम असे नाव होते .नंतर अपभ्रंशित होऊन ते जोर्वे झाले .लोकांना वाटले की हे पुराण काळातील भांडी असावीत .आणि लागोलाग बातमी पसरली आणि डॉ. एच .डी. सांकलिया यांच्या नेतृत्वाखाली उत्खननास प्रारंभ झाला..

ताम्रपाषाण संस्कृती=

जोर्वे संस्कृती ही ताम्रपाषाण युगातील आहे. या युगात लोखंडाचा शोध लागलेला नव्हता फक्त दगड आणि तांब्याच्या आधारे अवजारे बनवली जात .जोर्वे चा शोध लागल्यानंतर अनेक ठिकाणी उत्खननात समकालीन गोष्टी सापडल्या .दायमाबाद, इनामगाव, नेवासा, चिंचोली ,प्रकाश(नंदूरबार) याठिकाणी उत्खननात साम्य दर्शक गोष्टी सा पडल्यात .ताम्रपाषाण युग हे इसवी सन पूर्व बाराशे लाच संपले ,पण जोर्वे संस्कृतीत ते इसवी सन पूर्व सातशे पर्यंत सापडते...

सुरुवात=

सिंधू संस्कृतीच्या उदयाने अत्यंत प्रगत अशी नागरी संस्कृती प्रकट झाली. सिंधू खोऱ्यात उगम होऊन की गंगा-यमुनेच्या सुपीक पट्ट्यात स्थिरावली .पण काही कारणाने याठिकाणी दुष्काळ जाणवला पाश्चात्य बाजूकडील व्यापार आणि दळणवळण बंद पडले. त्यामुळे हे लोक उदरनिर्वाहासाठी दक्षिणेकडे निघाले. राजस्थान आणि सौराष्ट्र यामार्गे ते दक्षिणेकडे निघाले .या भागात प्रगत पद्धतीची शेती करू लागले आणि शेती करीत असतानाच तापी खो-यातून ते दायमाबाद म्हणजेच महाराष्ट्रात आले. तापी खोऱ्यातील नंदुरबार जवळील प्रकाश येथे त्यांची एक वस्ती सापडते .हे लोक येताना त्यांची दैवते घेऊन आले. त्याच बरोबर सातू ,गहू, ज्वारी ,बाजरी ही धान्ये ही घेऊन आले. मूलतः ज्वारी बाजरी ही धान्य भारतीय नसून पर्शिया जवळील आहेत .पण सिंधू सभ्यतेच्या लोकांच्या पाश्चात्त्य देशांशी असलेल्या संबंधांमुळे ती महाराष्ट्रात आली. दायमाबाद हे ठिकाण तीन ते चार संस्कृतींचे माहेरघर बनले .यामध्ये सिंधू ,माळवा ,सावळग इत्यादी संस्कृतींचे अवशेष सापडले इसवी सन पूर्व सतराशे ते पंधराशे दरम्यान माळवा संस्कृती ही प्रगत झाली .आणि तिचा उल्लेख जोर्वे संस्कृती असा झाला...

वैशिष्ट्ये=

मातीची भांडी=

येथील भांडे म्हणजेच कुंभ ,वाडगे ,थाळ्या या भाजक्या मातीच्या बनवलेल्या असत. जास्त भाजल्यामुळे तांबडा रंग यांना येत असत. भांड्यावर फुले ,पाने आणि मासेमारी करतानाचे दृश्य सापडले आहेत .आणखीन एक वैशिष्ट्य म्हणजेच तोटी असलेल्या भांड्यांचा हे लोक वापर करत होते.

अंतिम संस्कार=

हे लोक अगदी विलक्षण पद्धतीचा अंतिम संस्कार करत असत .लहान बाळाला माठामध्ये भरून ते पुरत होते .तर वयस्कर माणसाला रांजणा मध्ये भरून दक्षिण उत्तर गाडत असत .ते वेळेस डोके दक्षिणेला ठेवत .हे लोक पुनर्जन्मावर विश्वास ठेवत होते कारण पुरताना ते माणसाचे पाय घोट्यापासून कापून टाकायचे .कारण त्यांना अशीच शंका असायची की माणसाचे भूत होऊ नये .पुरताना प्रेतासोबत ते धान्यही गाडत असत. विशेष म्हणजे त्याकाळात स्मशानभूमी नव्हत्या तर हे लोक राहत्या घरातच प्रेताला गाडत होते. गावच्या मुख्य माणसाला रांजणा मध्ये बसवून गाडीत होते .त्यावेळेस त्याचे तोंड उत्तरेला ठेवत होते.

निवास व्यवस्था=

गावाच्या मुख्य माणसाचे घर हे आयताकृती होते. तर बाकीच्या लोकांची घरे ही गोलाकार होती. जमिनीत धान्य साठवण्यासाठी खड्डे केलेले असत आणि त्यावर चुन्याने लेपण असे. हे लोक गावाभोवती तटबंदी बांधत होते. दायमाबाद येथील उत्खननात तटबंदी सापडली .तर इनामगाव येथे तटबंदी आणि खंदक दोन्ही सापडले.

संस्कृतीचे उत्खनन अवशेष=

जोर्वे=

याठिकाणी ब्राँझ च्या सहा कुऱ्हाडी आणि एक तांब्याची बांगडी सापडली. कुऱ्हाडी ची लांबी 66 मि मी , तर रुंदी 56 मी मी इतकी होती. यातील तांब्याचे प्रमाण हे 97% तर बाकी कथील धातु होते.

इनामगाव=

याठिकाणी द्विस्तरीय घरांचे अवशेष ,कास्याच्या मूर्ती ,रंगीत खापरे इत्यादी गोष्टी सा पडल्यात.

दायमाबाद=

चार संस्कृतींचे माहेरघर असणाऱ्या दायमाबाद मध्ये कास्याच्या मूर्ती सापडल्या .त्यामध्ये कास्या चा रथ ,गेंडा, हत्ती चित्ता इत्यादी गोष्टी आहेत. त्याच बरोबर तत्कालीन एक विहीरही सापडली आहे.

सत्ता=

कोणत्याही राजसत्तेचा येथे पुरावा सापडत नाही. पण गावाचा मुख्य व्यक्ती हा सर्व कारभार बघत असेल असा अंदाज आहे. दायमाबाद येथे सापडलेल्या मातृ मूर्तीमुळे हे लोक देखील मातृ सत्ता मानणारे होते हे लक्षात येते...

शेती==

आपल्याला पुरावा पाहून आश्चर्य वाटते की चार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात खरीप आणि रब्बी पिके घ्यायला सुरुवात झाली. विविध धान्य ,डाळी, कडधान्य ,तेलबिया यांचा समावेश यात होता. गहू, जव ,तांदूळ ,नाचणी, ज्वारी ,बाजरी ,राळ ,मसूर इत्यादी पिके ही माणसे घेत होती.

गव्हाला जास्त पाणी लागते म्हणून इनाम गावच्या लोकांनी पुराचे पाणी जमिनीला भेटण्यासाठी पाट काढले होते..

शेतीसाठीची अवजार हीदेखील उत्खननात मिळाली ..यात हरणाच्या शिंगापासून बनविलेले नांगर ,बैलाच्या हाडापासून बनविलेले नांगराचे काम करणारे पाते ,हरणाचे शिंग पोकळ करून त्यातून पेरणी करताना बिया सोडण्यासाठी केलेले सीड ड्रील यांचा समावेश आहे ..अशाप्रकारे ही संस्कृती महाराष्ट्रात होती. विषय फार कठीण आणि सखोल आहे.. पण मी कमीत कमी शब्दात जोर्वे संस्कृती तुमच्यापर्यंत पोहोचविण्याचे काम केले. सध्या माझे काम यावरच चालू आहे म्हणून सहज स्थळदर्शन करण्यासाठी जोर्वे ला गेलो.तिथे एक प्राचीन दत्तमंदिर आहे .आणि अशी आख्यायिका आहे किती दत्तमूर्ती नदीत सापडली .आणि संशयाची पाल माझ्या मनाला चाटून गेली. सहज विचार आला की ही मूर्ती ताम्रपाषाण युगातील तर नसेल .तेथील पुजाऱ्यांना विनंती केली आणि मूर्तीचे निरीक्षण केले. जरा अभ्यास केला आणि आश्चर्य झालं .भारताच्या दत्तसंप्रदायातील प्रमुख असलेल्या दासोपंत संप्रदायातील ती मूर्ती आहे .आणि दासोपंतांचे शिष्य परमहंस संत ज्ञानेश्वर महाराज यांना ती सापडली .विशेष म्हणजे अशा प्रकारच्या फक्त दोनच मूर्ती या भारतात आहे .एक आंबेजोगाई जवळील माळवे येथे आणि दुसरी संगमनेरात. खरोखरच इतिहास कोठून कसा घेऊन जातो समजतच नाही 😊😊

संदर्भ =

1)Excavation at nashik and jorwa- dr.h.d .sankliya and dr.s.b.deo

2)notification of centrally protected monumer in India

3)first farmer of deccan= madhukar dhavalikar

तुमचाच

श्री प्रसाद चंद्रशेखर कानडे

8378880936

thepostman.co.in

नगरच्या या नदीकाठी अश्मयुगीन मानव राहत असल्याचे पुरावे सापडलेत

6–8 minutes

आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी आणि व्हिडीओ पाहण्यासाठी क्लिक करा : फेसबुक, युट्युब

मनुष्याच्या जीवनातील प्रत्येक गोष्ट ही इतिहासाशी निगडीत असते. मात्र हे पण हे लक्षात घ्यायला हवे की इतिहास म्हणजे काही नुसत्या सनावळ्या आणि लढायांची जंत्री नाही. या इतिहासाला देखील एक इतिहास होता, तो म्हणजे मानवी संस्कृतीच्या विकासाचा. मानवी वस्त्यांचे अवशेष आपल्याला संपूर्ण मानव जातीचा इतिहास आणि संस्कृती सांगत असतो.

आपल्याला आजकालच्या शाळेमध्ये विशेषतः इयत्ता ३ री च्या पुस्तकामध्ये अश्मयुगीन माणसाची माहिती दिलेली आढळते. मुले अभ्यासामध्ये अश्मयुग, नवअश्मयुग, ताम्रपाषाणयुग वगैरे शब्द पाठ करतात दगडाच्या कुऱ्हाडीची, रापींची, चित्रे पुस्तकात पाहतात. परंतु पुस्तकातील दगडी ह*त्यारांची केवळ चित्रे न बघता प्रत्यक्ष दगडी कुऱ्हाड जर पाहिली तर त्या शाळेतील मुलांना प्राचीन मानवी इतिहासाबद्दल माहिती समजायला फक्त मदतच होत नाही तर त्याबद्दल जिज्ञासा देखील निर्माण होते. तसेच जर या विद्यार्थ्यांना एखाद्या कोरड्या नदीच्या पात्रात अभ्यासाला नेले तर या विद्यार्थ्यांना देखील प्राचीन मानवी वसाहतीचे पुरावे पाहायला मिळतील आणि प्राचीन मानवाच्या वस्तीची स्थाने कशी पाहतात हे कसे ओळखायचे याबाबत नक्की माहिती मिळेल.

अशाच प्राचीन मानवाच्या नदीपात्रातील वस्तींची माहिती घ्यायची असेल तर महाराष्ट्रातील नद्यांचे महत्त्व किती आहे याबाबत जाणून घेणे फार महत्वाचे ठरेल.

प्राचीन मानवी संस्कृतीच्या खुणा दर्शवणारा माठ यावरील प्राचीन मानवाने केले रंगकाम दिसून येते.

महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना जर पहिली तर तिचे मानवाच्या संस्कृतीच्या विकासामध्ये योगदान आपल्याला दिसून येते. मानवी शरीरात जशा धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात त्याच प्रकारे महाराष्ट्रातील नद्या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. महाराष्ट्रातील नद्यांचे योगदान मानवाच्या विकासासाठी फार मोठे कारण आहे.

याच नद्यांच्या काठावर मानवी संस्कृती स्थिर झाली आणि याच महाराष्ट्रातील नद्यांच्या काठाला लहान मोठी नगरे उभी राहिली. ऋग्वेदामध्ये सिंधू, सरस्वती यांसारख्या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केलेले आपल्याला आढळते.

मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करायचा असेल तर या नद्यांचा देखील अभ्यास करणे फार महत्त्वाचे ठरते तसेच त्या नदीकाठी वसलेल्या किंवा विकसित झालेल्या वसाहतींचा अभ्यास करणे हे देखील महत्त्वाचे असते.

आजपर्यंत मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करताना बरीचशी ठिकाणे ही पुरातत्वीय अभ्यासकांना महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी सापडली आहेत त्यातील बहुतांश ठिकाणे नदीकाठी सापडलेली आहेत. भारतामधील नदीच्या काठी वसलेल्या संस्कृतीची उत्तम उदाहरणे म्हणजे प्राचीन सरस्वती नदीकाठी वसलेले कालीबंगन येथे ‘घग्गर’ संस्कृतीचे अवशेष सापडलेले आपल्याला बघायला मिळतात.

आपल्या महाराष्ट्रामध्ये शिरूरजवळ असणाऱ्या ‘इनामगाव’ येथील घोडनदीच्या काठावर झालेल्या उत्खननात ‘माळवा संस्कृती’, ‘पुर्वजोर्वे संस्कृती’ अशा ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीमधील विविध स्तर उत्खननात सापडले. महाराष्ट्रातील प्रवरा ही एक अत्यंत महत्त्वाची नदी. याच प्रवरा नदीच्या खोऱ्यामध्ये नेवासा, दायमाबाद तसेच जोर्वे येथे अश्मयुगीन आणि ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतीचे पुरावे उत्खननातून मिळाले. हे उत्खनन प्राचीन मानवी वसाहती महाराष्ट्रात होत्या याचे फार मोठे पुरावे उपलब्ध करून देते.

प्राचीन मानवाचा पुनर्जन्मावर फार विश्वास होता हे वरील दोन माठांच्यावरून दिसून येते या वरील माठांमध्ये मृत झालेल्या व्यक्तींचे शरीर ठेवून पुरत असत.

प्रवरा नदी नगर जिल्ह्याची जीवनदायिनी. अनेक छोटीमोठी गावे या प्रवरा नदीच्या काठावर वसलेली आहेत. मुळात नगर जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य असे आहे की गोदावरीच्या खोऱ्यामधील प्रवरा नदी आणि कृष्णा खोऱ्यामध्ये असणारी सीना नदी या दोन्ही नद्या या एकाच जिल्ह्यातून वाहतात.

या नद्यांच्या काठी मानवी संस्कृती वसत गेली आणि मानवाचा विकास होत गेला हे आपल्याला या नद्यांच्या काठावर आढळणाऱ्या मानवी वसाहतींच्या अवशेषांवरून समजते. प्रागैतिहासिक काळापासून या संपूर्ण खोऱ्यामध्ये विविध संस्कृती नांदल्या आणि विविध मानवी संस्कृती या महाराष्ट्रात उदयाला आल्या असे आपल्याला दिसते.

अश्मयुगात माणूस भटक्या अवस्थेत होता. त्या काळामध्ये माणूस पाण्याच्या आश्रयाने राहत असे आणि आपल्या आजूबाजूला उपलब्ध असलेल्या दगडांची तो ह*त्यारे करीत असे, जुनी झालेली ह*त्यारे तेथेच टाकून तो स्थलांतर करत असे. या टाकलेल्या ह*त्यारांवर पावसाळ्यात नदी आपला गाळ जो वाहून आणते त्याचा थर या ह*त्यारांवर बसायला लागला की ही ह*त्यारे नदीपात्रातील मातीमध्ये बुजून जातात. जसजसा नदीचा गाळ कालांतराने वाहून जातो किंवा नदीपात्र हे शुष्क बनते तसे हे लपले गेलेले ह*त्यारे आणि प्राचीन मानवी वसाहतीच्या जागा दिसू लागतात.

प्राचीन मानवी वसाहतीच्या जागा या बऱ्याचश्या गावांमध्ये ‘पांढरी किंवा पांढर’ या नावाने प्रसिद्ध असतात. या पांढरी बऱ्याचदा नदीपात्रालगत असतात आणि या पांढरीचा थर मात्र नेहमीच्या मातीपेक्षा खूप वेगळा असतो. या पांढरीच्या टेकडामुळे बऱ्याचदा आपल्याला प्राचीन मानवी संस्कृतीचे धागेदोरे सापडायला मदत होते.

प्राचीन माणसाने तयार केलेल्या भांड्याच्या विविध वस्तू.

प्राचीन मानवी संस्कृतीचे धागे दोरे सापडण्यात जशी प्राचीन मानवी ह*त्यारे मदत करतात तसेच मातीची खापरे देखील फार महत्वाची ठरतात. इतर धातूची भांडी ही कालौघात नष्ट होतात परंतु मातीची भांडी आणि त्यांची खापरे वर्षानुवर्षे तशीच राहतात. म्हणून या मातीच्या खापरांना आत्यंतिक महत्त्व आहे.

या मातीच्या खापारांवरून आपल्याला प्राचीन मानवी वसाहतींचा काळ निश्चित करता येतो.

या विविध मानवी संस्कृती या महाराष्ट्रातील नदीकाठी नांदत होत्या, त्याचे पुरावे या महाराष्ट्रातल्या नद्या आपल्याला देतात आणि मानवी संस्कृतीच्या विकासाच्या पाऊलखुणा या आपल्याला धुंडाळणे फार महत्त्वाचे ठरते, कारण यातून आपल्याला प्रागैतिहासिक मानवाची प्रगती समजते आणि नदीकाठच्या प्राचीन संस्कृतीतून आजच्या मानवाच्या प्रगतीची झलक दिसून येते.

महाराष्ट्रात ज्या मोठ्या प्राचीन संस्कृती आढळल्या आहेत त्यांची नावे.   (नकाशा आंतरजालावरून घेतला आहे.)

सदर लेख महाराष्ट्राची शोधयात्रा वर  पूर्वप्रकाशित.

संदर्भपुस्तके:-

पुरातत्वविद्या:- श्री. शां.भा.देव,१९७९

महाराष्ट्रातील पुरातत्व:- श्री. ह.ध. सांकलिया आणि म.श्री. माटे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळ, १९७६

छायाचित्रे:-

महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक मानवाच्या वस्तीची स्थळे.

डेक्कन कॉलेज फिल्ड व्हीजीट दरम्यान घेतलेली छायचित्र आहेत.

itihasmaala.blogspot.com

इयत्ता ११ वी - (इतिहास) - प्रकरण ३

Prof.Alka Sangamnere

14–17 minutes

इयत्ता ११ वी - (इतिहास) - प्रकरण ३

 

 alchetron.com

Inamgaon ~ Detailed Information | Photos | Videos

10–12 minutes

---

Inamgaon ( Marathi : इनामगांव ) is a post-Harappan agrarian village and archaeological site located in Maharashtra, western India. Situated along the right bank of the Ghod River, it is considered to be the 'regional centre' of the Bhima Valley.

• The story of Inamgaon
• Geography
• Archaeological site
• History
• Ancient disposal of dead
• Current Social Life
• How to reach
• References

Inamgaon is one of the most intensively and extensively excavated and well reconstructed Chalcolithic sites of the Deccan region as well as of India so far

The village is located approximately 89 kilometres (55 mi) to the east of the city of Pune. The region, situated within the lower reaches of the Ghod, is characterized by Cretaceous-Eocene Deccan Trap basalt.

An ancient site, measuring approximately 550 metres (1,800 ft) by 430 metres (1,410 ft), is located about 3 kilometres (1.9 mi) from Inamgaon and has been studied for its archaeological finds. The Chalcolithic settlement was excavated in order to better understand the early and later Jorwe culture. The excavation was a landmark in Indian's archaeology history due to its extensive and systematic process. The excavations revealed multiple cultural phases including Late Jorwe Culture, Early Jorwe Culture, and Malwa Culture. Archaeology findings are available at different museum such as Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya

The Malwa culture is characterized by a distinctive pottery known as the Malwa ware. It is a black-painted-red pottery which is made of fine orange buff paste and is wheel thrown. It usually has a thick slip that is orange red in color and the designs are painted in purplish to brown-black pigment. The design elements are of great variety. Besides simple linear patterns, there also occur elaborate designs employing geometrical patterns painted into panels or registers. These include either hatched or solid triangles or diamonds in rows, concentric circles, and loops. In addition to the geometric patterns, there are some interesting animal motifs such as deer. The painted ornamentation is usually confined to the upper half of the vessels. The commonest shape in this ware is the typical Indian lota or a small water vessel with a globular body and high neck, sometimes with an outcurve rim. Jars with a flaring mouth and a variety of bowls and dishes are also common. While many of the characteristic shapes of the Malwa ware are present at Inamgaon, the drinking goblet or the chalice is conspicuously absent. A new shape is a vessel with a tubular spout which might be the result of contact with the Neolithic farmers from the south who used such spouted vessels. The Malwa ware is associated with coarse red and gray fabrics and a small amount of black burnished pottery.

A casual glance at the repertoire of pottery is enough to bring home the conspicuous absence of dishes. It is therefore not unlikely that besides the dough, much of the food was in liquid or semi liquid form. The quantities are also significant inasmuch as they enable us to infer the probable use of each pottery form. Thus, the coarse red/gray ware basins and jars and the handmade jars were probably used for storage purposes. The painted ware bowls, concave and convex sided, could have served as the table ware and the spouted ones for drinking water. The channel spouted bowls may have been used as milk bowls and the high and short necked jars for storing water. From the number of eating bowls, it appears to be a rather large family, perhaps six to eight persons, young and old together. Even today this is the average size of a family in an Indian village. This information helps for calculating the population of Inamgaon in the Late Jorwe phase. The area occupied by the people during this phase is large enough for about 200 to 250 huts, and, if presume an average family unit of five to six persons, the population of Inamgaon in the first quarter of the first millennium B.C. would have been from about a thousand to twelve hundred. This is quite sizable. In fact, Inamgaon may have been one of the most populous settlements of the culture.

A large number of curious pottery objects have been found. They are made of broken potsherds, the edges of which were ground. The striation marks on the shreds have been obliterated by constant use. These objects are oblong in shape and have rounded corners. They were probably used as skin rubbers. Except for the change in pottery styles and domestic architecture, there is no difference in the cultural equipment of the Early and Late Jorwe phases. As already observed, the culture was chalcolithic in character; the people used copper and stone tools. As in the Malwa culture,most of the tools for cutting and chopping, etc. were made on chalcedony blades. Numerous cores and flake-blades are strewn over the surface of the ancient mound. Most of the blades are comparatively small; the longest one is about 7 cm in length. They are all made on the crested ridge technique. Besides the rich blade assemblage, we also recovered ground and polished stone axes. A small number of these were found in the course of excavations, but many have been found on the surface. It is possible that the axes were ground locally in huge querns, several of which were found in the excavations. A few ring-stones or mace-heads have also been found. They were probably hafted on wooden shafts and were used for turning the soil. They thus give us an idea of the agricultural operations. Sling balls of stone also occur

Copper being scarce, was used on a restricted scale. Only a few copper tools such as a pair of tongs, a fishhook and a chisel have been found.

No evidence of the burials of the Malwa culture has so far been obtained except a solitary extended burial at Daimabad. But of the Jorwe both Early and Late, there is now definite evidence that the dead were buried within the house. In the Early Jorwe phase, only extended burials have been found. One of these was a child burial and the other that of an adult. The skeleton in each case was accommodated in a small pit just large enough for the purpose and was oriented in a north-south direction .The child seems to have been buried most unceremoniously, for no grave goods accompanied the dead body. In the other burial, a carinated bowl and a spouted vessel, both of the painted Jorwe fabric were found. It is significant that both the burials occurred within the floor of the house. In the Late Jorwe phase, the dead were buried in pits, the children in urns, and the adults in complete inhumation. For the children, two gray ware urns were placed horizontally mouth-to-mouth in a pit .These are fractional burials, but a complete skeleton has been found in a twin urn burial. Children were also buried in a single urn, though rarely. Usually a bowl and a spouted vessel accompanied the burial urns. Adults were buried in pits in which the whole skeleton was kept. Vessels containing food and water were also placed in the pit. Both types of burials were found within the habitation area, either inside or in the courtyard of the house. Regarding culture contacts, one may say, on the basis of excavated evidence, that the first comers to the site were a people from central India, called the Malwa people. They were soon displaced by the Jorwe people, who, like the southern Neolithic people, buried the dead in pits and pots within the habitation. Later, in the last phase, the Jorwe people borrowed the black-and-red ware as well as the channel spouted bowl from their counterparts in the south. The chronology of the Late Jorwe phase can be computed on the basis of one radiocarbon date that has been obtained from a sample from a late level of the Early Jorwe phase. Lying stratigraphically above this is the cultural debris of the Late Jorwe phase which is about a meter in thickness. It would not therefore be far off the mark if we date the Late Jorwe phase to 1000-700 B.C. This also explains the introduction of the black-andred ware of the megalithic fabric in the Late orwe. The Inamgaon excavations have thus narrowed the hiatus between the chalcolithic phase and the early historic period by nearly three centuries. It may be stated here that the early historic period starts in about the sixth century B.C. It is hoped that continuing excavation will close this hiatus in the not too distant future.

The moderate day Inamgaon is on developing verge. Farming and Allied business are prime income source for Inamgaon. The Ghod River is being conducive for the cultural and social buildings. Inamgaon have been allotted with two Reservoirs & Small Dams for water storage projects by Maharashtra Water Resources Regulatory Authority. These Reservoirs & Small Dams for water storage helps to store water and ease the water availability. The settlement have all types of Preschool, Primary school & Secondary school . The New English School Inamgaon. is secondary school. Inamgaon farmers have the capital shares in two different cooperative Sugar factory. The Shrigonda Sahakari Sakhar Karkhana and Ghodganga Sugar Factory. The industrial establishments are closer and are conducive for the villagers employment. Inamgaon is catered by Petrol station and Social gathering hall. The settlement is being served by various National banks, however only Pune District Central Cooperative Bank scores the presence. The united capital shares of villagers and Pune District Central Cooperative Bank support have established Cooperative society, which, indeed contributes to needy farmers to have monitory support when requires. This Cooperative society governing body is formed by elective people by the villagers.

Railway Station: There is no railway station at Inamgaon, Daund junction railway station is closest around (20 km) . The biggest railway station near to Inamgaon is Pune railway station(90 km) .

Airport : Chhatrapati Shivaji International Airport Mumbai (BOM) around 250 km, Pune International Airport (PNQ) is around 85 km.

By Road: Inamgaon is about 89 km from Pune. One can take a private taxi or state transport bus to reach this place.

 

 

Maharashtra: '2,000-year-old Sangli labyrinth to be conserved'

Rahul Gayakwad

~2 minutes

---

The site of stone labyrinths, which illustrates the footsteps of ancient Indo-Roman culture at Aitawde Budruk in Walva taluka. Photo: Rahul Gayakwad/TOI

SANGLI: Guardian minister of Sangli Jayant Patil visited the site of ancient labyrinth in Walva taluka, of Sangli district, and assured that its conservation would be done through the state archaeology department, in coordination with Archaeological Survey of India (ASI). MLA Mansing Naik was also present.
Patil said: "These stone labyrinths illustrate the existence of ancient Indo-Roman culture at Aitawde Budruk in Walva taluka."
According to the archaeological study presented by Sachin Patil, foreign trade had been taking place in this area even in the third century BC.

It is also evident that Greco-Roman merchants came here and the symbol on their coins and the layout of this stone labyrinth is similar.
"There are historical references to the arrival of foreign traders in Kolhapur, Karad and Ter in western Maharashtra. The state is ready to help in the conservation of all the newly discovered ancient heritage sites and such symbols in Maharashtra," added Jayant Patil.

Head of archaeological department at the Deccan College Research Institute and Deemed University in Pune, Dr P D Sabale, said, "More labyrinths are expected to be there in Shahuwadi, Radhanagari, Bhudargad and Gaganbawda region and if people come across such rare stone formations, then they should preserve them for further research. These labyrinths in Sangli still are rarely explored and await proper conservation as per the archaeological norms."

https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/maharashtra-2000-year-old-sangli-labyrinth-to-be-conserved/articleshow/91364130.cms

Posts Tagged With: Krishnagiri District

Ancient Adaptabilities

Posted on June 15, 2018 by tls365experience

Day 166:  June 15
In The Year of Living Honestly
In The Quarter of: Education
In The Month of: Exploration

The 2,500 year old labyrinth of Horus in the Krishnagiri District of Southern India. Photo Credits: Times of India

Estimated at being 2,500 years old, the discovery of a circular labyrinth was made only a year before of an ancient labyrinth design by two researchers that was observed in our exploration for yesterday. This  design may be 500 years older and sits at approximately 700 square feet in area, making it another megalithic reward.

This labyrinth is located only two hours north of the other ancient labyrinth in the forested town of Horus in the Krishnagiri district  of Southern India. It is a place where gardens are not overrun by rabbits, but trampled annually by elephants to give some perspective of the area and Indian culture.

This circle of stones was found in a simple and obscure community used unknowingly in ceremony and ritual by its members adopting it in a prayerful way and adding it to their way of life. Its natural wonder and wisdom must have appealed to the community to simply adjust by using it and thereby gaining in understanding rather than clearing it in the name of progress. The labyrinth existed  before any of its inhabitants giving it a sense of greater appreciation and respect perhaps.

 

 

 

 Abstract

Stone labyrinths have recently been discovered at four new localities in parts of the Sangli District of Maharashtra in the western-central region of India. Three, situated in Walwa Tehsil and a fourth in Kavtemahankal Tehsil, throw light on an ancient trade route between the early historic settlements and trade centres of Kolhapur and Karad, as well as between Kolhapur and Ter. These suitable routes are discussed in cultural, historical, archaeological, geological and geomorphologic points of view.

The authors argue that these labyrinths, in the south-central Deccan plateau region just after the Sahyadri escarpment, were constructed alongside ancient trade routes in the early historic period, and were used by travellers following them and visiting the Buddhist caves along the roads. The stone labyrinths were constructed at the junctions and passes along these ways.

Introduction

The labyrinth is one of the oldest contemplative devices known to humankind, and dates back more than 3000 years. In India, the labyrinth has been recorded from Harappan to colonial periods in different forms, from many different locations. These labyrinths are depicted as rock paintings and carvings, as images and pavements in temples, and constructed of stones laid on the ground.

Behind the design, drawing, and construction of these labyrinths lie hidden meanings which vary from place to place. Most of the time, they are connected to the history of that area and well-known stories from Indian literature and mythical epics. The labyrinth was used to illustrate the strategic formation used in warfare known as chakravyuh; in ancient epics as manaschakra, a symbol used in personal and spiritual growth; as rangoli, a symbol used in traditional folk art and in mythology as yamadwara. It may also have served as a mark of significance for confusing places and passes on ancient trade routes and the stone labyrinths may be seen as a landmark in these places.

Study Areas

The study areas of Aitawade Budrukh and Vashi are situated in the middle reaches of the Warana river basin and politically in Walwa Tehsil of the Sangli district of Maharashtra, west-central India.

The Aitawade Budrukh Labyrinths

The first labyrinth, 11.7 metres in diameter and of 7-circuit classical form, is situated 2.2 kilometres northeast of Dhagewadi, the nearest settlement, on rocky ground in the hilly, scrub forest of the Peth Forest Reserve, on right side of the cart road, near the Khandoba Temple that is located around 25 meters northwest of the labyrinth. Latitude: 16.993755 N, Longitude: 74.206457 E.

The second example, 9.2 metres in diameter and also of 7-circuit classical form, is located 1.75 km NE of Dhagewadi and 0.5 km south of the previous labyrinth, in the Aitawade Budrukh reserve forest area, along the south side of the bullock cart road near the Pavatka temple that is located around 20 metres southwest of the labyrinth. Latitude: 16.987677 N, Longitude: 74.207794 E.

The Vashi Labyrinth

The third labyrinth is located 3.0 km east of the first two labyrinths, 1.1 km SSE of the village of Shivpuri, the nearest settlement, and stands on a rocky surface in a pass in between two hillocks, near the boundary of the Kameri forest reserve. This location is at the remote northern boundary of the Vashi village landholding. The outermost circuits of this labyrinth are somewhat damaged, but the design was originally of 7-circuit classical form. Its current diameter is 10.8 metres, but it would originally have been around 13.5 metres. Latitude: 16.988316 N, Longitude: 74.236290 E.

This area is bounded by Retharedharan (to the NW); Shivpuri (N); Kameri (NE); Jakraiwadi (E); Ladegaon (SSE); Aitawade Budrukh (S); Dhagewadi and Karve (SSW). It is mapped on the Survey of India toposheet map 47 L/1, 1:50,000 scale.

The Malangaon Labyrinth

The other study area of Manerajuri is situated in the Agrani river basin and politically in Kavathemahankal Tehsil of the Sangli district of Maharashtra, west-central India, just over 50 km to the east of the other three labyrinths described above. The fourth labyrinth is situated on a rocky hillock area 4.5 km southwest of Malangaon village, in the area known as Kodyacha Maal, on the north side of the express roadway between Sangli and Solapur, via Kumathe, and under the jurisdiction of Manerajuri, the nearest large village, to the west. The shape and form of this labyrinth is slightly irregular, but is clearly of 7-circuit classical form and 9.9. metres wide. A modern enclosure has been built around the labyrinth to protect it. Latitude: 17.020806 N, Longitude: 74.747338 E.

This area is bounded by Bhosalenagar (to the NW) and Manerajuri (W); Yogewadi (SW); Boargaon (E); Malangaon and Gavahan (NE).

Geology and Geomorphology

The geology of the study area of the Aitawade Budrukh and Vashi labyrinths is a low elevation region with circumdenuded and isolated mesa-type features typical of the Deccan volcanic land present on the plateau region of Maharashtra, close to the foothill region of the Sahyadri escarpment. This moderate to deeply weathered hilly landscape with scanty vegetation of thorny plants and seasonal grasses is the source of the Mallikarjun hill stream, a minor tributary of the Warana river in its upper reaches. This hill also acts as a ridgeline separating the Warana basin on its right side and Krishna River on its left. Geologically, the study area belongs to the Southern Deccan Volcanic Province of the Deccan Traps formation of India. It is one of the largest volcanic provinces on the earth and was formed during the upper Cretaceous to lower Eocene period as a result of fissure type lava eruptions [Sabale 2008].

The Aitawade Budrukh labyrinths are located on sub-hillock plateaus aligned on the same hills, but on opposite sides of a valley divided by a stream, and along this gully a bullock cart road is present. This road was considered an important junction on an ancient short-cut route, which leads from the Konkan coast of Maharashtra and Goa to the west, linking Kolhapur and Karad.

Ancient trade routes and trading centres During the Satavahana dynasty (late 2nd century BCE to early 3rd century CE) control of trade and points of exchange was a main source of revenue. The rulers were responsible for offering protection to the caravans on their journey and were entitled to a fee for the service [Gurukkal, p.264]. This dynasty owed their prosperity to trade, a view justifiably supported by most historians, according to whom the period witnessed a remarkable growth of inland as well as overseas commerce in the Deccan areas.

The Satavahana country was well known to the Greco-Roman geographers and navigators as a landscape full of forest goods and the Deccan Plateau was rich in forested mountain and wild animals. Consequently, there were several inland points of exchange acting as feeders for the Satavahana ports along west coast of India. The Greco-Roman merchant mariners were visiting these ports and bartering metals including tin and Italian bronze artifacts and also fine quality coral, as demonstrated by archaeological finds at the domestic site of Kolhapur, which is close to the study area. Karad and Kolhapur were important trade centres at this time, and the port of Dabhol-Khed connected to the Karad route through the Hatlot Ghat, so called because the slope of the ghat was so steep and difficult that the drivers of loaded carts had to get down to push the carts uphill (hatlot meaning hand pushing) [Hebalkar, p.27]. At Brahmapuri, located in vicinity of Kolhapur city, three bronze mirrors were excavated, one an authentic Roman import and two that may be Satavahana copies, along with a figure of Poseidon, the Graeco-Roman god of the sea and a clay bulla prepared from a Roman coin [Sankalia, p.9 & 97]. Similarly, two heavily corroded bronze mirrors, iron implements, bangles, Roman pottery, Satavahana and Roman coins were reported from another Satavahana site at Ter, lying to the northeast of Kolhapur [Suresh, p.127].

Discussion and Conclusion

To understand the relationship of these labyrinths with the surrounding culture, a detailed site catchment analysis was carried out. Through a systematic village to village survey in and around these locations, we explored a number of sites of different cultural periods. While further research work is required to understand the importance and function of these labyrinths in Maharashtra, as discussed above, the study area of the Aitawade Budrukh and Malangaon labyrinths is at a point where two ancient trade routes from Kolhapur divide, i.e., the one going to Karad and another towards Ter. The location of the labyrinths at Aitawade Budrukh was at a major junction below the upper shield land, on a medium elevated and dissected ridgeline. From this ideal location, both the sites are visible, accessible by good road connection, and nearly equidistant. Therefore, after looking at such suitable landform characters, it seems they may have selected this location for the establishment of these labyrinths. Likewise, the labyrinth at Malangaon is situated alongside the road linking Kolhapur and Pandharpur. As discussed above, goods from the Konkan ports were loaded on bullock carts and carried through the ghat section of the plateau region to different localities in various directions. Therefore, new travellers can select the proper road to reach their destination and the labyrinths at this junction give proper direction to the travellers to reach their destination. In this process, these four labyrinths in Maharashtra all played a very important role in guiding travellers along these roads. These newly described labyrinths will prove to be important evidence of ancient Indian culture and trade relations. Further research work is required to understand the importance and function of the labyrinths discovered in the region of Maharashtra.

 

 

 कोकणाप्रमाणंच सांगलीतही सापडल्या अश्मयुगीन संस्कृतीचं दर्शन घडवणाऱ्या 'आदिमानव वस्ती'च्या पाऊलखुणा

दीपक पवार

13 February 2024, 1:20 pm IST
अश्मयुगीन संस्कृतीचे (Stone Age Culture) दर्शन घडवणाऱ्या या चित्रांचा पुरातत्त्व विभागाने अभ्यास करून ही ठिकाणे राज्य संरक्षित स्मारक घोषित करावे, अशी मागणी आहे.
  इटकरे : कोकण विभागातील (Konkan) रत्नागिरी जिल्ह्यातील चार गावांतील कातळ शिल्पे राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित झाली आहेत. सांगली जिल्ह्यातही अशी कातळ शिल्पे (Katal Shilp) वाळवा तालुक्यात येडेनिपाणी, इटकरे, वशी, शिवपुरी, ढगेवाडी, ऐतवडे बुद्रुक, डोंगरवाडी, नेर्ले, भाटवडे, तर मळणगाव (कवठेमहांकाळ) येथे कातळ शिल्पे व चक्रव्यूह आढळून आले आहेत.
   अश्मयुगीन संस्कृतीचे (Stone Age Culture) दर्शन घडवणाऱ्या या चित्रांचा पुरातत्त्व विभागाने अभ्यास करून ही ठिकाणे राज्य संरक्षित स्मारक घोषित करावे, अशी मागणी आहे. येडेनिपाणीजवळ मल्लिकार्जुन मंदिराच्या पश्चिम बाजूस ठिकठिकाणी कातळावर चिन्हे कोरली आहेत. महामार्गाच्या पश्चिमेस तुकाई डोंगरात महादेव मंदिराजवळ अशी शिल्पे आढळतात. वशी व डोंगरवाडीतील डोंगररांगांत सपाटी भागात व नेर्लेच्या सुळकी डोंगर परिसरात अशीच शिल्पे आढळली आहेत.
    रिंग असलेले कप, जोडलेले कप, शेपटी कप, एककेंद्रित वर्तुळे, कोन तसेच सर्जनेंद्रियांच्या खुणा आढळतात. संशोधकांच्या मते, आदिमानव सखल भागातील शिकार करून सुरक्षिततेसाठी उंचवट्यावरील सपाटी भागात येत असावेत. वास्तव्यासाठी सुरक्षित असल्याने त्यांचा त्या जागी अधिकाधिक वावर राहिला असण्याची शक्यता आहे. या काळात दगडाच्याच अणुकूचीदार हत्याराने संवाद किंवा आदिमानवांना व्यक्त होण्यासाठी खडकावर चिन्हे कोरली असावीत.
   आकाश निरीक्षण, तारे, हवामान, जन्म-मृत्यू नोंद, ऋतू, पाऊस, पाणीसाठा या बाबींशी निगडित चिन्हे आहेत. ती आदिमानवाच्या वास्तव्याच्या खुणा आहेत. संशोधक सचिन पाटील यांनी शिल्पांची पाहणी करून या परिसराला आदिमानव वसाहती, झुंडी, सातवाहन, चालुक्य, यादवकाल असा ऐतिहासिक वारसा असावा, असे मत मांडले आहे. डोंगर उतारावर २० ते ३० अंशाच्या कोनात कातळ शिल्पे आहेत. शिल्पांचे युरोप खंडातील स्वीडन, ब्रिटन, स्कॉटलंड, निअँडथर लॅंड येथे आढळलेल्या शिल्पांशी साधर्म्य आहे.
   जिल्ह्यात आढळलेली शिल्पे आदिमानवाच्या अस्तित्वाच्या पाउलखुणा आहेत. मातृत्व व प्रजननाचे महत्त्वाचे पुरावे या चिन्हांकित खुणा असून त्या जतन व संवर्धनाची गरज आहे. शासनाने ही ठिकाणे राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केल्यास शिल्पामागचे रहस्य उलगडण्यास, संवर्धनास सहाय्य होणार आहे. ग्रामपंचायत पातळीपासून प्रयत्न होणे आवश्‍यक आहे. ग्रामपंचायतींनी ही ठिकाणे राज्य संरक्षित स्मारक करण्यासाठी शासनाकडे पत्रव्यवहार करून पाठपुरावा करायला हवा.
कोकणात १७५ गावांत शिल्पे
   कोकणात १७५ गावांत २ हजारांहून अधिक कातळ खोदशिल्पे आहेत. उक्षी, बारसू, चवे, देवीहसोळ, कशेळी येथील शिल्पे राज्य संरक्षित स्मारक बनली आहेत. आणखी १२ ठिकाणांना दर्जा मिळेल.
   जिल्ह्यातील ११ ठिकाणांची कातळ शिल्पे व पाच दगडी चक्रव्यूह हा पुरातत्त्वातील समृद्ध ठेवा आहे. संवर्धन होणे आवश्‍यक आहे. जिल्हा नियोजन समितीला प्रतिवर्षी निधी मिळतो. ३ टक्के रक्कम वारसा संवर्धनासाठी वापरायची आहे. कातळ शिल्प, चक्रव्यूह संरक्षणासाठी नियोजन करायला हवे.
-सचिन पाटील, पुरातत्त्व अभ्यासक, कुरळप
मल्लिकार्जुनसह वाळवा तालुक्यातील अन्यत्र आढळणाऱ्या कातळ शिल्पांना पुरातत्त्व विभागाने महत्त्व दिले पाहिजे. शासन पातळीवर संवर्धनाचा निर्णय होण्यासाठी ग्रामपंचायतीकडून पत्रव्यवहार करण्यात येईल.
-आनंदराव पाटील, माजी पंचायत समिती सदस्य, येडेनिपाणी
गावच्या पश्चिमेला सुळकी डोंगरात प्राचीन कातळ शिल्प कलाकृती आढळून आली. हा पुरातन समृद्ध ठेवा ‘सकाळ’ने समोर आणला. शासनाने ही ठिकाणे संरक्षित करावी. अनुदानही द्यावे. त्यासाठी ग्रामपंचायत पाठपुरावा करेल.
-संजय पाटील, सरपंच, नेर्ले

discovermh.com

कोड्याचा माळ

Discover Maharashtra

~2 minutes

---

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Inamgaon’s Mysterious 2500-year-old Burial Practices

AUTHOR Kritika Sarda

PUBLISHED 11 June 2017

bookmark icon

BOOKMARK

Till the 1960s, the farmlands around Inamgaon, a small village in the Pune district of Maharashtra, had huge mysterious mounds which had flummoxed locals for generations. When archaeologists, finally began their work here what they found, made history. In Inamgaon, is the unique burial of a 35-year-old male who lived in 1000 BCE. What makes this a stand-out is the fact that this man was buried sitting down in an urn. There are no parallels to this in India.

Over a period of 13 seasons from 1968 to 1983, one of India’s most respected archaeologists Dr MK Dhavalikar conducted a series of excavations that brought to light a lot of new facets to life in Chalcolithic India. Inamgaon was a mid-sized Chacolithic (Bronze age) era settlement that thrived between 1600 BCE -700 BCE. The people who lived here were mostly farmers who had knowledge of making copper implements. A large stash of pottery was also found here. While all this made Inamgaon an important site, what made it a stand-out was the fact that of the 243 burials found here, there were many that could not be explained.

Pottery from Inamgaon at Deccan College Museum

Pottery from Inamgaon at Deccan College Museum | Krutika Haraniya

As excavations began, one of the mounds revealed the burial of a 35-year-old man who was inserted into an urn. The skeletal remains were dated back to 1000 BCE. The urn, shaped like a stout human body with a bulging belly, had four legs and was buried in the courtyard of a five-room house.

Urn Burial with the 35-year old inserted in it along with grave goods such as vessels

Urn Burial with the 35-year old inserted in it along with grave goods such as vessels | Reena Joshi

The identity of the person buried has not been confirmed. Considering the unique nature of the burial, with no parallels within the country, archaeologist Dr Dhavalikar presented two differing views. First, after taking into consideration the big house with a courtyard, he suggested that the person could be a chief and, hence, had been given an elaborate farewell. But after conducting ethnographic research around the area of Inamgaon and finding out that a cattle-keeping community around the area did in fact bury their dead in a seated position (in a pit and not in an urn) he suggested that the burial might have been of a common person belonging to a different clan, whose traditions survive in a small community even today. The urn excavated at Inamgaon also had a painting of a boat. Dhavalikar, once again found echoes of that today - he believed the motif represented the commonly held belief that dead crossed a river in a ferry to reach the next world.

Diorama of Inamgaon Settlement at Deccan College

Diorama of Inamgaon Settlement at Deccan College | Krutika Haraniya

This discovery created quite a stir in the archaeological circles and the famed and unique Inamgaon skeletal remains and grave goods are today on display at the Museum of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.

In the course of his excavations, Dhavalikar also found a plethora of twin-urn burials, mostly belonging to children below the age group of six. The head and shoulder of the dead were inserted into one urn while the legs were inserted into the other and the urns were sealed mouth to mouth.

Twin-urn burial at Deccan College

Twin-urn burial at Deccan College | Reena Joshi

Another notable burial, are the ones where the feet below the ankles of the dead are deliberately cut. In this case, the dead were buried into pits. The pits had vessels which were kept for the dead. According to Dr Dhavalikar, the practice of cutting off the feet is suggestive of the fear of the dead turning into ghosts. There was also a tradition of burying the dead with their head towards the north and legs towards the south.

Remains of a skeleton with feet missing. This was found at Inamgaon and is kept at Deccan College, Pune

Remains of a skeleton with feet missing. This was found at Inamgaon and is kept at Deccan College, Pune | Krutika Haraniya

The burials at Inamgaon give us some great insights into the life and beliefs of the people who lived in this area over 3000 years ago. The grains found in the vessels along with the burials also give us a sense of what they ate. The diet included barley, wheat, lentil, grass pea and even a few grains of rice.

Urn burials were common across South-East Asian areas like Indonesia during this period. But in most cases, it was the remains of a person, mostly bones, that were inserted into urns. The Inamgaon burial is unique in the context that this is a primary burial, where the complete body of the 35-year old person was buried in an urn.

The Inamgaon find continues to be a talking point in history circles and iterates just how much we still need to learn, about India’s prehistoric past.

https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/eras/inamgaons-mysterious-burial?srsltid=AfmBOorz7fMYa0a3VTlpzXigJqVeBF6FZCGFQ2c44l9ZXLjsJ2nGV_Tk

prepp-in.translate.goog

Inamgaon, an important Archaeological site is situated on ______ river.

3–4 minutes

इनामगाव पुरातत्व स्थळ समजून घेणे

इनामगाव हे महाराष्ट्र राज्यातील एक अतिशय महत्त्वाचे पुरातत्वीय स्थळ आहे. दख्खन प्रदेशातील सुरुवातीच्या शेती समुदायांबद्दल महत्त्वपूर्ण पुरावे देण्यासाठी हे विशेषतः ओळखले जाते. हे स्थळ आपल्याला हजारो वर्षांपूर्वी जगलेल्या लोकांच्या जीवनाबद्दल, संस्कृतीबद्दल आणि पद्धतींबद्दल मौल्यवान अंतर्दृष्टी देते.

इनामगावचे स्थान

इनामगाव पुरातत्व स्थळ विशेषतः घोड नदीच्या काठावर वसलेले आहे. घोड नदी ही भीमा नदीची उपनदी आहे, जी मोठ्या कृष्णा नदीच्या खोऱ्याचा भाग आहे. नदीजवळील स्थान सुरुवातीच्या वसाहतींसाठी महत्त्वाचे होते, ज्यामुळे शेती, पिण्यासाठी आणि इतर दैनंदिन गरजांसाठी पाणी उपलब्ध होते.

इनामगावचे महत्त्व

इनामगाव हे जोर्वे संस्कृतीशी संबंधित एक प्रमुख स्थळ आहे, जे महाराष्ट्रातील तांबेयुगातील संस्कृती आहे, जी अंदाजे १४०० ते ७०० ईसापूर्व आहे. इनामगाव येथील उत्खननातून असे दिसून आले आहे:

मातीच्या भिंती आणि गवताच्या छतांनी बनवलेल्या घरांसह नियोजित वसाहतींचे पुरावे.

गुंतागुंतीची सामाजिक संघटना, कदाचित दफन पद्धती आणि घराच्या आकारांवर आधारित स्थितीतील फरक समाविष्ट करणे.

शेतीचा सराव, प्रामुख्याने बार्ली, गहू, मसूर आणि विविध बाजरी पिकवणे.

जनावरांचे पालन, ज्यामध्ये गायी, मेंढ्या, शेळ्या आणि डुकरांचा समावेश आहे.

मातीकाम (वेगळी जोर्वे भांडी), मणी बनवणे आणि तांब्याचे काम यासारख्या हस्तकला उपक्रम.

इनामगाव येथील निष्कर्ष पुरातत्वशास्त्रज्ञांना या प्राचीन समुदायांच्या जीवनशैली आणि उपजीविकेच्या पद्धतींची पुनर्बांधणी करण्यास मदत करतात.

पर्यायांचे विश्लेषण करणे

इनामगाव जागेच्या संदर्भात दिलेल्या पर्यायांचा विचार करूया:

इंद्रायणी नदी: महाराष्ट्रातील (पुण्याजवळ) एक महत्त्वाची नदी असली तरी, इनामगाव तिच्या काठावर वसलेले नाही.

उल्हास नदी: ही नदी महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातून वाहते, इनामगाव जिथे आहे तिथे नाही.

घोड नदी: इनामगाव हे घोड नदीच्या काठावर वसलेले असल्याचे ऐतिहासिक आणि पुरातत्वीयदृष्ट्या दस्तऐवजीकरण केलेले आहे.

कुकडी नदी: ही महाराष्ट्रातील दुसरी नदी आहे, परंतु इनामगाव तिच्या काठावर वसलेले नाही.

पुरातत्वीय शोध आणि भौगोलिक नोंदींनुसार, घोड नदी हीच खरी नदी आहे.

पुरातत्व स्थळ संबंधित नदी सांस्कृतिक काळ

इनामगाव घोड नदी चॅल्कोलिथिक (जोर्वे संस्कृती)

दैमाबाद प्रवरा नदी हडप्पा, चाल्कोलिथिक (मालवा, जोर्वे)

नेवासा प्रवरा नदी निम्न पुरापाषाणयुग ते मध्ययुगीन

पुनरावृत्ती सारणी: महत्त्वाची पुरातत्व स्थळे आणि नद्या

साइटचे नाव नदी स्थान (राज्य) महत्त्व

इनामगाव घोड महाराष्ट्र प्रमुख जोर्वे संस्कृती स्थळ, सुरुवातीच्या शेतीचे पुरावे

हडप्पा रवी पंजाब, पाकिस्तान सिंधू संस्कृती शहर

मोहेंजोदारो सिंधू सिंध, पाकिस्तान सिंधू संस्कृती शहर

लोथल भोगावो (साबरमतीची उपनदी) गुजरात, भारत सिंधू संस्कृतीचे बंदर शहर

कालिबंगन घग्गर-हकरा (सरस्वती) राजस्थान, भारत सिंधू संस्कृतीचे स्थळ, नांगरलेल्या शेताचा पुरावा

इनामगाव बद्दल अतिरिक्त माहिती

इनामगावमध्ये अनेक टप्प्यांत वस्ती होती, ज्यामध्ये वसाहतीच्या पद्धती आणि दफन पद्धतींमध्ये उत्क्रांती दिसून येते. सर्वात जुना टप्पा माळवा संस्कृतीच्या प्रभावाशी संबंधित आहे, त्यानंतर मुख्य जोर्वे संस्कृतीचा काळ येतो. ७०० ईसापूर्व या जागेचा नाश झाला, कदाचित हवामान बदलांमुळे किंवा शेतीवर परिणाम करणाऱ्या इतर पर्यावरणीय घटकांमुळे.

पाच खोल्या असलेले घर आणि घरातच दफनभूमी सापडणे, कदाचित एखाद्या प्रमुखाचे, हे सामाजिक पदानुक्रम सूचित करते. मुलांसाठी कलश दफन आणि प्रौढांसाठी विस्तारित किंवा पिथोस दफन यासारखे विविध प्रकारचे दफनविधी देखील त्यांच्या रीतिरिवाजांबद्दल संकेत देतात.

discovermh.com

खानदेशातील अश्मयुगीन स्थळे | Discover Maharashtra

Discover Maharashtra

11–14 minutes

खानदेशातील अश्मयुगीन स्थळे –

पुरातत्त्वशास्त्र म्हणजे प्राचीन मानवी समाजाचे अध्ययन आहे. ते करण्यासाठी प्राचीन लोकांनी मागे सोडलेल्या अवशेषांचा शोध घेऊन व त्यांचे सखोल निरीक्षण करावे लागते. निरीक्षणातून मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करतात. त्यासाठी त्या जुन्या कालखंडातील हवामान, भौगोलिक परिस्थिती, ज्ञात इतिहास आणि एकूणच तत्कालीन पर्यावरण विचारात घेतात. यांत अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव असल्यामुळे, हे शास्त्र विज्ञान व मानवशास्त्र अशा दोन्ही विभागांत समजले जाऊ शकते. प्राचीन भारतीय इतिहासाची पुरावे हे पुरातत्त्व अभ्यासाच्या आधारे मिळालेले आहेत ज्या प्रमाणे सिंधू संस्कृती हडप्पाकालीन स्थळे या सर्व घटकांचा अभ्यास पुरातत्त्व शास्त्राच्या माध्यमातून केला गेलेला आहे.लाखो वर्षांपूर्वीचे मानवी जीवन समजून घेण्यासाठी पुरातत्व हे एकमेव शास्र आहे. पुरातत्त्वशास्त्र हे मानव जातीचा इतिहास शोधते. सुमारे २.५ लाख वर्षांपूर्वी आफ्रिकेत मानवाने प्रथमतः तयार केलेल्या दगडी हत्यारापासून ते नजीकच्या काही दशकांपर्यंतच्या काळाचा अभ्यास या विषयात येतो..त्याकाळचा अभास करण्यास इतिहासकारांना काहीच साधन लिखित स्वरूपात उपलब्ध नसते. हा काळ म्हणजे मानवी इतिहासाच्या एकूण काळापैकी सुमारे ९९ % काळ आहे. म्हणज्र प्रागैतिहासिक ते साक्षरतेचा प्रसार होईपर्यंतचा काळ.(खानदेशातील अश्मयुगीन स्थळे)

पुरातत्त्वशास्त्राचा उद्देश मानवी उत्क्रांतीपासून ते सांस्कृतिक उत्क्रांतीपर्यंतचा सांस्कृतिक इतिहास जाणून घेणे हा आहे. पुरातत्त्वशास्त्रात खालील गोष्टींचा अंतर्भाव होतो. निरीक्षण व सर्वेक्षण, उत्खनन आणि मिळालेल्या माहितीच्या आधारे उत्खननानंतरचे विश्लेषण. यानंतर पुरातन काळाची अधिक माहिती मिळू शकते. व्यापक अर्थाने, पुरातत्त्वशास्त्र हे परस्परावलंबी शाखांतील शोधांवर अवलंबून आहे. त्या शाखा म्हणजे इतिहास, कलेचा इतिहास, वैज्ञानिकशास्त्रे, भूगर्भशास्त्र, तसेच भाषाशास्त्र, भौतिकशास्त्र, माहितीविज्ञान, रसायनशास्त्र, संख्याशास्त्र, जीवशास्त्राच्या इतरशाखा पुरापर्यावरणशास्त्र(paleoecology), पुराप्राणिशास्त्र (paleozoology), paleoethnobotany,व पुराजीवशास्त्र (paleobotany) प्रागैतिहासिक काळापासून मानवी इतिहास उभा करण्यासाठी विसाव्या शतकात पुरात्विय संशोधनात तंत्र आणि व्याप्ती यात बरेच बदल झाले.

उत्खननाची शास्त्रशुध्द  पध्दत विकसित होत गेली. इतिहास म्हणजे केवळ कलात्मक वस्तू आणि वास्तू किंवा विशिष्ट मानवी वंशाचा, वर्गाचा अथवा प्रदेशाचा अभ्यास करण्याचे ध्येय न रहाता विशाल मानवी समाजाच्या संपूर्ण अस्तित्व, विकास आणि विकासाला, अधोगतीला कारणीभूत ठरलेल्या सर्व पुराव्यांचा अभ्यास करणे हे ध्येय पुरातत्व शास्राने पुढे नेल्याने या शास्त्राच्या कक्षा  संबंध मानवी समाजाच्या इतिहासाशी एकरूप झाल्या आहेत असे प्रतिपादन पुरातत्व विद्या या पुस्तकात शां.बा.देव यांनी केले आहे. प्राचीन मानवी जीवन कसे होते?  इतिहास प्रामुख्याने राजकीय घटना आणि घडामोडी यांवर जोर देतो पण सर्वसामान्य माणसाचे जीवन कसे होते? याचा आढावा लिखीत इतिहास घेत नाही तशी साधने उपलब्ध नाहीत म्हणून पुरातत्व शास्त्रांच्या आधारे त्याने मागे ठेवलेल्या वस्तूंच्या आधारे समजून घेण्यासाठी मार्ग म्हणजे पुरातत्व होय.सर मॉर्टीमर व्हिलरच्या मते तर पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून मानवी मनाचा वेध घेता येतो. आणि तो कसा घ्यायचा हे पुरात्वज्ञांचे काम आहे. म्हणून पुरातत्वज्ञ केवळ वस्तूरूप पुरावा खणून काढतो असे नाही तर मानवी समाजाचे व्यक्तिमत्त्व खणून काढतो.

मानवी इतिहासाचे अभ्यासकांनी सोयीसाठी तीन कालखंड कल्पिलेले आहे. १.प्रागइतिहास, २. इतिहासपुर्व काळ, ३.इतिहासकाळ होय. एवढ्या मोठ्या कालखंड उभा करणे हे एक आव्हान आहे. त्यामुळे नवनवीन गोष्टी समोर येत जातात तशतशी आधीचे सिध्दांत आणि गृहितके बदलावी लागतात. यात अजून एक महत्वाचे ठरते ते म्हणजे भौगोलिक घटना आणि त्यांचे परिणाम याचाही अभ्यास केला जातो कारण मानवी जीवन हे पर्यावरणाचे अभिन्न अंग आहे. नविन येणारे तंत्र आणि तंत्रज्ञान हे सुद्धा मानवी जिवनात अमुलाग्र बदल घडवत असतात. जसे की पाषाणयुगात दगडी शस्रे वापरून शिकार करणारा माणूस शेती करायला लागल्यापासून स्थिरावला भटके आयुष्य संपले. पशुपालक झाल्यावर अन्नाची चणचण संपली आणि इतर बाबतीत विचार करू लागला. संस्कृती म्हणजे जगण्याची रीत आणि ही रीत सतत बदलती असते कारण मानवी विकास हा सुद्धा वाहता ओघ असतो.चाकाचा शोध,धातूचा शोध अशी हजारो उदाहरणे देता येतील.

मानवी संस्कृतीच्या वेध घ्यायला पुरातत्त्वीय अवशेष व्यतिरिक्त इतर शाखांची मदत घ्यावी लागते. मानववंशशास्त्र, भाषाशास्र होय. साहित्य, परंपरा हळूहळू इतर शास्त्र जोडली गेली कारण प्रत्येक शास्त्र मानवी जीवनाचा अभिन्न अंग आहे.जगभरात असे संशोधन होते आहे आणि विविध संस्कृती त्यांच्या विशेष स्वरूपात समोर येत आहे. त्यांचा तुलनात्मक अभ्यास होतो आहे आणि मानवी विकासाचे टप्पे वेगवेगळ्या भौगोलिक परिस्थिती आणि इतर घटकांवरून समोर येत आहे. चीन, इजिप्त जपान,इराण इराक पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान ही यादी बरीच लांबलचक आहे कारण मानवी उत्क्रांतीच्या प्रक्रिया जाणून घ्यायची उत्सुकता आहे. भारतात अशी उत्खनने आणि अभ्यास होत आहे. मोहेंजोदडो हडप्पा व्यतिरिक्त अनेक स्थळे सापडली त्यावरून पहिला नागरीकरण, त्याचा ऱ्हास, दुसरे नागरीकीकरण आणि त्याचा  ऱ्हासाची कारणे यांची मिमांसा तुलना होते आहे. या पुरातत्विय स्थळांची तुलना आंतरभारतीय तसेच जगातील इतर संस्कृतीशी होत आहे. या पार्श्वभूमीवर खानदेशातील पुरातत्त्वीय स्थळे काय सा़ंगतात त्याचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न आहे.

खानदेशातील हवामान भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार केला तर पर्वतीय रांगा, तापीपुर्णा पांझरा, गिरणा इत्यादी नद्या आणि त्यांच्या उपनद्या यामुळे हा भुभाग समृध्द होता. नदीकाठच्या बाजूला मानवी वसाहती आणि संस्कृती बहरते. महाराष्ट्रातील इतर पुरातत्त्वीय स्थळांशी  तुलना केली तर गोदावरी, कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या लोकवस्तीच्या तुलनेत तापी नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या लोकवस्तीच्या संख्या तसेच लोकसंख्या जास्त असल्याचे ढवळीकर आणि वसंत शिंदे यांच्या अभ्यासातून निष्पन्न झाले आहे. खानदेशात सापडलेल्या स्थळांपैकी काही अश्मयुगीत बऱ्यापैकी ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे आहेत. संस्कृतंचा सविस्तर चर्चा केली तर पहिली संस्कृती सावळदा जे प्रकाशेच्या विरूध्द किनाऱ्यावर आहे. प्रकाशेला जेव्हा उत्खनन झाले त्याच काळात येथे एम.ए. साळी यांनी उत्खनन केले. ताम्रपाषाणयुगीन दक्षिण भारतात प्रातिनिधिक असे हे स्थळ आहे म्हणून सावळदा संस्कृती असे नाव दिले. गुजरात मधील संबंध अधोरेखित करणारी रंगपूर या पुर्वहडप्पन स्थळाशी संबंध खापरे आणि मातीच्या भांड्यावरून समजतो. पशुपालक तसेच शेती अशी ही संस्कृती आहे.

दुसरी उत्तर हडप्पा संस्कृती महाराष्ट्रातील दायमाबाद हे उत्तम उदाहरण आहे. मातीचे शिक्के, हडप्पा लिपी असलेले शिक्के, ब्रांझचे साठे इत्यादि गोष्टी लक्षात येतात यावरून उत्तरेकडील संस्कृती शी देवाणघेवाण होती हे लक्षात येते. तापीच्या खोऱ्यात गुजरात, मध्यप्रदेशातील स्थळे ही या संस्कृतीची उदाहरणे आहेत. माळवा संस्कृती महाराष्ट्रातील स्थिरावलेले शेतकरी दिसतात. यांत दायमाबाद, इनामगाव, कायथा, नागद, विदिशा, ऐरण, नावडाटोली ही उदाहरणे आहेत. या संस्कृतीची विशेषतः आहे ती म्हणजे चुली, तंदुर, धान्य साठविण्यासाठी कोठारे सुबकपातळ भांडी लालकाळी वर काळ्या रंगाच्या चित्र काढलेली धान्ये गहू, हरभरा, बार्ली तर प्राण्यांच्या अवशेषात गाईगुरे, शेळ्यामेंढ्या तसेच दागदागिने, मणी, शंखशिंपले आणि त्यांच्या बांगड्या गुजरात किनाऱ्याशी संबंध दिसतो. धार्मिक जीवन दिसते मातीचे बैल, वृक्षपुजा,आहुतीच्या जागा मातृकांच्या मृणमुर्ती इत्यादि  खूप सखोल अभ्यास केला गेल्यामुळे विशेषतः दायमाबाद आणि इनामगाव या स्थळांचा त्यामुळे संपूर्ण मानवी जिवनाचा पट मांडता आला. जोर्वे संस्कृती मोठी खेडी ही संकल्पना विकसित झालेली दिसते ‌ तांत्रिक प्रगती झालेली दिसते. या संस्कृतीची ओळख करून घेतली कारण खानदेशातील उत्खनन स्थळांवर या तिन्ही संस्कृतीचे थर दिसतात.(खानदेशातील अश्मयुगीन स्थळे)

महाराष्ट्रातील दोनशे पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी शंभर स्थळे तापीच्या खोऱ्यातील आहे. या खोऱ्याची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना दक्षिण आणि उत्तर भारत यांच्यामधील स्थान तसेच शेतीसाठी उपयुक्त व योग्य हवामान यामुळे महाराष्ट्रातील आद्य शेतकरी तापी खोऱ्यात उदयास आला. ताम्रपाषाणयुगीन समाज रचनेची आणि संस्कृती यांची माहिती कावठे गावी झालेल्या उत्खननातून सन १९८४ मधील आद्य शेतकऱ्यांच्या जीवनावर प्रकाश पडतो. सुमारे एक लाख वर्षांपूर्वी अश्मयुगीन काळात खानदेशात मानवी वस्तीचे पुरावे साळी यांनी केलेल्या धुळे जिल्ह्यातील साक्री येथील भाडणे गावात केलेल्या उत्खननात दिसून आले आहेत. भाडणे येथील उत्खननात अश्मयुगीन हत्यारे  सापडलेली आहेत. अशीच उत्खनने किरवाडे, भोनगाव, भाडणे, भामेर, साक्री, दातरती, ढवळी विहिरपाडा इत्यादि ठिकाणी झाली आहेत. यांचा काळ सुमारे इ.स.पुर्व एक लाख ते तीस हजार वर्ष एवढा आहे.

उत्तर अश्मयुगीन स्थळे –

कासारे, गणेशपूर, खोरी, घोडदे, छडवेल,  टिटाणे, नवडणे, मालपूर, म्हसदी, वसमार, शेणपूर, शेवगे ही आहेत. उत्तर पुराश्मयुगीन स्थळे इ.स.पूर्व तीस हजार ते दहा हजार वर्ष एवढा मोठा आहे. आष्ठाणे, आमखेल, इंदवे, धनेर, नवडणे, ब्राम्हणवेल, वासखेडी इत्यादि होय.

ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे –

इ. स. पुर्व २५०० ते एक हजार वर्षे चि़ंचखेडे, चिकसे, छडवेल, जैताणे, दुसाणे, भाडणे, नाडसे, रूणबली, साक्री इत्यादि होय. नामशेष झालेल्या प्राण्यांच्या अश्मीभूत अस्थी दहिवेल आणि दाभलपाडा येथे मिळाल्या आहेत. साक्रीपासून चार किलोमीटर अंतरावर पश्र्चिमेला कवठे हे गाव आहे. १९५८ मध्ये डॉ वसंत शिंदे यांनी उत्खनन करून महाराष्ट्रातील शेतकरी साडेचार हजार वर्षांपूर्वी येथे रहात होते हे सिद्ध केले.येथील उत्खननात ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीची वसाहत सापडली आहे आणि त्यावरून खानदेश तसेच परत एकदा १८८४ मधील उत्खननातून प्रकाश पडला. येथली मृद्भभांडी ही इसवीसन पूर्व पाचशे ते पहिल्या शतकातील आहे. लाल दणकट भांडी, सावळदा संस्कृतीची भांडी, तपकिरी रंगाची गुळगुळीत भांडी, लाल राखी रंगाची भांडीजाड, तांबडी रंगाची भांडी या सर्व भांड्यावरून मानव पशुपालन करत होता हे समजते. उत्खननात विविध हत्यारे, शंखशिंपले, मणी मिळाले आहेत. हरप्पन संस्कृतीशी संबंध होता हे मण्यावरून कळते. दफन पध्दतीत शरीर उणाणे तर लहान मुलांना लांब आकाराच्या खड्ड्यात वाकलेल्या स्थितीत पुरत अनेक प्राण्यांच्या हाडांवरून उदरनिर्वाह करण्यासाठी विविध प्राण्यांवर अवलंबून होते हे दिसते.

प्रकाशे येथील उत्खननात  ताम्रपाषाणयुगापासून तर मध्ययुगीन पुरावे सापडले आहेत. यांत उत्तर सिंधु, माळवा, जोरवे संस्कृतींचे अवशेष दिसतात. हत्यारे, पाती, चाकु, शिंपले, मातीच्या असंख्य वस्तू दिसतात. सातवाहन काळातील जीवन समजून घेण्यासाठी प्रकाशे येथील उत्खननात सापडलेल्या वस्तू उपयोगी आहे. इथल्या लोकवस्तीचा कालखंड इ. सन पूर्व १७०० ते इसवीसनाच्या तेराशे पर्यत आहे नंतर ते एक तिर्थक्षेत्र उदयास आलेले दिसते.

महाराष्ट्र-एक पुरातत्त्वीय समालोचन या पुस्तकातील यादीच्या आधारे खानदेशात (धुळे, नंदुरबार) जिल्ह्यातील ३०-४० हजार वर्षांपासून गावांनी अतिप्राचीन वैभवशाली इतिहास आपल्या उदरात साठवून ठेवला आहे. (इंडियन अर्किऑलॉजी-ए-रिव्हियू 1953 ते 54)  तापी खोऱ्यात महाराष्ट्रातील पहिल्या शेतकरी वसाहतीचा उत्खननीय पुराव्यावरून शोध लागला. खानदेशवासीयांच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण गोष्ट म्हणजे सावळदा (शिरपुरा-धुळे मार्गावर) येथे उत्तर हरप्पन काळात संस्कृती विकसित झाली ती सावळदा संस्कृती म्हणूनच (इ. स. पूर्व २२००-१८०० ते ) उदयास आली. खानदेशात एका स्वतंत्र संस्कृतीचा त्याकाळात उदय झाला. असा ऐतिहासिक वारसा अतिप्राचीन काळापासून धुळे व नंदुरबार भागास लाभला आहे. उत्तर हरप्पन संस्कृती  ५ ते ४ हजार वर्षांपूर्वी येथेच विकसित झाली. त्या पुरातत्त्वीय संस्कृतीचे अवशेष कावठे (साक्री) येथील उत्खननात मिळाले.

खानदेशात २०० च्या वर प्राचीन संस्कृतीची स्थाने पुरातत्त्वीय संशोधकांना मिळाल्यास  १०० च्या वर स्थाने धुळे जिल्ह्यात मिळाल्या. इ. स. पूर्व १४०० ते १००० जार्वे संस्कृतीकालीन अवशेष (अक्कलपाडा) चिंचखेडा येथे मातीची भांडी, खापरे व तांब्याचा भाला सापडला. यावरून येथे समृद्ध संस्कृती नांदत होती. नासा येथील अभ्यासक डॉ. पियानो यांच्या अभ्यासावरून खान्देशचा (धुळे जिल्ह्याचा) भूभाग भौगोलिक स्थित्यंतरानुसार ६६ लाख वर्षांपूर्वी तयार झाला. पांझरा नदी ही १० लाख वर्षांपूर्वी शेंदवडच्या डोंगरातून उगम पावली. धुळे जिल्ह्यास पांझरा, कान या नद्यांवर बंधारे बांधून त्या पाण्यावर अभिनव जलसिंचन व्यवस्था प्राचीन काळापासून आजतागायत सुरू आहे. प्रकाशा, कावठे येथील उत्खननात सापडलेल्या वस्तू, अलंकार, मणी, भांडी वैभवाची साक्ष देतात. लोकसंस्कृतीची, गणराज्याची समृद्ध संपभूमी होती. इ. स. पूर्व काळात मौर्यांनी येथे सत्ता स्थापली. इ. स. पूर्व २३० च्या सुमारास सातवाहनांचे वर्चस्व निर्माण झाले. महत्त्वाचे व्यापारी मार्ग (सार्थवाहपथ) याच जिल्ह्यातून गेल्याने व्यापारी महत्त्व वाढले. सुरत-बऱ्हाणपूर सुरत-नागपूर, नागपूर-आगा इत्यादी मार्ग. इ.स. २४० ते ४१९  पर्यंत अभिरांनी या प्रदेशावर राज्य केले. खान्देश प्राचीन काळापासून अभिरांची म्हणजे अहिरांची भूमी म्हणून ओळखली जाते. पुढच्या काळाचा आढावा घेण्यासाठी खानदेशात आणि त्यांच्या परिसरात, सीमांवर असलेल्या बौध्द लेणींचा आढावा घेऊ या.खानदेशातील अश्मयुगीन स्थळे.

 पुरातत्त्वीय उत्खनने : पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या शोधार्थ केलेली शास्त्रशुद्ध पद्धतीची उत्खनने. पुरातत्त्वविद्या या शास्त्राबाबत व पुरातत्त्वीय उत्खनने यांबद्दल तज्ञांत अद्यापही गैरसमज आहेत. कसेतरी खणून एखादी कलात्मक वा मूल्यवान वस्तू मिळविणे एवढाच उत्खननाचा उद्देश असतो, असे पूर्वी मानीत. या मतामध्ये उत्खननाच्या हेतूबद्दल जसा गैरसमज दिसून येतो, तद्वतच उत्खननात नशिबाचा भाग बराच आहे, ही कल्पना दृढमूल झाल्याचे आढळून येते. हे गैरसमज दूर होण्यासाठी विसाव्या शतकातील पुरातत्त्वविद्येचे शास्त्रीय स्वरूप यास कारणीभूत झाले परंतु अठराव्या- एकोणिसाव्या शतकांत मध्यपूर्व व इतरत्र केली गेलेली उत्खनने या गैरसमजाला कारणीभूत ठरली. या काळातील उत्खनने अशास्त्रीय होती. विशेषतः मध्यपूर्वेत उत्खनने म्हणजे गडबड, कोलाहल, मारामाऱ्या, बक्षिसांच्या लालसेने उपटून काढले गेलेले अवशेष, राजकीय पार्श्वभूमीशी संबंधित असलेले हेवेदावे व त्यातून झटपट केली गेलेली खुदाई, अवशेषांची पळवापळवी यांचे मूर्तिमंत चित्र होय. सायंकाळी प्रत्येक मजुराला सापडलेले उत्खनित अवशेष मांडून उत्खननाचा निदेशक त्याला पाहिजे तेच अवशेष निवडून घेइ व क्वचित एखाद्या मजुराला वा मुकादमाला खूष होऊन बक्षीसही देई. अशा उत्खननाची पद्धती इतिहासजमा झाली आहे. आता योजनाबद्ध उत्खनन व विविध शास्त्रांची मदत हे नवे स्वरूप उत्खननाला प्राप्त झाले आहे. त्याचप्रमाणे केवळ कलात्मक वस्तू मिळविणे वा फक्त त्यांचीच नोंद घेणे, ही अवस्थाही कालबाह्य झालेली असून  उत्खनन बारीकसारीक व सर्व प्रकारचा पुरावा मिळविण्यासाठी केले जाते. मानवी जीवन व त्या भोवतालची परिस्थिती यांचे आकलन होण्यासाठी सर्वंकष पुरावा मिळविणे, हे उत्खननाचे ध्येय निश्चित झाले असल्याने, विसाव्या शतकातील उत्खनने त्या आधीच्या काळात झालेल्या उत्खननांपेक्षा वेगळ्या स्वरूपाची आणि तंत्राची आढळून येतात.

यूरोपात सतराव्या-अठराव्या शतकांत झालेली उत्खनने प्रामुख्याने कलात्मक वस्तू मिळविण्यासाठी केली गेली. यांत अद्‌भुततेच्या वलयाबरोबर केवळ काही तरी नवा छंद अशीही रिकामपणाची एक झालर या प्रकारच्या संशोधनाला नकळत लागली गेली आहे. हे उत्खननात्मक संशोधनही मानवी इतिहासाच्या दृष्टीने पाहता अत्यंत मर्यादित काळाशी निबद्ध होते. ज्याबद्दल काही माहिती नाही, तो प्रागितिहासाचा काळ अशा तऱ्हेच्या छंदिष्ट उत्खननातून पूर्णपणे वगळला जात होता. त्यामुळे या उत्खननाच्या मर्यादा व त्यांची तांत्रिक कमतरता स्पष्टपणे उघड होते. इतिहास म्हणजे केवळ राजकीय वा कलाविषयक घडामोडी असे समीकरण मांडले गेल्याने पुरातत्त्वीय उत्खननाचे ध्येय मर्यादित राहिले असावे, परंतु राजकीय इतिहासाव्यतिरिक्त एखाद्या मानवी समूहाचा आर्थिक व सांस्कृतिक विकास का व कसा झाला, त्यामागची कारणे दर्शविणारा पुरावा विविध प्रकारच्या बारीकसारीक वस्तूंतूनही दृग्गोचर होऊ शकतो, ही जाणीव नव्हती. मानवी संस्कृती तांत्रिक प्रगती, दळणवळणाची साधने, समजरचना, अन्नोत्पादनाची अवस्था यांसारख्या बाबींवर अवलंबून असल्याने, या बाबींवर प्रकाश टाकणारा पुरावाही उत्खनन करून मिळविता येईल वा येतो ही जाणीवच आधीच्या काळातील उत्खनकांना नव्हती. म्हणूनच मानवी संस्कृतीचा विकास व तो विकास होण्यासाठी साहाय्यभूत ठरलेली परिस्थिती यांचा मागोवा घेणे, हे व्यापक ध्येय पुरातत्त्वीय उत्खननाचे मानले जाते. मानवाने बनविलेली वा वापरलेली प्रत्येक वस्तू त्यांची सांस्कृतिक व तांत्रिक ज्ञानाची अवस्था त्याचप्रमाणे त्यांच्या गरजा दर्शविते. या गरजा परिस्थितीशी निगडित असतात. मानवाने मागे ठेवलेल्या वस्तूरूप पुराव्यांवरून यांचे आकलन करून घेणे व त्यामागची कारणपरंपरा विषद करण्याचा प्रयत्न करणे, हे पुरातत्त्वीय उत्खननाचे ध्येय सर्वमान्य झाले आहे. या सांस्कृतिक इतिहासाच्या जाणकारीत एक गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ती ही की इतिहासाला कालमापनाची चौकट अपरीहार्य ठरते. त्याशिवाय उत्खनित पुराव्याचे महत्व शास्त्रीय दृष्ट्या कमी प्रतीचे ठरतेय पुरातत्त्वीय उत्खननात मिळालेला पुरावा तौलनिक दृष्ट्या कालमापित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. अशा कालमापनाला सापेक्ष कालमापन म्हणतात. एखादा अवशेष दुसऱ्या अवशेषापेक्षा जास्त प्राचीन वा अर्वाचीन आहे, हे ठरविणे स्तरीय संदर्भाने करता येते. यांव्यतिरिक्त कार्बन–१४ पोटॅशियम, आर‌्गॉन यांसारख्या अनेक शास्त्रीय पद्धतींच्या मदतीने निश्चित कालमापन करणे शक्य झाले आहे.

पुरातत्त्वीय उत्खननात सापेक्ष कालमापन दोन प्रमाणांच्या साहाय्याने करता येते : समस्थलत्व आणि अनु्क्रम.  एकाच थरात सापडलेल्या वस्तू बहुधा समकालीन असतात. अनुक्रमाच्या तत्वानुसार खालचा थर त्यावरील थरापेक्षा कालदृष्ट्या आधीचा. याचाच अर्थ असा, की खालच्या थरात सापडलेली वस्तू वरच्या थरातील वस्तूंपेक्षा कालदृष्ट्या आधीची ठरते. स्तरवार उत्खननात अवशेषांचा काळ वर उल्लेखिलेल्या तत्त्वांनुसार तौलानिक दृष्ट्या ठरविला जातो व उपलब्ध झालेल्या पुराव्यांची मांडणी सापेक्ष कालनिबद्ध केली जाते.

पुराव्याचे योग्य वर्गीकरण करून सापेक्ष कालनिबद्ध चौकट योजली नाही, तर त्या उत्खनित पुराव्याला काही अर्थ राहत नाही. म्हणूनच आधुनिक पुरातत्त्वीय संशोधनात स्तरनिबद्ध उत्खननाचा अवलंब केला जातो. पुराव्याच्या अनुक्रमाची नोंद केल्याशिवाय इतिहास हा खऱ्या अर्थाने इतिहास ठरणार नाही, त्याचप्रमाणे संस्कृतीच्या विकासाची वा अवनतीची मांडणीही करता येणार नाही. एकोणिसाव्या शतकातील उत्खननात सांस्कृतिक अनुक्रम योजण्याची दृष्टीच नसल्याने व उत्खननात केवळ चांगले व अखंड कलात्मक अवशेषच मिळविण्याचा प्रयत्न असल्याने, ही उत्खनने बरीचशी तोकडी व काहीशी विध्वंसक स्वरूपाची ठरली. संकुचित ध्येय विध्वंसक तंत्र आणि सर्वंकष पुरावा मिळाविण्याची उदासिनता यांमुळे या उत्खननांत प्राचीन संस्कृतींच्या फक्त काही अंगांचे दर्शन झाले परंतु त्या संस्कृतीचे सर्वांगीण दर्शन आणि तिच्या विकासाचा इतिहास उलगडण्यास मदत झाली नाही.

सांस्कृतिक जीवनाचे यथार्थ दर्शन मानवाने मागे ठेवलेला विविध स्वरूपाचा पुरावा करू शकतो. मात्र यासाठी उत्खनक अत्यंत जागरूक असावा लागतो, त्याचप्रमाणे त्याला विविध शास्त्रशाखांतील तज्ञांची मदत घ्यावी लागते. अशा तऱ्हेने अगदी काळजीपूर्वक जमा केलेला पुरावा मानवी जीवनाच्या विविध अंगांची त्याचप्रमाणे तत्कालीन नैसर्गिक परिस्थितीची माहिती करून देऊ शकतो. उदा., उत्खननात सापडलेली मृत्पात्रे–तत्कालीन गरजा, मृत्पात्रांच्या बनावटीचे तंत्र त्यांच्या भाजणीस वापरलेली पद्धती, आकारानुसार सांस्कृतिक संपर्क, रंगविलेल्या चित्रानुसार कलात्मकता, प्राणी, धार्मिक चिन्हे इत्यादींची माहिती, देशी व परदेशी बनावटीची मृत्पात्रे, विशिष्ट कामाकरिता वापरलेली मडकी आणि मृत्पात्रांवर उमटलेल्या प्रतिकृतीनुसार धान्याचे प्रकार वा कापडाचे प्रकार वा चटईचे प्रकार इत्यादी. मानवी दफनाचा पुरावा मिळाल्यास त्यातून दफनपद्धतीबद्दलचे संकेत, मृत्यूनंतरच्या जीवनाबद्दलच्या समजुती, दफनात ठवलेल्या इतर वस्तूंनुसार मृताची सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती, मृत व्यक्तीचे वय, लिंग व संभाव्य वंश आणि मृत्यूचे संभाव्य कारण यात बाबी जाणून घेता येतात. अलीकडे विविध शास्त्रांची मदत उत्खनित पुराव्याच्या अर्थबोधनाच्या कामी घेता येऊ लागली आहे. धातूच्या वस्तूंचे पृथक्करण करून त्या वस्तूच्या बनावटीचे तंत्र, तिची शुद्धता वा मिश्रण व तो धातू मिळविण्याचे संभाव्य स्थळ इत्यादींचे ज्ञान होऊ शकते. जनावरांची हाडे सापडल्यास त्यावरून माणसाळविलेल्या प्राण्यांचे प्रकार, त्यांचा मांसाकरिता उपयोग केला गेला असल्यास सापडलेल्या हाडांच्या कापणीनुरूप वापलेली हत्यारे, जनावरांचे कोणते भाग कोणत्या घरात सापडले त्यानुसार अन्नपद्धती व समाजाची आर्थिक रचना, हाडांच्या वा खुरांच्या वैशिष्ट्यांनुसार त्या प्राण्यांचा संभाव्य उपयोग इ. अनेक गोष्टींवर प्रकाश टाकता येऊ शकतो. धान्यावरून, अन्नपद्धती, धान्याची जात, हवामान इ. जाणून घेता येतात. मात्र याकरिता पुरावनस्पतिशास्त्रज्ञ, धातुशास्त्रज्ञ भूशास्त्रज्ञ, मानवशास्त्रज्ञ इ. अनेकांची मदत लागते. कार्बन –१४ व इतर पद्धतींनी कालमापन निश्चित केले असल्याने सांस्कृतिक अनुक्रमालाही जास्त निश्चिती देता येऊ लागली आहे.

आधुनिक उत्खनन-तंत्र स्तरनिबद्ध व क्रमनिबद्ध असते. स्तरवार उत्खननात एकाद्या स्थळी निरनिराळ्या काळांत वस्त्या झाल्याने प्रत्येक वस्तीच्या अवशेषांचे थर एकावर एक साठत जाऊन कालांतराने त्याचे पांढरीचे टेकाड निर्माण होते. एखाद्या वस्तीला आग लागली वा ती पुरामुळे नष्ट झाली, तर त्यातील घरे-दारे पडतात आणि या पडलेल्या घरांत अनेक वस्तू गाडल्या जातात. तिथे पुन्हा वस्ती होते तिचाही नाश झाल्यावर तिचे  अवशेष पहिल्या वस्तींच्या अवशेषांवर पडतात. अशा तऱ्हेने प्रत्येक वस्तीच्या अवशेषांचा थर निर्माण होतो. एकाच थरात सापडलेले अवशेष समकालीन ठरतात, तर खालच्या थरातील अवशेष वरच्या थरातील अवशेषांपेक्षा कालदृष्ट्या आधीच्या काळातले ठरतात. म्हणूनच स्तरवार उत्खननात सर्वांत खालच्या थरातले म्हणजे पहिल्या वस्तीचे अवशेष असतात व सर्वांत वरच्या थरातले अवशेष कालदृष्ट्या शेवटच्या वस्तीचे ठरतात.

स्तरनिबद्ध उत्खनन म्हणूनच अत्यंत काळजीपूर्वक करावे लागते. प्रत्येक थराचे स्वरूप त्याची घडन व त्या थराची व्याप्ती नीट समजून घेणे आवश्यक असते, त्या थराचा उत्खनित वास्तूशी असलेला संबंध अचूकपणे नोंदणे आवश्यक असते. उदा., घराचे अवशेष सापडल्यास, त्या घराच्या आधीचे थर, घराचे समकालीन थर व घरावरचे थर नीट बघून त्यांत सापडलेल्या वस्तूंचे स्वरूप व त्यांचा काळ ठरविता आल्यास, त्या घराचा काळही ठरविता येतो. साहचर्यानुरूप कालमापन हे तत्त्व उत्खननात महत्त्वाचे ठरते. थराच्या जाडीवरून वा केवळ खोलीवरून त्याचा काळ ठरविता येत नाही. काळ केवळ त्या थरात सापडलेल्या पुराव्यावरून व त्या थराच्या स्थानावरूनच ठरविता येऊ शकतो. थरांच्या स्वरूपावरून काही निष्कर्ष काढता येतात. उदा., मळईंच्या वा गाळवट मातीच्या पुराचा अंदाज बांधत येतो. जळलेल्या लाकडांच्या वा इतर अवशेषांवरून आगीची साक्ष पटते. विटांच्या बांधकामामुळे थरांना लालसर रंग येतो. किंबहुना अशा काळजीपूर्वक केलेल्या निरीक्षणानुसार विविध थरांतील विविध घडामोडींचा अंदाज घेता येऊन त्या घडामोडींचा अनुक्रमही लावता येतो. त्या त्या काळातील जीवनाचा जास्तीत जास्त मागोवा घेण्यासाठी प्रत्येक थरातील सर्व प्रकारचा, लहानसहान, छोटा मोठा पुरावा मिळविणे हाच स्तरीय उत्खननाचा मुख्य उद्देश आहे.

स्तरवार उत्खननाच्या विविध पद्धती प्रचलित आहेत. त्याचप्रमाणे उत्खननासाठी उपलब्ध असलेला पैसा व काळ आणि उत्खननासाठी लागणारा संपूर्ण संघ यांचाही उत्खननाच्या स्वरूपाशी संबंध लागतो.

उत्खनन एक प्रकारे शास्त्रीय विध्वंसच होय. कारण प्रत्येक थर व त्यातील पुरावा खणून काढणे याचाच अर्थ तो मूळ संदर्भातून अलग करणे हा होय. म्हणूनच प्रत्येक प्रकारच्या अवशेषांची अचूक नोंद करणे अत्यंत आवश्यक असते आणि ही नोंद त्रिमितीमापन पद्धतीने करावी लागते.

उत्खननाचे मुख्य प्रकार : त्रिमितीमापन करण्यासाठी निरनिराळ्या प्रकारे उत्खननाचे आयोजन करणे आवश्यक ठरते. उत्खनन प्रामुख्याने दोन प्रकारचे असते. एक, उदग्र उत्खनन व दोन, आयत उत्खनन. एखाद्या स्थळाचा सांस्कृतिक उत्क्रम जाणून घ्यावयाचा असल्यास उदग्र उत्खनन करण्यात येते. यात पांढरीच्या टेकाडाच्या सर्वांत उंच भागावर एक खड्डा आखून तो अगदी तळाच्या म्हणजे सर्वांत प्रथम वस्तीच्या थरापर्यंत खणण्यात येतो. अथवा एकच खड्डा न घेता टेकडाच्या माथ्यावर एक, उतारावर एक व पायथ्याजवळ एक असे तीन खड्डे योजून ते खणले जातात. यांना पायरी खड्डे असे संबोधिले जाते. यांत सर्वांत वरचा खड्डा उतारावरील खड्ड्यांच्या माथ्याच्या पातळीपर्यंत खणला जातो आणि उतारावरील  खड्डा पायथ्याच्या खड्ड्याच्या माथ्याच्या पातळीपर्यंत खणला जातो. पायथ्याचा खड्डा नैसर्गिक थरापर्यंत खणतात. यामुळे वेळ कमी लागतो आणि पहिल्या वस्तीपासून ते सर्वांत वरच्या म्हणजे शेवटच्या वस्तीपर्यंतचा अनुक्रम मिळतो. यामुळे त्या स्थळांच्या वस्त्यांचे स्वरूप व कालमर्यादा कळून येते, पण प्रत्येक वस्तीची व्याप्ती व संपूर्ण स्वरूप कळून येत नाही. यासाठी आयत उत्खननाची योजना आखणे श्रेयस्कर ठरते. प्रथम उदग्र उत्खनन व नंतर आयत उत्खनन करणे श्रेयस्कर ठरते. कारण उदग्र उत्खननातून सांस्कृतिक अनुक्रम जाणून घेतल्याशिवाय, आयत, उत्खनन करणे हानिकारक ठरते. आयत उत्खननात प्रत्येक वस्तीचे संपूर्ण स्वरूप कळण्यास मदत होते हे खरे असले, तरी त्याकरिता मोठा संघ, बराच पैसा व जास्त कालावधी लागतो. हे ध्यानात घेऊनच त्याची योजना करावी लागते.

उत्खननाची आखणी : प्रत्येक स्थळाच्या स्वरूपासुसार उत्खननाची आखणी करावी लागेते. उदा., स्तूपाच्या टेकाडाच्या उत्खननाची योजना, टेकडाच्या माथ्यावर एक व पायथ्याशी प्रत्येक दिशेला एक असे चार खड्डे योजून करणे फलदायी ठरते. यामुळे स्तूपाच्या माथ्यावर वास्तू–अवशेष व प्रदक्षिणापथाचे अवशेष यांचा मागोवा घेता येऊन त्या स्तूपाच्या स्वरूपाचा आणि त्याच्या परिघाचा व व्यासाचा अंदाज बांधण्यास मदत होते. महाश्मयुगीन शिळावर्तुळांचे उत्खनन वृत्तपाद पद्धतीने करण्यात येते. यात वर्तळाचे चार भाग करून त्यांतील एकमेकांसमोरचे भाग आधी खणण्यात येतात. यामुळे सलग छेद उपलब्ध होऊन शिळावर्तुळाची रचना व त्यात टाकलेल्या वस्तूंचा अनुक्रम कळून येतो. नगरीच्या स्थळाचे उत्खनन खड्ड्यांची जाळी आखून करण्यात येते. तटबंदीयुक्त नगरीचे उत्खनन तटबंदी व नागरी वस्ती यांना जोडणाऱ्या खड्ड्यांचे उत्खनन करून पूर्ण करण्यात येते. यामुळे तटबंदीच्या बंधणीतील विविध अवस्था व नागरी वस्तीच्या विविध अवस्था यांचा एकमेकींशी मेळ घालता येतो.

आधुनिक उत्खनन-तंत्र स्तरनिबद्ध व क्रमनिबद्ध व क्रमनिबद्ध असल्याने, उत्खननाच्या आखणीत निरनिराळ्या ठिकाणी छेद उपलब्ध करून ते शेवटपर्यंत टिकविणे महत्त्वाचे ठरते. कारण स्तरीय छेदांच्या उपलब्धीमुळेच निरनिराळ्या वास्तूंचा क्रम, त्यांचा सापेक्ष काळ व त्यांचा एकमेकींशी असणारा वा नसणारा संबंध कळून येण्यास मदत होते. याशिवाय असे संलग्न छेद ठेवण्यासाठी उत्खनित विभागांत पायरस्ते ठेवल्याने कोणत्याही विभागात पाहणीसाठी चटकन जाता येते.

आधुनिक उत्खननात व्हिलर पद्धतीनुसार खड्ड्यांची आखणी करण्याचा प्रघात पडला आहे. या पद्धतीत सबंध टेकाडावर लाकडी खुंट्या ठोकून चौरस खड्ड्यांच्या जाळीची आखणी केली जाते. अशा चौरसांत चारी बाजूंस मर्यादित जागा सोडून प्रत्यक्ष उत्खननास योग्य अशा खड्ड्यांची योजना केली जाते. या पद्धतीचे दोन फायदे असतात : पहिला फायदा, उत्खनन कोणत्याही दिशेने वाढविता येते आणि दुसरा फायदा, अनेक ठिकाणी स्तरछेद उपलब्ध होऊन उत्खननाच्या कोणत्याही भागात सुलभपणे या छेद भिंतींवरून जाता येते. ही पद्धती सर्वत्र मोठ्या प्रमाणावर अवलंबिली जात आहे.

उत्खनित खड्ड्याच्या दोन्ही बाजूंस समांतरपणे चौकनी लाकडी खुंट्या सु. पाव मीटर अंतरावर ठोकण्यात येतात. यामुळे शून्य खुंटीपासून मोजमापे घेणे सुलभ जाते. प्रत्येक अवशेषाचे त्रिमितिमापन करण्यास या खुंट्या अपरिहार्य ठरतात. खुंटीपासून लांबी, रुंदी व पातळीपासून खोली हे तीन घटक त्रिमितीमापनात येतात. प्रत्येक वेळी खड्ड्यांच्या माथ्यापासून खोली मोजणे अवघड जाते. म्हणून एका विशिष्ट पातळीपासून दर दीड मीटरवर वा एकेका मीटरवर खिळे, दोरा व पाणसळी यांच्या साहाय्याने गृहीतरेषा छेदाच्या भितींवर ठोकाव्यात. या गृहीतरेषांच्या साहाय्याने उत्खनित वस्तूची खोली मोजणे सुलभ जाते.

पुरातत्त्वीय उत्खननाचा मुख्य हेतू मानवी संस्कृतीच्या विकासाचा सर्वंकष पुरावा मिळविणे हा असल्याने, असा पुरावा प्राचीन वस्त्त्यांचे अवशेष असलेल्या टेकडावर कोणत्या ठिकाणी मिळेल याचा विचार, उत्खनन योजताना करणे आवश्यक ठरते. या दृष्टीने टेकडावरील सर्वांत उंच व अविकृत जागा निवडली जाते. यामुळे जास्तीतजास्त वस्त्यांचा पुरावा अविकृत स्वरूपात उपलब्ध होऊ शकतो. मात्र ही उंच जागा वा इतर योग्य स्थळ निवडण्याआधी त्या टेकाडाचा व त्याच्या परिसराचा परिघीय आलेख तयार करणे आवश्यक असते. या आलेखामुळे टेकडाच्या उंच-सखल पातळ्या ताबडतोब लक्षात घेऊन निरनिराळ्या जागी उत्खननाचा उद्देश ध्यानी घेऊन खड्ड्यांची आखणी करता येते.

उत्खनन सुरू करण्या आधी त्यासाठी आवश्यक असणारे अर्थसाहाय्य, उपकरणे व तज्ञांची संघटना यांची तयारी करणे आवश्यक ठरते. याशिवाय उत्खननाच्या काळात सदैव हजर असणारे निरीक्षकही मोठ्या संख्येने मिळवावे लागतात. यासाठी विद्यापीठातील पुरातत्त्व विद्या विषयातील स्नातकोत्तर विभागाचे विद्यार्थी, शिकाऊ निरीक्षक म्हणून उपयोगी पडतात. उत्खननाच्या निदेशकावर सबंध उत्खननाची योजना करणे, त्यात सुसूत्रता ठेवणे, अवशेषांची नोंदणी व्यवस्थित होत आहे, हे पाहणे व निरनिराळ्या तज्ञांकड़ून सुयोग्य ती मदत मिळविणे, त्याचप्रमाणे उत्खनन शिबिराची प्रशासनविषयक व्यवस्था चोख ठेवणे, या विविध कामांची जबाबदारी येऊन पडते.

उत्खननासाठी हाती घेण्यात येणाऱ्या खड्ड्याच्या कामाची सुरुवात अत्यंत काळजीपूर्वक करावी लागते. स्तरवार उत्खननात स्तरांचे स्वरूप अज्ञात असल्याने, योजलेल्या खड्ड्यांच्या एका कोपऱ्यात १ मी. × १ मी. असा भाग निवडून तो अत्यंत काळजीपूर्वक खणतात. या खणण्यातून पहिल्या थराचे स्वरूप जाणून घेतल्यावर मगच संबंध खड्ड्यात तो थर खणला जातो. त्यानंतर या लहान ‘चाचणी’ अथवा ‘नियामक’ खड्ड्यात खणून दुसऱ्या थराचे स्वरूप जाणून घेतले जाते. यामुळे थरांची म्हणजेच पर्यायाने स्तरांतील अवशेषांची सरमिसळ होत नाही व प्रत्येक थरातील अवशेष त्या त्या थरानुसार वेगळे ठेवता येतात.

उत्खनकाने प्रत्येक थराचे स्वरूप, त्याचे घटक, रंग, पोत आणि वैशिष्ट्ये यांची नोंद करणे आवश्यक असते. प्रत्येक थराचा माथा व बूड हे सुरीच्या टोकाने रेघ मारून स्पष्ट केले जातात व प्रत्येक थराला क्रमांक दिला जातो. त्या त्या क्रमांकाची चिठ्ठी प्रत्येक थरावर खिळ्याच्या साहाय्याने ठोकतात. उत्खनित खड्ड्याचा छेद सरळसोट ठेवणे आवश्यक असते त्यामुळे त्याचे छायाचित्रण करणे सुलभ जाते.

प्रत्यक्ष उत्खननासाठी कुदळ, फावडे, छोटे फावडे, सुऱ्या विविध प्रकारच्या कुंचले, ओळंबा, घमेली इ. साहित्य जरूर असते. सबंध खड्डा एकदम न खणता, त्याचे लहानलहान चौरस आखून ते खणले जातात. खणलेली माती अत्यंत काळजीपूर्वक चाळून, पाहून जे जे अवशेष मिळतील ते ते सर्व निवडून बाजून ठेवून त्या प्रत्येक अवशेषला चिठ्ठी बांधली जाते. या चिठ्ठीवर उत्खनित स्थलाचे नाव, दिनांक, वस्तूचा प्रकार ज्यापासून ती वस्तू बनविली गेली त्या पदार्थाचे  नाव, शून्य खुंटीपासूनची लांबी, रुंदी, खोली व स्तरक्रमांक इत्यादींची अचूक नोंद करणे आवश्यक असते.

काही वैशिष्ट्यपूर्ण अवशेषांची नोंदणी त‌त्‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌स्थलीच करणे आवश्यक असते. उदा., मानवी वा प्राण्यांचा सांगाडा, वैशिष्ट्यपूर्ण मृत्पात्री व नाणे याकरिता छायाचित्रणाचा व आरेखनाचा उपयोग केला जातो. या सर्वांची अचूक नोंद निरीक्षकाने आपल्या नोंदवहीत करणे महत्त्वाचे असते. सांगाड्यासारखा अद्वितीय पुरावा सापडल्यास शिकाऊ उमेदवारांना बाजूस करून जबाबदार निदेशकाने तो पुरावा अत्यंत काळजीपूर्वक उघडा करावा.

उत्खननात विशेषत: भारतीय आणि मध्यपूर्वेकडील भागांत मृत्पात्रांचे अवशेष फार प्रमाणात आढळतात. त्या प्रत्येकाला चिठ्ठी बांधून ठेवणे शक्य नसते व आवश्यकही नसते. याकरिता खापर चौकाची योजना केली जाते. लहानलहान दगड गोटे लावून एक चौरस मी. आकाराच्या चौकाची जाळी याप्रमाणे जाळ्या तयार करण्यात येतात. यांतील प्रत्येक चौरस एका थराचे प्रतिनिधित्व करतो. याप्रमाणे पहिल्या थरातील खापरे पहिल्या चौकात, दुसऱ्या  थरातील दुसऱ्या चौकात अशा तऱ्हेने टाकली जातात. ती क्षारविरहीत पाण्याने व मऊ कुंचल्याने साफ करून अभ्यासासाठी तेथेच ठेवली जातात. यानुसार कोणत्या थरात कोणती खापरे सापडली, त्यांची संख्या, पोत, त्यांवरील चित्रकारी, त्यांचे आकार, त्यांची  बनावट या सर्वांची माहिती करून घेता येते. वैशिष्ट्यपूर्ण व ज्यांचा आकार पूर्ण करत येईल, ती त्याच चौकात वेगळी ठेवली जातात. प्रत्येक खापरावर आतल्या पृष्ठभागावर ते खापर ज्या ठिकाणी सापडले त्याची पूर्ण नोंद व क्रमांक पक्क्या काळ्या शाईने सुबकपणे लिहिला जातो. अशा तऱ्हेने वृत्तांत लिखाणास योग्य अशी खापरे थरानुसार कापडी पिशव्यांत बांधून त्यांवर स्थलनिदर्शक चिठ्ठ्या बांधण्यात येतात.

उत्खनित पुराव्याचे आरेखन व छायाचित्रण अचूक व समजण्यास सुयोग्य त्याचप्रमाणे प्रत्यक्ष उत्खनित स्थळी करणे अपरिहार्य ठरते. इतर पुरावा अभ्यासासाठी इतरत्र हलविता येतो परंतु उत्खनित वास्तु- अवशेष तसे हलविता येत नसल्याने सुयोग्य प्रमाणात त्याचे आरेखनआलेख व छेद करणे क्रमप्राप्त ठरते.

उत्खननाच्या ठिकाणी प्राथमिक प्रयोगशाळा असणे फलदायी ठरते. काही अवशेष अत्यंत ठिसूळ अवस्थेत सापडतात. त्यांना तत्‌स्थलीच सुरक्षित करणे व मजबूत करणे आवश्यक असते. काही अवशेष– उदा., नाणी– त्याठिकाणी स्वच्छ करणे महत्त्वाचे ठरते. याकरिता मूलभूत रसायने व उपकरणे यांनी सुसज्ज क्षेत्रीय प्रयोगशाळा उभारणे अपरिहार्य ठरते.

प्रयोगशाळेप्रमाणेच छायाचित्रण कसे झाले आहे, हे ताबडतोब पाहण्यासाठी क्षेत्रीय छायाचित्र प्रक्रिया शाळा सुसज्ज असणे अत्यंत आवश्यक असते. उत्खनित पुराव्याचे छायाचित्रण केल्यावर ते चित्रण कसे झाले आहे हे प्रक्रिया् करून पाहण्या आधीच तो पुरावा खणून काढून संदर्भरहित केला गेला व छायाचित्रण चांगले झाले नाही, असे नंतर आढळून आले तर ती मोठी चूक ठरते. कारण तो पुरावा छायाचित्रणासाठी स्वस्थानी सुयोग्य संदर्भात पुन्हा ठेवता येत नाही. म्हणूनच छायाचित्रण, निदान महत्त्वपूर्ण अवशेषांचे, त्यात स्थळी करून ते यशस्वी झाले आहे किंवा नाही, हे ताबडतोब पारखून घेणे सयुक्तिक ठरते.

उत्खननात मानवाने बनविलेल्या वा वापरलेल्या अनेक प्रकारच्या वस्तू उपलब्ध होतात. वास्तू, अलंकार, मृत्पात्रे, शस्त्रे, दफने, खेळणी, धान्य वा धान्याचे ठसे, मातृका, मूर्ती, नाणी, जनावरांची हाडे, सूक्ष्म पराग अशा विविध तऱ्हेचा पुरावा सर्वसाधारणपणे उपलब्ध होतो. अर्थात हे सर्व त्या उत्खनित स्थळाच्या स्वरूपावर अवलंबून असते परंतु या विविध प्रकारच्या पुराव्यांचा अभ्यास व त्यांचा अर्थबोध एकाच तज्ञाला वा उत्खननाच्या निदेशकाला होईल, अशी शक्यता फार कमी असते. याकरिता उत्खननाच्या कामी विविध शास्त्रज्ञांची त्याचप्रमाणे तंत्रज्ञांची संघटना मदत अपरिहार्य झालेली आहे. सर्वेक्षक, छायाचित्रकार, आरेखक, यांबरोबर मृत्पात्रज्ञ, पुरावनस्पतीशास्त्रज्ञ, मानवशास्त्रज्ञ, इतिहासज्ञ, अभियंता, जतनशास्त्रज्ञ, पर्यावरणतज्ञ, भूवैज्ञानिक, रसायनतज्ञ, पुराभिलेखवेत्ता, प्राणिशास्त्रज्ञ इ. अनेकांची मदत लागते. याशिवाय उत्खनन शिबिराची व्यवस्था चोख ठेवणारे कारभारी, उत्खनित पुरावा नीट आवेष्टन करून बांधणारे तज्ञ, अर्थव्यवस्था सांभाळणारे कर्मचारी, त्याचप्रमाणे संपर्क अधिकारी यांचीही मदत पुरातत्त्वीय उत्खननाच्या कामी मोलाची ठरत आहे. पुरातत्त्वीय संशोधन हे एकट्यादुकट्याचे काम राहिले नसून ते सांघिक संशोधन झालेले आहे. याशिवाय सर्वसामान्य जनतेत या संशोधनाबाबत फार मोठे कुतुहल व जिज्ञासा उत्पन्न झाली असल्याने अशा संशोधनात उपलब्ध झालेली माहिती जनतेपर्यंत पोहचविण्याचे कार्य आवश्यक ठरलेले आहे.

पुरातत्त्वीय उत्खननाचे संपूर्ण वृत्तांत छायाचित्रांसह लवकरात लवकर प्रसिद्ध करणे व उत्खनन चालू असता प्रदर्शने भरवून विद्यार्थ्यांना व इतरांना त्या संबंधी माहिती देणे हे उत्खननाच्या प्रसिद्धीच्या दृष्टीने फार आवश्यक आहे. या दोन्ही बाबतींत पुण्याच्या डेक्कन कॉलेज ऑफ पोस्ट- ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूटने अत्यंत प्रशंसनीय कामगिरी बजाविली आहे.

पुरातत्त्वीय उत्खननांच्या बाबतीत भारताने बरीच प्रगती केली असली, तरी अद्याप या क्षेत्रातील संशोधनाला अधिक वाव आहे. जनरल अलेक्झांडर कनिंगहॅम, सर जॉन मार्शल, माधो स्वरूप वत्स, रावबहादूर का. ना. दीक्षित, सर मार्टिमर व्हीलर, अमलानंद घोष, बी. बी, लालं, म. न. देशपांडे, ह. धी. सांकलीया इ. पुरातत्त्वज्ञांनी या क्षेत्रात उल्लेखनिय कामगिरी केली आहे. पुणे, सागर, प्रयाग, वाराणसी, बडोदे, पाटणा व कलकत्ता येथील विद्यापीठांनी पुरातत्त्वीय उत्खनने भारतातील विविध भागांत केली असली, तरी पाश्चिमात्य राष्ट्रांच्या संशोधन संस्थांच्या तुलनेत तांत्रिक व शास्त्रविषयक बाबींत सुधारणा होण्यास बराच वाव आहे. भारतात फक्त अहमदाबाद व लखनौ येथेच कार्बन–१४ पद्धतीने कालमापन करणाऱ्या प्रयोगशाळा आहेत. इतर शास्त्रीय कालमापन पद्धतींचा वापर भारतात अद्यापि व्हावयाचा आहे. तसेच उत्खनित मातीतून ‘फ्लोटेशन’ तंत्राने धान्य बीजांचा वा परागांचा आढळ करून घेणे, हे तंत्रसुद्धा भारतात फार कमी प्रमाणावर आतापर्यंत केले गेले आहे. पर्यावरणीय संशोधन सुद्धा फारसे प्रगत झालेले दिसत नाही. संख्यातंत्र पृथक्करणावरून धातुविज्ञान, वसाहतविज्ञान इ. क्षेत्रांत अमेरिकन तंत्रज्ञ पुरातत्त्व संशोधनात मोलाची कामगिरी करीत आहेत. कदाचित भारतात झालेले आतापर्यंतचे उत्खनन बऱ्याच प्रमाणात प्राचीन भारतीय संस्कृती व प्राचीन अभिजात वाङ्‌मय यांच्या अभ्यासकांनी केल्यामुळे त्यांत शास्त्रीय दृष्टीकोन आला नसावा.

पुरातत्त्वीय उत्खनन-संशोधनात सागरी पुरातत्त्वविद्या या एका नव्या शाखेचा उदय झाला आहे. जमिनीखालच्या संशोधनाप्रमाणेच सागराच्या पोटात शिरून बुडालेल्या प्राचिन अवशेषांचा शोध घेणे, त्यांचे छायाचित्रण व आरेखन करणे, ही कामे सागरी पुरातत्त्वविद्या या शाखेकडून अपेक्षित आहेत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस इलायस स्टेडीएटिस या ग्रीक नावाड्याला क्रीट बेटाजवळ असलेल्या अंदिकिथिर या बेटानजीक समुद्रात बुड्या मारताना अचानकपणे समुद्रात बुडालेल्या रोमन अवशेषांचा शोध लागला. त्यानंतर भूमध्यसमुद्रातही या सागरी पुरातत्त्वाने बुडालेली अनेक रोमन जहाजे, मद्यकुंभ, पुतळे इत्यादींचा शोध लावला गेला.गेल्या काही वर्षांत फ्रान्स व इटलीच्या किनारपट्टीचे समुद्रात बुडालेल्या भागांचे शास्त्रीय नकाशे तयार करण्यात येऊन त्यांत प्राचीन काळी बुडालेल्या अनेक नावांची व जहाजांची जागा दाखविण्यात आली आहे. ॲल्फ्रेद मेरलँ, एम्.सी. हान आणि झाक-इन्ह कोस्तू या संशोधकांनी सागरी पुरातत्त्वाविषयक संशोधन अद्यापि झालेले नाही. ते झाल्यास काही प्राचीन बंदरांचा शोध लागू शकेल, असे तज्ञांचे म्हणणे आहे.

गेल्या दोन शतकांत विविध देशांत असंख्य उत्खनने झाली. त्यांपैकी शास्त्रीय व पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या दृष्टीने महत्त्वाची उत्खनने पुढील प्रमाणे होत : महत्त्वपूर्ण पुरावा व तांत्रिक अचूकपणा या दृष्टीने अन्यांग (चीन), अर (इराक), जेरीको (पॅलेस्टाइन), जोमोन (जपान), ट्रॉय (तुर्कस्तान), नॅकदा (ईजीप्त), तेरा अमाता (फ्रान्स) व पॉँपेई (इटली), भारतात कालिबंगा, अहाड व बागोर (राजस्थान), हस्तिनापूर, अहिच्छत्र (उत्तरप्रदेश), नावडातोडी (मध्यप्रदेश), इनामगाव (महाराष्ट्र), टेक्कलकोटा (कर्नाटक) ही उत्खनने उल्लेखनीय आहेत. (चित्रपट २९).

संदर्भ : 1. Atkinson, R. J. C. Field Archaeology, London, 1950.

2. Ceram, C. W. A Picture History of Archaeology, London,1958.

3. Charles- Picard, Gilbert, Ed. Larousse Encyclopedia of Archaeology, New York, 1972.

4. Clark, G. Prehistoric Societies, London, 1965.

5. Crawford O. G. S. Archaeology in the Field, London, 1953.

6. Daniel, Glyn, A Hundred and Fifty Years of Archaeology, London, 1972.

7. Leone, M. P. Ed. Contemporary Archaeology, London, 1975.

8. Roy, S. Indian Archaeology from Jones to Marshal : Ancient India No.9, Delhi. 1953.

9. Taylo, Joan du Plat, Marine Archaeology, London, 1965.

10. Wheeler, R. E. M. Archaeology from the Earth, London, 1961.

११. देव, शां. भा. पुरातत्त्वविद्या, पुणे, १९७६.

देव, शां. भा.

पुरातत्त्वीय उत्खनने

पुरातत्त्वीय उत्खनने

जोर्वे संस्कृती

अंतर्गत दाखल केले

पूर्व-आधुनिक कला

प्रथम प्रकाशित

२९ ऑगस्ट २०२३

दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या मध्यापासून ते इ.स. १००० पर्यंत चाल्कोलिथिक काळात , जोर्वे संस्कृती ही सध्याच्या महाराष्ट्रात केंद्रित असलेली एक सांस्कृतिक मालिका आहे. ही संस्कृती माळवा संस्कृतीशी जोडलेली होती आणि त्यानंतर आली आणि असे मानले जाते की माळवा संस्कृती समुदायांच्या दख्खन प्रदेशात स्थलांतरातून ती उद्भवली आहे, जिथे ते विद्यमान नवपाषाण कृषी समुदायांच्या संपर्कात आले, ज्यामुळे सांस्कृतिक संश्लेषण झाले. या संस्कृतीचे पुरावे प्रथम १९५०-५१ मध्ये महाराष्ट्रातील जोर्वे येथे उत्खननादरम्यान सापडले, ज्यावरून या संस्कृतीचे नाव पडले आहे. 

मध्य महाराष्ट्रातील प्रवरा-गोदावरी खोरे हे जोर्वे संस्कृतीचे केंद्र मानले जाते. ही संस्कृती सध्याच्या महाराष्ट्राच्या बहुतेक भागात पसरली होती, किनारी कोकण प्रदेश वगळता, पूर्वेला विदर्भातील पूर्णा खोऱ्यापासून पश्चिमेला पुण्याजवळील थेऊरपर्यंत आणि उत्तरेला खानदेश प्रदेशापासून दक्षिणेला वरच्या कृष्णा खोऱ्यापर्यंत पसरलेली होती. संस्कृतीची सर्वात प्रमुख ठिकाणे म्हणजे दैमाबाद, नेवासा, बहल, प्रकाश, चांडोली, सोनगाव, थेऊर आणि इनामगाव, ज्यामध्ये प्रकाश, दैमाबाद आणि इनामगाव हे वस्ती क्षेत्राच्या बाबतीत सर्वात मोठे होते. प्रमुख ठिकाणे नदीच्या खोऱ्यात होती, ज्यात तापी खोऱ्याजवळ प्रकाश, गोदावरी खोऱ्यात दैमाबाद आणि भीमा खोऱ्यात इनामगाव होते. 

ही संस्कृती त्याच्या विशिष्ट मातीकामासाठी ओळखली जाते, जी पूर्वीच्या मालवा संस्कृतीपेक्षा अधिक परिष्कृत दर्जाची होती. जोर्वे संस्कृतीची मातीकाम दोन प्रकारची होती - वैशिष्ट्यपूर्ण काळी-लाल मातीकाम आणि खरखरीत लाल किंवा राखाडी भांडी. पहिली मातीकाम जलद चाकावर फिरवलेल्या आणि चांगल्या प्रकारे बेक केलेल्या बारीक कापडाची होती. या मातीकामाच्या लाल/नारिंगी पृष्ठभागावर काळ्या रंगद्रव्यात भौमितिक नमुन्यांचा रंग होता. या शैलीमध्ये बनवलेल्या वस्तूंमध्ये कॅरिनेशनसह अवतल बाजू असलेला वाडगा, भडकणारे तोंड असलेल्या नळीच्या आकाराचा लोटा आणि उंच मानेचे भांडे यांचा समावेश होता. लाल किंवा राखाडी भांडी खरखरीत कापडाने बनवली जात असे आणि साठवणुकीच्या भांड्या, वाट्या, बेसिन आणि वातीसाठी कोनाड्या असलेले दिवे यासारख्या दैनंदिन वस्तूंसाठी वापरली जात असे. लाल किंवा राखाडी भांड्यांना कधीकधी काठावर लाल गेरूने प्रक्रिया केली जात असे, तर खरखरीत भांड्यांवर छेदन आणि अ‍ॅप्लिक नमुने होते. विद्वानांचे असे मत आहे की दोन्ही प्रकारच्या मातीकामांवर अनुक्रमे मालवा आणि दक्षिणेकडील नवपाषाण संस्कृतींचा वेगळा प्रभाव दिसून येतो. 

जोर्वे संस्कृतीतील कुंभारकाम करणारे कारागीर एका विशेष भट्टीचा वापर करत असत, जी दगडी पायावर बांधलेली मातीची एक मोठी कुंड होती, ज्याचा व्यास १.७५ मीटर होता. अग्निकुंड भट्टीच्या पायथ्याशी होता आणि त्यावर वरून ६० मीटर खोलीवर मातीच्या गाद्या ठेवल्या होत्या. गरम वायूसाठी आउटलेट हवेच्या नळ्या आणि खोबणी तसेच मातीच्या गाद्यांवर छिद्रांच्या स्वरूपात प्रदान केले गेले होते. 

जोर्वे संस्कृतीची घरे मालवा संस्कृतीच्या घरांचे अनुकरण करत होती, ज्यामध्ये आयताकृती आराखडे, भिंती आणि शंकूच्या आकाराचे बांधकाम होते. घरांमधील अंतर गल्ल्यांचे सीमांकन करण्यात काही प्रमाणात नियोजन असल्याचे सूचित करते. इनामगाव येथे, वस्तीचा पश्चिमेकडील भाग कारागिरांचे निवासस्थान म्हणून काम करत होता, उत्खननात कुंभारकाम, हस्तिदंती कोरीवकाम, तांबे आणि सोने आणि चुना बनविण्याचे काम करणारे तज्ञ असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. इमारतींच्या दुरुस्तीच्या पुराव्यावरून इनामगावच्या मध्यवर्ती भागातील घरे कदाचित श्रीमंत व्यक्तींची असतील. दैमाबादमध्ये मातीपासून बनवलेल्या बुरुजासह तटबंदीच्या भिंतीचेही अवशेष होते. 

शेती, शिकार आणि मासेमारी हे उदरनिर्वाहाचे प्राथमिक स्रोत होते. बार्ली आणि गहू ही मुख्य पिके होती आणि पाळीव प्राण्यांमध्ये गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या आणि डुक्कर यांचा समावेश होता. पाळीव आणि शिकार केलेले दोन्ही प्राणी खाल्ले जात होते आणि इनामगाव येथे आढळणाऱ्या मोठ्या अग्निकुंड्यांमध्ये शिजवले जात होते. 

या संस्कृतीत प्रामुख्याने दगडी हत्यारे वापरली जात होती आणि त्यात विशेष ब्लेड आणि फ्लेक उद्योग होता, ज्यामध्ये चाल्सेडनी आणि अ‍ॅगेट सारख्या साहित्याचा वापर केला जात असे. तांबे आणि कांस्य यांचा वापर मर्यादित होता आणि त्यात कुऱ्हाडी, माशांच्या हुक, छिन्नी आणि चाकू यासारख्या अवजारांचा समावेश होता. इनामगावच्या जागेवरून चाल्सेडनीमधून तांबे काढण्यासाठी बांधलेल्या एका विशेष भट्टीचे पुरावे मिळाले, जे सध्याच्या इस्रायलमध्ये उत्खनन केलेल्या कांस्ययुगीन भट्टींशी शैलीत्मक साम्य दर्शवते. संस्कृतीच्या कलाकृतींमध्ये सूक्ष्म दगड, तांब्याच्या वस्तू, मणी आणि टेराकोटाच्या मूर्तींचा समावेश होता. टेराकोटाच्या कलाकृतींमध्ये घोड्याने ओढलेल्या रथाचे चित्रण करणारा एक सिलेंडर सील होता. वैयक्तिक दागिन्यांमध्ये कवच, हस्तिदंत आणि तांब्याच्या बांगड्या तसेच चाल्सेडनी, अ‍ॅगेट, जास्पर आणि कार्नेलियनपासून बनवलेले दागिने समाविष्ट होते.

विद्वानांच्या मते, सोनेकाम आणि हस्तिदंतीतील कारागिरांची उपस्थिती, तसेच दागिन्यांमध्ये शंखाचा वापर यावरून असे सूचित होते की जोर्वे संस्कृतीचा आसपासच्या प्रदेशांशी संपर्क होता. शंख कच्छ आणि कोकण किनाऱ्यांवरून आला असावा आणि हस्तिदंत आणि सोने सध्याच्या कर्नाटकातून आले असावे. इनामगाव आणि दैमाबाद ही मातीकामाची केंद्रे देखील असू शकतात, जी संस्कृतीच्या इतर ठिकाणी वस्तूंचा पुरवठा करत असत. मध्य प्रदेशातील नवदातोली आणि कर्नाटकातील टी नरसीपुरा येथे जोर्वे मातीकामाची उपस्थिती उत्तर आणि दक्षिणेकडील प्रदेशांशी सांस्कृतिक संबंध असल्याचे सूचित करते. 

या ठिकाणाहून सापडलेल्या काही टेराकोटाच्या वस्तूंना धार्मिक किंवा धार्मिक महत्त्व असल्याचे मानले जाते. इनामगाव आणि नेवासा येथे भाजलेल्या आणि न भाजलेल्या मातीपासून बनवलेल्या मूर्ती आढळल्या, ज्या महिलांच्या आकृत्या दर्शवितात असे मानले जाते. नेवासा येथे सापडलेल्या एका उल्लेखनीय आकृतीचा आकार देठासारखा होता, ज्याच्या वरच्या बाजूला डोके दर्शविणारा एक चिमटा होता, छाती दर्शविणारी चिमटा असलेली माती आणि हातांसाठी वक्र आकृत्या होत्या. या व्यतिरिक्त, त्या ठिकाणी बैल, डुक्कर, घोडा आणि घुबड यांच्या मूर्ती सापडल्या. इनामगाव येथे, एका घरात दोन आकृत्या सापडल्या, ज्यांचे स्तन हे एकमेव तपशीलवार शारीरिक वैशिष्ट्ये होती; त्यापैकी एक आकृती एका अंडाकृती पात्रात बसवली होती ज्यावर डोके नसलेली मादी मूर्ती आणि बैल ठेवण्यात आला होता. विद्वानांच्या मते, दोन्ही मादी मूर्ती देवीचे चित्रण मानल्या जाऊ शकतात. डोके नसलेल्या मूर्ती आणि बैलाच्या शरीरावर देखील कोनाडे होते जे एकत्र जोडल्यावर बैलावर बसलेली मूर्ती दर्शवितात. 

त्यांनी मुलांसाठी कलश दफन करण्याची पद्धत अवलंबली. प्रौढांना लांब स्थितीत पुरले जात असे आणि त्यांचे पाय घोट्याच्या खाली कापले जात असत, कदाचित व्यक्तीचा आत्मा जिवंत जगात जाऊ नये म्हणून. दफन खड्ड्यांमधून रंगवलेल्या जोर्वे भांड्यांचे पुरावे देखील मिळाले ज्यामध्ये मृतांसाठी अन्न आणि पाणी ठेवले गेले असावे.

सुमारे १००० ईसापूर्व या संस्कृतीचा अचानक ऱ्हास सुरू झाला, जो फक्त इनामगाव येथेच सुरू राहिला, जिथे मातीकाम आणि वस्त्यांमध्ये दर्जा आणि घरांच्या आकारात घसरण झाल्याचे संकेत दिसू लागले. विद्वानांच्या मते, ही घसरण वाढत्या दुष्काळ किंवा दुष्काळासारख्या हवामान घटनेचा परिणाम असू शकते, ज्यामुळे लोकसंख्येचे स्थलांतर झाले असावे. याव्यतिरिक्त, काळ्या आणि लाल भांड्यांच्या उपस्थितीवरून विद्वान दक्षिण दख्खनशी सुमारे ८०० ईसापूर्व संपर्क साधण्याचा सल्ला देतात. 

thinkmaharashtra.com

जोर्वे-नेवासे संस्कृती (Jorve-Newase Civilization) | थिंक महाराष्ट्र

See author's posts

10–12 minutes

हाताशी एक आठवडा होता. अचानक अहमदनगरला जायचे ठरवले. दोन दिवस अहमदनगरमध्ये काढायचे आणि नंतर आजूबाजूला फिरायचे असा बेत होता. नगरमध्ये फिरून झाले मग विचार केला की या फेरीत जोर्वे, नेवासे अशी दोन गावेही पाहून घ्यावी. नकाशावर पाहिले, अंतरही फार नव्हते. अनेक वर्षांपासून ती गावे पाहायचे राहून गेले होते. अगदी राहूरीपर्यंत येऊनही नेवाशाला जाणे झाले नाही. नेवाशाला जाऊन पैसाच्या खांबापाशी थोडा वेळ बसायचे होते. यज्ञाच्या राखेत लोळल्यावर, धर्मराजाच्या मुंगुसाच्या अंगाला जसे चारदोन सोन्याचे कण चिकटले होते, तसे पैसाच्या खांबापाशी सापडलेच चारदोन बावनकशी शब्द तर गोळा करायचे होते.

बरोबर चार मैत्रिणी होत्या. नगरमध्ये फिरून झाल्यावर, नेवाशाला जाऊन मुक्काम करायचे ठरले. लगेच निर्णयाची अंमलबजावणी झाली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठून कवी आणि तत्त्वज्ञ असलेल्या महाराष्ट्राच्या माऊलीला वंदन केले. चार घटका तिथे टेकलो. आजूबाजूच्या लोकांशी बोलण्यात वेळ गेला. नेवासे गाव म्हटले तर इतर चार गावांसारखे आहे. पण पैठणला जसा एकनाथांच्या अस्तित्वाचा गंध आहे तसा नेवाशाला ज्ञानेश्वरांच्या अस्तित्वाचा आभास आहे. तसा तो आळंदीतही आहे. ज्ञानदेवांनी इथे ज्ञानेश्वरी लिहिली हे नेवासे गावाचे महत्त्व आहेच पण त्याच बरोबर या गावात ताम्रपाषाण युगातल्या मानवाच्या वसाहतींचा पुरावा सापडला आहे, ही बाब आमच्यासाठी आकर्षणबिंदू होती.

महाराष्‍ट्रातल्या आद्य मानवी वसाहतींची संस्‍कृती ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृती म्हणून ओळखली जाते. ही दोन्ही गावे प्रवरा नदीच्या काठी आहेत. नेवाशाला जिथे उत्खनन झाले आहे ती जागा परतीच्या प्रवासात पाहावी असा विचार करून नकाशावर आधी जोर्वे गावाचा रस्ता शोधायला सुरुवात केली. तेवढ्यात जोर्वेच्या आधी दायमाबाद अशी पाटी दिसली. दायमाबाद हा देखील त्या संस्कृतीतला एक महत्त्वाचा पाडाव. मग आणखी पुढचे काहीच दिसेना. गाडी सरळ दायमाबादच्या दिशेने वळवली. दायमाबाद संगमनेरपासून आठ किलोमीटर अंतरावर, प्रवरा नदीच्या काठी वसलेले आहे. तिथेही ताम्रपाषाण युगातली मातीची भांडी आणि गारगोटीच्या पातळ तुकड्यांची हत्यारे सापडली आहेत. पण संपूर्ण महाराष्ट्रात अशा प्रकारचा पुरातन कालाचा पुरावा पहिल्यांदा जोर्वे येथे सापडला. नंतर नेवासे येथे झालेल्‍या उत्‍खननात ह्या संस्‍कृतीवर अधिक प्रकाश पडला म्‍हणून या संस्कृतीचे नाव ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृती ! ह्या संस्कृतीचा काळ साधारण ख्रिस्‍तपूर्व बाराशे ते पंधराशे वर्षे असावा. इथे सापडलेली भांडी वैशिष्‍ट्यपूर्ण आहेत. ही मातीची भांडी तुलनात्‍मकदृष्‍ट्या पातळ आहेत. भट्टीमध्‍ये उत्‍तम प्रकारे भाजलेली असल्‍यामुळे त्‍यांचा धातूच्‍या भांड्यांप्रमाणे टणटण् आवाज येतो. विटकरी रंगाच्‍या त्या भांड्यांवर इतर पुरातत्त्वीय ठिकाणी आढळणाऱ्या भांड्यांप्रमाणे प्राण्‍यांची चित्रे काढलेली आहेत. क्‍वचित एखाद्या भांड्यावर स्‍वस्तिकाचे चिन्‍ह काढलेले आहे. असे स्‍वस्तिकाचे चिन्‍ह हे महाराष्‍ट्रात इतरत्र किंवा दक्षिण भारतात सापडण्याआधी येथेच प्रथम आढळून आले आहे.

दायमाबादला गावात शिरताना एका टपरीवर पुरातत्त्वीय उत्खनन झालेली जागा कुठे आहे याची चौकशी केली. त्यातल्या एकाने गावाबाहेरच्या रस्त्याच्या दिशेने हात उडवला आणि पुस्ती जोडली, ‘आता तिथे काहीच नाही, मॅडम.’ उत्खननाची जागा सापडायला काही अडचण आली नाही. पुरातत्त्व खात्याचा नेहमीप्रमाणे गंजका, निळा बोर्ड दिसला. जागेला कुंपण आणि उघडे फाटक होते. गाडी सहज आत गेली. पहारेकरी, गाईड वगैरे कोणी आजूबाजूला नव्हते. गाडी आत जातच राहिली. पण मग थोडे पुढे गेलो की नाही, तेवढ्यात एक तरूण माणूस मोटरसायकलवर मागोमाग आला आणि आम्ही कोण, कशाला आलो वगैरे चौकश्या करायला लागला. ज्या टपरीवरून आम्ही पुढे आलो होतो तिथून त्याला खबर गेली होती. पांढरी इनोव्हा गाडी असल्यामुळे सरकारी पाहुणे असावेत अशा समजुतीने तो घाईघाईने आला होता. आम्ही साधे टुरिस्ट आहोत आणि केवळ कुतूहलापोटी उत्खननाची जागा बघायला आलो आहोत असे म्हटल्यावर तो निवांत झाला आणि स्वत:हून आमच्या बरोबर फिरायला लागला. हा दायमाबादच्या उत्खननात सहभागी असलेल्या लाल हुसेन पटेल यांचा मुलगा होता. दायमाबादला 1958-59 पासून 1978-79 पर्यंत चार वेळा उत्खनन झाले आहे. आता ही ‘साईट’ (स्थळ) बंद करण्यात आली आहे.

संस्‍कृतीविषयी इंग्लिशमधून बोलताना दोन वेगवेगळे शब्‍द वापरले जातात – कल्‍चर आणि सिव्हिलायझेशन. सिव्हिलायझेशन हा सिव्हिल म्‍हणजे नागर होण्‍याच्‍या दिशेने झालेला प्रवास, प्रक्रिया आहे तर कल्चर हा त्‍या प्रक्रियेचा आविष्‍कार आहे. मराठीमध्‍ये सरसकट संस्कृती हा एकच शब्‍द वापरला जातो. पण ‘सिंधु संस्‍कृती’ आणि ‘मराठी संस्‍कृती’मधल्‍या ‘संस्‍कृती’ या शब्‍दांच्‍या अर्थामधला फरक संदर्भाने माहीत असतो. नागरीकरण याचाच अर्थ रानटी अवस्‍थेकडून सुसंस्‍कृत होण्‍याची प्रकिया. जीवनाच्‍या विविध अंगांवर होणारे संस्‍कार. सामाजिक, राजकीय, धार्मिक आणि त्‍याबरोबर तंत्रज्ञानामध्‍ये होणारे बदलही.

महाराष्‍ट्रापुरते बोलायचे झाले तर या नागरीकरणाच्‍या प्रवासाच्‍या दिशेने सुरुवात सुमारे दोन ते तीन लाख वर्षांपूर्वी झाली. इथल्या अतिप्राचीन मानवी वसाहतीचे तीन कालखंड पडतात. अश्मयुग, ताम्रपाषाणयुग आणि लोहयुग. इथल्‍या माणसांनी, त्‍यांना मराठी म्‍हणता येणार नाही कारण मराठी ही आपली ओळख जेमतेम बाराशे-तेराशे वर्षे जुनी आहे. आद्य अश्मयुगात म्हणजे साधारण दोन लाख वर्षांपूर्वी तयार केलेल्‍या दगडी हत्‍यारांचे अवशेष गोदावरी, प्रवरा, मुळा-मुठा, तापी, पूर्णा, वर्धा इत्‍यादी अनेक नद्यांच्‍या काठी सापडले आहेत.

ताम्रपाषाण युगात शेतीची माहिती असलेल्‍या, तांब्‍याची आणि दगडी हत्‍यारे वापरणाऱ्या टोळ्या इथे स्‍थायिक झाल्‍या होत्या. ती माणसे गवताने शाकारलेल्‍या कुडाच्‍या झोपडीत राहात होती. शिकार, शेती, पशुपालन, मासेमारी ही त्‍यांच्‍या उपजिविकेची साधने. हे आद्य शेतकरी. गहू, तांदुळ, ज्‍वारी, डाळ अशी धान्‍ये पिकवत असत. जनावरांचे मांस खारवून वाळवून ठेवत असत आणि अंगणात एक खड्डा करून त्‍यात मांस भाजत असत. धान्‍य कुटले जात असे आणि त्‍यासाठी दगडी खल वापरत असत. धान्‍य दळण्‍याचे जाते आपल्‍याकडे इजिप्‍तमधून उशीरा आले. या इजिप्शीयन जात्‍याची वरची तळी उभट असून जड असते. दोन्‍ही तळी सारख्‍या असणारे जाते हे इजिप्शीयन जात्‍याचे विकसित रूप आहे. ‘जोर्वे-नेवासे’ संस्‍कृतीमध्‍ये मृतांना रांजणात घालून पुरण्‍याची पद्धत होती. दफन करताना मोठमोठ्या दगडी शिळांचा आणि फरश्‍यांचा वापर करत असत. मृतांचे स्‍मारक म्‍हणूनही शिळावर्तुळे उभारत. महाराष्‍ट्रभर अनेक ठिकाणीही अशी शिळावर्तुळे आढळून येतात. मृतांच्‍या शेजारी त्‍यांच्‍या परिस्थितीप्रमाणे भांडीकुंडी ठेवत असत. नेवाशाला एक तांब्‍याच्‍या मण्‍यांची माळ रेशमाच्‍या आणि सुताच्‍या धाग्‍यात गुंफलेली सापडली. अशा प्रकारे रेशीम आणि सूत यांचे संमिश्र सूत भारतात प्रथमच सापडले. आद्य शेतकऱ्यांच्‍या भरभराटीला आलेल्‍या या वसाहती वातावरणातल्‍या बदलामुळे इसवी सनपूर्व पाचशेच्‍या आसपास नष्‍ट झाल्‍या असाव्‍यात.

दायमाबादची वसाहत हे उत्तर हडप्पाकालीन संस्कृतीचे स्थळ आहे. तेथे टेराकोटाचे तीन शिक्के (सील) सापडले आहेत, ज्यांच्यावर सिंधू संस्कृतीच्या लिपीतले चिन्ह आहे. मातीच्या भांड्यांच्या काही तुकड्यांवरही सिंधू लिपीतली चिन्हे सापडली आहेत. दायमाबादच्या परिसरात हिंडत असताना हा सर्व इतिहास पाठीशी होता. पटेल यांचा मुलगा घरांची जोती, चपट्या विटांची विहीर, नदीच्या बाजूच्या बांधाचे अवशेष अशा सगळ्या जागा उत्साहाने दाखवत होता. त्याच्या माहितीनुसार इथे सापडलेले अवशेष अनेक ट्रक्समधे भरून पुण्याला नेले. पुण्याला ते नेमके कोणाच्या ताब्यात आहेत याविषयी त्याला माहिती नव्हती. आता ही साईट बंद करण्यात आली आहे तरी खापराचे तुकडे सगळीकडे पसरलेले होते. साडेतीन हजार वर्षांपूर्वीच्या विहिरीत डोकावून पाहताना एक सूक्ष्म थरार जाणवला खरा !

दायमाबादच्या बाबतीत एक नाट्यमय घटना घडली होती. 1974 मध्ये छबू लक्ष्मण भील नावाच्या शेतकऱ्याला त्याच्या शेतातले एक झुडूप मुळासकट काढताना, त्याच्या मुळाशी चार ब्रॉन्झच्या मूर्ती सापडल्या. त्या घेऊन तो गावातले सुशिक्षित आणि सामाजिक कार्यात भाग घेणाऱ्या लाल हुसेन पटेल यांच्याकडे गेला. त्यांनी त्या वस्तू  भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागापर्यंत पोचवल्या. त्यात एक रथ किंवा बैलगाडी म्हणता येईल असे शिल्प होते. दोन बैल जोडलेल्या या गाड्यावर एक माणूस उभा आहे आणि गंमत म्हणजे गाडी आणि बैल यांच्या मधल्या दांड्यावर एक कुत्रा आहे. याखेरीज हत्ती, म्हैस आणि गेंडा यांचेही गाडे आहेत. त्यातले रथाचे शिल्प सध्या राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली येथे आहे तर बाकी शिल्पे मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तुसंग्रहालयात आहेत.

दायमाबादच्या परिसरात हिंडून झाल्यावर आम्ही पटेल यांच्या घरी गेलो. एम. एन. देशपांडे, एस. आर. राव आणि एस. ए. साळी या तिन्ही पुरातत्त्व शास्त्रज्ञांबरोबर त्यांनी दायमाबादच्या उत्खननात भाग घेतला होता. भारतीय पुरातत्त्व विभागाला सादर करण्यात आलेल्या संपूर्ण अहवालाची प्रत त्यांच्यापाशी होती. ती अपूर्वाईने पाहिली. चहापाणी झाले, घरातल्या लोकांशी गप्पा झाल्या आणि मग तिथून निघालो.

दायमाबादच्या अनुभवाने मग अतिशय उत्साहाने जोर्वे गावात पोहोचलो. तिथेही गावाबाहेर विचारल्यावर पहिली प्रतिक्रिया ‘आता इथे काही नाही’ अशीच होती. तसेच रेटून गावात गेलो. भोवती माणसे जमली, त्यांना विचारले, ‘उत्खननाची साईट कुठे आहे?’ उत्तर आलं. ‘तुम्ही उभ्या आहात तिथेच.’ काहीशा आश्चर्याने आणि काहीशा दु:खी मनाने पायाखाली पाहिले, आजुबाजुला नजर टाकली. तर भराव टाकून लोकांनी छान घरं बांधलेली होती. साईट बंद झाल्यावर तिथे सगळीकडे एकमजली, दुमजली घरांची दाटी झालेली होती. सर्व अवशेष काढून इतरत्र नेल्यावर रिकामे खड्डे ठेवून काय करायचे हा विचार कदाचित योग्यच असेल तरी काहीतरी हरवल्यासारखे वाटले. महाराष्ट्रातल्या ‘पहिल्या मानवी वसाहतींपैकी एक’ असलेल्या जागी, त्या वसाहतीचे अवशेष नाहीत. किंवा कदाचित असेही असेल की वसाहतीच्या जागी आणखी एक वसाहत उभी राहिली. कालचक्र चालू राहिले. ‘मातीवर चढणे एक नवा थर अंती!’

गंमत अशी आहे की महाराष्‍ट्राचा इतिहास म्‍हटला की इथल्या माणसांची दृष्‍टी चारएकशे वर्षांपलीकडे जात नाही. अर्थात ह्या चारशे वर्षांच्‍या इतिहासाच्‍या खाणाखुणाही फार प्रेमाने जपल्या जातात असे नाही. इतिहासामध्‍ये रस असणा-यांसुद्धा जोर्वे, नेवासे, प्रकाशे, सोनगाव, इनामगाव ही नावे अभावानेच माहीत असतात. अनेक ठिकाणी मृतांचे स्‍मारक म्‍हणून उभारलेली शिळावर्तुळे आहेत, सतींच्या शिळा आहेत, वीरगळ आहेत पण गावात रहाणा-या लोकांना त्यांचा संदर्भ माहीत नसतो. अज्ञानच नाही तर अनास्थाही असते. कोणीतरी बालबुद्धीने या शिळांना शेंदूर फासतो आणि मग पुढे पिढ्यानपिढ्या त्यांच्यावर शेंदराचे थर चढत जातात. दगडावर चढलेले असोत की बुद्धीवर; हे चिकट थर खरवडणे तसे अवघडच.

– सुनंदा भोसेकर 9619246941 sunandabhosekar@gmail.com

संदर्भ: महाराष्ट्रातील पुरातत्त्व- हसमुख धी. सांकलिया, मधुकर श्री. माटे

महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळ, मुंबई. (1976)

जोर्वे

श्री क्षेत्र जोर्वे दत्त जयंती उत्सव

जोर्वे संस्कृती एक पुरातत्वीय रहस्य

##############

वरून रांगडा कणखर काळा ओबडधोबड मातीचा;

अंतरात परी संत नांदती बोल सांगते मोलाचा.

माझा महाराष्ट्र हा इथे राहणाऱ्या लोकां सारखाच ,शरीराने बलदंड पण मनाने अत्यंत हळवा आहे .हे महाराष्ट्राचे रूप यादव ,चालुक्य ,सातवाहन ,राष्ट्रकूट ,कदंब ,सेंद्रक या राजसत्तांना इतके भावले, की त्यांनी ज्ञान, त्याग ,शौर्य ,ऐश्वर्य, कला-साहित्य यांचा एक एक दागिना हा महाराष्ट्राला घातला. या महाराष्ट्राच्या संपत्ती समोर देवेंद्र याचा दिमाख देखील फिका पडावा एवढीही संपन्नता .या महाराष्ट्राच्या संपत्तीत भर घातली यादव राजांनी म्हणतात, त्या काळातील महाराष्ट्र कसा होता तर ऐश्वर्यसंपन्न होता, इथं काशी सारख ज्ञान होतं ,द्वारके सारखं धन होतं ,राजासारखं मन होतं आणि मनासारखा राजा होता इथे घरांना कुलपे नव्हती, किल्ली हरवयाची चिंता नव्हती चोर शोधूनही सापडत नव्हता. महाराष्ट्र युद्धात गाजत होता ,दह्या दुधात भिजत होता ,दान घ्यायला लाजत होता आणि पांडुरंगाला भजत होता.

बस इथून काय तो माझ्या महाराष्ट्राच्या इतिहासाला सुरुवात होते. आपल्यासमोर महाराष्ट्राचा इतिहास म्हटलं की शिवाजी महाराज ,संभाजी महाराज ,पेशवे ते स्वातंत्र्यसमर एवढेच ती माहिती .काहीजण सातवाहन पर्यंतही जाऊन पोहोचतात .कारण महाराष्ट्राच्या लिखित वर्णनाला इथून सुरुवात होते ,पण याआधी देखील महाराष्ट्र हा होताच ना! त्याच वैभवशाली इतिहासाची पानं आज तुमच्यासमोर उलगडतो.

आपण इतिहासात शिकलो की भारताच्या वायव्येकडे सिंधू ही नागर संस्कृती सापडली .तशी एखादी संस्कृती महाराष्ट्रात सापडलीच नाही का? तर ती सापडली आणि तिचे नाव जोर्वे संस्कृती ..मी मुळचा संगमनेरचा आणि मला या गोष्टीचा अभिमान वाटतोय ,की महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासात भर टाकायचे काम, महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण युगाची जगाला ओळख करून द्यायचे काम हे संगमनेर तालुक्यातील जोर्वे खेड्यापासून झाले. पुरातत्त्व खात्याच्या प्र घाता प्रमाणे ज्या ठिकाणी अवशेष सापडले त्या संस्कृतीला त्या गावाचे नाव देण्यात येते. उदाहरणार्थ =हडप्पा संस्कृती .तसेच या संस्कृतीचे अवशेष प्रथमतः जोर्वे येथे सापडले म्हणून या संस्कृतीला जोर्वे संस्कृती असे म्हणतात.

आदिमानव हा नदीजवळ वस्ती करत असेल .भटक्या अवस्थेत असल्याकारणाने दगडाची हत्यारे करीत असे. जुने झालेले हत्यार तो तेथेच टाकून स्थलांतर करी .नदीच्या गाळामुळे ती हत्यारे बुजवली गेली आणि कालपरत्वे नदीपात्र शुष्क झाल्यावर प्राचीन हत्यारे आणि वसाहती दिसू लागल्या .बहुतांश संस्कृतींचा शोध हा नदिकिनारी लागला. ज्याप्रमाणे धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रातील नद्या या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. ऋग्वेदामध्ये सिंधू ,सरस्वती ,गंगा या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केले ले आपल्याला आढळते .या न्यायाने भीमा ,वरदा ,कृष्णा, कोयना ,प्रवरा ,गोदावरी, तापी या महाराष्ट्रातील सप्त गंगाच !!आणि जोर्वे संस्कृती नांदली यांच्याच खुशीत.

शोध=

1948 पर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास हा सातवाहन पर्यंतच मर्यादित होता. पण 1947 ला प्रवरा नदीला मोठा पूर आला. या पुरात गावच नव्हे तर शेती देखील पाण्याखाली गेली .या प्रकोपाला तोंड देण्यासाठी गावाने नदीच्या काठापासून आत चढावर वस्ती हलविली आणि शेती नदीकडे हलविली .आणि एक दिवस अचानक भाजक्या मातीची पात्रे ,मडकी त्यावर नक्षीकाम आणि कुऱ्हाडी ची पाती असा खजिना सापडला ..प्रत्येक गावाला मौखिक गोष्ट असते .त्याचप्रमाणे जोर्वे लाही आहे. म्हणतात ही महाभारतातील जरासंधाची नगरी होती. याला जेऊर ग्राम असे नाव होते .नंतर अपभ्रंशित होऊन ते जोर्वे झाले .लोकांना वाटले की हे पुराण काळातील भांडी असावीत .आणि लागोलाग बातमी पसरली आणि डॉ. एच .डी. सांकलिया यांच्या नेतृत्वाखाली उत्खननास प्रारंभ झाला..

ताम्रपाषाण संस्कृती=

जोर्वे संस्कृती ही ताम्रपाषाण युगातील आहे. या युगात लोखंडाचा शोध लागलेला नव्हता फक्त दगड आणि तांब्याच्या आधारे अवजारे बनवली जात .जोर्वे चा शोध लागल्यानंतर अनेक ठिकाणी उत्खननात समकालीन गोष्टी सापडल्या .दायमाबाद, इनामगाव, नेवासा, चिंचोली ,प्रकाश(नंदूरबार) याठिकाणी उत्खननात साम्य दर्शक गोष्टी सा पडल्यात .ताम्रपाषाण युग हे इसवी सन पूर्व बाराशे लाच संपले ,पण जोर्वे संस्कृतीत ते इसवी सन पूर्व सातशे पर्यंत सापडते...

सुरुवात=

सिंधू संस्कृतीच्या उदयाने अत्यंत प्रगत अशी नागरी संस्कृती प्रकट झाली. सिंधू खोऱ्यात उगम होऊन की गंगा-यमुनेच्या सुपीक पट्ट्यात स्थिरावली .पण काही कारणाने याठिकाणी दुष्काळ जाणवला पाश्चात्य बाजूकडील व्यापार आणि दळणवळण बंद पडले. त्यामुळे हे लोक उदरनिर्वाहासाठी दक्षिणेकडे निघाले. राजस्थान आणि सौराष्ट्र यामार्गे ते दक्षिणेकडे निघाले .या भागात प्रगत पद्धतीची शेती करू लागले आणि शेती करीत असतानाच तापी खो-यातून ते दायमाबाद म्हणजेच महाराष्ट्रात आले. तापी खोऱ्यातील नंदुरबार जवळील प्रकाश येथे त्यांची एक वस्ती सापडते .हे लोक येताना त्यांची दैवते घेऊन आले. त्याच बरोबर सातू ,गहू, ज्वारी ,बाजरी ही धान्ये ही घेऊन आले. मूलतः ज्वारी बाजरी ही धान्य भारतीय नसून पर्शिया जवळील आहेत .पण सिंधू सभ्यतेच्या लोकांच्या पाश्चात्त्य देशांशी असलेल्या संबंधांमुळे ती महाराष्ट्रात आली. दायमाबाद हे ठिकाण तीन ते चार संस्कृतींचे माहेरघर बनले .यामध्ये सिंधू ,माळवा ,सावळग इत्यादी संस्कृतींचे अवशेष सापडले इसवी सन पूर्व सतराशे ते पंधराशे दरम्यान माळवा संस्कृती ही प्रगत झाली .आणि तिचा उल्लेख जोर्वे संस्कृती असा झाला...

वैशिष्ट्ये=

मातीची भांडी=

येथील भांडे म्हणजेच कुंभ ,वाडगे ,थाळ्या या भाजक्या मातीच्या बनवलेल्या असत. जास्त भाजल्यामुळे तांबडा रंग यांना येत असत. भांड्यावर फुले ,पाने आणि मासेमारी करतानाचे दृश्य सापडले आहेत .आणखीन एक वैशिष्ट्य म्हणजेच तोटी असलेल्या भांड्यांचा हे लोक वापर करत होते.

अंतिम संस्कार=

हे लोक अगदी विलक्षण पद्धतीचा अंतिम संस्कार करत असत .लहान बाळाला माठामध्ये भरून ते पुरत होते .तर वयस्कर माणसाला रांजणा मध्ये भरून दक्षिण उत्तर गाडत असत .ते वेळेस डोके दक्षिणेला ठेवत .हे लोक पुनर्जन्मावर विश्वास ठेवत होते कारण पुरताना ते माणसाचे पाय घोट्यापासून कापून टाकायचे .कारण त्यांना अशीच शंका असायची की माणसाचे भूत होऊ नये .पुरताना प्रेतासोबत ते धान्यही गाडत असत. विशेष म्हणजे त्याकाळात स्मशानभूमी नव्हत्या तर हे लोक राहत्या घरातच प्रेताला गाडत होते. गावच्या मुख्य माणसाला रांजणा मध्ये बसवून गाडीत होते .त्यावेळेस त्याचे तोंड उत्तरेला ठेवत होते.

निवास व्यवस्था=

गावाच्या मुख्य माणसाचे घर हे आयताकृती होते. तर बाकीच्या लोकांची घरे ही गोलाकार होती. जमिनीत धान्य साठवण्यासाठी खड्डे केलेले असत आणि त्यावर चुन्याने लेपण असे. हे लोक गावाभोवती तटबंदी बांधत होते. दायमाबाद येथील उत्खननात तटबंदी सापडली .तर इनामगाव येथे तटबंदी आणि खंदक दोन्ही सापडले.

संस्कृतीचे उत्खनन अवशेष=

जोर्वे=

याठिकाणी ब्राँझ च्या सहा कुऱ्हाडी आणि एक तांब्याची बांगडी सापडली. कुऱ्हाडी ची लांबी 66 मि मी , तर रुंदी 56 मी मी इतकी होती. यातील तांब्याचे प्रमाण हे 97% तर बाकी कथील धातु होते.

इनामगाव=

याठिकाणी द्विस्तरीय घरांचे अवशेष ,कास्याच्या मूर्ती ,रंगीत खापरे इत्यादी गोष्टी सा पडल्यात.

दायमाबाद=

चार संस्कृतींचे माहेरघर असणाऱ्या दायमाबाद मध्ये कास्याच्या मूर्ती सापडल्या .त्यामध्ये कास्या चा रथ ,गेंडा, हत्ती चित्ता इत्यादी गोष्टी आहेत. त्याच बरोबर तत्कालीन एक विहीरही सापडली आहे.

सत्ता=

कोणत्याही राजसत्तेचा येथे पुरावा सापडत नाही. पण गावाचा मुख्य व्यक्ती हा सर्व कारभार बघत असेल असा अंदाज आहे. दायमाबाद येथे सापडलेल्या मातृ मूर्तीमुळे हे लोक देखील मातृ सत्ता मानणारे होते हे लक्षात येते...

शेती==

आपल्याला पुरावा पाहून आश्चर्य वाटते की चार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात खरीप आणि रब्बी पिके घ्यायला सुरुवात झाली. विविध धान्य ,डाळी, कडधान्य ,तेलबिया यांचा समावेश यात होता. गहू, जव ,तांदूळ ,नाचणी, ज्वारी ,बाजरी ,राळ ,मसूर इत्यादी पिके ही माणसे घेत होती.

गव्हाला जास्त पाणी लागते म्हणून इनाम गावच्या लोकांनी पुराचे पाणी जमिनीला भेटण्यासाठी पाट काढले होते..

शेतीसाठीची अवजार हीदेखील उत्खननात मिळाली ..यात हरणाच्या शिंगापासून बनविलेले नांगर ,बैलाच्या हाडापासून बनविलेले नांगराचे काम करणारे पाते ,हरणाचे शिंग पोकळ करून त्यातून पेरणी करताना बिया सोडण्यासाठी केलेले सीड ड्रील यांचा समावेश आहे ..अशाप्रकारे ही संस्कृती महाराष्ट्रात होती. विषय फार कठीण आणि सखोल आहे.. पण मी कमीत कमी शब्दात जोर्वे संस्कृती तुमच्यापर्यंत पोहोचविण्याचे काम केले. सध्या माझे काम यावरच चालू आहे म्हणून सहज स्थळदर्शन करण्यासाठी जोर्वे ला गेलो.तिथे एक प्राचीन दत्तमंदिर आहे .आणि अशी आख्यायिका आहे किती दत्तमूर्ती नदीत सापडली .आणि संशयाची पाल माझ्या मनाला चाटून गेली. सहज विचार आला की ही मूर्ती ताम्रपाषाण युगातील तर नसेल .तेथील पुजाऱ्यांना विनंती केली आणि मूर्तीचे निरीक्षण केले. जरा अभ्यास केला आणि आश्चर्य झालं .भारताच्या दत्तसंप्रदायातील प्रमुख असलेल्या दासोपंत संप्रदायातील ती मूर्ती आहे .आणि दासोपंतांचे शिष्य परमहंस संत ज्ञानेश्वर महाराज यांना ती सापडली .विशेष म्हणजे अशा प्रकारच्या फक्त दोनच मूर्ती या भारतात आहे .एक आंबेजोगाई जवळील माळवे येथे आणि दुसरी संगमनेरात. खरोखरच इतिहास कोठून कसा घेऊन जातो समजतच नाही 😊😊

संदर्भ =

1)Excavation at nashik and jorwa- dr.h.d .sankliya and dr.s.b.deo

2)notification of centrally protected monumer in India

3)first farmer of deccan= madhukar dhavalikar

तुमचाच

श्री प्रसाद चंद्रशेखर कानडे

8378880936

thepostman.co.in

नगरच्या या नदीकाठी अश्मयुगीन मानव राहत असल्याचे पुरावे सापडलेत

6–8 minutes

आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी आणि व्हिडीओ पाहण्यासाठी क्लिक करा : फेसबुक, युट्युब

मनुष्याच्या जीवनातील प्रत्येक गोष्ट ही इतिहासाशी निगडीत असते. मात्र हे पण हे लक्षात घ्यायला हवे की इतिहास म्हणजे काही नुसत्या सनावळ्या आणि लढायांची जंत्री नाही. या इतिहासाला देखील एक इतिहास होता, तो म्हणजे मानवी संस्कृतीच्या विकासाचा. मानवी वस्त्यांचे अवशेष आपल्याला संपूर्ण मानव जातीचा इतिहास आणि संस्कृती सांगत असतो.

आपल्याला आजकालच्या शाळेमध्ये विशेषतः इयत्ता ३ री च्या पुस्तकामध्ये अश्मयुगीन माणसाची माहिती दिलेली आढळते. मुले अभ्यासामध्ये अश्मयुग, नवअश्मयुग, ताम्रपाषाणयुग वगैरे शब्द पाठ करतात दगडाच्या कुऱ्हाडीची, रापींची, चित्रे पुस्तकात पाहतात. परंतु पुस्तकातील दगडी ह*त्यारांची केवळ चित्रे न बघता प्रत्यक्ष दगडी कुऱ्हाड जर पाहिली तर त्या शाळेतील मुलांना प्राचीन मानवी इतिहासाबद्दल माहिती समजायला फक्त मदतच होत नाही तर त्याबद्दल जिज्ञासा देखील निर्माण होते. तसेच जर या विद्यार्थ्यांना एखाद्या कोरड्या नदीच्या पात्रात अभ्यासाला नेले तर या विद्यार्थ्यांना देखील प्राचीन मानवी वसाहतीचे पुरावे पाहायला मिळतील आणि प्राचीन मानवाच्या वस्तीची स्थाने कशी पाहतात हे कसे ओळखायचे याबाबत नक्की माहिती मिळेल.

अशाच प्राचीन मानवाच्या नदीपात्रातील वस्तींची माहिती घ्यायची असेल तर महाराष्ट्रातील नद्यांचे महत्त्व किती आहे याबाबत जाणून घेणे फार महत्वाचे ठरेल.

प्राचीन मानवी संस्कृतीच्या खुणा दर्शवणारा माठ यावरील प्राचीन मानवाने केले रंगकाम दिसून येते.

महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना जर पहिली तर तिचे मानवाच्या संस्कृतीच्या विकासामध्ये योगदान आपल्याला दिसून येते. मानवी शरीरात जशा धमन्या रक्त पुरविण्याचे काम करतात त्याच प्रकारे महाराष्ट्रातील नद्या महाराष्ट्राचे पोषण करतात. महाराष्ट्रातील नद्यांचे योगदान मानवाच्या विकासासाठी फार मोठे कारण आहे.

याच नद्यांच्या काठावर मानवी संस्कृती स्थिर झाली आणि याच महाराष्ट्रातील नद्यांच्या काठाला लहान मोठी नगरे उभी राहिली. ऋग्वेदामध्ये सिंधू, सरस्वती यांसारख्या नद्यांना देवता मानून त्यांचे स्तवन केलेले आपल्याला आढळते.

मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करायचा असेल तर या नद्यांचा देखील अभ्यास करणे फार महत्त्वाचे ठरते तसेच त्या नदीकाठी वसलेल्या किंवा विकसित झालेल्या वसाहतींचा अभ्यास करणे हे देखील महत्त्वाचे असते.

आजपर्यंत मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करताना बरीचशी ठिकाणे ही पुरातत्वीय अभ्यासकांना महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी सापडली आहेत त्यातील बहुतांश ठिकाणे नदीकाठी सापडलेली आहेत. भारतामधील नदीच्या काठी वसलेल्या संस्कृतीची उत्तम उदाहरणे म्हणजे प्राचीन सरस्वती नदीकाठी वसलेले कालीबंगन येथे ‘घग्गर’ संस्कृतीचे अवशेष सापडलेले आपल्याला बघायला मिळतात.

आपल्या महाराष्ट्रामध्ये शिरूरजवळ असणाऱ्या ‘इनामगाव’ येथील घोडनदीच्या काठावर झालेल्या उत्खननात ‘माळवा संस्कृती’, ‘पुर्वजोर्वे संस्कृती’ अशा ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीमधील विविध स्तर उत्खननात सापडले. महाराष्ट्रातील प्रवरा ही एक अत्यंत महत्त्वाची नदी. याच प्रवरा नदीच्या खोऱ्यामध्ये नेवासा, दायमाबाद तसेच जोर्वे येथे अश्मयुगीन आणि ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतीचे पुरावे उत्खननातून मिळाले. हे उत्खनन प्राचीन मानवी वसाहती महाराष्ट्रात होत्या याचे फार मोठे पुरावे उपलब्ध करून देते.

प्राचीन मानवाचा पुनर्जन्मावर फार विश्वास होता हे वरील दोन माठांच्यावरून दिसून येते या वरील माठांमध्ये मृत झालेल्या व्यक्तींचे शरीर ठेवून पुरत असत.

प्रवरा नदी नगर जिल्ह्याची जीवनदायिनी. अनेक छोटीमोठी गावे या प्रवरा नदीच्या काठावर वसलेली आहेत. मुळात नगर जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य असे आहे की गोदावरीच्या खोऱ्यामधील प्रवरा नदी आणि कृष्णा खोऱ्यामध्ये असणारी सीना नदी या दोन्ही नद्या या एकाच जिल्ह्यातून वाहतात.

या नद्यांच्या काठी मानवी संस्कृती वसत गेली आणि मानवाचा विकास होत गेला हे आपल्याला या नद्यांच्या काठावर आढळणाऱ्या मानवी वसाहतींच्या अवशेषांवरून समजते. प्रागैतिहासिक काळापासून या संपूर्ण खोऱ्यामध्ये विविध संस्कृती नांदल्या आणि विविध मानवी संस्कृती या महाराष्ट्रात उदयाला आल्या असे आपल्याला दिसते.

अश्मयुगात माणूस भटक्या अवस्थेत होता. त्या काळामध्ये माणूस पाण्याच्या आश्रयाने राहत असे आणि आपल्या आजूबाजूला उपलब्ध असलेल्या दगडांची तो ह*त्यारे करीत असे, जुनी झालेली ह*त्यारे तेथेच टाकून तो स्थलांतर करत असे. या टाकलेल्या ह*त्यारांवर पावसाळ्यात नदी आपला गाळ जो वाहून आणते त्याचा थर या ह*त्यारांवर बसायला लागला की ही ह*त्यारे नदीपात्रातील मातीमध्ये बुजून जातात. जसजसा नदीचा गाळ कालांतराने वाहून जातो किंवा नदीपात्र हे शुष्क बनते तसे हे लपले गेलेले ह*त्यारे आणि प्राचीन मानवी वसाहतीच्या जागा दिसू लागतात.

प्राचीन मानवी वसाहतीच्या जागा या बऱ्याचश्या गावांमध्ये ‘पांढरी किंवा पांढर’ या नावाने प्रसिद्ध असतात. या पांढरी बऱ्याचदा नदीपात्रालगत असतात आणि या पांढरीचा थर मात्र नेहमीच्या मातीपेक्षा खूप वेगळा असतो. या पांढरीच्या टेकडामुळे बऱ्याचदा आपल्याला प्राचीन मानवी संस्कृतीचे धागेदोरे सापडायला मदत होते.

प्राचीन माणसाने तयार केलेल्या भांड्याच्या विविध वस्तू.

प्राचीन मानवी संस्कृतीचे धागे दोरे सापडण्यात जशी प्राचीन मानवी ह*त्यारे मदत करतात तसेच मातीची खापरे देखील फार महत्वाची ठरतात. इतर धातूची भांडी ही कालौघात नष्ट होतात परंतु मातीची भांडी आणि त्यांची खापरे वर्षानुवर्षे तशीच राहतात. म्हणून या मातीच्या खापरांना आत्यंतिक महत्त्व आहे.

या मातीच्या खापारांवरून आपल्याला प्राचीन मानवी वसाहतींचा काळ निश्चित करता येतो.

या विविध मानवी संस्कृती या महाराष्ट्रातील नदीकाठी नांदत होत्या, त्याचे पुरावे या महाराष्ट्रातल्या नद्या आपल्याला देतात आणि मानवी संस्कृतीच्या विकासाच्या पाऊलखुणा या आपल्याला धुंडाळणे फार महत्त्वाचे ठरते, कारण यातून आपल्याला प्रागैतिहासिक मानवाची प्रगती समजते आणि नदीकाठच्या प्राचीन संस्कृतीतून आजच्या मानवाच्या प्रगतीची झलक दिसून येते.

महाराष्ट्रात ज्या मोठ्या प्राचीन संस्कृती आढळल्या आहेत त्यांची नावे.   (नकाशा आंतरजालावरून घेतला आहे.)

सदर लेख महाराष्ट्राची शोधयात्रा वर  पूर्वप्रकाशित.

संदर्भपुस्तके:-

पुरातत्वविद्या:- श्री. शां.भा.देव,१९७९

महाराष्ट्रातील पुरातत्व:- श्री. ह.ध. सांकलिया आणि म.श्री. माटे महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक मंडळ, १९७६

छायाचित्रे:-

महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक मानवाच्या वस्तीची स्थळे.

डेक्कन कॉलेज फिल्ड व्हीजीट दरम्यान घेतलेली छायचित्र आहेत.

itihasmaala.blogspot.com

इयत्ता ११ वी - (इतिहास) - प्रकरण ३

Prof.Alka Sangamnere

14–17 minutes

इयत्ता ११ वी - (इतिहास) - प्रकरण ३

विषय - इतिहास         

प्रकरण-३ रे   

 भारतातील ताम्रपाषाणयुगीन गाव - वसाहती 

भारतात  ज्या कालखंडातील  हत्यारे व  उपकरणांसाठी पाषाणाबरोबरच प्रथम तांब्याचा

उपयोग होऊ लागला, या कालखंडाला ‘ताम्रपाषाणयुग’ असे म्हटले जाते.

या कालखंडात तांबे वितळवण्याचे तंत्र भारतातील मानवाने  चांगलेच आत्मसात केलेले होते.

या कालखंडात तांब्याच्या कुऱ्हाडी, छिन्न्या आणि अनेक प्रकारचे छोटी शस्त्र तयार झालेले आहेत. 

याशिवाय तांब्याचे अनेक उपकरणे आणि अलंकारही उत्खननात सापडले आहेत. 

या कालखंडात तांब्याची व मातीची भांडी आढळतात. 

ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती म्हणजे तांबे आणि दगड या दोहोंची हत्यारे वापरणार्‍या लोकांची संस्कृती होय.

 नैसर्गिक आपत्तीमुळे हडप्पा संस्कृती काळातील लोकांना स्थलांतर करावे लागले. ते लोक जेथे नव्याने वसले, तेथे गाव-वसाहती या स्वरुपात नवीन संस्कृती उदयाला आल्या.

या नवीन संस्कृतीचा प्रसार भारतात राजस्थान, गुजरात,बिहार,बंगाल,ओरिसा, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र आणि गंगेचे खोरे या प्रदेशात झाला.या संस्कृतीना ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती  म्हणतात. 

उत्तर हडप्पा संस्कृती काळातील स्थलांतरित लोक जेथे जेथे पोहोचले तेथे स्थानिक संस्कृतीमध्ये ते मिसळून गेले. 

या ठिकाणी भांडी घडवणे, तांब्याच्या वस्तू बनवणे, शेती करणे या गोष्टींचे स्थानिक लोकांना ज्ञान दिले. 

त्यातून  प्रादेशिकतेनुसार वैशिष्ट्यांचे वैविध्य दर्शविणाऱ्या वसाहतींच्या स्वरूपातील नवीन संस्कृती उदयाला आल्या.

 ग्राम-वसाहतीच्या रचनेत नागरी हडप्पा काळातील शिस्त दिसत  नाही. 

हडप्पा येथील ‘एच’ या दफनस्थळातील मिळालेल्या अस्थीकुंभावरील नक्षीचे नमुने हे वेगळ्या प्रकारचे आहेत.

त्यामध्ये चंद्र,सूर्य,मासे, हरीण आणि मोर या प्रतीकांचा वापर केलेला दिसतो.

  अस्थीकुंभावरील मोराच्या पोटात मृताचे शरीर दाखवलेले आहे.

उत्तर हडप्पा संस्कृतीचे लोक आर्य होते,असे काही पुरातत्वज्ञाचे मत आहे,पण हे लोक निश्चित कोण होते, हे ठरविण्यासाठी अधिक संशोधनाची गरज आहे.

राजस्थान --

 ‘आहाड’ किंवा ‘बनास’ संस्कृती--(टीप लिहा.)

राजस्थानमधील मेवाड प्रदेशातील ही संस्कृती हडप्पा संस्कृतीची समकालीन संस्कृती आहे.

 तिचा कालखंड इ.स.पू. ४०००  इतका प्राचीन आहे.

  उदयपूर जवळच्या आहाड येथे सर्वप्रथम तिचा शोध लागला, म्हणून तिला आहाड  संस्कृती असे म्हणतात. 

आहाड  संस्कृतीला ‘बनास संस्कृती’ असेही म्हणतात; कारण ही संस्कृती बनास नदीच्या उपनदीवर वसलेली आहे.

 बालाथल आणि गिलुंड ही या  संस्कृतीची महत्त्वाची स्थळे आहेत. 

 बालाथल येथे मोठ्या प्रमाणावर मातीच्या भांड्यांचे  उत्पादन होत होते.

त्याचा पुरवठा आहाड संस्कृतीच्या इतर गाव- वसाहतींना केला जात होता.

आहाड संस्कृतीच्या मातीच्या भांड्यांमध्ये काळी आणि तांबडी भांडी महत्वाची आहेत.ती चाकावर घडवलेली असत.त्यांचा आतील भाग आणि तोंडाजवळचा भाग  काळा आणि उरलेला भाग तांबडा असे. 

 मातीच्या भांड्याबरोबरच मातीचे बैल, शंखांच्या वस्तू, दगडी पाती, छिन्न्या, बाणाची अग्रे, तांब्याची हत्यारे यासारख्या वस्तू  मोठ्या प्रमाणात मिळाल्या.

 बालाथल  येथील घरे पक्क्या विटांची (इंग्लिश बॉण्ड पद्धत) बांधली होती.

बालाथलभोवती तटबंदी होती. हडप्पा संस्कृतीशी  असलेल्या संबंधाचा पुरावा आहे.

हडप्पा संस्कृतीचे लोक आहाड संस्कृतीच्या लोकांकडूनच तांबे आणि तांब्याच्या वस्तू आयात करत असावेत,असे दिसते.

तांबे वितळवून ते शुद्ध करण्याचे ज्ञान त्यांच्याकडे होते.

राजस्थानातील खेत्री येथील तांब्याच्या खाणींमधून हे लोक तांबे मिळवत होते.

गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृती-

गणेश्वर-जोधपुरा  संस्कृतीच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कृतीची अनेक  स्थळे राजस्थानातील  खेत्री परिसरात सापडले आहेत. 

या गाव-वसाहती  हडप्पापूर्व काळातील  होत्या. 

गणेश्वर येथील उत्खननामध्ये तांब्याचे  बाण आणि भाले यांचे अग्रे,  मासेमारीचे गळ,बांगड्या, छिन्न्या यासारख्या वस्तू आणि आणि मातीची भांडी मिळाले.

गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृतीचे लोक हडप्पा संस्कृतीच्या लोकांना तांब्याच्या वस्तू पुरवत असत.

गंगेचे खोरे- 

गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी-

  गेरू रंगाच्या भांड्यांची खापरे नदीच्या पात्रात सापडतात. सहसा पाण्याच्या प्रवाहामुळे ती झिजलेली आणि ठिसूळ झालेल्या अवस्थेत सापडतात.

 या संस्कृतीची स्थळे पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशचा पश्चिमेकडील भाग एवढ्या विस्तीर्ण प्रदेशात सापडतात.

  राजस्थान-

गेरू रंगाची भांडी वापरणाऱ्या लोकांच्या संस्कृतीचा राजस्थानातील काळ इ.स.पू. 3000  वर्षे इतका प्राचीन आहे.

 गंगा-यमुना या नद्यांच्या दुआबात इ.स.पू. 2000 च्या सुमारास नांदत होती. 

 या काळातील लोक स्थिर  गाव-वसाहतीमध्ये राहत होते. त्यांची घरे, घरातील जमिनी  चोपून तयार केलेल्या आहेत.

 त्या घरांच्या आतमध्ये चूली, मातीच्या पक्क्या  भाजलेल्या पुरुषरुपी बाहुल्या, बैल गाईगुरांची हाडे, तांदूळ ,सातू यासारख्या वस्तू सापडल्या.

 यावरून या संस्कृतीचे लोक  स्थिर गाव- वसाहतींमधून राहत होते आणि ते शेती करत होते, हे स्पष्ट होते. 

 भारतातील ताम्रनिधी प्रामुख्याने उत्तर प्रदेश, बंगाल, बिहार, ओडिसा आणि मध्य प्रदेश येथे मिळाले आहेत.

 ताम्रनिधीमधील वस्तूंचे स्वरूप पाहता त्या घडवणारे कारागीर तांब्याच्या वस्तू घडवण्यात निष्णात होते, हे स्पष्ट आहे.

  गेरू रंगाची भांडी वापरणाऱ्या लोकांची संस्कृती आणि ताम्रनिधी हे काही ठिकाणी जवळच्या परिसरात सापडतात. 

त्यामुळे ताम्रनिधीतील वस्तू घडवणारे कारागीर गेरू रंगाच्या भांड्याच्या संस्कृतीचे होते, असे मानले जाते.

ही संस्कृती उत्तर हडप्पा संस्कृती काळातील स्थलांतरित लोकांची आहे, असे काही पुरातत्वज्ञांचे मत होते.

तर काही पुरातत्त्वज्ञ गंगा-यमुना नद्यांच्या दुआबात सापडलेल्या ताम्रनिधींचा संबंध वैदिक आर्यांशी  जोडतात.

 या संस्कृतीचे मूलभूत लक्षण असलेली गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी यांच्यामध्ये असलेल्या सान्निध्यामुळे ती एक स्वतंत्र संस्कृती असावी, असाही एक मतप्रवाह आहे.

बंगाल, बिहार, ओडिसा-

 प्रश्न- हडप्पा संस्कृतीचे लोक बिहारपर्यंत पोहोचले होते. ( तुमचे मत नोंदवा)

बंगाल, बिहार, ओरिसा आणि मध्य प्रदेशामध्ये ताम्रनिधी मिळाले असले तरी गेरू रंगाची भांडी या प्रदेशांमध्ये मिळत नाहीत.

 या राज्यांमध्ये ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतींची स्थळे उजेडात आली आहेत.

 बिहारमधील चिरांड, सोनपूर येथील उत्खननात काळी आणि तांबडी मातीची भांडी मिळाली.

 या भांड्यांचे घाट (बनावट) हडप्पा संस्कृतीतील  भांड्यांच्या  घाटांसारखे आहेत.

           हडप्पा संस्कृतीच्या उतरणीच्या काळात या लोकांनी बंगाल, बिहार,ओडिसा या प्रदेशात स्थलांतर केले.

 ताम्रपाषाण संस्कृतीचे मूलभूत लक्षण म्हणजे गेरू रंगाची भांडी आणि ताम्रनिधी होय.

शिवाय बंगाल आणि ओडिसातील ताम्रपाषाणयुगीन स्थळांमधील  मातीच्या भांड्यांवर हडप्पा संस्कृतीचा प्रभाव आहे. 

त्यामध्ये वाडगे, कुंडे यांची घडणही हडप्पा संस्कृतीशी साम्य दर्शवणारी आहे.

यावरून असे अनुमान काढले जाते की, हडप्पा संस्कृतीचे लोक बिहारपर्यंत पोहोचले होते. 

मध्य प्रदेश : कायथा संस्कृती -

मध्य प्रदेशातील कायथा जि.उज्जैन येथे या संस्कृतीचे अवशेष सर्वप्रथम सापडले, म्हणून तिला कायथा संस्कृती म्हणतात.

  कायथा संस्कृती  नागरी हडप्पा संस्कृतीची समकालीन  होती. याचा शोध प्रसिद्ध पुरातत्त्वज्ञ डॉ. वाकणकर यांनी लावला.

  कायथा  संस्कृतीच्या लोकांचे जीवन शेती आणि पशुपालनावर अवलंबून होते. 

हे लोक प्रामुख्याने हाताने बनवलेली मातीची भांडी, गारगोटीच्या दगडांपासून बनवलेली सुक्ष्मास्त्रे वापरत होते.

  याशिवाय कायथा येथील घरांमध्ये तांब्याच्या कुऱ्हाडी आणि बांगड्या, मौल्यवान खड्यांचे मणी असलेले हार सापडले.

 याशिवाय संगजिरा (steatite) या दगडाच्या भुकटीपासून बनवलेले चकतीच्या आकाराचे छोटे  मणी सापडले.

 यावरून कायथा आणि हडप्पा संस्कृती यांच्यातील परस्परसंबंध हडप्पा नगरांच्या उदयाच्याही आधीच्या काळापासून असावा,असे दिसते.

 कायथा संस्कृतीनंतर राजस्थानातील आहाड संस्कृतीचे लोक मध्यप्रदेशात आले. काही काळ या दोन्ही संस्कृती मध्यप्रदेशात एकत्र  नांदल्या असण्याचीही शक्यता आहे.

 त्यानंतरच्या काळात माळवा संस्कृतीचे अवशेष मिळतात.

माळवा संस्कृती- (टिप लिहा)

माळवा संस्कृतीचा उगम आणि विस्तार प्रथम माळव्यात झाला.

 या संस्कृतीचा कालखंड इ.स.पूर्व १८०० ते १२००  इतका आहे.

 नर्मदा नदीतीरावरील नावडाटोली हे या संस्कृतीचे महत्त्व जास्त आहे. 

  याशिवाय मध्यप्रदेशातील  सागर जिल्ह्यातील एरण, उज्जैन जिल्ह्यातील नागदा ही  सुद्धा महत्वाची स्थळे आहेत.

 नागदा आणि  एरण येथील माळवा संस्कृतीच्या  गाव-वसाहती तटबंदीयुक्त होत्या.

 या लोकांची घरे आयताकृती आणि  ऐसपैस असत.

गुजरात -

प्रश्न- गुजरातमधील ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचे माहिती दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे लिहा.  मुद्दे-१.  कालखंड   २.  व्यवसाय   ३.  विस्तार       ४. इतर संस्कृतींची  आलेल्या संबंधाचा पुरावा.

गुजरातमधील ताम्रपाषाणयुगीन गाव-वसाहतींचा काळ हडप्पा संस्कृतीचे समकालीन आहे. त्यामध्ये -

    कालखंड--

१.  पूर्व हडप्पा इसवी सन पूर्व ३९५० -२६०० 

२.   नागरी हडप्पा इ.स.पू.२६०० -१९०० 

३.    हडप्पा संस्कृतीच्या नाशानंतर हडप्पोत्तर काळ.

        या हडप्पा संस्कृतीच्या तिनही  काळाशी मिळताजुळता आहे.

     व्यवसाय -

 गुजरातमधील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींच्या  मातीच्या भांड्यांमध्ये कच्छ-सौराष्ट्र, उत्तर गुजरात असे प्रादेशिक वैविध्य आढळते.

गुजरातमध्ये गारगोटीच्या खड्यांपासून रंगी-बेरंगी मणी  बनवणे, हा हडप्पा  संस्कृतीमधील एक मोठा उद्योग होता.

 गाव वसाहतींमधून  मण्यांसाठी कच्चा माल मिळवणे. मातीची  नक्षीदार भांडी बनवणे.

 शेतीतून अन्नधान्य पिकवणे.

यासारखे व्यवसाय ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीच्या काळात गुजरातमध्ये अस्तित्वात असावे, असे दिसते.

 विस्तार -

गुजरातमधील या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचा विस्तार कच्छ-सौराष्ट्र, उत्तर गुजरात अशा विस्तीर्ण प्रदेशात झालेला होता. 

 इतर संस्कृतींशी आलेल्या संबंधाचा पुरावा -

या संस्कृतीचा संबंध दक्षिण सौराष्ट्रातील ‘प्रभाव संस्कृती’ आणि ईशान्य सौराष्ट्रातील ‘रंगपुर संस्कृती’ यांच्याशी होता.

उत्तर हडप्पा काळात दक्षिण सौराष्ट्रात प्रभास जि. जुनागड येथे प्रभास संस्कृती, तर      ईशान्य सौराष्ट्र रंगपूर जि. लिम्बडी येथे रंगपुर संस्कृती उदयाला आली.

या दोन ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीमधील मातीच्या भांड्यांचे रंग, नक्षी, घाट याबाबतीत साम्य होते. 

 या संस्कृती इसवी सनापूर्वी १८०० - १२०० या काळात अस्तित्वात होत्या. 

  ताम्रपाषाणयुगीन महाराष्ट्र -              

महाराष्ट्रामध्ये उत्तर हडप्पा संस्कृतीचे लोक पोहोचले होते, याचा पुरावा दायमाबाद येथे मिळाला आहे. 

हडप्पा संस्कृतीचे लोक तिथे पोहोचण्याआधीच्या काळात तिथे जी ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती  होती, तिला सावळदा संस्कृती म्हणतात.

 त्यानंतरच्या काळात तेथे अनुक्रमे माळवा संस्कृती आणि जोर्वे संस्कृतीचे अवशेष मिळालेले आहेत.

सावळदा संस्कृती -

धुळे जिल्ह्यात तापी नदीच्या काठी हे स्थळ आहे.

 सावळदा संस्कृतीचा काळ इसवी सनापूर्वी सुमारे २००० -१८००  असा होता.

 या संस्कृतीचा उगम उत्तर महाराष्ट्रातील मध्याश्मयुगीन लोकांचा सौराष्ट्रातील हडप्पा संस्कृतीच्या  लोकांशी  आलेल्या संपर्कातून झाला असावा.

कारण धुळे जिल्ह्यातील कावठे या स्थळाच्या  उत्खननात सापडलेल्या  शंखांच्या वस्तू महाराष्ट्रातील हडप्पा संस्कृतीच्या लोकांची असलेल्या विनिमयाचा पुरावा आहे.

दायमाबाद येथील या संस्कृतीचे लोक चाकावर घडवलेली मातीची भांडी वापरत होते.

त्या भांड्यांवरील  नक्षीमध्ये  तीराग्रे ,माशांचे गळ, विविध प्राणी यांच्या आकृतींचा समावेश होता. 

याशिवाय तांब्याच्या वस्तू, हाडांपासून  बनवलेली तिराग्रे,खड्यांचे  मणी ,दगडी पाटे-वरवंटे इत्यादी वस्तू त्यांच्या वापरात होत्या.

 त्यांच्या  गाव-वसाहतींभोवती तटबंदी बांधलेली होती. त्यांची घरे मातीची असून, घरातील  जमिनी गाळ आणि माती एकत्र  चोपून  बनवलेल्या होत्या.

 माळवा आणि जोर्वे संस्कृती :  महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी -

प्रश्न- माळवा संस्कृतीच्या लोकांना ‘महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी’ म्हटले जाते. (सकारण स्पष्ट करा.)

महाराष्ट्रातील आद्य शेतकऱ्यांच्या गाव-वसाहती ताम्रपाषाणयुगीन होत्या.

इसवी सनापूर्वी १६०० च्या  माळवा संस्कृतीचे लोक महाराष्ट्रात पोहोचले.

माळवा संस्कृतीच्या लोकांनी महाराष्ट्रामध्ये प्रथम शेतकऱ्यांच्या कायमस्वरूपी गाव वसाहती वसविल्या.

 हे शेतकरी शेतीत गहू, बार्ली, ज्वारी अशी पिके घेऊ लागले. 

त्यामुळे माळवा संस्कृतीच्या लोकांना महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी म्हटले जाते.

          महाराष्ट्रात आल्यावर त्यांचा संपर्क कर्नाटकातील नवाश्मयुगीन संस्कृतीच्या लोकांशी

          आला    .  

त्यामुळे सावळदा संस्कृतीचे लोक घडवत असलेल्या मातीच्या भांड्यांचे तंत्रज्ञान, घाट नक्षीचे नमुने यामध्ये काही बदल घडून आले आणि जोर्वे संस्कृती या नावाने ओळखली जाणारी नवीन संस्कृती उदयास आली.

अहमदनगर जिल्ह्यातील जोर्वे येथे हे संस्कृती प्रथम उजेडात आली. म्हणून तिला जोर्वे संस्कृती असे म्हणतात.

महाराष्ट्रात ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचा विस्तार तापी, गोदावरी आणि  भीमा या नद्यांच्या खोऱ्यात झाला होता.

इनामगाव,ता.शिरूर, जि. पुणे. येथील विस्तृत उत्खननामुळे माळवा आणि जोर्वे संस्कृतीमधील लोकांच्या जीवनाबद्दल सविस्तर माहिती उपलब्ध झालेली आहे.  

१. माळवा संस्कृती--- इ.स.पू.१६०० -१४०० 

२.  पूर्व जोर्वे संस्कृती-- इ.स.पू.१४०० -१००० 

३.  उत्तर जोर्वे संस्कृती-- इ.स.पू.१००० -७०० 

  उत्खनित  स्थळे-

   दायमाबाद,प्रकाशे, जिल्हा नंदुरबार, चांडोली, सोनगाव, इनामगाव, वाळकी  जिल्हा पुणे,  नेवासे जिल्हा अहमदनगर, पिंपळदर जिल्हा नासिक,

माळवा संस्कृती ( इ.स.पू.१६००-१४०० ) 

    या काळातील लोकांची घरे--

लोकांची घरे आयताकृती आणि ऐसपैस  होती. घराच्या भिंती कुडाच्या असत. 

घरामध्ये आडभिंत घालून घराचे दोन भाग केलेले असत. 

जमिनीतून गोल  खड्डा करून झोपड्या( गर्तावास )  उभारल्या जात.

  धान्य साठवण व्यवस्था--

कोठी ठेवण्यासाठी एक गोल ओटा,चार पायांचे रांजण ठेवण्यासाठी टेकूचे चार चपटे दगड आणि चून्याने लिंपलेले बळद  यासारख्या गोष्टीवरून घरामध्ये दीर्घकालीन साठवणूक करण्यासाठी केलेली तरतूद लक्षात येते.

मातीची भांडी-  

मातीची भांडी पिवळसर  रंगाची असत. त्यावर तपकिरी रंगात नक्षी काढलेली असे.  त्यांचा पोत खरबरीत असतो. 

पूर्व जोर्वे संस्कृती ( इ.स.पू.१४००-१०००)

 या काळातील लोकांची घरे-

घरे चौकोणी, प्रशस्त, एकापेक्षा अधिक खोल्यांचे होते. गोल खड्डा करून त्यावर  उघडलेल्या झोपड्यांची (गर्तावास) संख्या नगण्य होती.

 गाव प्रमुखाचे मध्यवर्ती जागेत पाच खोल्यांचे घर होते.

मातीची भांडी--

 त्या काळातील भांडी खणखणीत भाजलेली असल्यामुळे  त्यांचा नाद धातूच्या  भांड्याप्रमाणे असतो. 

त्यांचा रंग लाल असतो आणि काळ्या  रंगाने नक्षी काढलेली असते. 

मध्यभागी कंगोरे असलेले वाडगे आणि कुंडे, चंबु, घडे अशा घाटाच्या  भांडयांचा समावेश होता.

 या काळातील कुंभकाराच्या भट्ट्या गोल आकाराच्या होत्या. त्यांची क्षमता  जास्त होते.

इनामगाव हे इतर गावांना मातीची भांडी पुरवणारे केंद्र होते.

पूर्व जोर्वे काळात इनामगावमध्ये नदीला कालवा काढून नदीचे पाणी साठवण्याची सोय केली होती. 

 सिंचनासाठी वापर होत असे. गाव प्रमुखाकडे पाणीवाटपाचे अधिकार होते. गाव प्रमुख पद वंशपरंपरागत होते. हे दर्शवणारी  दफणे प्रमुखाच्या घरालगत सर्वसाधारण  दफना पेक्षा  वेगळ्या पद्धतीची होती.

  धान्य साठवण व्यवस्था-घराच्या बाहेर बरीच बळदे होती.येथील शेतकरी गहू,बार्ली, ज्वारी, मसूर, कुळीथ यासारखी पिके घेत होते.

 दफनपद्धती- प्रमुखाची दफने  घरालगतच वेगळ्या पद्धतीची होती. 

साधारणत: जमिनीत खड्डा खणून मृत व्यक्तीला उताण्या अवस्थेत पुरले जाई. तर कधी मृत व्यक्तीला एका चार पायाच्या, फुगिर पोटाच्या  रांजणात बसलेल्या अवस्थेत पुरले जाई.

 दोन पद्धतीने दफन केले  जाई. मृत बालकाला पुरण्यासाठी कुंभाचा वापर  करत असत.

उत्तर जोर्वे  संस्कृती ( इ.स.पू.१००० -७०० )- 

या काळातील लोकांची घरे- या काळात हवा शुष्क होऊ लागली, त्यामुळे लोकांना फिरस्ते जीवन जगावे लागले. 

परिणामी घराऐवजी झोपड्यांची संख्या वाढली. त्या गर्तावासाहून  वेगळ्या होत्या.टोकाला बांधलेला जुडगा तळाकडे पसरून तंबूप्रमाणे शंक्वाकृती झोपड्या होत्या.

 मातीची भांडी- पूर्व जोर्वे संस्कृती काळासारखे भांड्यांचे घाट असले तरी त्यावर फारसे  नक्षीकाम नव्हते.

 कुंभाराचे आवे( भट्ट्या) जमिनीवरच  रचले जात.

भारतातील महापाषाण युग -

 प्रतिकूल हवामानामुळे उत्तर जोर्वे काळात म्हणजे इ.स.पु. ७०० च्या काळात इनामगाव पूर्णपणे उजाड झाले.

 तेथील लोक भटके जीवन जगू लागले. त्या आकाराने मोठ्या असलेल्या  शिळांचा उपयोग करून उभारलेली शिलावर्तुळे सापडतात. 

त्या वर्तुळात दफने  असत.

   या शिळा आकाराने मोठ्या असल्याने त्यांना महापाषण तर ही शिळावर्तुळे ज्या काळातील आहेत, त्यांना महापाषाणयंग म्हणतात.

 ही शिलावर्तुळे अस्थी पुरण्यासाठी स्मारक म्हणून वापरली जात. 

जगभर शीलावर्तुळे सापडतात, त्यांची परंपरा प्रागैतिहासिक काळापासून आजपर्यंत आहे.

प्राचीन  शिलावर्तुळे इसवीसन पूर्व १५००  ते इ.स.पू.५०० या काळातील आहे.

 महाराष्ट्रातील शिलावर्तुळे इसवीसन पूर्व १००० ते  इसवी सन पूर्व ४०० या काळातील आहेत.

 ती उभारणारे लोक दक्षिण भारतातून आले असावेत.  ती लोह युगातील आहे.

 महाराष्ट्रात विदर्भामध्ये नागपूर, चंद्रपूर आणि भंडारा जिल्ह्यात टाकळघाट,माहूरझरी,  खापा, नायकुड  अशा अनेक ठिकाणी उत्खनन केले.  

अनेक शिलावर्तुळे प्राचीन व्यापारी मार्गावर होती.

 या काळातील कारागिरांच्या स्थिर गाव-वसाहतीचे अवशेष क्वचित सापडतात.  

शीलावर्तुळाच्या दफनात घोड्याची हाडे व दागिने मिळाले.

 यावरून या काळात लोक वाहन आणि सामान लादण्यासाठी घोड्यांचा वापर करत असावेत. 

- समाप्त -

bolbhidu.com

असा होता महाराष्ट्रातील ४ हजार वर्षांपूर्वीचा शेतकरी

By टिम बोलभिडू

6–7 minutes

असा होता महाराष्ट्रातील ४ हजार वर्षांपूर्वीचा शेतकरी

महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील दायमाबाद येथे गुराखी मुलांना काही जुन्या मुर्त्या सापडल्या आहेत. श्रीरामपूरच्या पोलिसांनी त्या ताब्यात घेतल्या आहेत. पुरातत्व शास्त्रज्ञानी जाऊन पाहिल्यावर त्यांच्या लक्षात आलं की हे सिंधू संस्कृतीला समकालीन अवशेष आहेत.

On Mar 9, 2020 Last updated Mar 27, 2021

महाराष्ट्राच्या काळी मातीने शेतकऱ्यांना भरपूर दिलंय. अजूनही आपल्याकडे कृषिप्रधान संस्कृतीचा पगडा आहे. इडापीडा टळू दे बळीराजाचं राज्य येऊ दे असं कायम म्हटल जातं. छत्रपतींनी आपलं स्वराज्य उभारलं ते शेतकरी रयतेला सोबत घेऊनच. शेतकऱ्यांच्या भल्यासाठी त्यांनी लिहिलेली आज्ञापत्रे मार्गदर्शक ठरतात.

आजही इथलं राजकारण देखील शेतकऱ्यांच्या सहकाराभोवती फिरत असते. एकूण काय महाराष्ट्र शेतकऱ्यांनी आपल्या घामाने उभा केलाय.

पण तुम्हाला ठाऊक आहे का महाराष्ट्रातल्या शेतीला साडे-चार हजार वर्षाचा इतिहास आहे.

अश्मयुगीन मानव गुहेत राहायचा. शिकार करणे आणि कंदमूळ खाणे अस त्याच जीवन असायचं. या ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी अन्नपाण्याच्या शोधात भटकंती चालू असायची. कुऱ्हाडीसारख्या हत्याराचा वापर व्हायचा. काही काळाने त्याला जमिनीत पेरल की उगवत याचा शोध लागला. हा शोध क्रांतिकारी होता. त्यातूनच शेतीची कल्पना पुढे आली.

अस म्हणतात की, मानवाला शेतीचा शोध लागला आणि त्याच भटक आयुष्य स्थिर झाल. नदीच्या आसपास एकेठिकाणी वस्ती करून राहणे भाग पडले. जगभरात अशा नदीच्या शेजारच्या संस्कृती सापडल्या. यात सर्वात महत्वाची मानली जाते ती सिंधू संस्कृती.

हडप्पा मोहोन्जोदारो मध्ये आढळून आलेले अवशेष दाखवून देत होते की सिंधू संस्कृती एक प्रगती संस्कृती होती. ते शेती करायचे, गायी, बैले असे प्राणी पाळायचे, घाटाची भांडी स्वैपाकाला वापरायचे. इतकच काय त्यांनी शहरे वसवली होती. त्याच्या अभ्यासातून बरीच माहिती समोर येत होती. मात्र फाळणीनंतर हे सिंधू संस्कृतीचे अवशेष पाकिस्तानात राहिले.

भारतात इतरत्र या संस्कृतीची अवशेष शोधून काढण्याचे प्रयत्न सुरु झाले.

एकदिवस एका वर्तमानपत्रात बातमी आली की महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील दायमाबाद येथे गुराखी मुलांना काही जुन्या मुर्त्या सापडल्या आहेत. श्रीरामपूरच्या पोलिसांनी त्या ताब्यात घेतल्या आहेत. पुरातत्व शास्त्रज्ञानी जाऊन पाहिल्यावर त्यांच्या लक्षात आलं की हे सिंधू संस्कृतीला समकालीन अवशेष आहेत.

भारतीय पुरातत्वखात्यातर्फे डॉ. शंकरराव साली यांनी तिथे मोठ्या प्रमाणात उत्खनन केले. त्या मुर्त्या इ.स. पूर्व २२००-२००० म्हणजेच जवळपास साडेचार हजार वर्षापूर्वीच्या होत्या.

उत्तरेतील पर्यावरण प्रतिकूल होऊ लागल्या मुळे या काळात तिथल्या लोकांनी स्थलांतरे सुरु केली. सरस्वती नदी आटू लागली होती. पावसाचे प्रमाण कमी झाले होते. शेती करणे अशक्य होऊ लागले. हेच शेती करणारे लोक गुजरात महाराष्ट्र येथे नद्या काठी येऊन वसले.

गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात प्रवरा नदी जवळ दायमाबाद येथे सापडलेल्या अवशेषांमध्ये एका ओळीत आखणी केलेली कच्च्या विटांची घरे सापडली. यात धान्य साठवण्यासाठी वेगळी खोली, गुरांचा गोठा देखील आढळून आला. याचाच  अर्थ हा शेतकरी पशुपालनाला देखील तितकेच महत्व देत होता,

हे हजारो वर्षापूर्वीचे शेतकरी त्याकाळच्या मानाने प्रगत होते.

शेतीसाठी ते लाकडी नांगर वापरायचे.  नदीच्या पाण्याचा वापर ते सिंचनासाठी करत. त्याकाळात त्यांनी गहू, तांदूळ, बार्ली, मसूर,वाटाणे, तीळ या पिकाच उत्पादन घेतल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. या शेतकऱ्याच्या स्वैपाकघरात चुली होते. त्यांची भांडी मात्र भाजून बनवलेली होती. यात लहानमोठे घडे, रांजण,वाडगे देखील होते. त्यांना रंगवलेही जात होते. त्याकाळच्या कुभाराची भट्टीदेखील सापडली आहे.

पुढे या ताम्रपाषाण युगीन माळवा संस्कृतीमधून महाराष्ट्राच्या जोर्वे संस्कृतीचा उगम झाला. संपूर्ण राज्यभर या शेतकरी संस्कृतीचे अस्तित्व आढळून आले. ही सारी स्वयंपूर्ण खेडी होती.

पुण्याजवळच्या इनामगाव येथे देखील जोर्वे संस्कृतीचे अवशेष सापडले.

इनामगाव येथे घाटगे घराण्याची प्राचीन गढी आहे. तिच्याजवळ हाडे सापडत असल्यामुळे गावकरी या भागात कधी जात नसायचे. पण १९६८ साली तिथे केलेल्या संशोधनानंतर सापडलं की हे जोर्वे कालीन दफनभूमीचे अवशेष आहेत.  तिथे एका टेकडीवर प्रागऐतिहासिक काळातील खेडदेखील सापडले. या घरांचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिथे अंगणात भाकरी भाजण्यासाठी भले मोठे चुलाने सापडले. धान्यसाठवण्यासाठी कणगीची सोय देखील आहे.

इनामगाव आणि दायमाबाद या दोन्ही ठिकाणच्या संशोधनावरून असे सिद्ध होते की तेथील शेतकरी रब्बी व खरीप या दोन्ही प्रकारचे पिक घेत होते.

इनामगावजवळ पाउस जास्त झाल्यावर घोडनदीला पूर येत असे. या पुराचे पाणी एका नाल्यावाटे वळवून साठवून ठेवायची दूरदृष्टी देखील हजारो वर्षापूर्वीच्या आपल्या पूर्वजांनी केली होती.

त्याकाळात दगडी हत्याराचा वापर जास्त केला जायचा. या सोबतच कुऱ्हाड, छन्नी अशी तांब्याची हत्यारे देखील आढळून आली.याच शिवाय त्याकाळच्या शेतकरी महिला थोड्या प्रमाणात का होईना सोन्याचे दागिने देखील वापरायची. कर्णफुले, सोन्याचा मणी आढळले आहे. तसेच इनामगाव येथे सोनाराच घर सापडलं आहे. त्यात मूस,तांब्याचे चिमटे होते.

या जोर्व्हे संस्कृतीच्या धार्मिक समजुतीबद्दलचा अभ्यास अजूनही चालू आहे. दायमाबाद आणि इनामगाव येथे शिरोहीन देवतेच्या मातीच्या मुर्त्या सापडतात. काही ठिकाणी मातीची चित्रे देखील सापडली. एक तर ती लहानमुलांची खेळणी असावीत अथवा गावजेवणापूर्वी एखादी पूजाविधी असावी.

दायमाबाद येथे खापरावरील रंग आढळते. येथे तांब्याचा गेंडा, रथ, हत्ती यांच्या जवळजवळ ६५ किलो वजनाच्या मूर्ती आढळल्या.

तिथे सापडलेल्या मुर्त्यामध्ये सर्वात महत्वाची मूर्ती आहे ती बैल जोडी च्या रथात बसलेल्या देवाची. सिंधू लिपी अद्याप वाचली गेली नसल्यामुळे हा देव कोण याच उत्तर मिळाल नाही पण तो शेतीशी संबंधित देव असावा.

सिंधू संस्कृती आणि जोर्वे संस्कृतीमधला फरक म्हणजे ही संस्कृती पूर्णपणे ग्रामीण होती.

जवळपास १००० वर्षे ही संस्कृती टिकली. इस.पूर्व १००० नंतर इथल हवामान देखील प्रचंड बदलले. या प्रतिकूल वातावरणामुळे ताम्रपाषाणयुगीन शेतकऱ्यांना एकेठिकाणी वस्ती करून स्थिर जीवन जगणे अशक्य बनले. त्यामुळे हा महाराष्ट्राचा आद्य बळीराजा परत कंदमुळे आणि शिकारीच्या शोधात हा भाग सोडून बाहेर पडला. या वसाहती रिकाम्या झाल्या.

त्यांनतर मात्र या भागात तीन हजार वर्षे कोणीही वस्ती केली नाही यामुळे हे अवशेष जमिनी खाली शाबूत राहिले.

असा वसला महाराष्ट्र! महाराष्ट्राचा आदिम इतिहास

Submitted by वरदा on 24 September, 2009 - 04:31

jorwe pot.jpg(छायाचित्र प्रताधिकारः श्री पद्माकर प्रभुणे)

सहसा महाराष्ट्राचा सर्वात प्राचीन इतिहास म्हणजे आपल्याला सातवाहन काळातली लेणी वगैरे माहित असतं. ज्यांना थोडाफार जुनी पुस्तकं धुंडाळायचा नाद असतो त्यांनी महाराष्ट्राचे आद्य रहिवासी कोण? शक/नाग/आभीर, पुराणांतरींचे पुरावे काय सांगतात? वगैरे चर्चा वाचलेल्या असतात. पण या सगळ्या माहिती-चर्चा-वादाच्या जंजाळात पुरातत्वीय पुरावे सर्वसामान्यांपर्यंत फारसे चटकन पोचत नाहीत आणि अद्ययावत शास्त्रीय माहितीबद्दल बहुतांशी वाचक अनभिज्ञच रहातात. हे असं पुरातत्वीय संशोधन महाराष्ट्राच्या जडणघडणीबद्दल, इथल्या आद्य रहिवाशांबद्दल, त्यांच्या जीवनशैलीबद्दल काय सांगतं हे जाणून घेण्यासाठी, सगळ्यांपर्यंत पोचवण्यासाठी हा लेखनप्रपंच. (इथे लिहिलं आहे त्यापलिकडे अजून संशोधन फारसं झालेलं नाही. जे झालंय/चाललंय ते प्रकाशित झालेलं नाही. जेव्हा होईल तेव्हा इथे अपडेट मारेनच. तेव्हा इथे जे लिहिलंय ते सध्यापुरतं अंतिम सत्य मानायला हरकत नाही)

मुळात महाराष्ट्राच्या इतिहासाची साकल्याने चर्चा इतिहासाचार्य राजवाडे, राजारामशास्त्री भागवत आणि ज्ञानकोशकार केतकर यांनी सुरू केली. याच्या थोडं आधीपासूनच भाऊ दाजी लाड, भगवानलाल इंद्रजी, जॉर्ज ब्यूह्लर (Bühler) इत्यादी इंडॉलॉजिस्ट्सनी प्राचीन इतिहासाची साधनं अभ्यासायला सुरूवात केली होती. त्याचबरोबर आर्कियॉलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया च्या डी. आर. भांडारकर, हेन्री कझिन्स अशा अधिकार्‍यांनीही महाराष्ट्रातील (तेव्हाची बॉम्बे प्रेसिडेन्सी) पुराणवस्तू-अवशेषांचा अभ्यास करण्याचे काम हाती घेतले होते. पण तत्कालीन राजकीय पार्श्वभूमीमुळे जीवन झोकून देऊन स्वखर्चाने काम करणारे राष्ट्रवादी (nationalist) इतिहासकार आणि तितक्याच तळमळीने पण सरकारी संस्थांबरोबर/ त्यांच्या सहाय्याने काम करणारे इंडॉलॉजिस्ट्स आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ यांच्यात कायमच एक दरी राहिली. दुर्दैवाने दोघांनीही एकमेकांच्या कामाची फारशी दखल घेतलेली दिसत नाही. त्यातच राष्ट्रवादी मराठीत लिहिणार तर सरकारी अहवाल आणि अमराठी लोकांनी केलेले संशोधन इंग्लिशमधे हा मुद्दा होताच. शिवाय बहुतेक राष्ट्रवादी इतिहासकारांच्या संशोधनाचा केंद्रबिंदू स्वाभाविकपणे शिवकाळ / मराठा काळ होता तर प्राचीन इतिहास व संबंधित शिलालेख, नाणी, मंदिरे - लेण्या, उत्खनने हे सगळं बर्‍यापैकी सरकारी अखत्यारीत होतं - ज्याला आपण colonial Indology and archaeology असं म्हणतो.

१९४०-४५ पर्यंत महाराष्ट्रात अगदीच तुरळक उत्खनने झाली. उदा: निझाम सरकारच्या पुरातत्त्व खात्याने केलेले पैठण येथील व भारत इतिहास मंडळाने केलेले कराड येथील उत्खनन.. पण त्यात मिळालेले पुरावे अगदीच मर्यादित होते आणि त्यामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या रूपरेखेत फारसा बदल झाला नाही. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर मात्र पुरातत्त्वशास्त्रीय संशोधनाला महाराष्ट्रात चांगलाच वेग आला आणि या प्रदेशात मनुष्यवस्ती कधीपासून झाली आणि त्यात कसे आणि कोणते बदल होत गेले याचे एक बर्‍यापैकी सुसंगत चित्र आपल्यासमोर उभे राहिले.

अजूनही नित्य नूतन संशोधन होतच आहे. आज आपण इथे जी माहिती वाचणार आहोत ती बहुतांशी या पुरातत्त्वीय आणि ऐतिहासिक साधने आणि संशोधनावर आधारित आहे.

काय असतात ही साधने? हे पुरातत्त्वीय पुरावे?

आपल्याला सगळ्यांनाच माहित आहे की पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ भूभागाचे सर्वेक्षण करून जुन्या मानवी वस्तींची ठिकाणे शोधून काढतात आणि त्यातील महत्त्वाच्या ठिकाणी उत्खनन करून त्या वसाहतींच्या अवशेषांचा अभ्यास करतात. सर्वसामान्यपणे उत्खननात मिळणारे अवशेष म्हणजे घरांच्या जमिनी/ plans, खापरांचे तुकडे, हाडे, दगडाची व धातूची औजारे व हत्यारे, दफने, धान्याचे जळालेले दाणे, मणी, राख, माती, इ,. या सगळ्याचे परीक्षण करून विविध निष्कर्ष काढले जातात व शक्य असेल तिथे कालमापन पध्द्ती वापरून या अवशेषांचे वयोमान ठरवतात. इतिहासपूर्व काळात, लिखित स्वरूपाचे कुठलेही पुरावे नसताना, फक्त याच पुराव्यांचे दुवे जुळवत आपल्याला पुढे जायला लागते.

एकदा ऐतिहासिक कालखंडात आलं की या सगळ्या गोष्टींबरोबरच शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, ग्रांथिक पुरावे, वास्तुकला, ही साधनेही मदतीला येतात. आणि या सगळ्याचा साकल्याने अभ्यास करून आपल्याला इतिहास लिहिता येतो.

१९४७ पर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास फक्त दोन हजार वर्षे मागे नेता येत होता. सातवाहन राजांचे शिलालेख, नाणी, तत्कालीन लेणी इ. पुराव्यावरून हे महाराष्ट्रातलं पहिलं राजकुल असावं असा निष्कर्ष संशोधकांनी काढला होता. पण त्याआधी इथे कुणाची वसाहत होती? किती आधीपासून होती? या प्रश्नांची उत्तरं मात्र मिळत नव्हती. मग त्या स्पष्टीकरणासाठी पुराणांतरी उल्लेख आलेल्या शक, नाग, हूण अशा वेगवेगळ्या कुलांच्या स्थलांतरांमधे धांडोळा घेतला जात होता (पहा :- राजवाडे, केतकर, भागवत, इ. इ.). हे सगळं चित्र अचानक बदललं. कसं? त्याचीही कहाणी तितकीच रंजक आहे..

भारतातल्या इतर लाखो खेडेगावांसारखंच एक जोर्वे होतं. संगमनेरच्या पूर्वेला ६ मैलांवर, प्रवरेच्या काठी वसलेलं एक सर्वसाधारण खेडं. आपल्याकडे तशी अधूनमधून अस्मानी संकटं येत असतात, त्याचाच एक प्रकार म्हणून १९४७ साली प्रवरेला मोठ्ठा पूर आला. या पुरात गावच नव्हे तर शेतंसुद्धा पाण्याखाली गेली. परत अशा प्रकोपाला तोंड देणं सोयीचं व्हावं म्हणून गावाने नदीच्या काठापासून थोडी आत, चढावर वस्ती हलवली आणि आसपासची जमीन शेतीखाली आणायचं ठरवलं. आणि काय आश्चर्य! शेतीत नांगरताना अफुट, अखंड, मातीची भांडी सापडायला लागली. नेहेमीसारखी करडी, काळी, लालसर माठाची मडकी नव्हेत तर अगदी उत्तम भाजणीची, लाल रंगाची, वरती काळ्या रंगाने सुंदर नक्षीकाम केलेली तोटीची भांडी! आणि तांब्याची कुर्‍हाडीची पाती.

कुठल्याही गावाला जशी स्थानिक परंपरा, मौखिक गोष्टींतून चालत आलेला इतिहास असतो, तसा जोर्वेला सुद्धा होता. म्हणे कोणे एके काळी ही खुद्द जरासंधाची नगरी होती. त्यामुळे ही मडकी नक्कीच अशी पुराणकाळातली असली पाहिजेत असं आसपासच्या लोकांना वाटलं असणार!

ही सगळी बातमी कानोकानी होत होत पोचली ती संगमनेरच्या तालुका डेव्हलपमेन्ट बोर्डमधे काम करणार्‍या शंकर साळी नामक तरुणाकडे. त्याने उत्साहाने या गावाला भेट देऊन ती खापरं पाहिली आणि त्यासंबंधी एक छोटीशी बातमी दैनिक भारत या स्थानिक वृत्तपत्रात छापून आणली. आणि ही सगळी माहिती आणि खापरं घेऊन गाठलं या क्षेत्रातल्या एका जाणकाराला! डॉ. ह धी. सांकलिया यांना.

त्यावेळी पुण्याच्या डेक्कन कॉलेज या संस्थेत नुकताच पुरातत्त्वशास्त्राचा विभाग सुरू झाला होता. डॉ. ह. धी. सांकालिया या तरुण पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाची तिथे नेमणूक करण्यात आली होती. मुंबईत संस्कृत शिकून, इंडॉलॉजीचा अभ्यास करून, नंतर इंग्लंडमधे खुद्द मॉर्टिमर व्हीलर नामक प्रख्यात पुरातत्त्वज्ञाच्या हाताखाली त्यांनी प्रशिक्षण घेतले होते. इथे विद्यापीठ पातळीवर सरकारी चौकटीच्याबाहेर नव्याने पूर्ण विभागाची/ज्ञानशाखेची उभारणी करण्याचं काम मोठ्या तडफेने त्यांनी सुरू केले. त्याचा एक भाग म्हणून नाशिक या पुरातनकालापासून अस्तित्वात असलेल्या नगरीचे उत्खनन करायचं ठरलं होतं. श्री. साळींनी आणलेली खापरं त्यांनी पाहिली आणि जोर्वेलाही छोटंसं उत्खनन करायचं असं ठरवलं.

१९५० साली उत्खनन केल्यावर ही खापरं एका ग्रामसंस्कृतीची निदर्शक आहेत हे कळलं; पण पुढच्या मागच्या वसाहतीचा कुठलाच मागमूस नसल्याने आणि तोपर्यंत शास्त्रीय कालमापन पद्धती अस्तित्वात नसल्याने महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक कालानुक्रमात हे सगळं कुठं बसवायचं हा प्रश्नच होता! नाशिकच्या उत्खननाने मात्र हा प्रश्न समूळ सोडवला. तिथे सातवाहनकालीन वसाहतीच्या खालच्या थरांमधे अशीच रंगीत, नक्षीदार खापरं आणि ग्रामसंस्कृतीचे अवशेष मिळाले. आत्तापर्यंत हे ही स्पष्ट झालं की या समाजाला लोखंड बनवायचं तंत्रज्ञान अजून अवगत झालं नव्हतं. माहित होतं फक्त तांबं आणि दगड - म्हणून यांना ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती म्हणतात.

अशा तर्‍हेने महाराष्ट्रातील वसाहतींचा इतिहास एकदम २००० वर्षे मागे गेला आणि इतिहासपूर्वकालीन महाराष्ट्राच्या संशोधनाला जबरदस्त चालना मिळाली!

एकदा जोर्वेचा शोध लागल्यानंतर आसपासच्या प्रदेशातून आणि पूर्ण पश्चिम आणि उत्तर दख्खनच्या पठारावर तसेच महाराष्ट्र - कर्नाटक सीमाभागातही अनेक ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती सापडल्या, सापडत राहिल्या. आणि डेक्कन कॉलेजच्या पुढाकाराने जवळजवळ २० स्थळांचे लहानमोठ्या प्रमाणात उत्खननही झाले. यात तापी खोर्‍यातील प्रकाश, सावळदा, बहाळ, टेकवडे, कवठे, गोदावरी-प्रवरा खोर्‍यातील दायमाबाद, नेवासा, आपेगाव तसेच भीमा खोर्‍यातील शिरूरजवळ इनामगाव, बारामतीजवळचं सोनगाव, थेऊर इत्यादी स्थळांचा प्रामुख्याने समावेश होतो. या उत्खननांमुळे आज आपल्याला महाराष्ट्राच्या इतिहासपूर्व कालीन आदिम वसाहतींचा चेहरामोहरा कसा होता हे सांगता येतं.

Picture1.jpg

(जाता जाता थोडं विषयांतर:- या शोधाने एका व्यक्तीचं आयुष्यच पूर्ण बदलून टाकलं. संगमनेरच्या तालुका डेव्हलपमेंट बोर्डमधे नोकरीला असलेल्या श्री. शंकर अण्णाजी साळी या तरुणाचं. स्वतःची नोकरी सोडून हा चक्क पुरातत्त्वशास्त्राच्या विद्याभ्यासामागे लागला. एवढंच नव्हे तर डेक्कन कॉलेजमधून शिक्षण पूर्ण करून ASI (Archaeological Survey of India) मधे चांगला हुद्दा पटकावला. आणि कालांतराने याच ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीचे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे स्थळ दायमाबाद याचे यशस्वीरित्या उत्खननही केले!!)

तर महाराष्ट्रात आदिमानवाचा वावर सुमारे ७ -८ लाख वर्षांपासून होता असे दिसून येते. हा अश्मयुगीन मानव समाज भटका आणि शिकारी असल्याने त्याच्या घराबिरांचे अवशेष मिळणार नाहीत हे उघडच आहे. आपल्याला मिळतात ती फक्त त्यांनी बनवलेली दगडांची हत्यारं. अशी ७ लाख वर्षांपूर्वीची प्राचीन हत्यारं सापडली आहेत मोरगाव (हो, गणपतीचं मोरगाव!), जुन्नरजवळ बोरी आणि नेवाश्याजवळ चिरकी नाला (अंदाजे ३.५ लाख वर्षं) येथील उत्खननात. अशीच एक - थोडीशी नंतरच्या काळातील - वसाहत सापडली जळगाव जिल्ह्यात पाटणे येथे. सुमारे २५ ते ३०,००० वर्षांपूर्वीच्या या हत्यारांबरोबरच रेघांनी सुशोभित केलेलं शहामृगाच्या अंड्याचं एक टरफलही सापडलं..

ही अशी लाखो वर्षं भटक्या अवस्थेत काढल्यानंतर सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात शेतीच्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार व्हायला हळुहळू सुरूवात झाली. भारतात शेतीच्या तंत्रज्ञानाचा उगम कमीतकमी ३ ठिकाणी स्वतंत्रपणे झाला असं आता संशोधकांना मान्य आहे. यातील एक केंद्र बलुचिस्तान प्रांत (ई.स. पू. ६०००) - ज्यातून पुढे सिंधू संस्कृती उदयाला येण्यास हातभार लागला, दुसरे विंध्य - कैमूर पर्वतातील अलाहाबाद आणि गंगा यामधला बेलन खोर्‍याचा भाग (ई.स. पू. ६००० - ७०००) आणि तिसरे ईशान्य भारत.

आपल्या आधी राजस्थान, गुजरात, माळवा या प्रदेशांमधे शेती करणारा समाज उदयाला आला होता. तिथेही ही वाटचाल अश्मयुगाकडून शेतीकडे अशी सलग झाली. त्यांच्याकडूनच उपजीविकेच्या या नव्या तंत्राची ओळख नर्मदेच्या दक्षिणेला रहाणार्‍या मानवसमूहाला झाली असं दिसतं. या सर्व प्रसारामधे मात्र एका लोकसमूहाने विविध ठिकाणी पांगून जाऊन, नव्या वसाहती करून शेतीची ओळख त्या त्या प्रदेशाला करून दिली असं काही दिसत नाही. त्या त्या प्रदेशातील स्थानिक लोकांनी शेजारच्या शेती करणार्‍या समाजांकडून हे नवं तंत्र आत्मसात करून घेतलं.

असो. परत येऊया महाराष्ट्रातील आदिम वसाहतींकडे..

आपल्याकडील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींचा कालखंड सुमारे इ.स. पूर्व २४५० ते इ.स. पूर्व ९००/७०० असा आहे.

या वसाहतींचा आढावा घेताना आपण एकत्रच या सगळ्या कालावधीचा विचार करणार आहोत. अजूनही आपल्याला मध्याश्मयुगातून नवाश्मयुगात/ ताम्रपाषाणयुगात (म्हणजे आदिमानव ते शेतकरी - पशुपालक) समाजाची वाटचाल दाखवणारा कुठलाही ठोस पुरातत्त्वीय पुरावा महाराष्ट्रात सापडलेला नाहीये. आपल्याला उपलब्ध असलेल्या उत्खनित पुराव्यावरून असे दिसते की गुजरातमधून आपल्याकडे या शेती तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला असावा.

धुळे जिल्ह्यातली कवठे इथली वसाहत अशा नव्याने शेती शिकलेल्या समाजाची प्रथम वाटचाल दाखवते. इ. स. पूर्व २४५० च्या आसपासचं हे गाव हंगामी होतं. जेवढं शेतीवर तेवढंच पशुपालन आणि शिकारीवर अवलंबून होतं. पूर्ण वर्षभर एकाच ठिकाणी मुक्काम करत नसल्याने अत्यंत कमी श्रमात बांधल्या जाणार्‍या गोल झोपड्यांचा वापर ते करत. या झोपड्यांच्या जमिनी थोड्याशा खोल खड्ड्यासारख्या केलेल्या असत (pit dwellings). एका 'घरात' रहाण्याच्या खड्ड्याशिवाय कोंबड्या ठेवायला/ साठवणीसाठी इ. २-३ खड्डे असत.

कवठे येथील घर

kaothe.jpg

अशी हंगामी गावं लौकरच कायमस्वरूपी स्थिरावली, शेतीच्या तंत्रातही प्रगती झाली आणी त्यांचे रूपही पालटले.

आजवर अशी १५०हूनही जास्त स्थळं उजेडात आली आहेत. जरी या सर्व वसाहती ग्रामीण होत्या तरीही त्यांच्यातही फरक होते. यातली काही गावे बर्‍यापैकी मोठी होती. दायमाबाद सगळ्यात जास्त - म्हणजे जवळजवळ ३०हेक्टर मोठं होतं आणि त्याला तटबंदी होती तर इनामगाव आणि प्रकाश ५ हे. च्या आसपास. बाकीच्या वस्त्यांचं आकारमान मात्र १ ते ३हे. च्या मधे होतं. यांमधे स्थायी स्वरूपाची खेडी, हंगामी वाड्या, असे विविध प्रकार होते. या सगळ्या वसाहती काळ्या मातीच्या (black cotton soil), चराऊ कुरणांच्या आणि जलस्रोतांच्या सान्निध्यात वसलेल्या होत्या.

गावात आखीवरेखीव रस्ते बहुदा नसतच पण आजच्या खेड्यांसारखंच घरांच्या मधल्या जागेचा वापर गल्लीबोळांसारखा केला जात असावा. बहुतेक सगळी घरं चौकोनी आणि कुडाची असत. शिवाय बाभूळ, सागवान, धावडा, खैर, बांबू, रोझवुड अशा झाडांची ला़कडे घरबांधणीत वापरली जात असत (मुख्यतः खांबांसाठी). जमिनी मुरूम्,माती टाकून चांगल्या चोपून मग मातीने, शेणाने किंवा क्वचित चुन्याने सारवलेल्या असत. बहुतेक घरं एक किंवा दोन खोल्यांची. एका मोठ्या खोलीत मधे कुडाने पार्टिशन करून एका बाजूला चूल आंणि साठवणीची जागा असंही बर्‍याच घरांमधे आढळून आलंय. अपवाद म्हणून काही घरं ४-५ खोल्यांची असत. ती कदाचित गावातल्या महत्त्वाच्या व्यक्तींची असावीत. सगळ्या घरांना छान सारवलेली अंगणं असत. घरांची छपरं गवताने शाकारलेली असत. घरांमधे हमखास आढळणार्‍या गोष्टी म्हणजे चूल, साठवणाची सोय आणि पाटा-वरवंटा. (त्या काळातला पाटा थोडासा रगड्यासारखा खोलगट आणि वरवंटा म्हणजे गुळगुळीत गोटा असे..)

इनामगावला मिळालेल्या घरांचे आराखडे

inm.jpg

यात सर्वात लक्षवेधक काय असेल तर साठवणीसाठी असलेल्या विविध सोयी. आजच्यासारखंच बेभरवशी अर्धशुष्क हवामान तेव्हाही होतं. त्यामुळे वरकड धान्य साठवणं तेव्हाही महत्त्वाचं असणार! साठवणीसाठी वापरण्यात येणारे भक्कम मोठ्ठाले रांजण तर उत्खननांमधे सापडलेच आहेत. पण त्याशिवायही मातीत खड्डे खणून त्यांना चुन्याचा गिलावा देऊन धान्य साठवले जात असे. शिवाय मातीचे गोल कट्टे करून त्यात वाळू आणि बोरीचे काटे घालून (खालून उंदीर-घुशी लागू नयेत म्हणून) त्यावर कणग्या ठेवत असावेत. काही खास चार लांब पाय असलेले रांजण ४ दगडांच्या टेकूने किंवा ४ खळग्यांमधे उभे करून त्यातही साठवण केली जात असे. इनामगावला तर या सगळ्या घरोघरच्या साठवणीव्यतिरिक्त एक स्वतंत्र धान्याचं कोठारच होतं. बहुतेक गावाच्या मालकीचं.

चूल म्हणजे काही वेळा नालाच्या आकारात मातीने बांधून काढलेली पण बहुतेक वेळा एक उथळ खड्डा, त्यात मध्यभागी भांड्याला आधार म्हणून एक दगड किंवा मातीचा उंचवटा. या खड्ड्याचे काठ जमिनी पासून थोडे उचललेले - गरम राखबिख बाहेर सांडू नये यासाठी. काट्याकुट्यांच्या सरपणाबरोबरच शेणाच्या गोवर्‍याही इंधन म्हणून यात स्वाहा होत.

एरवी घरात भांडीकुंडी सगळी मातीची. या गाडग्यामडक्यांचे प्रकार तरी किती! रांजण, हंड्या, तपेली, लोट्या (तोटीच्या/ बिनतोटीच्या), छोटेमोठे वाडगे, थाळ्या, झाकणं, तसराळी, चंबू, गडू, इ.इ.. यातले काही प्रकार सोडले तर खूपशी भांडी गेरू-लाल रंगाची. आणि त्यावर काळ्या रंगाने ठसठशीतपणे काढलेली नक्षी - विशेषतः वाडग्यांवर. हे वाडगे म्हणजे तत्कालीन 'टेबल वेअर' म्हणाना! त्यामुळे आज जशी टेबल वेअरमधे विविध डिझाइन्स असतात, तसंच काहिसं! अगदी सुरुवातीच्या काळात भांड्यांवर प्राणी, पक्षी यांची चित्रं आढळतात. नंतर मात्र रेघारेघांची किंवा फ्री हँड नक्षी मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. या भांड्यांबरोबरच छानपैकी चौकोनी, लंबगोल अशा आकाराच्या पणत्यासुद्धा मिळतात.

(या लेखाच्या प्रारंभालाच इनामगाव येथून मिळालेल्या एका संपूर्ण हंड्याचं छायाचित्र आहे त्यावरून रंगाची कल्पना येईलच. त्या हंड्यावर एक हरीण/अ‍ॅन्टेलोप काढलेलंही स्पष्ट दिसत आहे)

mlw ware.jpgbowls.jpglamps_0.jpg

रोजची औजारं-हत्यारं बघायची झालं तर दगडाची जास्त आणि तांब्याची कमी (कारण दगडाला असलेली जास्त धार आणि तांब्याची मर्यादित उपलब्धता). वाळूत घासून घासून गुळगुळीत चकचकीत केलेल्या दगडाच्या कुर्‍हाडी, गारगोटीचे छिलके काढून तयार केलेली सूक्ष्म पण अत्यंत धारदार पाती (ही लाकूड किंवा हाडाच्या खोबणीत एकापुढे एक बसवून विळा, कोयता, सुरी अशांसारखी हत्यारं तयार व्हायची!), तांब्याच्या कुर्‍हाडी, छिन्नी, तांब्याचे गळ, हाडांनी, दगडांनी तयार केलेली बाणाची टोकं, असं काय काय!

लोक कपडेबिपडे घालत होते की नाही हे समजायला फारसा पुरावा नाही. पण बहुदा भाजक्या मातीच्या 'टकळ्या' असाव्यात अशा काही वस्तू उत्खननांमधे मिळाल्यात. अर्थात इतर प्राचीन समाजांप्रमाणेच इथेही नाना प्रकारचे अलंकार वापरात असलेले दिसतात. भाजक्या मातीच्या, शंखाच्या, तांब्याच्या बांगड्या ;भाजक्या मातीची कर्णभूषणे ; आणि वेगवेगळ्या प्रकाराच्या मण्यांच्या माळा - पांढरे पट्टेरी अ‍ॅगेट, केशरी कार्नेलियन, दुधाळ पांढरा चाल्सीडोनी, पारदर्शक स्फटिक, लालसर/हिरवा जास्पर, हस्तिदंत, सोनं, तांबं, माती, शंख असे किती किती मणी उत्खननांमधून मिळालेत.

उपजीविकेसाठी शेती, पशुपालन, मासेमारी, शिकार, याच्याच जोडीला जंगलातून विविध गोष्टी गोळा करून आणणं (foraging) असे वेगवेगळे मार्ग हे लोक अवलंबत असत.

आपल्याला पुरावा पाहून आश्चर्य वाटतं पण ४००० वर्षांपूर्वीच दख्खनच्या पठारावर खरीप आणि रब्बी पिकं घ्यायला सुरुवात झाली होती. विविध प्रकारची धान्यं, डाळी, कडधान्यं, तेलबिया यांचा समावेश यात होता. गहू, जव, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, बाजरी, राळं, मसूर, हरभरा, तूर, मूग, उडीद, कुळीथ, वाटाणा, वाल, अळशी, तीळ ही पिकं नियमितपणे घेतली जात होती. गव्हासारख्या पिकाला पाणी लागतं म्हणून इनामगावच्या लोकांनी नदीच्या पाण्याचा कालवा/ पाट काढून पुराचं जास्तीचं पाणी शेतीला मिळावं असी व्यवस्था केली होती.

शेतीसाठी वापरात आणलेली काही अवजारंही आपल्याला उत्खननात मिळाली आहेत. यात हरणाच्या शिंगापासून (antlers) बनवलेले छोटे नांगर, बैलाच्या खांद्याच्या हाडापासून बनवलेलं छोटं नांगराचं काम करणारं पातं, तसंच हरणाचं शिंग पोकळ करून त्यातून पेरणी करताना बिया सोडण्यासाठी केलेलं seed drill (याला मराठीत काय म्हणतात बरं?) यांचा समावेश आहे.

antler hoe.jpgseed drill.jpg

पाळीव प्राण्यांमधे गाय-बैल, म्हशी, शेळ्यामेंढ्या, गाढवं, कोंबड्या, डुकरं, आणि कुत्री, मांजरं यांचा पुरावा आढळतो. घोडा आढळतो पण तो अगदी शेवटच्या कालखंडात (बहुदा दक्षिण भारतातल्या लोहयुगीन लोकांच्या संपर्कामुळे).

शिकार करून आणलेल्या प्राण्यांची यादीही अशीच लांबलचक आहे - ८/९ जातींची हरणं, रानडुक्कर, नीलगाय, अस्वल, माकड, वाघ, बिबळ्या, मुंगूस, ससा, रानमांजर, कोल्हा, लांडगा, साळिंदर, घोरपड, खार, मगर, कासव, मोर, माळढोक, कबुतर, बदक, खेकडे, मासे, इ.

या लोकांच्या आहाराचा मुख्य घटक हा गोमांस होता. त्याच बरोबर इतर प्राण्यांचेही मांस, मासे, धान्य, कडधान्य हे होतंच. याचबरोबर वस्तीच्या आसपास सहज उपलब्ध होणारी फळं (बोरं, जांभळं, आवळे, शिंदीचा खजूर, चारोळ्या) पालेभाज्या (चाकवत, घोळ, मेथी) यांचाही समावेश खाण्यात होत असणार असं पुरावनस्पतिशास्त्रीय पुरावा आपल्याला सांगतो.

या सगळ्या रोजच्या उद्योगांशिवाय काही कारागिरीची कामंही केली जात. यात प्रामुख्याने कुंभार, तांबट, मणिकार, लोणारी (चुना तयार करणारा), अशा कारागिरांचा समावेश होतो. दगडांची हत्यारं बहुतेक सर्व कुटुंबं आपापलीच बनवत.

हे सर्व 'कुटिरोद्योग' ज्याच्यात्याच्या घरातच चालत. त्याच्यासाठी वेगळं वर्कशॉप वगैरेची भानगड नव्हती.

इनामगावच्या उत्खननात एक फार सुंदर कुंभाराचा आवा मिळाला. त्यात जास्तीची गरम हवा निघून जाण्यासाठी, इंधनासाठी वेगवेगळ्या वाटा केलेल्या होत्या. या भट्टीमधे ६००-७०० डिग्री सेंटीग्रेड तापमान कायम ठेवून छान खणखणीत गाडगी भा़जली जात. अशा प्रकारच्या भट्ट्या आणखीही असणार हे सरळ आहे. पुरावा म्हणजे ढिगाने सापडणारी खणखणीत वाजणारी रंगीत नक्षीदार खापरं!

kiln.jpg

आणि इतकंच तापमान, नियंत्रित करून हवा तितका वेळ ठेवल्याशिवाय तांबं तरी कसं गाळणार? तांबं देखील छोट्या भट्ट्यांमधे गाळलं जायचं. अशुद्ध गाळ एकीकडे तर शुद्ध रस खापराच्या मुशीत!

एकूणच ही गावं उपजीविकेच्या प्राथमिक पातळीवर तरी स्वयंपूर्ण होती. असं असलं तरीही खिल्लारं आणी शेळ्यामेंढ्या घेऊन निदान काही लोक तरी वर्षातील काही काळ चराऊ कुरणांच्या मागे भटकत असणार. कारण उपजीविकेच्या दृष्टीने फक्त वस्तीच्या आसपासच्या पर्यावरणाचा सतत उपभोग घेऊन त्या संसाधनांवर ताण पडू नये म्हणून बहुतेक प्राचीन समाज असा 'भटका' मार्ग स्वीकारत. चराऊ कुरणांच्या जवळ सापडलेल्या अनेक हंगामी छोट्या वस्त्या याचंच निदर्शक आहेत. शिवाय सामाजिक नातेसंबंध वाढवायचे असतील तर आसपासच्या समाजाशी कायमस्वरूपी संपर्क ठेवण्याची गरज असते.

या परस्पर संबंधांचा आणखी एक पुरावा म्हणजे दूरदूरच्या प्रदेशांतून आयात केलेल्या गोष्टी. या दख्खनच्या पठारावर रहाणार्‍या ताम्रपाषाणयुगीन लोकांचे अनेक प्रदेशांशी देवाणघेवाणीचे संबंध होते. उत्खननात सापडलेल्या खालील गोष्टींची यादी पुरेशी बोलकी आहे:-

तांबे (राजस्थान/गुजरात); शंख (गुजरातचा समुद्रकिनारा); सोनं (कोलार/हट्टी खाण?) सर्पंटाईन, अ‍ॅमेझोनईट हे दगड (अनुक्रमे कर्नाटक व गुजरात), हस्तिदंत (कर्नाटक?), इ.इ.

दळणवळणाची साधनं म्हणजे बैलगाड्या आणी होड्या (निदान मोठ्या नद्यांसाठी तरी) हे नक्की आहे. कारण चक्क त्यांची चित्रंच सापडली आहेत मातीच्या भांड्यांवर! शिवाय इनामगावला नदीकाठी एक छोटासा धक्काही मिळाला उत्खननात.

रांजणावर बैलगाडीचे रेखाचित्र

cart.jpg

हे झालं रोजच्या जगण्याबद्दल, पोटाची खळगी भरण्याबद्दल! पण त्यापलिकडे त्यांचं आयुष्य कसं होतं? सुरुवात करूयात त्यांच्या श्रद्धा-समजुतींपासून (इथे 'धार्मिक' हा शब्द मी मुद्दाम टाळलाय - कारण या समाजाचे वैदिक किंवा तत्सम known धर्माशी कुठलेही नाते नाही).

हे लोक मृतांचे दफन करत. ते ही वेगळ्या स्मशानात नव्हे तर घराच्या/ अंगणाच्या जमिनीत खड्डा करून. (फक्त बहाळ या गावाला नदीपल्याड वेगळं स्मशान होतं). मोठ्या (adult) व्यक्तींचे दफन खड्डयात झोपवून केले जाई तर लहान मुलांचे दफन दोन मोठे रांजण तोंडाला तोंड लावून तयार झालेल्या बंद जागेत मृतदेह ठेवून केले जात असे. मोठ्या माणसांचे पाय घोट्यापासून कापले जात ('त्या' जगातून परत इकडे येऊ नये म्हणून?). शिवाय त्याचा/तिचा अनंतातला प्रवास सुखाचा व्हावा यासाठी काही निवडक भांडी (आत कदाचित खाद्यपदार्थ असावेत) त्या दफनात ठेवली जात. शिवाय मृताच्या शरीरावर माळ, बांगड्या इ. अलंकारही असत.

burial.jpg

बाकी त्यांच्या दैवत संकल्पनेविषयी सलग सुस्पष्ट पुरावा नाही. पण विविध प्रकारच्या स्त्री मृण्मूर्ती मिळतात. तेव्हा स्त्रीतत्त्वाची/ सुफलनाची संकल्पना इतर कुठल्याही आदिम समाजाप्रमाणेच इथेही महत्त्वाची असणार यात नवल नाही. शिवाय गुजरात, राजस्थान, माळवा इथल्या ताम्रपाषाणयुगीन समाजांप्रमाणेच इथेही बैलाच्या छोट्या मृण्मूर्ती अनेक मिळाल्यात. बैल कदाचित पुरुषतत्त्वाशी, शेती - समृद्धी या संकल्पनांशी निगडित असावा. इनामगावात एका घराच्या जमिनीखाली एका कच्च्या मातीच्या छोट्या डबीत एक शिरोहीन स्त्री मूर्ती व बैलाची मूर्ती मिळाली. ही निश्चितच कुठल्यातरी धार्मिक विधीशी संबंधित असणार पण आता तो तपशील आपल्यासाठी कायमचाच हरवून गेला आहे. याशिवाय एका मोठ्या रांजणावर एक अर्धा माणूस आणि कमरेखालचा भाग एका वन्य प्राण्याचा (बहुदा बिबळ्या) अशीही एक आकृती आढळते. याचाही संबंध त्यांच्या कुठल्या समजुतीशी असावा असा अभ्यासकांचा कयास आहे.

अग्निपूजेचाही एक पुरावा मिळतो दायमाबादमधे. तिथे काही खड्ड्याच्या स्वरूपातली अग्निकुंडे मिळाली आहेत. आणी त्यात जळालेली गाई-बैलांची हाडे व धान्याचे दाणे सापडले आहेत.

हे लोक मातृसत्ताक होते की पितृसत्ताक हे समजायला मार्ग नाही, पण ज्याला मानववंशशास्त्रात tribal म्हणतात तसे होते. म्हणजे कुटुंब आणि कुल (clan) यांच्या सामाजिक चौकटीतच वावरणारे. उपलब्ध पुराव्यावरून तरी यांच्यात सामाजिक विषमता होती, वर्गभेद होता असं दिसत नाही. शहरीकरणाच्या आधीच्या या संस्कृतीत राज्यसंस्था, राजेपद असंही काही असावं असं दिसत नाही. गावाचा कारभार गावप्रमुख पहायचा. त्याचा दर्जा साहजिकच इतरांपेक्षा थोडा वरचा किंवा वेगळा. इनामगावच्या उत्खननात मिळालेलं गावप्रमुखाचं घर ४-५ खोल्यांचं होतं पण याशिवाय त्या घरातून इतरांपेक्षा वेगळी अशी कुठलीच वस्तू मिळाली नाही. फरक होता तो दफनांमधे. या घरातून मिळालेली दोन पुरुषांची (बहुदा लागोपाठच्या पिढ्यांमधली) दफने ही इतरांसारखी खड्ड्यात झोपवून नव्हे तर ४ पायांच्या साठवणीच्या रांजणाचा वापर खुर्चीसारखा करून त्यात मृतदेहाला मांडी घालून बसवून केली होती. शिवाय या मृतदेहांचे पाय कापण्यात आले नव्हते! आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे गावचं धान्यकोठार या घराच्या मागच्याच बाजूला होतं. बहुदा त्याची देखरेख आणि नियंत्रण हा गावचा प्रमुख करत असावा. (या अशा सामाजिक रचनेला इंग्लिश्मधे chiefdom असं म्हणतात).

chief.jpg

हे असे समाज भारतात इतर प्रदेशातही होते. हळूहळू यांना लोहतंत्रज्ञानाचा शोध लागला आणि इ.स. पूर्व ५-६व्या शतकानंतर येणार्‍या शहरीकरणाकडे त्यांची वाटचाल सुरू झालेली दिसते. अगदी विदर्भातही असाच सांस्कृतिक कालानुक्रम आढळतो. पण दख्खनच्या पठारावर मात्र काही वेगळंच घडलं!

इ.स.पूर्व १२०० -१००० च्या दरम्यान तापी, गोदावरी-प्रवरा खोर्‍यातल्या वसाहती उजाड झाल्या. पुढे अगदी इ.स.पूर्व ३-४थ्या शतकांपर्यंत या भूप्रदेशात मनुष्यवस्तीचा पुरावा संशोधकांना मिळालेला नाही. हे काय गौडबंगाल आहे? याचं उत्तर थोड्याफार प्रमाणात दिलं इनामगावच्या उत्खननाने. तापी, गोदावरी खोर्‍यांमधे न आढळणारी पण फक्त भीमेच्या खोर्‍यातच आढळणारा ताम्रपाषाणयुगाचा शेवटचा कालखंड इथे तपशीलवार अभ्यासला गेला.

अभ्यासकांच्या मते राजस्थानातील पुरापर्यावरणाच्या अभ्यासावरून असं दिसतं इ.स.पूर्व १२००-१००० च्या सुमारास पश्चिम भारतातील हवामान आणखी शुष्क व्हायला सुरुवात झाली. पर्जन्यमान घटलं आणि पाऊस आणखी बेभरवशाचा झाला. वारंवार दुष्काळही पडू लागले असावेत. या सगळ्याचा परिणाम मानवसमूहांवर झाला नसता तरच नवल!

इनामगावचा पुरावा असं दाखवतो की अचानक याच सुमारास लोकांच्या राहणीमानात बदल झाले. चौकोनी घरं सोडून आता हे लोक गोल झोपड्या बांधून राहू लागले. दफनंसुद्धा थोडी घाईगडबडीत उरकली जाऊ लागली. शेतीतही मोठे बदल झाले. गव्हाचं पीक आता कोणी घेइनासं झालं. जव, नाचणी यासारख्या तुलनेने कमी पाण्यात, पटकन होणार्‍या आणि फारसा खटाटोप न करता साठवता येतील अशा पिकांचं प्रमाण खूप वाढलं. जास्त पाणी, चारा लागणार्‍या गाईगुरांची खिल्लारं कमी होऊन शेळ्यामेंढ्यांचं प्रमाण वाढलं. आहारात गोमांस कमी होऊन काळविटाचं मांस हा सगळ्यात महत्त्वाचा घटक ठरला. खापरांवरची नक्षी खूपच कमी झाली आणि त्यांचा पोत खरखरीत झाला. भाजणीही आता तितकीशी उत्तम राहिली नाही. एकूणच रोजच्या जीवनातला तणाव वाढलेला दिसतो. खायचीप्यायची भ्रांतही अधूनमधून पडत असावी कारण एका कुत्र्याचाही समावेश आहारात केल्याचा पुरावा इनामगावात मिळाला आहे.

या सगळ्या पुराव्याचं विश्लेषण करून अभ्यासकांनी असं दाखवून दिलं की इतकी शतकं एक स्थिरस्थावर जीवन जगणारे हे महाराष्ट्राचे आद्य शेतकरी या अस्मानी संकटांशी झगडता झगडता टेकीला आले आणि नाईलाजाने आपल्या उपजीविकेचे मार्ग त्यांनी बदलले.

आजही जिथे अतीव दुष्काळात महाराष्ट्रातील शेतकरी घरदार, खिल्लार सोडून केवळ जगण्यासाठी वाट फुटेल तिथे जातो, वेळप्रसंगी शहरात भीकसुद्धा मागतो, तिथे अशा 'जास्तीच्या' लोकांना सामावून घेणारी शहरीकरणाची आर्थिक यंत्रणा नसताना या शेतकर्‍यांनी तरी काय करावं? मग संस्कृतीचं चक्र 'उलटं' फिरलं! परत एकदा स्थिर शेतीकडून हे लोक अर्ध-भटक्या (semi-nomadic) पशुपालन आणि शिकारीच्या जीवनाकडे वळले.

इनामगावसारख्या गावात कायमचे स्थायिक असलेले लोक जगायला बाहेर पडले आणि मग अधूनमधून काही काळच मुक्कामासाठी परतू लागले. हळूहळू हेही कमी झालं. मग इ.स. पूर्व ८व्या शतकात कधीतरी एकदा गावातून निघालेली कुटुंबं, त्यांच्या पुढच्या पिढ्या कधीच परतून आल्या नाहीत. पोटापाण्यासाठी भटकत कुठे दूर देशी गेले कुणास ठाऊक! त्यांची घरं मात्र तशीच त्यांची वाट पहात राहिली. कायमची.

इनामगावची आणि दख्खनच्या पठारावरच्या आदिम वसाहतींची गोष्ट पुरातत्त्वासाठी इथेच थांबते. पुढे आणखी ४००-५०० वर्षे कुठल्याही वसाहतींचा पुरावा आपल्याला अजून मिळत नाही. मग एकदम सातवाहन कालाच्या थोडं आधीपासून परत एकदा सगळीकडे गावं वसलेली दिसतात. प्रकाश, नेवासा अशा ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतीही परत एकदा माणसांच्या वास्तव्याने नव्याने फुलून उठतात. (इनामगाव, दायमाबाद, सोनगाव मात्र परत कधीही कुठल्याही कालखंडात 'जिवंत' झाली नाहीत). सातवाहनांच राजकुल उदयाला येतं आणि दख्खनच्या पठाराचा लिखित इतिहासकाल सुरू होतो.

या ताम्रपाषाणयुगीन लोकसमूहाचे वंशज निश्चितच याही इतिहासकालाचा अविभाज्य भागच असणार. पण आजतरी आपल्यासाठी त्यांची ही ओळख ही एक गुपितच आहे.

कुणी सांगावं? माझ्या आणि माझ्यासारख्याच आणखी काही वेड्या संशोधकांच्या हाताला कधीकाळी तरी यश येईल, आणि मधले दुवे जुळवणारे पुरावे सापडतील. इनामगावची गोष्ट पूर्ण तर केली पहिजे ना.... या जन्मी नाही तरी पुढच्या जन्मी!! 

ताजा कलमः मायबोलीवरच लिहिलेल्या अन्य एका लेखातली माहिती इथे अपडेट करून पुरवणी जोडते आहे - भीमेच्या खोर्‍यातून या अंतकाळाचे फारसे पुरावे हाताला लागले नसले तरी कृष्णेच्या खोर्‍यातील सुपीक, बारमाही पाणी आणि उत्तम पावसाच्या प्रदेशातून (वारणा-मोरणेच्या संगमाजवळ) उत्तर जोर्वेकालीन वसाहती उजेडात आल्या आहेत. त्यामुळे दुष्काळ --> भटके जीवन हे गृहितक सगळ्याच वसाहतींना सरसकट लागू पडते का हा कळीचा प्रश्न परत एकदा ऐरणीवर आला आहे. एकुणातच या अंतकालाचा नव्याने पुरावे शोधून साकल्याने फेरविचार करायची गरज आहे हे माझे मत मला परत एकदा 'पुराव्याने शाबित' करून अधोरेखित करता आले आहे. 

And the Quest goes on....

संदर्भः

वरील लेखात उल्लेखलेल्या सर्व पुरातत्त्वीय स्थळांचे उत्खनन अहवाल

नकाशे आणी प्रकाशचित्रे -उत्खनन अहवाल व 'First Farmers of the Deccan' - M. K. Dhavalikar

https://www.maayboli.com/node/11014

 

 

 

 alchetron.com

Inamgaon ~ Detailed Information | Photos | Videos

10–12 minutes

---

Inamgaon ( Marathi : इनामगांव ) is a post-Harappan agrarian village and archaeological site located in Maharashtra, western India. Situated along the right bank of the Ghod River, it is considered to be the 'regional centre' of the Bhima Valley.

• The story of Inamgaon
• Geography
• Archaeological site
• History
• Ancient disposal of dead
• Current Social Life
• How to reach
• References

Inamgaon is one of the most intensively and extensively excavated and well reconstructed Chalcolithic sites of the Deccan region as well as of India so far

The village is located approximately 89 kilometres (55 mi) to the east of the city of Pune. The region, situated within the lower reaches of the Ghod, is characterized by Cretaceous-Eocene Deccan Trap basalt.

An ancient site, measuring approximately 550 metres (1,800 ft) by 430 metres (1,410 ft), is located about 3 kilometres (1.9 mi) from Inamgaon and has been studied for its archaeological finds. The Chalcolithic settlement was excavated in order to better understand the early and later Jorwe culture. The excavation was a landmark in Indian's archaeology history due to its extensive and systematic process. The excavations revealed multiple cultural phases including Late Jorwe Culture, Early Jorwe Culture, and Malwa Culture. Archaeology findings are available at different museum such as Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya

The Malwa culture is characterized by a distinctive pottery known as the Malwa ware. It is a black-painted-red pottery which is made of fine orange buff paste and is wheel thrown. It usually has a thick slip that is orange red in color and the designs are painted in purplish to brown-black pigment. The design elements are of great variety. Besides simple linear patterns, there also occur elaborate designs employing geometrical patterns painted into panels or registers. These include either hatched or solid triangles or diamonds in rows, concentric circles, and loops. In addition to the geometric patterns, there are some interesting animal motifs such as deer. The painted ornamentation is usually confined to the upper half of the vessels. The commonest shape in this ware is the typical Indian lota or a small water vessel with a globular body and high neck, sometimes with an outcurve rim. Jars with a flaring mouth and a variety of bowls and dishes are also common. While many of the characteristic shapes of the Malwa ware are present at Inamgaon, the drinking goblet or the chalice is conspicuously absent. A new shape is a vessel with a tubular spout which might be the result of contact with the Neolithic farmers from the south who used such spouted vessels. The Malwa ware is associated with coarse red and gray fabrics and a small amount of black burnished pottery.

A casual glance at the repertoire of pottery is enough to bring home the conspicuous absence of dishes. It is therefore not unlikely that besides the dough, much of the food was in liquid or semi liquid form. The quantities are also significant inasmuch as they enable us to infer the probable use of each pottery form. Thus, the coarse red/gray ware basins and jars and the handmade jars were probably used for storage purposes. The painted ware bowls, concave and convex sided, could have served as the table ware and the spouted ones for drinking water. The channel spouted bowls may have been used as milk bowls and the high and short necked jars for storing water. From the number of eating bowls, it appears to be a rather large family, perhaps six to eight persons, young and old together. Even today this is the average size of a family in an Indian village. This information helps for calculating the population of Inamgaon in the Late Jorwe phase. The area occupied by the people during this phase is large enough for about 200 to 250 huts, and, if presume an average family unit of five to six persons, the population of Inamgaon in the first quarter of the first millennium B.C. would have been from about a thousand to twelve hundred. This is quite sizable. In fact, Inamgaon may have been one of the most populous settlements of the culture.

A large number of curious pottery objects have been found. They are made of broken potsherds, the edges of which were ground. The striation marks on the shreds have been obliterated by constant use. These objects are oblong in shape and have rounded corners. They were probably used as skin rubbers. Except for the change in pottery styles and domestic architecture, there is no difference in the cultural equipment of the Early and Late Jorwe phases. As already observed, the culture was chalcolithic in character; the people used copper and stone tools. As in the Malwa culture,most of the tools for cutting and chopping, etc. were made on chalcedony blades. Numerous cores and flake-blades are strewn over the surface of the ancient mound. Most of the blades are comparatively small; the longest one is about 7 cm in length. They are all made on the crested ridge technique. Besides the rich blade assemblage, we also recovered ground and polished stone axes. A small number of these were found in the course of excavations, but many have been found on the surface. It is possible that the axes were ground locally in huge querns, several of which were found in the excavations. A few ring-stones or mace-heads have also been found. They were probably hafted on wooden shafts and were used for turning the soil. They thus give us an idea of the agricultural operations. Sling balls of stone also occur

Copper being scarce, was used on a restricted scale. Only a few copper tools such as a pair of tongs, a fishhook and a chisel have been found.

No evidence of the burials of the Malwa culture has so far been obtained except a solitary extended burial at Daimabad. But of the Jorwe both Early and Late, there is now definite evidence that the dead were buried within the house. In the Early Jorwe phase, only extended burials have been found. One of these was a child burial and the other that of an adult. The skeleton in each case was accommodated in a small pit just large enough for the purpose and was oriented in a north-south direction .The child seems to have been buried most unceremoniously, for no grave goods accompanied the dead body. In the other burial, a carinated bowl and a spouted vessel, both of the painted Jorwe fabric were found. It is significant that both the burials occurred within the floor of the house. In the Late Jorwe phase, the dead were buried in pits, the children in urns, and the adults in complete inhumation. For the children, two gray ware urns were placed horizontally mouth-to-mouth in a pit .These are fractional burials, but a complete skeleton has been found in a twin urn burial. Children were also buried in a single urn, though rarely. Usually a bowl and a spouted vessel accompanied the burial urns. Adults were buried in pits in which the whole skeleton was kept. Vessels containing food and water were also placed in the pit. Both types of burials were found within the habitation area, either inside or in the courtyard of the house. Regarding culture contacts, one may say, on the basis of excavated evidence, that the first comers to the site were a people from central India, called the Malwa people. They were soon displaced by the Jorwe people, who, like the southern Neolithic people, buried the dead in pits and pots within the habitation. Later, in the last phase, the Jorwe people borrowed the black-and-red ware as well as the channel spouted bowl from their counterparts in the south. The chronology of the Late Jorwe phase can be computed on the basis of one radiocarbon date that has been obtained from a sample from a late level of the Early Jorwe phase. Lying stratigraphically above this is the cultural debris of the Late Jorwe phase which is about a meter in thickness. It would not therefore be far off the mark if we date the Late Jorwe phase to 1000-700 B.C. This also explains the introduction of the black-andred ware of the megalithic fabric in the Late orwe. The Inamgaon excavations have thus narrowed the hiatus between the chalcolithic phase and the early historic period by nearly three centuries. It may be stated here that the early historic period starts in about the sixth century B.C. It is hoped that continuing excavation will close this hiatus in the not too distant future.

The moderate day Inamgaon is on developing verge. Farming and Allied business are prime income source for Inamgaon. The Ghod River is being conducive for the cultural and social buildings. Inamgaon have been allotted with two Reservoirs & Small Dams for water storage projects by Maharashtra Water Resources Regulatory Authority. These Reservoirs & Small Dams for water storage helps to store water and ease the water availability. The settlement have all types of Preschool, Primary school & Secondary school . The New English School Inamgaon. is secondary school. Inamgaon farmers have the capital shares in two different cooperative Sugar factory. The Shrigonda Sahakari Sakhar Karkhana and Ghodganga Sugar Factory. The industrial establishments are closer and are conducive for the villagers employment. Inamgaon is catered by Petrol station and Social gathering hall. The settlement is being served by various National banks, however only Pune District Central Cooperative Bank scores the presence. The united capital shares of villagers and Pune District Central Cooperative Bank support have established Cooperative society, which, indeed contributes to needy farmers to have monitory support when requires. This Cooperative society governing body is formed by elective people by the villagers.

Railway Station: There is no railway station at Inamgaon, Daund junction railway station is closest around (20 km) . The biggest railway station near to Inamgaon is Pune railway station(90 km) .

Airport : Chhatrapati Shivaji International Airport Mumbai (BOM) around 250 km, Pune International Airport (PNQ) is around 85 km.

By Road: Inamgaon is about 89 km from Pune. One can take a private taxi or state transport bus to reach this place.

 

 

 

 

दायमाबाद (Daimabad)

 महाराष्ट्रातील प्राचीन अवशेषांचे एक स्थळ. ताम्रपाषाणयुगीन सावळदा संस्कृती ते जोर्वे संस्कृती या दरम्यानच्या सांस्कृतिक कालखंडांची सलग माहिती येथे मिळत असल्याने, तसेच सिंधू संस्कृतीच्या उत्तर हडप्पा काळातील सर्वांत दक्षिणेकडील पुरातत्त्वीय स्थळ असल्याने दायमाबादला भारतीय पुरातत्त्वीय इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे.

दायमाबाद येथील ब्राँझच्या वस्तू.

गोदावरीची उपनदी असलेल्या प्रवरा या मोठ्या नदीच्या डाव्या तीरावर अहमदनगर जिल्ह्यातील श्रीरामपूर या शहरापासून १८ किमी. अंतरावर आग्नेय दिशेस दायमाबाद असून त्या ठिकाणी सध्या वसती नाही. या स्थळाचा शोध भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे बी. पी. बोपर्डीकर यांनी लावला. दायमाबाद येथे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणातर्फे १९५८-५९ (नेतृत्व : म. न. देशपांडे), १९७४-७५ (नेतृत्व : एस. आर. राव) व पुन्हा १९७५-७६ व १९७८-७९ मध्ये (नेतृत्व : एस. एस. साळी) असे एकूण चार वेळा उत्खनन करण्यात आले असून या उत्खननांमधून ताम्रपाषाणयुगीन दायमाबाद विषयी भरपूर माहिती मिळाली आहे. दायमाबाद येथील पहिली दोन उत्खनने मर्यादित स्वरूपाची होती व नंतर मिळालेल्या पुराव्यांमुळे त्या वेळी काढलेल्या निष्कर्षांमध्ये दुरुस्ती करण्यात आली आहे.

पहिल्या उत्खननात एकूण तीन कालखंडांतील वसाहतीचे पुरावे मिळाले होते. पहिल्या कालखंडाच्या निक्षेपात जास्त प्रमाणात मिळालेली मृद्भांडी राखाडी रंगांची होती. या मृद्भांड्यांत व ब्रह्मगिरी (कर्नाटक) येथे मिळालेल्या मृद्भांड्यांमध्ये साम्य होते. दुसऱ्या कालखंडांत माळवा संस्कृतीची मृद्भांडी आढळली होती, तर तिसऱ्या कालखंडात जोर्वे संस्कृतीची मृद्भांडी मिळाली होती; परंतु १९७५-७६ व १९७८-७९ मध्ये शंकर साळी यांनी केलेल्या उत्खननात दायमाबादला एकूण पाच कालखंडांत वसाहत झाल्याचे दिसून आले. या उत्खननानुसार शंकर साळी यांनी दिलेला सांस्कृतिक कालक्रम खालीलप्रमाणे आहे :

कालखंड – ५      जोर्वे संस्कृती

कालखंड – ४      माळवा संस्कृती

कालखंड – ३      दायमाबाद संस्कृती (फिकट तपकिरी-पिवळसर रंगाची मृद्भांडी)

कालखंड – २      उत्तर हडप्पा संस्कृती

कालखंड – १      सावळदा संस्कृती

दायमाबादच्या नमुन्यांच्या रेडिओकार्बन तिथी उपलब्ध असून त्यांमधील काही सर्वसाधारणपणे इनामगावसारख्या इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील रेडिओकार्बन तिथींशी मिळत्याजुळत्या आहेत. काही रेडिओकार्बन तिथी संदूषणामुळे परस्परविरोधी होत्या.

दायमाबाद येथील चित्रित भांडे.

सावळदा कालखंड :

दायमाबादची पहिली वसाहत सावळदा संस्कृतीच्या लोकांची होती; परंतु वसाहतीचा विस्तार मर्यादित म्हणजे अंदाजे ३ हेक्टर होता व ही वसाहत नदीकाठच्या काळ्या मातीच्या अरुंद पट्ट्यात होती. या कालखंडातील घरे मातीच्या भिंतीची असून घरांमध्ये एक, दोन किंवा तीन खोल्या आढळल्या. एक खोली असणारे सर्वांत छोटे घर ३. ४ मी. लांब व १.६ मी. रुंदीचे होते. तर सर्वांत मोठे घर ७ मी. लांब व ५ मी. रुंदीचे होते. घरातील जमीन काळी-पिवळी माती वापरून बनवत असत. काही घरांमध्ये सुशोभिकरणासाठी गोड्या पाण्यातील शिंपल्यांचा वापर केला असल्याचे दिसते.

सावळदा संस्कृतीचे लोक तांब्याच्या वस्तू कमी प्रमाणात वापरत असावेत. या काळातल्या पुरावशेषांमध्ये दगडाचे पाटे-वरवंटे, कार्नेलियन व अगेटचे मणी, तीराग्रे व गारगोटीपासून बनवलेली सूक्ष्मास्त्रे यांचा समावेश आहे. सावळदा कालखंडातील मृद्भांडी मध्यम पोताची व कमी गतीच्या चाकावर बनवलेली आहेत. त्यांच्यावर तपकिरी अथवा  चॉकलेटी रंगाचा दाट लेप दिलेला आढळतो. मृद्भांड्यांवर प्रामुख्याने लाल रंगात हत्यारे, अवजारे, हरिण, मासे, वनस्पती व भौमितिक आकार असे विविध चित्रण केलेले दिसते. काही मृद्भांड्यांवर काळ्या व पांढऱ्या रंगांत चित्रे आहेत. या मृद्भांड्यांना सावळदा मृद्भांडी असे म्हणतात. या मृद्भांड्यांखेरीज तकाकी आणलेली करडी व हाताने बनवलेली जाड तांबडी मृद्भांडी देखील मिळाली आहेत. सावळदा कालखंडातील लोक अनेक धान्ये पिकवत असत.  या काळातल्या निक्षेपात बार्ली (सातू), वाटाणे, मसूर, हरभरा व कुळीथ यांचे अवशेष मिळाले आहेत.

उत्तर हडप्पा कालखंड :

उत्तर हडप्पा कालखंडात दायमाबादच्या वसाहतीचा आकार वाढलेला दिसतो. तो २० हेक्टर असावा, असा अंदाज बांधण्यात आला आहे. या कालखंडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे दायमाबादला प्रथमच कच्च्या विटांचा उपयोग सुरू झाला. एका फुटलेल्या कच्च्या विटेची लांबी ३० सेंमी. व जाडी ८ सेंमी. असल्याचे दिसून आले आहे. कच्च्या विटांची भिंत बनवताना विटा सांधण्यासाठी काळ्या मातीचा वापर केला होता. थडग्यांसाठीही कच्च्या विटांचा वापर केला गेला होता. थडग्यांसाठी वापरलेल्या विटांचे दोन आकार आढळले. या दोन्ही प्रकारच्या विटांच्या लांबी, रुंदी व जाडीचे गुणोत्तर ४:२:१ असेच होते.

उत्तर हडप्पा कालखंडात जाड, दणकट, जलद चाकावर बनवलेली आणि उत्तम पोताची तांबडी मृद्भांडी मिळाली. या मृद्भांड्यांचा गाभा लाल अथवा विटकरी रंगाचा असून मऊ मातीत रेती व चुना मिसळून ही तयार केली असल्याचे दिसते. बाहेरच्या बाजूस तपकिरी अथवा लाल रंगाचा दाट लेप दिलेला आहे. या मृद्भांड्यांवर काळ्या रंगाने अनेक प्रकारची चित्रे काढलेली आहेत. या मृद्भांड्यांचे आकार विविध असून त्यात मणिसम काठ असणारे घडे, सपाट बुडाचे घडे, स्टँडवरच्या थाळ्या व वाडगे यांचा समावेश आहे.

दायमाबादच्या वसाहतीचा उत्तर हडप्पा संस्कृतीशी असणारा संबंध स्पष्ट करणारे पुरावे दोन घरांमध्ये मिळाले आहेत. घर क्रमांक १६ मध्ये गुंडीच्या आकाराची मातीची मुद्रा मिळाली. या मृण्मुद्रेवर सिंधू संस्कृतीच्या लिपीतले एक चिन्ह आहे. त्याचप्रमाणे बाजूच्या घर क्रमांक १७ मध्ये अशाच प्रकारची सिंधू लिपीतील दोन चिन्हे असणारी मृण्मुद्रा मिळाली. या खेरीज मृद्भांड्यांच्या तीन तुकड्यांवर सिंधू लिपीतील चिन्हे आढळली. या कालखंडात मृद्भांड्यांचा वैशिष्ट्यपूर्ण तुकडा मिळाला. या चंद्रकोरीसारख्या आकाराच्या तुकड्याच्या कडा घासून गोलाकार केल्या आहेत. या तुकड्यावर वाघ म्हैस/रेड्यावर पाठीमागून हल्ला करत असल्याचे चित्रण आहे. या खेरीज तांबे अथवा ब्राँझची कुऱ्हाड व सोने-शिसे यांचा एक मणीदेखील उत्तर हडप्पा संस्कृतीच्या निक्षेपात मिळाले आहेत.

रेडिओकार्बन तिथींच्या साक्षेपी अभ्यासावरून असे दिसते की, उत्तर हडप्पा कालखंड अपेक्षेनुसार इ. स. पू. १८०० (१७६० अधिकउणे २१०) होता.

माळवा संस्कृतीचा कालखंड :

या कालखंडातील (कालखंड-३) निक्षेपात वैशिष्ट्यपूर्ण अशा फिकट तपकिरी-पिवळसर रंगाच्या मृद्भांड्यांचे अवशेष मिळाले आहेत. ही या संस्कृतीची ओळख पटवणारी खूण आहे, असे उत्खननकर्ते शंकर साळी यांचे मत असले, तरी ते इतर अभ्यासकांनी ग्राह्य मानलेले नाही. ही मृद्भांडी मध्यम पोताची, कमी गतीच्या चाकावर बनवलेली व कमी भाजलेली आहेत. ही भांडी तयार करण्यासाठी बनवलेल्या मातीत वनस्पतीजन्य पदार्थांचा वापर केलेला आहे. बाह्य लेप अतिशय पातळ असून अनेक ठिकाणी लेपाचे पोपडे निघालेले दिसतात. या मृद्भांड्यांवर काळ्या रंगाने अनेक प्रकारची चित्रे काढलेली दिसतात. दायमाबादला तिसऱ्या कालखंडात मिळालेल्या मृद्भांड्यांच्या प्रकारावरून या कालखंडाचे दायमाबाद संस्कृतीचा कालखंड असे नामकरण करण्यात आले असले, तरी या संस्कृतीची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. आता ही वेगळी संस्कृती आहे, हे मत कालबाह्य झालेले असून शंकर साळी यांनी दायमाबाद संस्कृतीचा म्हणून वर्णन केलेला थर हा माळवा संस्कृतीचा प्रारंभिक थर आहे, असे आता मानले जाते.

माळवा संस्कृतीच्या निक्षेपात अनेक घरांचे अवशेष मिळाले आहेत. माती व कुडाची घरे या काळात प्रचलित होती. तसेच आयताकृती आकाराची ही घरे प्रशस्त असून दरवाजासमोर आयताकृती अथवा अर्धचंद्राकाराच्या पायऱ्या असत. घरांच्या भिंतींची जाडी ८ ते ३० सेंमी. असल्याचे दिसून आले. माळवा संस्कृतीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण  मृद्भांड्यांशिवाय या काळातील निक्षेपात काळी-लाल व राखी रंगाची चकचकीत मृद्भांडी मिळाली आहेत. या काळात मिळालेल्या अनेक घरसदृश रचना यांचा संबंध धार्मिक बाबींशी असावा, असे त्यात मिळालेल्या अग्निकुंडांवरून मानले जाते. तसेच एका घरात दोन चुली व एक तांब्याचे पाते मिळाले असल्याने ते तांबटकाम करणाऱ्याचे घर असावे, असे मानले गेले आहे.

जोर्वे संस्कृतीचा कालखंड :

दायमाबाद येथील वसाहतीचा हा शेवटचा कालखंड असून त्यात जोर्वे संस्कृतीची नमुनेदार मृद्भांडी मिळाली आहेत. त्यांचा रंग गडद लाल असून त्यांच्यावर चित्रे काढलेली दिसतात. या कालखंडात वसाहतीचा आकार वाढून तो ३० हेक्टर एवढा झाला असला, तरी एकूण आकृतीबंधात फारसा फरक पडलेला दिसत नाही. उपलब्ध पुराव्यांचा विचार करता, माळवा संस्कृतीच्या मृद्भांड्यांमधून जोर्वे संस्कृतीची मृद्भांडी उत्क्रांत झाली, असे मत मांडण्यात आले आहे. जोर्वे सांस्कृतिक थरांमध्ये पाच काळातील रचना मिळाल्या आहेत. यातील चौथ्या रचनेत फक्त गोलाकार घरे होती; तर इतर मात्र चैाकोनी अथवा आयताकृती होती. पूर्वीच्या काळामधील पिके या काळातही घेतली जात होती. तसेच या थरांमध्येही सूक्ष्मास्त्रे मिळतात. जोर्वे थरात एक दंडगोलाकृती मुद्रा मिळाली असून त्यावर घोडा जोडलेल्या रथाचे चित्रण आहे. तसेच मातीच्या एका वस्तूवर ऋषीचे व त्याच्या शिष्यगणाचे चित्रण असल्याचे उत्खनन करणाऱ्यांचे मत असले, तरी ते सर्वमान्य झालेले नाही.

ब्राँझच्या वस्तू :

दायमाबादला जमिनीत खणत असताना काही मेंढपाळांना योगायोगाने ब्राँझच्या चार वस्तू (एकूण वजन ६० किग्रॅ.) मिळाल्या. या वस्तू (बैल जुंपलेला रथ, रेडा, गेंडा व हत्ती) आता ’दायमाबाद ब्राँझेस म्हणून ओळखल्या जातात. या चार वस्तू अत्यंत सुस्थितीत असून त्यांना चाके आहेत. या अत्यंत कलात्मक बनावटीच्या वस्तू कोणत्या काळातील आहेत, याबद्दल संशोधकांमध्ये एकमत नाही. मधुकर केशव ढवळीकर त्यांना हडप्पा संस्कृतीच्या मानतात. या वस्तूंमध्ये अर्सेनिक या मूलद्रव्याचे प्रमाण अधिक आहे. त्यावरून डी. पी. अग्रवाल यांनी या वस्तूंच्या हडप्पा सांस्कृतिक संदर्भाबद्दल शंका व्यक्त केली आहे. उपलब्ध पुराव्यांचा अभ्यास करून दिलीप चक्रवर्ती यांनी दायमाबादच्या ब्राँझच्या वस्तू अरवली पर्वताराजीच्या प्रदेशातून दख्खनमध्ये आल्या असाव्यात, असे म्हटले आहे.

संदर्भ :

• Agrawal, D. P.; Krishnamurthy, R. V. & Kusumgar, Sheela, ‘New Data on Copper Hoards and the Daimabad Bronzesʼ, Man and Environment,  II : 41-46, 1978.
• Chakrabarti, D. K. India – An Archaeological History, Oxford University Press, New Delhi, 1999.
• Deshpande, M. N. & Sali, S. A. ‘Daimabadʼ Encyclopaedia of Indian Archaeology (A. Ghosh Ed.), New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1989.
• Dhavalikar, M. K. Indian Protohistory, Books and Books, New Delhi, 1997
• Sali, S. A. Daimabad 1976-79, Archaeological Survey of India, New Delhi, 1986.
• देव, शां. भा. महाराष्ट्राचा इतिहास  (खंड १, भाग १), महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ, मुंबई, २००२.

 

 

 जोर्वे : महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणयुगीन प्राचीन अवशेषांचे एक स्थळ. अहमदनगर जिल्ह्यात संगमनेरपासून पूर्वेस सु. ८ किमी.वर प्रवरा नदीकाठी ते वसले आहे. अकराव्या शतकातील काही शिलालेखांत याचा ‘जउरग्राम’ असा उल्लेख येतो. स्थानिक परंपरेनुसार ‘जरासंधनगरी’ म्हणून हे ओळखले जाते. प्राथमिक सर्वेक्षणात येथे ताम्रपाषाणयुगीन मातीची भांडी आणि गारगोटींच्या छिलक्यांची हत्यारे सापडली. त्यामुळे महाराष्ट्रात ताम्रयुग झालेच नाही, या मताचे खंडन झाले. १९५०–५१ साली केलेल्या उत्खननात येथे तांब्याच्या काटकोन चौकोनी व चपट्या कुऱ्हाडी, गारगोटींच्या छिलक्यांची शेकडो हत्यारे, राखी रंगाच्या मडक्यात पुरलेले लहान मुलांचे सांगाडे व तांबड्या पृष्ठभागावर काळ्या रंगात नक्षी काढलेली पक्क्या टणक भाजणीची व चाकावर घडविलेली तोटीची मृत्पात्रे सापडली. मृत्पात्रांत तोटीच्या मडक्याशिवाय वाडगे, कळशा इ. प्रकार आहेत. यांचा काळ सर्वसाधारणतः इ. स. पू. १५००–१००० असावा, असा तज्ञांनी प्रथम कयास केला परंतु या उत्खननानंतर अशाच तऱ्हेचा ताम्रपाषाणयुगीन पुरावा महाराष्ट्रात इतरत्र अनेक ठिकाणी मिळाला.

जोर्वे संस्कृतीचे तोटीचे भांडे, इ.स.पू.सु. १५००-१०००.

लहान मुलाचे दफनकुंभातील दफन, इनामगाव, अहमदनगर जिल्हा.

अशा तऱ्हेचा पुरावा प्रथम जोर्वे येथे सापडल्याने या मृत्पात्रांना ‘जोर्वे मृत्पात्रे’ व या संस्कृतीला ‘जोर्वे संस्कृती’ अशी नावे देण्यात आली. व ती आता प्रचलित झाली आहेत. गेल्या पंचवीस वर्षांतील समन्वेषण व उत्खनने यांनुसार या जोर्वे संस्कृतीची व्याप्ती महाराष्ट्रातील तापी, गोदावरी, प्रवरा, घोड, भीमा, कृष्णा गिरणा, मुळा इ. नद्यांच्या खोऱ्यात, त्याचप्रमाणे मध्य प्रदेश व कर्नाटक या राज्यांत दिसून येते. जोर्वे, नेवासे, इनामगाव येथील उत्खननांत या संस्कृतीचे व्यापक दर्शन झाले आहे. चाकावर घडविलेली, खणखणीत आवाजाची व प्रामुख्याने भौमितिक नक्षीकाम असलेली मृत्पात्रे, कुडाची काटकोन चौकोनी व गोल आकाराची घरे, गहू व बार्ली या धान्यांची लागवड, धान्य साठवणीस बांधलेल्या वेताच्या व मातीच्या कणग्या, मुलांचे दोन दफनकुंभातील व प्रौढांचे आडव्या रांजणातील दफन, तांब्याची तसेच दगडाची घोटीव व गारगोट्यांच्या छिलक्यांची हत्यारे, शेतीकरिता बंधारा-धरणाची बांधणी व नदीतून नावांच्या साहाय्याने वाहतूक इ. जोर्वे संस्कृतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये ठरलेली आहेत. या संस्कृतीच्या चांदोली, सोनगाव,  इनामगाव या ठिकाणांच्या उत्खननांत उपलब्ध झालेल्या कार्बन १४ कालमापनानुसार या संस्कृतीचा काळ इ. स. पू. सु. चौदावे शतक ते इ. स. पू. नववे शतक असा निश्चित करता आलेला आहे.

संदर्भ :

1. Sankalia, H. D. Deo, S. B. Report on the Excavations at Nasik and Jorwe, Poona, 1955.

२. देव, शां. भा. महाराष्ट्र-एक पुरातत्त्वीय समालोचन, मुंबई, १९६८.                                            

देव, शां. भा.

 https://newsarenaindia.com/nation/remains-of-3-000-year-old-civilisation-found-in-maharashtra/42335

 

 

newsarenaindia.com

Remains of 3,000-year-old civilisation found in Maharashtra

~3 minutes

---

At a quiet mound nestled outside Pachkhed village in Maharashtra’s Yavatmal district, archaeologists believe they may have unearthed echoes of a forgotten civilisation—one that could be nearly 3,000 years old. What began as a routine academic excavation has turned into a potentially remarkable chapter in the subcontinent’s ancient history.

Researchers from Nagpur University’s Department of Ancient Indian History, Culture and Archaeology claim that the site, studied during the 2023–24 field season, dates back to the Iron Age.

“There is a mound outside the Pachkhed village which is an archaeological site, wherein they found around 8.73 metres of cultural deposits during the excavation last year,” said Dr Prabash Sahu, head of the department..

These deposits, stratified through time, have been divided into four distinct cultural periods.

“We divided these deposits into four periods... period one – Iron Age, which was divided into sub-periods. The cultural sequence of the findings starts with the Iron Age on the basis of pottery and artefact remains found. It was followed by the Satavahana period, the Medieval period, and then it (the location which has been found) was used as a watch tower during the Nizam era,” Dr Sahu explained.

One of the most compelling discoveries has been structural remains suggesting habitation—circular homes with limestone flooring and wooden post supports.

“In the evidences which we recorded, we found a complete house plan having a chulha (mud stove), pottery, iron objects, beads of semi-precious stones, terracotta beads and bone objects,” Dr Sahu said.

These findings point to a community that possessed domestic, artistic and metallurgical skills, all hallmarks of Iron Age society. The team estimates the structures may date back 3,000 years.

To establish the timeline with scientific precision, samples have been sent for Accelerator Mass Spectrometry (AMS) dating at the Inter University Accelerator Centre in New Delhi.

“Once we get the dates of these findings, we will be able get the proper chronology,” said Dr Sahu. “I will be able to corroborate the 3,000-year-old time period claim once I receive the sample results,” he added.

If confirmed, the discovery would enrich our understanding of the spread and development of early civilisations in central India, particularly during the Iron Age.

 prabha001.com

ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ ( Chalcolithic Cultures ) प्राचीन भारतीय इतिहास - प्रभा

admin

50–64 minutes

---

भूमिका

इसका नाम ताम्रपाषाण संस्कृति इसलिए कहते हैं क्योंकि मानव ने इस चरण में पाषाण व ताँबे का प्रयोग एक साथ किया अर्थात् ताँबे और पत्थर के उपयोग की अवस्था ( the copper-stone phase )। ताम्रपाषाण को अँग्रेजी में Chalcolithic कहा जाता है; यह दो यूनानी ( Greek ) शब्दों से मिलकर बना है  :- Chalcolithic = khalkos + lithos :  Khalkos  = ‘copper’ और Lithos = ‘stone’। इसको ताम्रकाल ( Copper age ) भी कहते हैं।

नवपाषाणकाल की समाप्ति के बाद भारतवर्ष के भिन्न-भिन्न क्षेत्रों में भिन्न-भिन्न प्रकार की संस्कृतियों का अस्तित्व देखने को मिलता है। एक ओर जहाँ सिंधु-सरस्वती नदी घाटियों में क्रमशः एक पूर्ण विकसित नागर सभ्यता को विकसित होते हुए हम पाते हैं वहीं दूसरी ओर अन्यान्य भूभागों में एक अत्यंत भिन्न तरह की संस्कृति विकसित होते हुए पाते हैं। यद्यपि

भारतीय उप-महाद्वीप के आन्तरिक भू-भागों में विकसित ये ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ धातु का प्रयोग करती थीं, परन्तु वह नागर-संस्कृति के स्तर तक कभी नहीं पहुँची।

तकनीकी रूप से नवपाषाणकाल के बाद धातुकाल आता है। इस धातु में क्रमशः ताँबा, काँसा व लौह युग आया। दूसरे शब्दों में कहें तो तकनीकी दृष्टि से ताम्रपाषाण अवस्था हड़प्पा की काँस्ययुगीन संस्कृति से पूर्ववर्ती और नवपाषाणकाल से पश्चातवर्ती है।

भारतीय उप-महाद्वीप में इस समयक्रम के पालन में बड़ी विचित्र दशा पायी गयी है। भारतवर्ष अत्यंत विशाल है और यह सांस्कृतिक विकास-क्रम यहाँ पर सरल रेखीय नहीं पाया जाता है। जहाँ पश्चिमोत्तर में नवपाषाणकाल के बाद ताम्रपाषाण युग आया और आगे उसी पर काँस्य युगीन सैन्धव-नागर सभ्यता का विकास हुआ। वहीं भारतीय भू-भाग के आन्तरिक क्षेत्रों में ताम्रकाल तो आया पर काँस्यकाल या तो आया ही नहीं अथवा बहुत सीमित प्रयोग देखने को मिलता है। अर्थात् ये ताम्रपाषाण संस्कृति प्राक्-हड़प्पा भी है, हड़प्पा की समकालीन भी है और कुछ क्षेत्रों में पश्चातवर्ती भी।

ताम्रपाषाण युग के लोग अधिकांशतः पत्थर और ताँबे की वस्तुओं का प्रयोग करते थे, किंतु कभी-कभी वे घटिया तरह के काँसे ( low grade bronze  ) का भी प्रयोग करते और यहाँ तक की लोहे का भी।

वे मुख्यत: ग्रामीण समुदाय बनाकर रहते थे और देश के ऐसे विशाल भागों में फैले थे जहाँ पहाड़ी जमीन और नदियाँ थीं।

इसके विपरीत, हड़प्पाई लोग काँसे का प्रयोग करते थे और सिंधु घाटी के बाढ़ वाले मैदानों में हुई उपज की बदौलत नगर निवासी हो गये थे।

सिन्ध क्षेत्र के बाहर की पशुचारी एवं ग्राम्य संस्कृतियाँ

सैन्धव सभ्यता नागर सभ्यता थी। अतः इसके पतन के साथ मुख्यतः नगरीय तत्त्वों जैसे नगर नियोजन, भव्य भवन, भार-माप के पैमानों, लिपि आदि का ही अन्त हुआ। इसके विपरीत ग्राम्य जीवन से सम्बन्धित तत्त्व जैसे खेत जोतने की पद्धति, भार ढोने के साधन ( बैलगाड़ियाँ ), लोक विश्वास, प्रथायें आदि अवशिष्ट रही।

हड़प्पा सभ्यता के पतन हो जाने के बाद अनेक क्षेत्रीय ग्रामीण संस्कृतियों का बोलबाला रहा; जैसे :-

• झूकर संस्कृति ( Jhukar Culture ); सिंधु क्षेत्र – सबसे पहले इसको सिंधु के झूकर ( लरकाना जनपद, सिंध प्रांत, पाकिस्तान ) नामक स्थान पर पहचाना गया।
• कब्रिस्तान एच० संस्कृति ( Cementtary H Culture ); पश्चिमी पंजाब व बहालपुर क्षेत्र – सर्वप्रथम इसको हड़प्पा स्थल के कब्रिस्तान में एक विशिष्ट मृद्भाण्ड-प्ररूप के आधार पर पहचाना गया।

उपर्युक्त दोनों संस्कृतियों व हड़प्पा सभ्यता में कोई समय-व्यवधान नहीं दिखता है। परन्तु इनके सम्बन्धों के विषय में बहुत कम जानकारी है।

इसी के साथ भारतीय उप-महाद्वीप के आंतरिक भूभागों पर अनेक विकसित ग्रामीण संस्कृतियों के दर्शन होते है। इन ग्रामीण ताम्र-पाषाणिक ( Chalcholithic ) संस्कृतियों को पशुचारी एवं कृषक समुदाय ( Pastoral and agrarian community ) कहा जा सकता है। वे जिन क्षेत्रों में निवास करते थे वहाँ पर्वतीय भूमि एवं नदियाँ थी। ग्रामीण एवं पशुचारी समाज की बस्तियाँ दक्षिणी-पूर्वी राजस्थान, मध्य प्रदेश के पश्चिमी भाग, पश्चिमी महाराष्ट्र तथा दक्षिणी-पूर्वी भागों में दिखाई देती है। इनके निवासियों द्वारा प्रयुक्त विशिष्ट प्रकार के मृद्भाण्डों के आधार पर इन्हें जाना जाता है।

प्रमुख ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ

भारतीय उप-महाद्वीप पर पायी जानेवाली मुख्य ताँम्रपाषाणिक संस्कृतियाँ निम्न हैं –

• अहार संस्कृति – Ahar culture
• कायथा संस्कृति – Kayatha culture
• मालवा संस्कृति – Malwa culture
• सालवदा संस्कृति – Savalda culture
• जोरवे संस्कृति – Jorwe culture
• प्रभास संस्कृति – Prabhas culture
• रंगपुर संस्कृति – Rangpur culture

इन सभी संस्कृतियों की कुछ एक-जैसी विशेषताएँ हैं :-

• आमतौर पर लाल रंग पर काले रंग से चित्रित मिट्टी के पात्रों प्रयोग
• सिक्थस्फटिक ( chalcedony ) और चकमक ( chert ) पत्थर जैसे सिलिकामय सामग्री के फलक ( Blade ) और शल्क ( Flake ) बनाने के उद्योग में निपुणता
• ताँबे और काँसे ( बहुत कम ) के उपकरण
• जीवन-निर्वाह हेतु कृषि व पशुपालन साथ ही शिकार करते और मछली भी पकड़ते थे।

इन ताम्रपाषाण संस्कृतियों में से अधिकांश संस्कृतियाँ राजस्थान, मध्य प्रदेश, गुजरात और महाराष्ट्र के अर्ध-शुष्क भू-भागों में फली फूली थीं जहाँ पर काली मिट्टी पायी जाती है।

ताम्रपाषाण युग – स्थल

प्रमुख संस्कृतियाँ

अहार संस्कृति ( Ahar Culture )

अरावली पर्वतमाला के पूर्व में बनास नदी घाटी में कई ताम्रपाषाण स्थल प्रकाश में आये हैं। इस क्षेत्र का जल बनास और उसकी सहायक नदियाँ बहाकर ले जाती हैं जो अंतत: गंगा नदी तंत्र का हिस्सा बन जाती हैं। यहाँ पर अहार संस्कृति पल्लवित हुई।

दक्षिण-पूर्वी राजस्थान में अहार नदी के किनारे स्थित अहार या अहाड़ नामक स्थान है। अहार नदी बेराच की सहायिक और बनास नदी की उप-सहायिका है। अहार उदयपुर जनपद में है। इसी के नाम पर अहार संस्कृति नाम पड़ा है।

इस संस्कृति से सम्बन्धित अन्य स्थान बनास नदी घाटी में मिलने के कारण अहार संस्कृति को ‘बनास संस्कृति’ भी कहा जाता है।

अहार संस्कृति के प्रमुख स्थल हैं :-

• अहार या अहाड़ ( Ahar ) – अहार नदी तट पर, उदयपुर जनपद
• गिलुंद – चित्तौड़गढ़ जनपद
• बालाथल – उदयपुर जनपद

अहार या बनास संस्कृति इसमें से सबसे प्राचीन ताम्रपाषाण संस्कृति है।

अहाड़ तथा गिलुन्द के उत्खनन से बड़ी बस्तियों के प्रमाण मिलते हैं।

• अहाड़ का टीला १,५०० × ८०० फुट ( ४५७.२ × २४३.८ मी० )
• गिलुंद का टीला १,५०० × ७५० फुट ( ४५७.२ × २२८.६ मी० )

निर्माण कार्य का अधिकांश साक्ष्य अहार या अहार से मिलता है जिसके १५ संरचनात्मक चरण देखे गये हैं। साधारण घर गारे और पत्थर के बने थे। नींवों में पत्थर का प्रयोग होता था। दीवारों को बाँस के पर्दों या पत्थर की पिंडिकाओं से सुदृढ़ बनाया जाता था और सम्भवतः ढलवाँ छतें बनायीं जाती थीं। फर्श काली मिट्टी और पीली गाद मिलाकर बनाये जाते थे, और कभी-कभी उस पर नदी के पाट की बजरी बिछा दी जाती थी। कोई पूरी गृह-योजना उपलब्ध नहीं है, परंतु अहाड़ में एक मकान ३३ फुट १० इंच ( १०.३०२४ मी० ) लंबा था और एक कच्ची दीवार से उसके दो हिस्से बना दिये गये थे। मकानों में जो तंदूर ( a large earthen oven ) मिले हैं उनके कई मुँह थे और वे एक ऐसा नमूना पेश करते हैं जो इस क्षेत्र में आज भी प्रचलित है।

गिलुंद में भंडार-गर्त ( storage trough ) मिले हैं। गिलुंद में पक्की ईंटों के प्रयोग का साक्ष्य भी मिला है। गिलुन्द की खुदाई में स्तम्भ-गर्त ( Post-holes ) के प्रमाण भी मिले हैं।

अहार संस्कृति की बस्तियाँ, कायथा बस्तियों के विपरीत काफी बड़ी हैं। उनमें से कम से कम तीन यानी अहार, बालाथल और गिलुंद, कई हेक्टेयर में बसी थीं। खुदाइयों से पता चला है कि बालाथल एक परकोटे ( fortified ) से घिरी बस्ती थी।

इस संस्कृति के लोग अपने मकान गीली मिट्टी ( गारा ) तथा पत्थर के बनाते थे। नींव पत्थरों से भरी जाती थी तथा कभी-कभी दीवारों के निर्माण में कच्ची ईंटों ( mud bricks ) का भी प्रयोग होता था।

कुछ मकानों से चूल्हे के अवशेष मिलते है। दीवारों के निर्माण में कभी-कभी लकड़ी और बाँस का प्रयोग किया जाता था तथा उनके ऊपर छप्पर भी बनाये जाते थे।

इस संस्कृति के लोग अपने मृद्भाण्ड चाक पर बनाते थे। कई प्रकार के भाण्ड मिलते हैं। मुख्य भाण्ड काले तथा लाल रंग ( Black and Red Ware ) के हैं। कुछ पर सफेद ज्यामितीय आकृतियाँ बनायीं गयी है। इसके अतिरिक्त कुछ दूसरे प्रकार के मृद्भाण्ड भी मिलते हैं किन्तु इस संस्कृति की विशिष्ट पात्र परम्परा काली तथा लाल ही है जिसका द्वितीय सहस्त्राब्दि की ग्रामीण संस्कृतियों में व्यापक रूप से प्रचलन था।

ताँबे का प्रयोग व्यापक रूप से प्रचलित था। :- अहार से हमको केवल ताँबे की वस्तुओं की प्राप्ति होती है इसलिए इस स्थल का नाम ‘ताम्बवती’ ( ताँबे वाला स्थल ) भी मिलता है।

इस संस्कृति के लोग इस क्षेत्र की ताँबा खानों से कच्चा ताँबा एकत्र करके उसे घर पर पिघलाते और साफ करते थे। अर्थात् वे ताँबें की वस्तुयें तैयार करने में निपुण थे। ताँबे को घर पर पिघलाने की पुष्टि ताँबे के पत्तर और धातु-मल से होती है।

यह भी संभव है कि वे तैयार ताम्र उपकरणों को मध्य प्रदेश तथा दक्कन की समकालीन ताम्रपाषाण संस्कृतियों के पास तथा अन्यत्र भी भेज देते हों। ताँबे की वस्तुओं में अंगूठियाँ, चूड़ियाँ, सुरमे की सलाइयाँ, चाकू के फल और कुल्हाड़ियाँ मिली हैं।

सम्भव है वे अपने तैयार ताम्र उपकरणों का पास-पड़ोस में निर्यात भी करते रहे हैं। तीन हजार ईसा पूर्व में राजस्थान ताँबे का काम करने वाले शिल्पियों का प्रमुख केन्द्र बन गया था।

ताँबा खेत्री ( झुँझनू जनपद ) की खानों से प्राप्त किया जाता था। इसी के पास गणेश्वर ( सीकर जनपद ) नामक पुरास्थल है जिसकी खुदाई में बहुसंख्यक ताँबे के उपकरण मिलते हैं।

प्रस्तुत संदर्भ में यह बात ध्यान देने योग्य है कि ई०पू० तीसरी सहस्राब्दी में और उसके बाद राजस्थान ताम्र धातु कर्म का सबसे महत्त्वपूर्ण केंद्र था। जिसका साक्ष्य मुख्यतः आधुनिक खेत्री खान-क्षेत्र से मिलता है। इसके निकटवर्ती गणेश्वर नामक स्थल पर प्रचुर मात्रा में ताम्र उपकरण प्राप्त हुए हैं।

गिलुंद से हमको ताँबे के साथ-साथ पत्थर की वस्तुओं की भी प्राप्ति होती है।

सूक्ष्मपाषाण उपकरण संभवतः सीमित मात्रा में प्रयुक्त होते थे।

पशुओं की मृण्मूर्तियाँ, मनके, महरें इत्यादि भी मिली हैं। हल्के रत्नों के मनके भी मिले है।

अहाड़ संस्कृति के लोग मूलतः कृषक एवं पशुपालक थे। वे गेहूँ, जौ, धान ( चावल ), चना, मूँग, ज्वार, बाजरा आदि की खेती करते तथा गाय-बैल, भेड़-बकरी, सूअर, भैंस आदि पशुओं को पालते थे। हिरण आदि पशुओं का शिकार भी किया जाता था।

अहाड़ संस्कृति का कालक्रम ई०पू० २,५००-१,५०० के बीच निर्धारित किया गया है।

कायथा संस्कृति ( Kayatha Culture )

मध्य प्रदेश का मालवा क्षेत्र पर्याप्त उपजाऊ है। इसका जल पश्चिम की ओर नर्मदा बहाकर ले जाती है और उत्तर की ओर चंबल, सिंद, बेतवा व केन नदियाँ। यह क्षेत्र पुरापाषाणकाल से ही आबाद रहा है। यहाँ पर पल्लवित संस्कृतियाँ हैं – कायथा और मालवा।

उज्जैन के निकट, छोटी काली सिंध नदी के तट पर कायथा नामक स्थान के नाम पर इसका नामकरण कायथा संस्कृति रखा गया है। यह सिंधु सभ्यता की ‘कनिष्ठ समकालीन’ ताम्रपाषाण संस्कृति मानी जाती है।

यहाँ के लोग ताँबे और पत्थर दोनों का प्रयोग करते थे। वे कृषि और पशुपालन से परिचित थे। यहाँ पर सेलखड़ी ( steatite or soapstone ) और इंद्रगोप ( carnelian ) जैसे पत्थरों के उपयोग से ज्ञात होता है कि इस संस्कृति के लोग समृद्ध थे। यहाँ की कई बस्तियाँ किलेबंद थीं।

कायथा में उत्खनन कार्य वी०ए० वाकाणकर ने करवाया था।

कायथा से तीन संस्कृतियों के साक्ष्य मिलते हैं :-

• पहले कालखंड को कायथा संस्कृति कहा गया है। इस कालखंड में चाक-निर्मित मृद्भांड के तीन मुख्य नमूने, ताँबे की अनेक कुल्हाड़ियाँ और चूड़ियाँ सूक्ष्मपाषाण उद्योग, बिल्लौर, गोमेद और सेलखड़ी के मनके प्राप्त हुए हैं। इस कालखंड की तिथि ईसा पूर्व २,२०० और २,००० के बीच निर्धारित की गयी है।
• इस स्थल के दूसरे कालखंड में अहाड़ संस्कृति का साक्ष्य मिला है जो दक्षिण-पूर्व राजस्थान में पायी गयी है।
• कायथा का तीसरा कालखंड उस संस्कृति से सम्बन्धित है, जिसे ‘मालवा ताम्रपाषाण संस्कृति‘ की संज्ञा दी गई है, और इसका सबसे उपयुक्त साक्ष्य नवदातोली स्थल पर पाया गया है।

कायथा संस्कृति की बस्तियाँ संख्या की दृष्टि से बहुत कम हैं और अधिकतर चंबल और उसकी सहायक नदियों के क्षेत्र में पायी गयी हैं। ये बस्तियाँ क्षेत्रफल में अपेक्षाकृत छोटी हैं और उनमें से बड़ी से बड़ी बस्ती भी शायद दो हेक्टेयर से अधिक बड़ी न हो।

मालवा संस्कृति ( Malwa Culture )

यह संस्कृति मौलिक रूप से नर्मदा नदी घाटी में फली-फूली थी। इसके कुछ प्रमुख स्थल है –

• एरण ( Eran ) – सागर जनपद
• नागदा ( Nagda ) – उज्जैन जनपद
• नवदाटोली ( Navdatoli ) – खरगोन जनपद
• महेश्वर ( Maheshwar ) – खरगोन जनपद

मालवा की ताम्रपाषणिक संस्कृति का प्रतिनिधि स्थल नवदाटोली है। यह सबसे विस्तृत स्थल है जिसका उत्खनन एच०डी० संकालिया द्वारा करवाया गया है।

मालवा संस्कृति के मृद्भाण्ड सभी ताम्रपाषाण संस्कृतियों में श्रेष्ठ या उत्कृष्टतम् माने जाते हैं। इसके कुछ मृद्भाण्ड और अन्य संस्कृति सामग्री महाराष्ट्र में भी पायी गयी है।

यहाँ से चरखे, तकलियाँ मिलने से ज्ञात होता है कि ये लोग कताई-बुनाई के कार्य में दक्ष थे।

यहाँ पर ताँबे व पत्थर दोनों की वस्तुओं की प्राप्ति होती है।

लोग कच्चे मकानों में रहते थे।

वे कृषि व पशुपालन से भी परिचित थे।

इसतरह वे कुल मिलाकर एक ग्रामीण संस्कृति का साक्ष्य प्रस्तुत करते हैं।

इनमें से कुछ बस्तियाँ प्राचीरयुक्त थीं और नागदा में तो एक कच्ची ईंटों से बना बुर्ज ( a bastion of mud-bricks ) भी है। एरण के चारों ओर एक खाईं के साथ-साथ परकोटा (fortification wall with a moat )  बना हुआ था।

नवदाटोली :-

• यह स्थल मोटे तौर पर २ × २ फर्लांग ( Furlong ) या ४०२.२५ × ४०२.२५ मी० या ≈ १६.१८ हेक्टेयर क्षेत्र में फैला है। यह देश की बड़ी ताम्रपाषाण संस्कृतियों में से एक है।
• मिट्टी, बाँस और फूस से बने हुए घर दो तरह के हैं :
  • चौकोर और
  • वृत्ताकार।
• वृत्ताकार घरों का व्यास ३ फुट से १५ फुट तक है। छोटे-छोटे वृत्ताकार घर संभवतः अन्न रखने की खत्तियाँ थीं।
• चौकोर घर साधारणतः १५ से २२ फुट तक लंबे थे।
• फर्श और दीवारों पर चुने का लेप लगाया जाता था।
• साक्ष्य से पता चलता है कि घर पास-पास बने होते थे और दो घरों के बीच में रास्ता रखा जाता था।
• यह अनुमान लगाया गया है कि एक गाँव की जनसंख्या २०० तक हो सकती थी।
• मूल मृद्भाण्ड लाल-काले रंग के हैं। ये साधारण प्याले से लेकर अलंकृत चषक ( goblets ) तक के आकार में मिलते हैं। चित्रित डिजाइन बहुधा ज्यामितीय ( geometrical ) होते थे। अन्य प्रकार के मुद्भांड भी प्रचलित थे, और इनमें से कुछ तो अंतः सांस्कृतिक संपर्क का संकेत देते हैं।
• ताँबा परिचित धातु था, हालाँकि इसका प्रयोग प्रकटतः सीमित था। ताँबे की वस्तुओं में चपटी कुल्हाड़ियाँ, अंगूठियाँ, चूडियाँ, मछली-काँटे, छेनियाँ, सुए इत्यादि सम्मिलित थे।
• मनके पकी मिट्टी और गोमेद, अकीक इत्यादि विभिन्न हल्के रत्नों के बने होते थे।
• नवदातोली में अनेक फसलें भी मिली हैं : दो तरह के गेहूँ, अलसी, मसूर, काला चना, हरा चना, हरी मटर और खेसरी। चावल मिला है, परंतु केवल इस स्थल के दूसरे कालखंड में और उसके बाद, और वह भी सीमित मात्रा में।
• इस स्थल की तिथि ईसा पूर्व १,६०० से १,३०० के मध्य निर्धारित की गयी है।
• नवदातोली का उत्खनन दक्कन कॉलेज, पूना के प्रो० एच० डी० सांकलिया के नेतृत्व में हुआ है।
• नवदाटोली इस महाद्वीप का सबसे विस्तृत उत्खनित ताम्रपाषाण युगीन ग्राम स्थल है।

जोरवे संस्कृति ( Jorwe Culture )

सबसे विस्तृत उत्खनन पश्चिमी महाराष्ट्र में किये हैं। ये सभी पुरास्थल जोरवे संस्कृति के हैं। जोरवे संस्कृति ने मालवा संस्कृति से बहुत कुछ ग्रहण किया है, किंतु इसमें दक्षिणी नवपाषाण संस्कृति के तत्त्व भी हैं।

जोरवे की बस्तियाँ संख्या की दृष्टि से अधिक हैं। महाराष्ट्र में २०० से अधिक बस्तियों का पता चला है। प्रकाश, दाइमाबाद और इनामगाँव इस संस्कृति की सुप्रसिद्ध बस्तियाँ हैं। इनमें सबसे बड़ी दाइमाबाद है, जिसका क्षेत्रफल लगभग २० हेक्टेयर है।

ताम्रपाषाणिक संस्कृति के सबसे अधिक स्थल पश्चिमी महाराष्ट्र में मिलते हैं जिनका उत्खनन कर अनेक सामग्रियाँ प्रकाशित की गयी हैं। इनमें प्रमुख स्थल हैं :-

• जोरवे ( Jorwe ) – अहमदनगर जनपद
• नेवासा ( Nevasa ) – अहमदनगर जनपद
• दायमाबाद ( Daimabad ) – अहमदनगर जिला
• चन्दोली ( Chandoli ) – पुणे जनपद
• सोनगाँव ( Songaon ) – पुणे जनपद
• इनामगाँव ( Inamgaon ) – पुणे जनपद
• नासिक ( Nasik )
• प्रकाश ( Prakash ) – नंदुरबार जनपद

गोदावरी की सहायिका प्रवरा नदी के बायें तट पर स्थित जोरवे इस संस्कृति का प्रतिनिध स्थल है इसीलिए इसका नाम जोरवे संस्कृति है। यह मालवा संस्कृति से भी प्रभावित है। यह संस्कृति महाराष्ट्र के अधिकांश क्षेत्रों में फैली हुई थी।

ईसा-पूर्व १४०० से १७०० के आसपास की जोरवे संस्कृति विदर्भ के कुछ भाग को तथा कोंकण के तट-प्रदेश को छोड़ सारे महाराष्ट्र में फैली थी।

यों तो जोरवे संस्कृति ग्रामीण थी, फिर भी इसकी कई बस्तियाँ, जैसे दायमाबाद और इनामगाँव नगरीकरण के स्तर तक पहुँच-सी गयी थी।

महाराष्ट्र के सभी पुरास्थल अधिकतर काली-भूरी मिट्टी वाले ऐसे अर्धशुष्क क्षेत्रों में हैं जहाँ बेर और बबूल के पेड़ थे, परंतु ये नदी-तट वाले क्षेत्र में पड़ते थे इनके अलावा नवदाटोली पुरास्थल भी है जो नर्मदा के तट पर है।

अधिकांश ताम्रपाषाणिक तत्त्व दक्षिण भारत के नवपाषाण स्थलों में भी घुस गये थे।

दायमाबाद :-

इस संस्कृति का सबसे प्रमुख स्थल है – दायमाबाद। यह सभी ताम्रपाषाण संस्कृतियों में सबसे बड़ा स्थल था ( ≈ २० हेक्टेयर )। यहाँ से ताँबे, काँसे और पत्थर की वस्तुएँ प्राप्त हुई हैं। यहीं से एक ताँबे का रथ मिला है। महाराष्ट्र का आद्य ऐतिहासिक जीवनयापन का आधारभूत अनुक्रम दायमाबाद से प्राप्त हुआ है। यहाँ से चार सांस्कृतिक चरण मिले हैं:-

• सबसे आरंभिक काल ऐसे सांस्कृतिक स्तर का प्रतिनिधित्व करता है जिस पर कुछ विद्वानों के अनुसार सिंधु सभ्यता का कुछ प्रभावलक्षित होता है, विशेषतः उसके परवर्ती चरण का जो पश्चिमी भारत में पाया गया है।
• दूसरे कालखण्ड का सम्बन्ध दक्षिण-पूर्व राजस्थान की अहाड़ संस्कृति से है।
• तीसरे कालखंड से मध्य भारत की मालवा संस्कृति का संकेत देता है।
• चौथा कालखंड जोरवे संस्कृति है और यह ठेठ महाराष्ट्र की संस्कृति है।

दायमाबाद में ताँबे की चार वस्तुएँ मिली हैं : रथ चलाते हुए मनुष्य, साँड, गैड़े, और हाथी की आकृतियाँ जिनमें प्रत्येक ठोस धातु की है और उसका वजन कई किलो है। दुर्भाग्यवश इनमें से कोई भी वस्तु उत्खनित स्तरीकृत सन्दर्भ में प्राप्त नहीं हुई है। इससे इन वस्तुओं के तिथि निर्धारण पर विवाद है।

दायमाबाद की जनसंख्या लगभग ४,००० अनुमानित की गयी है। यह पत्थर और मलबे के बुर्जों वाली कच्ची दीवार से घेर कर गढ़ जैसा बनाया प्रतीत होता है।

दायमाबाद की ख्याति भारी संख्या में काँसे की वस्तुओं की उपलब्धि के लिए है। इनमें से कुछ वस्तुओं पर हड़प्पा संस्कृति का प्रभाव लक्षित होता है।

इनामगाँव :-

इनामगाँव की आरम्भिक ताम्रपाषाण अवस्था के इनामगाँव से चूल्हों ( ovens ) सहित बड़े-बड़े कच्ची मिट्टी के मकान और गोलाकार गड्ढे वाले मकान मिले हैं।

बाद की अवस्था (१,३०० – १,००० ई०पू० ) में पाँच कमरों वाला एक मकान मिला है जिसमें चार कमरे आयताकार हैं और एक वृत्ताकार। यह मकान बस्ती के केंद्र में है और किसी सरदार का मकान रहा होगा।

इस पाँच कमरों वाले मकान के निकट में ही जो कोठार ( granary ) है उसमें राजस्व के रूप में वसूला गया अनाज जमा किया जाता होगा।

इनामगाँव ताम्रपाषाण युग की बड़ी बस्ती थी। इसमें सौ से अधिक घर और कई कब्रें पायी गयीं हैं। यह बस्ती किलाबंद है और खाईं से घिरी हुई है।

उत्खनन से प्राप्त साक्ष्यों आधार पर बताया गया है कि सामाजिक विभेद या दूरी थी क्योंकि शासक वर्ग मध्य में और शिल्पी पश्चिम में निवास करते थे।

इनामगाँव से नारी तथा वृषभ की मृण्मूर्तियाँ मिलती है जिनका समीकरण माता देवी से किया जा सकता है।

नेवासा :-

नेवासा इस संस्कृति का एक अन्य प्रमुख स्थल था। नेवासा से हमको रेशम ( Silk ) के प्राचीनतम प्रमाण मिलते हैं। ये लोग शवों को अपने आँगन में उत्तर-दक्षिण दिशा में दफनाते थे, इनमें से कुछ शवों के पैर मुड़े हुए मिले हैं। नेवासा से बालकों के शवाधान अधिक मिलने से यह ज्ञात होता है कि यहाँ के लोगों की मृत्यु दर अधिक थी अर्थात् जीवन प्रत्याशा कम थी।

जोरवे संस्कृति के लोग एक विशिष्ट प्रकार के मृद्भाण्ड चाक पर तैयार करते थे जिसपर लाल रंग का लेप लगाया गया है तथा काली चित्रकारियाँ हैं। इनमें टोंटीदार जलपात्र एवं गोड़ीदार कटोरा प्रमुख हैं। नैदानिक मृद्भाण्ड ( diagnostic pottery ) लाल तल पर काले डिजाइन वाले चाक-निर्मित बर्तन हैं, और इनका एक विशिष्ट नमुना टोंटीदार तथा नौतली बर्तन है। मृद्भाण्ड के डिजाइन बहुधा ज्यामितीय हैं जिनमें तिरछी समानांतर रेखाओं का प्रयोग किया गया है।

घर वर्गाकार, आयताकार या वृत्ताकार होते थे। दीवारें मिट्टी और गारा मिलाकार बनायी जाती थीं और उनमें लकड़ी के डंडों की टेक दी जाती थी। छत की सामग्री सम्भवतः फूस की होती थी, जिसे गारे से ढक दिया जाता था। नेवासा में घर का सामान्य आकार ३ × ७ फुट था। सबसे बड़े घर की माप ४५ × २० फुट थी।

छोटे प्रस्तर उपकरणों का समृद्ध उद्योग विद्यमान था। ताँबे की वस्तुओं में चूड़ियाँ, मनके, फलक, धनियाँ, सलाइयाँ, कुल्हाड़ियाँ, छुरे और छोटे-छोटे बर्तन इत्यादि शामिल थे।

जोरवे संस्कृति में जो प्रमुख अनाज पहचाने जा सके हैं, वे हैं : जौ, गेहूँ, मसूर, कुलिथ, मटर और कहीं-कहीं चावल भी। बेर की झुलसी हुई गुठलियाँ भी पायी गयी हैं। नेवासा में पटसन का साक्ष्य मिला है।

पालतू बनाये गये पशुओं में गाय-बैल, भैंस, बकरी, भेड़, सुअर और घोड़ा शामिल थे।

हल्के रत्नों के ढेर सारे मनके मिले हैं।

मृण्मूर्तियों में मातृ देवी के अनेक रूप मिलते हैं। मातृ देवी की एक आकृति साँड की आकृति के साथ जुड़ी हुई मिली है ( दोनों आकृतियाँ कच्ची मिट्टी की हैं )। साथ ही जोरवे संस्कृति से हमको गणेश-पूजा के साक्ष्य भी मिलते हैं।

एक प्रमुख विशेषता यह है कि बहुत सारे शवाधान कलश में किए गए हैं। ये कलश ( अस्थि कलश ) घरों के फर्श के नीचे रखे मिले हैं उदाहरणार्थ नेवासा से।

साधारणतः जोरवे संस्कृति की तिथि ईसा पूर्व १,४०० और १,००० के बीच निर्धारित की जाती है, परन्तु इनामगाँव जैसे स्थलों पर वह संभवतः ईसा पूर्व ७०० तक विद्यमान रही।

अन्य प्रमुख संस्कृतियाँ

प्रभास संस्कृति की आधा दर्जन बस्तियों का ही पता चला है। इसका प्ररूप स्थल है – प्रभास पाटन ( Prabhas Patan ), सोमनाथ जनपद, गुजरात।

रंगपुर संस्कृति के पुरास्थल अधिकतर गुजरात में घेलो ( Ghelo ) और कालूभर ( Kalubhar ) नदियों के क्षेत्र में पाये गये हैं। इसका प्ररूप स्थल है – रंगपुर ( Rangpur ),

सावल्दा संस्कृति मुख्य रूप से ताप्ती घाटी तक सीमित रही। इसका प्ररूप स्थल सावल्दा ( Savalda ), धूले जनपद में, ताप्ती नदी तट पर महाराष्ट्र में स्थित है।

इसके अतिरिक्त गंगाघाटी में पाये गये ताम्रपाषाण संस्कृति के स्थलों का विवरण निम्न प्रकार है :-

उत्तर प्रदेश

प्रयागराज और विंध्य क्षेत्र के आस-पास कई ताम्रपाषाण स्थल मिले है –

• इमलीडीह खुर्द ( Imlidih Khurd ) – गोरखपुर जनपद, कुवानो नदी तट पर
• खैराडीह ( Khairadih ) – बलिया जनपद
• नरहन ( Narhan ) – गोरखपुर जनपद
• सैपई ( Safai ) – इटावा जनपद
• लहुरादेव ( Lahuradev ) – संत कबीर नगर जनपद

सैपई से हमें ताम्रपाषाण संस्कृति की वस्तुओं के साथ गैरिक मृद्भाण्ड के साक्ष्य मिले है इसीलिए ताम्रपाषाण संस्कृति का सम्बन्ध गैरिक मृदभाण्ड से भी लगाया जाता है।

बिहार

बिहार के प्रमुख स्थल हैं :-

• चिराँद ( Chirand ) – छपरा या सारण जनपद
• सेनुवार ( Senuwar ) – रोहतास जनपद
• सोनपुर ( Sonpur ) – गया जनपद
• ताराडीह ( Taradih ) – गया जनपद

चिराँद में कोई ऐसा धातुरहित नवपाषाण स्तर दिखायी नहीं देता जो शायद ईसा पूर्व २,००० वर्ष जितना पुराना हो। अर्थात् चिराँद का नवपाषाणकाल का समय ई०पू० २,००० के बाद की है। इस स्तर से अस्थि एवं प्रस्तर उपकरणों, गारे और सरकण्डे के घरों के अवशेषों तथा चावल और मूँग सहित तरह-तरह की फसलों का समृद्ध संग्रह देखने को मिलता है। चिराँद का अगला स्तर ताम्रपाषाण-युगीन है जिसमें काले-लाल मृद्भाण्ड मिलते हैं।

पश्चिम बंगाल

पश्चिमी बंगाल में ताम्र-पाषाणकालीन जीवन-यापन का साक्ष्य इस राज्य के पश्चिमी जिलों, जैसे कि बीरभूमि, बर्दवान, मिदनापुर और बाँकुरा से मिला है। कुछेक स्थलों का उत्खनन हुआ है जैसे :-

• पाण्डु राजार ढीबी ( Pandu Rajar Dhibi ) – पूर्वी बर्धमान जनपद, अजय नदी के तट पर
• महिषदल ( Mahishdal ) – पूर्वी मेदिनीपुर जनपद

सम्पूर्ण साक्ष्य से चावल पर आधारित एक विस्तृत ताम्रपाषाणयुगीन ग्राम्य-संस्कृति का पता चला है जो लगभग ईसा पूर्व दूसरी सहस्राब्दी के मध्य जितनी पुरानी है।

यह बात विशेष रूप से उल्लेखनीय कि पूर्वी बंगाल का डेल्टा क्षेत्र या आधुनिक बाँग्ला देश आरम्भिक ऐतिहासिक काल से पहले बसा हुआ नहीं था। इस क्षेत्र में मुख्य बस्ती संभवतः गुप्त युग में जाकर बसनी शुरू हुई थी।

ओडिशा

ओडिशा के अनेक इलाक़ों से नवपाषाण उपकरण मिले है, परंतु वहाँ न तो नवपाषाण स्तर की कोई तिथि निर्धारित की गई है, न ही ढंग से उत्खनन हुआ है। कुचाई ( मयूरभंज जनपद ) स्थल का उत्खनन तो हुआ है, जो कि स्पष्टतः नवपाषाणयुगीन स्थल है, परंतु उसका भी तिथि निर्धारण नहीं हुआ है। फिर आद्य ऐतिहासिक ताम्र उपकरण तो मिले हैं परन्तु किसी निश्चित ताम्रपाषाणयुगीन स्थल का न तो विवरण मिला है, न उत्खनन ही हुआ है। व्यवस्थित अनुसंधान के अभाव में उड़ीसा का आद्य ऐतिहासिक चित्र सर्वथा अनिश्चित है।

दक्षिण भारत

दक्षिण भारत स्थिर ग्राम्य जन-जीवन की आधार-रेखा नवपाषाण संस्कृति से प्राप्त होती है जिसके परवर्ती चरणों में कुछ ताम्रपाषाण तत्त्वों के संकेत मिलते हैं। कर्नाटक, आ.प्र., तमिलनाडु आदि क्षेत्रों से इस संस्कृति प्रमाण मिले है जैसे –

• कर्नाटक के मस्की, ब्रह्मगिरी, संगनकल्लू, हम्मिगे, पिकलीहल, कोडेकल आदि;
• तेलंगाना से उतनूर;
• आंध्र प्रदेश से नागार्जुनकोंडा;
• तमिलनाडु से पैयमपल्ली इत्यादि

इस सांस्कृतिक चरण से अनेक रेडियो कार्बन तिथियाँ प्राप्त की गई है; मोटेतौर पर ये ईसा पूर्व २,३०० और ९०० के बीच पड़ती हैं।

कुछ विद्वानों ने सांस्कृतिक विकास के तीन चरण बताये हैं, जिसमें पहला चरण धातुरहित है अर्थात् नवपाषाणकाल और परवर्ती दो चरण धातुकाल का है :-

• पहले चरण में घर्षित प्रस्तर ( ground stone ), कुल्हाड़ियाँ, अविकसित शल्क फलक परम्परा तथा मुख्यतः हस्तनिर्मित बर्तनों का सीधा-सादा संग्रह देखने को मिलता है; बर्तनों में धातु का प्रयोग बिलकुल नहीं हुआ है।
• परवर्ती चरणों की मुख्य विशेषताएँ है — चाक पर निर्मित चित्रित मुद्भांडों की बढ़ती हुई संख्या और धातु का प्रयोग। इससे इस संस्कृति पर उत्तर ताम्रपाषाण-युगीन प्रभाव लक्षित होता है।

उत्खनित मकान गोल या चौकोर थे। दीवारें बाँस के पदों की थीं जिनपर मिट्टी बिछा दी गयी थी और जिन्हें लकड़ी के डंडो की टेक दी गयी थी। फर्श आमतौर पर चूने से लीपे गये थे। गोल घरों की छते संभवत: शंक्वाकार ( conical ) थीं, जो घास या फूस से बनी थीं।

मृद्भाण्ड और पॉलिशदार पत्थर के उद्योग मे पर्याप्त विविधता देखने को मिलती है। ताँबा कभी प्रचुर मात्रा में नहीं था। अन्य वस्तुओं में गोमेद तथा अन्य हल्के रत्नों के मनके, लंबे सींग वाले मवेशियों की मृण्मूतियाँ, पकी मिट्टी के तकिए। तेक्कलकोटा से सोने की एक लटकन मिली है। यह सम्भव है कि दक्षिण भारत के स्वर्ण-क्षेत्र का उपयोग इसी काल से होने लगा हो।

खेती की फसलों में बाजरा और चना मिला है। मवेशियों, भेड़-बकरियों के विस्तृत अवशेष तथा अन्य पशुओं की अस्थियाँ मिली हैं, जिनसे अर्थव्यवस्था में पालतू पशुओं के महत्त्व का संकेत मिलता है।

यह तर्क दिया गया है कि इस संस्कृति के सबसे आरंभिक चरण के लोग किसान कम चरवाहे अधिक थे। वे अपने मवेशियों को संभवतः प्रत्येक वर्ष की किसी कालावधि में अपने घरों के बाहर बाँध देते थे। जिस इलाके में मवेशी रखे जाते थे, उसमें लकड़ी के डंडों की बाड़ लगा दी जाती थी। बाड़ के भीतर जो गोबर इकट्ठा होता था उसे प्रतिवर्ष बाड़ के डंडों के साथ ही जला दिया जाता था। यह जलाने का कार्य संभवतः आधुनिक पोंगल समारोह के आसपास किया जाता था जो मकर संक्रांति को पड़ता है। प्रतिवर्ष इस प्रक्रिया की लगातार पुनरावृत्ति का परिणाम यह हुआ है कि जिस जगह वह होलिका जलायी जाती थी, वहाँ राख का एक टीला बन गया है। दक्षिण भारतीय पुरातत्त्व में इन टीलों को भस्म टीले ( ash mounds ) कहा जाता है। भिन्न-भिन्न विद्वानों ने इन टीलों की अलग-अलग व्याख्या देने का प्रयत्न किया है। यह मत भी उसी में से एक है।

आंध्र क्षेत्र में भी अनेक स्थलों से ताम्रपाषाणकालीन जीवन-यापन के संकेत मिले हैं, परन्तु पूरी स्थिति बहुत स्पष्ट नहीं है।

ऊपरी गंगा घाटी और गंगा-यमुना दोआब

हड़प्पा सभ्यता के लोगों ने सहारनपुर, मेरठ इत्यादि जनपदों में कुछ बस्तियाँ बसायीं थीं। सर्वाधिक पूर्व का स्थल मेरठ जिले में आलमगीरपुर है। परंतु अभी तक इस बात की स्पष्ट जानकारी नहीं है कि हड़प्पा सभ्यता इस इलाके के परवर्ती सांस्कृतिक चरणों के साथ किस तरह संबंधित है?

दोआब की सांस्कृतिक परंपरा संभवतः उस संस्कृति के साथ शुरू होती है, जिसे अपने अत्यंत विशिष्ट मृद्भाण्ड के नमूने के कारण ‘गेरूवर्णी मृद्भाण्ड संस्कृति’ कहा गया है। इसके साक्ष्य अनेक स्थलों पर मिला है, विशेषतः हस्तिनापुर और अतरंजीखेड़ा से।

यह संस्कृति ईसा पूर्व तीसरी सहस्राब्दी के पूर्वार्द्ध में आती है। अतः यह आंशिक रूप से हड़प्पा सभ्यता की समकालीन थी।

इस संस्कृति की कोई अपनी विशेषता नहीं है, केवल इसके मुद्भाण्ड तथा अतरंजीखेड़ा में इस स्तर पर चावल का पाया जाना उल्लेखनीय है।

संदर्भवश कुछ नव अन्वेषणों से ज्ञात हुआ है कि राजस्थान में इस संस्कृति के कई और भी पुराने स्थल हैं, परन्तु राजस्थान और दोआब में इसी प्रकार के मृद्भाण्ड मिलने से दोनों में क्या सम्बन्ध रहा होगा—यह स्पष्ट नहीं है।

गंगा घाटी में समय-समय पर कुल्हाड़ियाँ, मत्स्यभाले भाले, शृंगिकायुक्त तलवारें ( swords with antennae ) इत्यादि जैसे कुछ ताम्र उपकरण प्राप्त हुए हैं, जिनका किसी संस्कृति के साथ सम्बन्ध स्थापित नहीं किया जा सका है। इन्हें साधारणतः गंगा घाटी ताम्र निधि ( Gangetic valley copper hoards ) कहा गया है और उपर्युक्त सांस्कृतिक चरण के साथ इनका सम्बंध जोड़ा गया है।

सैफई ( इटावा जनपद ) नामक एक स्थान पर एक तलवार और एक मत्स्यभाले का सिरा मिला है, जिनका गेरूवर्णी मृद्भाण्ड से सीधा सम्बन्ध देखा गया है। इससे प्रस्तावित सम्बन्ध निर्धारण की स्पष्ट पुष्टि होती है।

दोआब की सांस्कृतिक परंपरा की अगली अवस्था पर काले-लाल मृदुभांड चरण की छाप देखने को मिलती है। इसके बारे में अभी बहुत ही कम प्रमाण उपलब्ध हुए हैं। अतरंजीखेड़ा एक महत्त्वपूर्ण स्थल है जहाँ दोआब के पुरातत्त्वीय अनुक्रम में इस मृद्भाण्ड-प्ररूप की सामान्य स्थिति स्पष्ट रूप से दृष्टिगोचर होती है।

अगले चरण की विशेषता चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति है। इसमें लोहे का संकेत मिलता है; अतः यह लौह युग संस्कृतियों की श्रेणी में आती है। परन्तु हरियाणा और पंजाब में दधेरी, भगवानपुरा, इत्यादि जैसे कुछ स्थलों से सिंधु सभ्यता के तुरंत बाद लौह-विहीन काल से इस मृद्भाण्ड का सम्बंध प्रतीत होता है।

ताम्रपाषाण काल – गंगा घाटी

 

ताम्रपाषाण युग : विश्लेषण

ताँबे का बढ़ता प्रयोग

इस संस्कृति के लोग पत्थर के छोटे-छोटे औज़ारों ( tiny tools ) और हथियारों ( weapons ) का इस्तेमाल करते थे, जिनमें पत्थर के फलकों और फलकियों ( stone blades & bladelets ) का महत्त्वपूर्ण स्थान था। अनेक स्थानों में, खासकर दक्षिण भारत में, प्रस्तर–फलक उद्योग ( stone-blade industry ) पल्लवित हुआ और पत्थर की कुल्हाड़ी ( stone axes ) भी चलती रही। जाहिर है कि ऐसे क्षेत्र पहाड़ियों से अधिक दूर नहीं थे।

कई बस्तियों में ताँबे की वस्तुएँ बहुतायत से मिली हैं। यही हाल अहार और गिलुंद का भी प्रतीत होता है, जो राजस्थान की बनास घाटी के कमोबेश शुष्क इलाकों में पड़ते हैं। अन्यान्य समकालिक ताम्रपाषाणिक कृषक संस्कृतियों के विपरीत, अहार में वास्तव में सूक्ष्मपाषाण औजारों का इस्तेमाल नहीं होता था; यहाँ पत्थर की कुल्हाड़ियों या फलकों का लगभग अभाव ही है यहाँ कई सपाट कुल्हाड़ियाँ, चूड़ियाँ और पत्तों मिली हैं, जो सभी तांबे की हैं, हालाँकि एक चादर काँसे की भी पायी गयी है। तांबा पास ही उपलब्ध था। अहार के लोग शुरू से ही धातुकर्म जानते थे। अहार का प्राचीन नाम ताम्बवती ( Tambavati ) अर्थात् ताँबावाली जगह है। अहार संस्कृति का काल २,१०० और १,५०० ई०पू० के बीच कहीं रखा जाता है और गिलुंद उस संस्कृति का स्थानीय केंद्र माना जाता है। गिलुंद में तांबे के टुकड़े ही मिलते हैं। यहाँ एक प्रस्तर-फलक उद्योग ( stone blade industry ) भी पाया गया है। महाराष्ट्र के जोरवे और चंदोली में सपाट आयताकार ताम्र-कुठार पाये गये हैं और चंदोली में ताँबे की छेनी भी मिली है।

मृद्भाण्ड

ताम्रपाषाण काल के लोग विभिन्न प्रकार के मृद्भाण्डों का व्यवहार करते थे। इनके एक किस्म के बरतन काले-व-लाल ( black & red pottery  ) रंग के हैं और लगता है इनका प्रयोग लगभग २,००० ई०पू० से व्यापक तौर पर होता आया है। ये चाकों पर बनते थे और कभी-कभी इन पर सफेद रैखिक आकृतियाँ बनी रहती थीं। यह बात केवल राजस्थान, मध्य प्रदेश और महाराष्ट्र के बारे में ही नहीं है, बल्कि बिहार और पश्चिम बंगाल में पायी गयी बस्तियों के बारे में भी है। महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश और बिहार में रहने वाले लोग टोंटी वाले जलपात्र, गोड़ीदार तश्तरियाँ और गोड़ीदार कटोरे बनाते थे। ऐसा समझना गलत होगा कि काले-व-लाल मृद्भांड का व्यवहार करने वाले सभी लोग एक ही संस्कृति के हैं। महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश और राजस्थान वाले मृद्भांड चित्रित हैं, पर पूर्वी भारत में ऐसे मृद्भांड बहुत कम हैं।

इन ताम्रपाषाण संस्कृतियों की सबसे प्रमुख विशेषता है उनके विशिष्ट प्रकार के चित्रित मृद्भाण्ड। इन्हीं के आधार पर इनको पहचाना व वर्गीकृत किया गया है :-

• अहार संस्कृति :- ये लोग काले-लाल रंग के मिट्टी के पात्र बनाते थे, जो सफेद डिजाइनों से सजाये गये थे। ( a distinctive black-and-red ware decorated with white designs. )
• कायथा संस्कृति :- यह अपने उन लाल लेप वाले मिट्टी के पात्रों लिए प्रसिद्ध है, जिसपर तरह-तरह के चाकलेटी रंग से चित्र बने हुए हैं। साथ ही एक अन्य विशेषता है लाल रंग से चित्रित पाण्डुभाण्ड और उत्कीर्ण नमूनों वाले कंकतिभाण्ड। ( a sturdy red-slipped ware painted with designs in chocolate colour, a red painted buff ware and a combed ware bearing incised patterns. )
• मालवा संस्कृति :- इस संस्कृति के पात्र कुछ अनघड़ हैं, फिरभी उनपर मोटा लेप लगा है, जिसकी सतह पर काले या लाल रंग से डिजाइन बनाये गये हैं। ( The Malwa ware is rather coarse in fabric, but has a thick buff surface over which designs are made either in red or black. )
• प्रभास व रंगपुर संस्कृति :- यहाँ के पात्र हड़प्पा सभ्यता से प्रभावित हैं, फिरभी उनकी सतह चमकदार है, जिसके कारण इन पात्रों को ‘चमकीले लालभाण्ड’ ( Lustrous Red Ware ) भी कहा जाता है।
• जोरवे संस्कृति :- इस संस्कृति के मृद्भाण्ड लाल रंग पर काले रंग से रंजित हैं परन्तु उसकी सतह धुँधली अथवा खुरदरी है, जिसपर पतला जलरंग किया गया है। ( Jorwe ware is painted black-on-red but has a matt surface treated with a wash.)

ये मृद्भाण्ड विविध प्रकार के हैं; जैसे –

• साधार तश्तरियाँ ( dishes-on-stand ),
• टोंटीदार कलश ( spouted vases ),
• डंडीदार चषक या प्याले ( stemmed cups ),
• साधार कटोरे ( pedestalled bowls ),
• बड़े संचय पात्र ( big storage jars ),
• टोंटीदार पात्र ( spouted basins ),
• कटोरे ( bowls ) इत्यादि।

पशुपालन

दक्षिण-पूर्वी राजस्थान, पश्चिमी मध्य प्रदेश, पश्चिमी महाराष्ट्र और अन्यत्र रहने वाले ताम्रपाषाण युग के लोग मवेशी पालते और खेती करते थे। वे गाय, भेड़, बकरी, सुअर और भैंस रखते थे, और हरिण का शिकार करते थे। ऊँट के भी अवशेष मिले हैं। सामान्यतः वे घोड़े से भी परिचित नहीं थे। कुछ अवशेषों की पहचान घोड़े या गधे या जंगली गधे के अंग के रूप में की गयी है। लोग गोमांस ( beef ) व सुअर का मांस ( pork ) तो अवश्य खाते थे, किंतु सुअर का मांस अधिक नहीं खाते थे(?)।

कृषि

लोग बारी-बारी से ‘खरीफ और रबी‘ दोनों फसलें उगाते थे। गेहूँ और जौ की खेती मालवा क्षेत्र में की जाती थी। चावल इनामगाँव और अहार के खुदाई स्थलों में पाया गया बताया गया है। ये लोग ज्वार और बाजरा भी उगाते थे और कुल्थी, रागी, हरे मटर, मसूर और हरे व काले चनोंकी खेती करते थे। मसूर, उड़द, और मूँग आदि कई तरह की दलहन और मटर भी पैदा करते थे।

लगभग ये सभी अनाज महाराष्ट्र में नर्मदा नदी के तट पर स्थित नवदाटोली में भी पाये गये हैं। खुदाई के परिणामस्वरूप इतने सारे अनाज भारत में अन्य किसी भी स्थान में शायद नहीं मिले हैं। नवदाटोली के लोग बेर और अलसी भी उपजाते थे।

दक्कन की काली मिट्टी में कपास की पैदावार होती थी।

नेवासा से रेशम का प्राचीनतम प्रमाण मिलता है।

निचले दकन में रागी, बाजरा और इस तरह के अन्य अनाजों की खेती होती थी।

पूर्वी भारत में, बिहार और पश्चिम बंगाल में मछली पकड़ने के काँटे ( fish hooks ) मिले हैं, जहाँ हम चावल भी पाते हैं। इससे मालूम होता है कि मछली और चावल पूर्वांचल के लोगों का आहार था, जो देश के उस भाग में आज भी प्रचलित भोजन है।

लगभग ये सभी ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ ‘काली मिट्टी’ वाले प्रदेश में पनपीं और फली फूली थीं। इसका तात्पर्य यह हुआ कि तत्कालीन लोगों ने उपलब्ध प्रौद्योगिकी ज्ञान और साधनों के संदर्भ में अपने आपको परिस्थितियों के अनुकूल ढाल लिया था। खेती के तरीकों के बारे में ऐसी ही समानता आज भी इन क्षेत्रों में पायी जाती है, जहाँ हम नमी बनाये रखने की क्षमता वाली मिट्टी को देखकर शुष्क खेती की प्रणाली अपना रहे हैं।

भवन निर्माण

राजस्थान की बनास घाटी की अधिकांश बस्तियाँ छोटी हैं, किंतु अहार और गिलुंद लगभग चार हेक्टर क्षेत्र में फैली हैं।

ताम्रपाषाण युग के लोग प्रायः पकी ईंटों से परिचित नहीं थे, जिनका इस्तेमाल कभी-कभी ही होता था, जैसे गिलुंद में १,५०० ई० पू० के आसपास पकी ईंटों का इस्तेमाल हुआ। यदा-कदा वे अपना घर कच्ची ईंटों से बनाते, पर अधिकतर गीली मिट्टी थोप कर बनाते और लगता है घरों पर छप्पर भी दिये जाते थे। लेकिन अहार के लोग पत्थर के बने घरों में रहते थे।

ताम्रपाषाण संस्कृति के लोग नरकुल ( reed ) और मिट्टी के गारे से आयताकार और वृत्ताकार घर बनाते थे। वृत्ताकार घर अधिकतर एक साथ समूहों में बने होते थे। इन घरों और झोंपड़ियों की छतें घास-फूस की बनी होती थीं और बाँस तथा शहतीरों के सहारे खड़ी रहती थीं। फर्श कूट-कूटकर चिकनी मिट्टी से बनाये जाते थे और झोंपड़ियों को भण्डारगृह के रूप में भी काम में लिया जाता था।

कला और शिल्पकारी

ताम्रपाषाण युग के लोगों की कला और शिल्प के बारे में बहुत से तथ्य ज्ञात हैं। वे ताँबे के शिल्पकर्म में निस्संदेह बड़े दक्ष थे और पत्थर का काम भी अच्छा करते थे। हमें ताँबे के औजार, हथियार और कंकण मिले है।

वे कार्नेलियन, स्टेटाइट और क्वार्टज क्रिस्टल जैसे अच्छे पत्थरों के मनके या गुटिकाएँ ( beads ) भी बनाते थे।

वे लोग कताई और बुनाई जानते थे, क्योंकि मालवा में चरखे और तकलियाँ मिली हैं। महाराष्ट्र में कपास, सन और रेशम की रूई से बने धागे भी मिले हैं। इससे यह सिद्ध होता है कि वे लोग वस्त्र निर्माण से सुपरिचित थे।

अनेक स्थलों पर प्राप्त इन वस्तुओं के शिल्पियों के अतिरिक्त हमें इनामगाँव में कुम्भकार, धातुकार, हाथी दाँत के शिल्पी, चूना बनाने वाले और खिलौने की मिट्टी की मूरतें ( terracotta ) बनाने वाले कारीगर या शिल्पकार ( artisans ) भी दिखायी देते हैं।

क्षेत्रीय विविधता

ताम्रपाषाण अवस्था में अनाज, भवन, मृद्भाण्ड आदि में क्षेत्रीय अंतर ( regional differences ) भी दिखायी देते हैं।

कृषिगत अंतर :- पूर्वी भारत चावल उपजाता था, तो पश्चिमी भारत जौ और गेहूँ।

तिथिक्रम :-  कालक्रम की दृष्टि से देखें तो मालवा और मध्य भारत की कई बस्तियाँ, जैसे कायथा एवं एरण पहले की प्रतीत होती हैं, जबकि पश्चिमी महाराष्ट्र और पूर्वी भारत की बस्तियाँ बहुत बाद की।

अन्त्येष्टि संस्कार :- उनके शव संस्कारों ( burial practices ) और पूजा पद्धति ( religious cult ) का कुछ आभास मिलता है। महाराष्ट्र में लोग मृतक को कलश में रखकर अपने घर में फर्श के अंदर उत्तर-दक्षिण स्थिति में गाड़ते थे। हड़प्पाई लोगों की तरह अलग-अलग कब्रिस्तान नहीं होते थे। कब्र में मिट्टी की हंडियाँ और ताँबे की कुछ वस्तुएँ भी रखी जाती थीं, जो जाहिर है कि परलोक में मृतक के प्रयोगार्थ के लिए होती थीं अर्थात् उनके लोकोत्तर जीवन में विश्वास का द्योतक है।

मिट्टी की स्त्री-मूर्तियों से प्रतीत होता है कि ताम्रपाषाण युग के लोग मातृदेवी ( mother goddess ) की पूजा करते थे। कई कच्ची मिट्टी की नग्न मूर्तिकाएँ भी पूजी जाती थीं। इनामगाँव में मातृदेवी की प्रतिमा मिली है जो पश्चिमी एशिया में पाई जाने वाली ऐसी प्रतिमा से मिलती है। मालवा और राजस्थान में मिली रूढ़ शैली में बनी मिट्टी की वृषभ-मूर्तिकाएँ ( bull terracottas ) यह सूचित करती हैं कि वृषभ (साँड़) धार्मिक पंथ का प्रतीक था।

सामाजिक असमानता

बस्ती के ढाँचा और शव संस्कार विधि दोनों से पता चलता है कि ताम्रपाषाण में समाजिक असमानता ( social inequalities ) आरम्भ हो चुकी थी।

महाराष्ट्र में पायी गयी कई जोरवे बस्तियों में एक तरह का निवासगत अधिक्रम ( settlement hierarchy ) दिखायी देती है। कुछ बस्तियाँ तो बीस हेक्टर तक की बड़ी-बड़ी हैं, जबकि कुछ केवल पाँच हेक्टर या उससे भी छोटी हैं। इससे द्विस्तरीय निवास ( two-tier habitation  ) का आभास होता है।

बस्तियों के विस्तार में अंतर का अर्थ है कि बड़ी-बड़ी बस्तियों का दबदबा छोटी-छोटी बस्तियों पर रहता था। लेकिन बड़ी और छोटी दोनों तरह की बस्तियों में सरदार और उनके नातेदार आयताकार मकानों में रहते थे और गोल झोंपड़ियों में रहने वाले पर प्रभुत्व रखते थे।

इनामगाँव में शिल्पी या पंसारी लोग पश्चिमी छोर पर रहते थे, जबकि सरदार प्रायः केंद्रस्थल में रहता था। इससे निवासियों के बीच सामाजिक दूरी स्पष्ट होती है।

पश्चिमी महाराष्ट्र की चंदोली और नेवासा बस्तियों में पाया गया है कि कुछ बच्चों के गलों में तांबे के मनकों का हार पहनाकर उन्हें दफनाया गया है, जबकि अन्य बच्चों की कब्रों में सामान्य के तौर पर कुछ बरतन मात्र हैं।

इनामगाँव में एक व्यस्क आदमी मृद्भाण्डों और कुछ तांबे के साथ दफनाया गया है।

कायथा के एक घर में ताँबे के २९ कंगन और दो अनोखे ढंग की कुल्हाड़ियाँ पायी गयी हैं। इसी स्थान में स्टेटाइट और कार्नेलियन जैसे कीमती पत्थरों की गुरियों ( beads ) के हार पात्रों में जमा पाये गये हैं। यह स्पष्ट है कि जिनके पास ये वस्तुएँ थीं वे समृद्ध थे।

व्यापार और वाणिज्य

इस बात के प्रमाण मिले हैं कि ताम्रपाषाणयुगीन जनसमुदाय समकालीन अन्य समुदायों के साथ ‘व्यापार’ करते थे और सामग्रियों का आदान-प्रदान करते थे। अहार, गिलुंद, नागदा, नवदाटोली, एरण, प्रभास, रंगपुर, प्रकाश, दाइमाबाद और इनामगाँव जैसी बड़ी-बड़ी बस्तियाँ व्यापार और वस्तु-विनिमय की प्रमुख मंडियाँ थीं।

ऐसा प्रतीत होता है कि अहार के लोग ताँबे के स्रोतों ( खानों ) के पास बसे हुए थे और मालवा तथा गुजरात के समकालीन समुदायों को ताँबे के औजार तथा अन्य वस्तुएँ देते थे। यह अनुमान लगाया गया है कि मालवा, जोरवे और प्रभास संस्कृति क्षेत्रों में पाये गये अधिकांश ताँबे के कुल्हाड़ों पर कुछ पहचान-चिह्न अंकित हैं, जो एक जैसे हैं। इससे ऐसा प्रतीत होता है कि वे उन शिल्पियों के ‘व्यापार चिह्न’ ( trademark ) थे, जिन्होंने उन औजारों का निर्माण किया था।

कंगन-चूड़ियाँ बनाने के लिए सीपियाँ व कौड़ियाँ सौराष्ट्र के समुद्र-तट से व्यापार के जरिए अन्य ताम्रपाषाणीय क्षेत्रों को भेजी जाती थीं।

इसी प्रकार, सोना और हाथी दाँत भी टेक्कलकोट्टा ( कनार्टक ) से जोरवे संस्कृति वाले लोगों के पास आया होगा, जिन्होंने बदले में उपर्युक्त औजार अपनी समकालीन अन्य संस्कृति के लोगों को बेचे होंगे।

इसी तरह, राजपिपला ( गुजरात ) से उपरत्नों का व्यापार भी विभिन्न क्षेत्रों के साथ होता था। यह जान लेना भी रुचिकर होगा कि जोरवे संस्कृति के लोग अपने मृद्भाण्डों का व्यापार भी दूर-दूर तक करते थे, क्योंकि इनामगाँव के मृद्भाण्ड वहाँ से काफी दूरी पर स्थित अनेक पुरास्थलों पर पाये गये हैं। प्रसंगवश हमारा ध्यान एक बार फिर उत्तरी काली पालिश वाले मृद्भाण्डों की ओर जाता है जो प्रारम्भिक ऐतिहासिक काल में, गंगा के मैदान से दूर-दूर के क्षेत्रों में निर्यात किये जाते थे। अनेक मृद्भाण्डों पर ‘पहियेदार बैलगाड़ियों के रेखाचित्र’ मिले हैं, इससे पता चलता है कि लंबी दूरी वाले व्यापार के लिए, नदी मार्ग से परिवहन के अलावा, इन गाड़ियों का भी इस्तेमाल किया जाता था।

धार्मिक विश्वास

धर्म एक ऐसा पक्ष था जिसने सभी ताम्रपाषाण संस्कृतियों को आपस में जोड़ रखा था। उनमें मातृ-देवी ( mother goddess ) और वृषभ की पूजा प्रचलित थी। अहार में, मालवा में, संभवतः वृषभ पूजा का प्रचलन ( vogue ) था।

ऐसे अनेक प्रकृतवादी (naturalistic ) और रीतिबद्ध ( stylised ) लिंग ( phallus ) अधिकांश पुरास्थलों में पाये गये हैं। प्रकृतवादी लिंग संभवतः मनौती के चढ़ावे ( votive offerings ) के रूप में होंगे; लेकिन छोटे रीतिबद्ध लिंग शायद गर्दन के चारों ओर लटकाये जाते होंगे, जैसा कि आज भी लिंगायत पंथ के लोग लटकाते हैं।

मालवा संस्कृति के एक विशाल संचय पात्र पर मातृ-देवी की आकृति जड़ाऊ डिजाइन में अंकित है। उसके दाहिनी ओर एक स्त्री की और बाईं ओर एक मगरमच्छ की आकृति अंकित है तथा पास में एक पूजास्थल चित्रित है। इसी प्रकार बेला की आकृति ( fiddle-shaped ) वाली शायद श्रीवत्स जैसी है, जो कि धन की देवी लक्ष्मी का प्रतीक है; जिसकी, आगे चलकर ऐतिहासिक काल में मातृदेवी के रूप में पूजा की जाने लगी थी।

एक पात्र पर चित्रित डिजाइन में एक देवता को उसके अस्त-व्यस्त बालों के साथ दिखाया गया है, जिससे परवर्ती काल के रुद्र का स्मरण हो आता है।

दाइमाबाद से प्राप्त एक पात्र पर की गयी चित्रकारी में एक देवता को बाघों जैसे जंतुओं और मोर जैसे पक्षियों से घिरा हुआ दिखाया गया है। कुछ विद्वान इसकी तुलना मोहनजोदड़ो से प्राप्त एक मुद्रा पर अंकित शिव पशुपति के साथ करते हैं।

उत्तरकालीन जोरवे संस्कृति के स्थल ( इनामगाँव ) से प्राप्त दो छोटी मूर्तियों ( figurines ) को गणेश का ‘आद्यरूप’ माना गया है, जिसकी पूजा किसी भी उपक्रम को प्रारंभ करने से पहले सफलता के लिए की जाती है।

इनामगाँव के पुरास्थल पर अनेक सिरकटी छोटी-छोटी मूर्तियाँ मिली हैं, उनकी तुलना महाभारत की देवी विशिरा से की गयी है।

ऐसा प्रतीत होता है कि ताम्रपाषाणयुगीन लोगों में अग्नि पूजा का व्यापक रूप से प्रचार था। अनेक ताम्रपाषाण स्थलों की खुदाई के दौरान अग्निकुंड बड़ी संख्या में मिले हैं।

मालवा और जोरवे संस्कृति के लोगों के शवाधानों के साथ बर्तन एवं अन्य अंत्येष्टि वस्तुएँ पायी गयी हैं, जिनसे पता चलता है कि वे लोग मरणोपरांत जीवन में भी विश्वास करते थे।

प्रौद्योगिकी

ताम्रपाषाणयुगीन कृषकों ने मिट्टी और धातु की प्रौद्योगिकी ( शिल्प ) में पर्याप्त प्रगति कर ली थी।

उनके द्वारा चित्रित भाण्ड बहुत अच्छे बनाये और आग में पकाये जाते थे। उनके भट्ठे ( Kiln ) की आग का तापमान ५००° से ७००°C तक होता था।

धातु के औजारों में हम कुल्हाड़ियाँ ( axes ), छेनियाँ ( chisels ), कड़े या वलय ( bangles ), मनके ( beads ), कांटे ( hooks ) आदि पाते हैं, जो अधिकतर ताँबे के बने होते थे। ताँबा सम्भवतः राजस्थान के खेतड़ी क्षेत्र की खानों से निकाला जाता था।

सोने के आभूषण बहुत ही दुर्लभ थे और केवल जोरवे संस्कृति में ही पाये गये हैं। एक कान का आभूषण प्रभास स्थल पर भी मिला है।

इनामगाँव के पुरास्थल में ताँबे के चिमटों ( tongs ) और कुठाली या मूषा^* ( crucibles ) का मिलना यह दर्शाता है कि वहाँ सोने के आभूषण बनाने का काम भी होता था।

• स्वर्ण आदि को गलाने का पात्र या घरिया^*

उपरत्नों के मनकों में छेद करने के लिए सिक्थस्फटिक ( chalcedony ) की वेधनियों ( drills ) का प्रयोग किया जाता था।

कंकड़ चूना तैयार किया जाता था जो घरों की पुताई और अन्न की धानियों की लेपाई आदि के काम आता था।

ताम्रपाषाण संस्कृतियों का पतन

ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ ईसापूर्व तीसरी और दूसरी सहस्राब्दियों में फली फूलीं। बाद में कायथा, प्रभास, अहार, बालाथल, प्रकाश और नेवासा जैसी बहुत-सी बस्तियाँ उजड़ गयीं, लेकिन आगे चलकर चार-छः शताब्दियों के बाद फिर से बस गयीं। ऐसा समझा जाता है कि ये संस्कृतियाँ वर्षा की कमी या बार-बार सूखा पड़ने के कारण उजड़ गयी थीं, क्योंकि बिना वर्षा के खेतिहर समुदायों का जीवन दूभर हो गया था।

हड़प्पा सभ्यता का अन्य ताम्रपाषाण सभ्यता से सम्बन्ध

तिथिक्रमिक दृष्टि से गणेश्वर स्थल विशेष रूप से उल्लेखनीय है। यह राजस्थान में खेत्री ताम्र-पट्टी के सीकर-झुँझनू क्षेत्र के ताँबे की समृद्ध खानों के निकट पड़ता है। इस क्षेत्र से खुदाई में निकली ताँबे की वस्तुएँ हैं – तीर के नोंक, बरछे के फल, मछली पकड़ने के काँटें, सेल्ट, कंगन, छेनी आदि। इनमें से कुछ की आकृतियाँ सिंधु स्थलों में मिली इन वस्तुओं की आकृतियों से मिलती हैं। एक पकी मिट्टी पिंडिका ( a terracotta cake ) मिली है जो सिंधु-टाईप से मिलती-जुलती है। इस स्थान में बहुत पत्थर के छोटे-छोटे औजार ( microliths ) मिले हैं जो ताम्रपाषाण संस्कृति के परिचायक हैं। यहाँ गैरिक मृद्भांड ( ochre coloured pottery – OCP ) भी पाया गया है। यह लाल अनुलेपित मृद्भाण्ड है जो अक्सर काले रंग से रंगा रहता है और मुख्यतः कलश ( vase ) की शक्लों में होता हैं।

चूँकि गणेश्वर के जमाव को २,८०० से २,२०० ई०पू० का माना जाता है, इसलिए इसकी बहुत-सी वस्तुएँ परिपक्व हड़प्पा संस्कृति से पूर्व की हैं। गणेश्वर मुख्यत: हड़प्पा को ताँबे की वस्तुओं की आपूर्ति करता था, पर उससे उसने कोई खास तत्त्व प्राप्त नहीं किया है। गणेश्वर के लोग अंशत: कृषि-जीवी और मुख्यतः शिकार-जीवी थे। यद्यपि उनका मुख्य शिल्प ताँबे की वस्तुएँ बनाना था, तथापि वे वैसे नगरीय तत्त्वों को विकसित नहीं कर पाये जो बाढ़- सिंचित मैदानों की उपज पर आश्रित हड़प्पाई अर्थव्यवस्था में दिखायी देते हैं। अतः गणेश्वर की पुरावस्तुओं को न तो नागर सभ्यता ( हड़प्पा सभ्यता ) में की कोटि में और न ही वास्तविक गैरिक-मृद्भाण्ड या ताम्र-निधि संस्कृति ( OCP or Copper Hoards  Culture ) की कोटि में ही रखा जा सकता है। इसकी सूक्ष्मपाषाण वस्तुओं तथा अन्य पाषाण उपकरणों को देखते हुए गणेश्वर संस्कृति को प्राक्-हड़प्पाई ताम्रपाषाण संस्कृति कहा जा सकता है; जिसने परिपक्व हड़प्पा सभ्यता विकसित होने में योगदान दिया।

तिथिक्रम की दृष्टि से भारत में ताम्रपाषाण बस्तियों की कई शृंखलाएँ हैं; जैसे :-

• कुछ प्राक्-हड़प्पीय हैं,
• कुछ हड़प्पा संस्कृति के समकालीन हैं तथा
• कुछ हड़प्पोत्तर हैं।

हड़प्पा अंचल के कुछ स्थलों के प्राक्-हड़प्पीय स्तरों को आरंभिक हड़प्पा संस्कृति भी कहते हैं ताकि इसे परिपक्व नगरीय सिंधु सभ्यता से पृथक किया जा सके। इस तरह राजस्थान के कालीबंगा और हरियाणा की बनावली की प्राक्-हड़प्पीय अवस्था स्पष्टतः ताम्रपाषाणिक है। यही बात पाकिस्तान के सिंध राज्य के कोटदीजी स्थल के बारे में भी है।

प्राक्-हड़प्पीय और हड़प्पोत्तर ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ तथा हड़प्पा संस्कृति की समकालीन ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ भी उत्तरी, पश्चिमी और मध्य भारत में पायी जाती हैं। एक उदाहरण है कायथा संस्कृति ( लगभग २,००० से १,८०० ई०पू० ) जो हड़प्पा संस्कृति की कनिष्ठ समकालीन है। इसके मुद्भांडों में कुछ प्राक्-हड़प्पीय लक्षण हैं, पर साथ ही इस पर हड़प्पाई प्रभाव भी दिखायी देता है। इस क्षेत्र में कई हड़प्पाई ताम्रपाषाणीय संस्कृतियाँ हड़प्पा संस्कृति की नगरोत्तर अवस्था से प्रभावित हैं।

कई अन्य ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ परिपक्व हड़प्पा संस्कृति से उम्र में छोटी होते हुए भी सिंधु सभ्यता से जुड़ी नहीं हैं, जैसे नवदाटोली, एरण और नागदा में पायी गयी मालवा संस्कृति ( १,७०० – १,२०० ई०पू० ) हड़प्पा संस्कृति से पृथक मानी जाती है। जोरवे संस्कृति ( १,४०० -७०० ई०पू० ) जो अंशत: विदर्भ और कोंकण को छोड़ सारे महाराष्ट्र में छायी हुई थीं, उसके बारे में भी यही बात है। देश के दक्षिणी और पूर्वी भागों में ताम्रपाषाण बस्तियाँ हड़प्पा संस्कृति से स्वतंत्र रही हैं। दक्षिण भारत में ऐसी बस्तियाँ हमेशा नवपाषाणयुगीन बस्तियों के बाद लगातार चलती रही हैं। विंध्य क्षेत्र, पूर्वी उत्तर प्रदेश, बिहार और पश्चिम बंगाल की ताम्रपाषाण बस्तियाँ भी हड़प्पा संस्कृति से असंबद्ध थीं।

यह स्पष्ट है कि कई प्रकार की प्राक्-हड़प्पीय ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ सिंध, बलूचिस्तान, राजस्थान आदि प्रदेशों में कृषक समुदायों के प्रसार में प्रेरक हुईं और उनसे हड़प्पा की नगर सभ्यता के उदय के लिए अनुकूल अवसर बनाया। इस प्रसंग में सिंध के अमरी और कोटदीजी तथा राजस्थान के कालीबंगा और गणेश्वर का भी नाम लिया जा सकता है। प्रतीत होता है कि ताम्रपाषाण युग के कुछ कृषक समुदाय सिंधु के बाढ़ वाले मैदानों की ओर बढ़े, काँसे का तकनीकी ज्ञान प्राप्त किया और नगरों की स्थापना में सफल हुए।

मध्य-गंगा घाटी में १३८ ताम्रपाषाण स्थल पाये गये हैं। मध्य-गंगा घाटी के विस्तृत क्षेत्र को देखते हुए यहाँ बसावट स्थलों की संख्या अपेक्षाकृत है या अधिक नहीं नहीं कही जा सकती क्योंकि जब हम दक्षिण भारत पर दृष्टिपात करते हैं तो ये संख्या वहाँ पर ८५४ नवपाषाणकालीन स्थल हैं। इन १३८ स्थलों में से अब तक उ०प्र० व बिहार में उत्खनित १४ स्थलों पर भी ताँबे का प्रयोग बहुत कम देखने को मिलता है। यद्यपि लोग बड़े पैमाने पर कृषि करते थे। ये बस्तियाँ पहाड़ियों के पास नदियों के संगम स्थलों, ऊपरी भूमियों तक ही सीमित थीं। बड़े आकार की विशुद्ध मैदानी बस्तियाँ अभी तक अस्तित्व में नहीं आ पायी थीं। बड़े आकार की विशुद्ध मैदानी बस्तियों का अस्तित्व लौहकाल में आकर सम्भव हुआ। मध्य-गंगा घाटी और पश्चिमी बंगाल की ताम्रपाषाण बस्तियाँ १,५०० से ७०० ई०पू या इसके बाद की भी हैं। पांडु राजार ढिबी ( Pandu Rajar Dhibi ) और महिषदल ( Mahishdal ) पश्चिमी बंगाल के दो प्रमुख इस काल की बस्तियाँ हैं। मध्य और निचली गंगा घाटी की प्रमुख विशेषता है प्रभूत प्रस्तर उपकरणों का प्रयोग और कम ताँबे का प्रयोग यद्यपि कुछ मछली के काँटे ( Fish hooks ) अवश्य मिलते हैं।

भारत के मध्य और पश्चिमी भागों में ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ १,२०० ई०पू० में या १,००० ई०पू० आते-आते लुप्त हो गयीं; केवल जोरवे संस्कृति ७०० ई०पू० तक जीवित रही। फिरभी देश के कई भागों में ताम्रपाषाणयुगीन काले-व-लाल मृद्भाण्ड का बनना ऐतिहासिक काल में भी ई०पू० दूसरी सदी तक जारी रही।

परन्तु कुल मिलाकर मध्य तथा पश्चिमी भारत की आरम्भिक ऐतिहासिक संस्कृति तथा उनकी ताम्रपाषाण संस्कृति के बीच लगभग चार से छह शताब्दियों का व्यवधान रहा होगा। पश्चिमी भारत और पश्चिम मध्य प्रदेश में ताम्रपाषाण बस्तियों के लुप्त होने का कारण लगभग १,२००ई०पू० के बाद से वर्षा की कमी मानी जाती है। परन्तु मध्य गंगा क्षेत्र और पश्चिम बंगाल में ये बस्तियाँ बाद तक चलती रहीं। ऐसा लगता है कि पश्चिमी भारत में ताम्रपाषाणयुग के लोग ऐसी काली चिकनी मिट्टी ( black clayey soil ) वाले क्षेत्र में थे जहाँ सूखे मौसम में जमीन गोड़ना कठिन होता है। अतः वे अपने जमीन खोदने वाले डंडे के सहारे ज़्यादा दिनों तक टिक नहीं सके। परन्तु लाल मिट्टी ( red soil ) वाले क्षेत्रों में, खासकर पूर्वी भारत में ताम्रपाषाण अवस्था के तुरन्त बाद, बिना किसी व्यवधान के, लौह अवस्था प्रारम्भ हो गयी और उसने धीरे-धीरे लोगों को पूरा खेतिहर ( full-fledged agriculturalists ) बना दिया। यही बात मध्य गंगा के मैदान में स्थित ताम्रपाषाण संस्कृतियों पर लागू होती है। इसी तरह दक्षिणी भारत के कई स्थलों पर ताम्रपाषाण संस्कृति ने लोहे का इस्तेमाल करने वाली महापाषाण संस्कृति ( Megalithic Culture ) का रूप ले लिया।

ताम्रपाषाण अवस्था का महत्त्व

• जलोढ़ मिट्टी वाले मैदानों और घने जंगल वाले क्षेत्रों को छोड़ प्राय: देश भर में ताम्रपाषाण संस्कृतियों के अवशेष मिले हैं। जलोढ़ मिट्टी वाले मैदानों में भी जलाशय के किनारे कई ताम्रपाषाण बस्तियाँ मिली हैं। पर सामान्यतः ताम्रपाषाणिक लोगों ने अधिकतर नदी-तटों पर पहाड़ियों से कम दूरी पर गाँव बसाये।
• ये लोग सूक्ष्मपाषाणों ( microliths ) और पत्थर के अन्य औजारों के साथ-साथ ताँबे के भी कुछ औजारों का प्रयोग करते थे। ऐसा जान पड़ता है कि इनमें से अधिकतर लोग ताँबे को पिघलाने की कला जानते थे। परन्तु मध्य गंगा क्षेत्र की ताम्रपाषाण संस्कृति में तांबे के औजार बहुत कम मिलते हैं; पश्चिमी भारत और मध्य भारत की संस्कृतियों में ताम्र औजार अधिक मिलते हैं।
• लगभग सभी ताम्रपाषाण समुदाय चाकों पर बने काले-व-लाल मृद्भाण्ड का प्रयोग करते थे। उनके विकास की प्राक्-काँस्य अवस्था को देखते हुए हम पाते हैं कि चित्रित मृद्भाण्डों का सबसे पहले इस्तेमाल करने वाले वे ही हैं। वे पकाने, खाने, पीने और सामान रखने के लिए इन भाण्डो का प्रयोग करते थे। वे लोटा और थाली दोनों का प्रयोग करते थे।
• दक्षिण भारत में नवपाषाण अवस्था अगोचरता या सूक्ष्मता ( imperceptibly ) से ही ताम्रपाषाण अवस्था में परिणत हो गयी, अतः इन संस्कृतियों को नवपाषाणीय ताम्रपाषाण संस्कृति ( Neolithic-chalcolithic Culture ) का नाम दे दिया गया।
• अन्य भागों में, विशेषकर पश्चिमी महाराष्ट्र और राजस्थान में ताम्रपाषाण संस्कृति के लोग बाहर से आकर बसे प्रतीत होते हैं। उनकी सबसे पुरानी बस्तियाँ संभवतः मालवा और मध्य भारत में थीं, जैसे कायथा और एरण की बस्तियाँ। पश्चिमी महाराष्ट्र की बस्तियाँ बाद की मालूम होती हैं, और बिहार तथा पश्चिम बंगाल की बस्तियाँ तो और भी बाद में बसी हैं।
• सर्वप्रथम ताम्रपाषाण जनों ने ही प्रायद्वीपीय भारत में बड़े-बड़े गाँव बसाये और वे नवपाषाण जनों से अपेक्षाकृत अधिक अनाज उपजाते थे। विशेषकर वे पश्चिमी भारत में जौ, गेहूँ और मसूर ( lentil ) तथा दक्षिणी और पूर्वी भारत में चावल पैदा करते थे। वे अन्न के साथ-साथ मछली भी खाते थे। पश्चिम भारत में पशुओं का मांस अधिक चलता था, पर पूर्वी भारत के भोजन में मछली और चावल का प्रमुख स्थान था।
• पश्चिमी महाराष्ट्र, पश्चिमी मध्य प्रदेश और दक्षिणी-पूर्वी राजस्थान में बस्तियों के और भी अवशेष मिले हैं। मध्य प्रदेश में कायथा और एरण की और पश्चिमी महाराष्ट्र में इनामगाँव की बस्तियाँ किलाबंद ( fortified ) हैं। इसके विपरीत, पूर्वी भारत के चिराँद और पांडु राजार ढिबि की सरंचना के अवशेष कम हैं; उनसे सिर्फ खंभों, खाइयों और गोलाकार घरों की जानकारी मिलती है।
• शव संस्कार विधियाँ भिन्न थीं। महाराष्ट्र में मृतक उत्तर-दक्षिण सीध में रखा जाता था, किंतु दक्षिण भारत में पूरब-पश्चिम सीध में। पश्चिमी भारत में लगभग सम्पूर्ण शवाधान ( complete extended burial ) प्रचलित था, जबकि पूर्वी भारत में आंशिक शवाधान (fractional burial ) चलता था।
• परवर्ती काल के भारतीय संस्कृति के विकास में ताम्र-पाषाणिक संस्कृतियों का विशेष महत्त्व है। वास्तव में सम्पूर्ण भारत में ग्रामीण कृषक समुदाय का उदय इसी काल में हुआ। इसी काल में आधुनिक भारतीय समाज की नींव पड़ी। ये ताम्रपाषाणिक संस्कृतियाँ इस बात का भी द्योतक हैं कि सैन्धव नगरीय संस्कृति धीरे-धीरे ग्रामीण संस्कृतियों में परिवर्तित होती जा रही थी। इस संस्कृति के समापन के बाद हमें प्राप्त होती है उत्तर भारत में लिखित वैदिक संस्कृति।

इस प्रकार ताम्रपाषाणिक संस्कृतियों का वितरण सिन्धु क्षेत्र के बाहर भारतीय भूभाग के अत्यन्त विस्तृत क्षेत्र में मिलता है। इनके कुछ समान अभिलक्षण दिखायी देते हैं; जैसे :-

• सभी ग्रामीण हैं।
• इनके निवासियों का मुख्य उद्यम कृषि एवं पशुपालन था।
• वे अपने मकान मिट्टी के गारे, घास-फूस, बांस-बल्ली आदि की सहायता से बनाते थे। मकान प्रायः आयताकार, वर्गाकार अथवा गोलाकार बनते थे। साथ की कुछ विविधता भी मिलती है; यथा –
  • अहार में पत्थर के घरों तथा गिलुंद में पकी ईंटों के प्रयोग के साक्ष्य मिलते हैं।
• इन स्थलों से मिली पुरातात्त्विक सामग्री से उनकी धार्मिक भावनाओं का पता चलता है; जैसे –
  • इनामगाँव से मिली मिट्टी की नारी मूर्तियों से पता चलता है कि संभवतः वे माता देवी की पूजा करते थे।
  • राजस्थान और मालवा क्षेत्र से वृषभ मूर्तियाँ मिली हैं। इनसे सूचित होता है कि इसे भी धार्मिक मान्यता प्राप्त थी।
• ई०पू० २,००० से इन संस्कृतियों में काले और लाल रंग के मृद्भाण्डों का निर्माण व्यापक रूप से होने लगा था। मालवा संस्कृतियों के काले रंग से चित्रित लाल रंग के मृदभाण्ड सर्वोत्कृष्ट माने जाते हैं। इसके अतिरिक्त कुछ अन्य प्रकार के भाण्ड भी मिलते हैं। प्रमुख पात्रों में टोटीदार एवं गोड़ीदार लोटें, कटोरे, थालियाँ आदि है। ये बर्तन चाक पर बनाये जाते थे।
• राजस्थान के स्थलों से विकसित ताम्रधातु उद्योग का पता चलता है। अन्य स्थलों के लोग पत्थर के छोटे-छोटे उपकरणों एवं अस्त्रों का प्रयोग करते थे। कुछ स्थानों से ताम्र उपकरण भी मिलते है।
• दायमाबाद से काँसे के उपकरण प्राप्त होते हैं। कुछ इतिहासकार इस संस्कृति पर सैन्धव प्रभाव मानते हैं। यहाँ से बस्ती के दुर्गीकरण एवं परिखा से आवृत्त होने के भी साक्ष्य मिले हैं।
• ताम्रपाषाणकाल के निवासी पत्थर तथा तांबे के उपकरण बनाने में निपुण लगते हैं।
• मालवा तथा जोरवे संस्कृति के लोग वस्त्रों की कताई बुनाई भी करते थे।
• वे अपने मृतकों को अस्थि कलश में रखकर घरों के भीतर गाड़ते थे तथा उनके साथ दैनिक उपयोग की कुछ वस्तुयें भी रखते थे। इससे पारलौकिक जीवन में आस्था सूचित होती है।

भारत के मध्य तथा पश्चिमी क्षेत्रों में ताम्रपाषाणिक संस्कृतियाँ ई०पू० १,२०० तक विद्यमान रही जबकि जोरवे संस्कृति ( महाराष्ट्र ) सातवीं शती ईसा पूर्व तक अस्तित्व में रही।

ताम्रपाषाण संस्कृति की सीमाएँ

• ताम्रपाषाण युग के लोग मवेशी, भेड़, बकरी पालते थे और उन्हें अपने आँगन में ही बाँध कर रखते थे। शायद वे पशुपालन मांस के लिए करते थे, दूध पीने के लिए या घी आदि बनाने के लिए उनको दुहते नहीं थे। कई जनजातियों के लोग, जैसे बस्तर के गोंड मानते हैं कि पशुओं का दूध केवल पशुओं के बच्चों के लिए है, इसलिए वे दुहते नहीं हैं। इस कारण ताम्रपाषाण युग के लोग पशुओं से पूरा फायदा नहीं उठा सके।
• ताम्रपाषाण युग के जो लोग मध्य और पश्चिमी भारत के काली कपास-मिट्टी वाले क्षेत्र में रहते थे, गहन या विस्तृत पैमाने पर खेती नहीं कर पाये। ताम्रपाषाण स्थलों में न हल ( hoe ) और न कुदाल ( plough ) ही पाया गया है। वे अपने जमीन खोदने वाले डंडे ( digging stick ) में पत्थर का छिद्रित चक्का दबाव के लिए लटका देते थे और इससे केवल झूम खेती कर पाते थे। ऐसी खनन-यष्टि( digging stick )  से तो केवल राख में ही खेती करनी सम्भव थी। काली मिट्टी में गहन और व्यापक खेती करने के लिए लोहे के उपकरणों का प्रयोग आवश्यक था, जिनका स्थान ताम्रपाषाण संस्कृति में था ही नहीं। पूर्वी भारत में लाल मिट्टी वाले इलाकों में रहने वाले ताम्रपाषाणिक लोगों की भी यही कठिनाई थी।
• पश्चिमी महाराष्ट्र में बड़ी संख्या में बच्चों के शवाधानों से ताम्रपाषाण संस्कृतियों की आम दुर्बलता प्रकट होती है। खाद्य उत्पादक अर्थव्यवस्था के होते हुए भी बच्चों के मरने की दर बहुत ऊँची थी। पोषाहार की कमी, चिकित्सा के ज्ञान का अभाव या महामारी का प्रकोप इसका कारण हो सकता है। जो भी हो, ताम्रपाषाण संस्कृति का सामाजिक और आर्थिक ढाँचा आयु-वर्धक ( longevity )नहीं था।
• ताम्रपाषाण संस्कृति तत्त्वत: ग्रामीण पृष्ठभूमि पर खड़ी थी। इसके जीवन की सारी अवधि में ताँबा सीमित मात्रा में ही उपलब्ध रहा और धातु के रूप में ताँबा कुछ सीमित ही काम दे सकता था। यद्यपि पूर्वी भारत में ताँबा उपलब्ध था तबभी बिहार व उसके आस-पास के क्षेत्रों में इस काल में ताँबे का सीमित उपयोग ही दिखायी देता है। कुछ ताम्रपाषाण लोग अब भी मुख्य रूप से लघुपाषाण या छोटे प्रस्तर औजारों ( microliths or small stone tools ) का प्रयोग कर रहे थे। ताँबा एक लचीली ( pliant ) धातु है और इसके बने औजार लचीले होते था। लोग ताँबे में टिन को मिलाकर काँसा बनाना नहीं जानते थे जो ताँबे से अधिक मजबूत और उपयोगी होता है। काँसे के औजारों के इस्तेमाल से क्रीट, मिस्र और मेसोपोटामिया और सिंधु घाटी में भी प्राचीनतम सभ्यताओं के विकास में बड़ी सुविधा मिली थी।
• ताम्रपाषाण युग के लोग लिखने की कला नहीं जानते थे और न ही वे नगरों में रहते थे, जबकि काँस्य युग के लोग नगरवासी हो गये थे। सभ्यता के ये सभी तत्त्व हमें भारतीय उपमहादेश के सिंधु क्षेत्र के अधिकतर भाग में विद्यमान दिखायी पड़ते हैं। अधिकांश ताम्रपाषाण संस्कृतियाँ उम्र में सिंधु घाटी सभ्यता के बाद की हैं। फिर भी ये संस्कृतियाँ सिंधु घाटी सभ्यता के लोगों के उन्नत तकनीकी ज्ञान से कोई ठोस फायदा नहीं उठा पायीं।

 

 

 

 

 

 mapacademy-io.translate.goog

Jorwe Culture - MAP Academy

6–8 minutes

---

दूसरी सहस्राब्दी ईसा पूर्व के मध्य से लेकर ताम्रपाषाण काल ​​के दौरान 1000 ई. तक की अवधि वाली , जोर्वे संस्कृति वर्तमान महाराष्ट्र में केंद्रित एक सांस्कृतिक श्रृंखला है। यह संस्कृति मालवा संस्कृति के साथ व्याप्त थी और उसके बाद विकसित हुई। ऐसा माना जाता है कि इसकी उत्पत्ति मालवा संस्कृति के समुदायों के दक्कन क्षेत्र में प्रवास से हुई, जहाँ वे पहले से मौजूद नवपाषाणकालीन कृषि समुदायों के संपर्क में आए, जिसके परिणामस्वरूप एक सांस्कृतिक संश्लेषण हुआ। इस संस्कृति के प्रमाण पहली बार 1950-51 में जोर्वे, महाराष्ट्र, भारत में हुई खुदाई के दौरान मिले थे, जहाँ से इस संस्कृति का नाम पड़ा। 

मध्य महाराष्ट्र में प्रवर-गोदावरी बेसिन को जोर्वे संस्कृति का केंद्र माना जाता है। यह संस्कृति तटीय कोंकण क्षेत्र को छोड़कर, वर्तमान महाराष्ट्र के अधिकांश भाग में फैली हुई थी, जो पूर्व में विदर्भ की पूर्णा घाटी से लेकर पश्चिम में पुणे के पास थेऊर तक और उत्तर में खानदेश क्षेत्र से लेकर दक्षिण में ऊपरी कृष्णा घाटी तक फैली हुई थी। इस संस्कृति के सबसे प्रमुख स्थल दैमाबाद, नेवासा, बहल, प्रकाश, चंदोली, सोनगाँव, थेऊर और इनामगाँव थे, जिनमें प्रकाश, दैमाबाद और इनामगाँव बसावट क्षेत्र की दृष्टि से सबसे बड़े थे। प्रमुख स्थल नदी घाटियों में स्थित थे, जिनमें प्रकाश तापी घाटी के पास, दैमाबाद गोदावरी घाटी में और इनामगाँव भीमा घाटी में स्थित था। 

यह संस्कृति अपने विशिष्ट मिट्टी के बर्तनों के लिए जानी जाती है, जो पूर्ववर्ती मालवा संस्कृति की तुलना में अधिक परिष्कृत गुणवत्ता वाले थे। जोर्वे संस्कृति के मिट्टी के बर्तन दो प्रकार के थे - विशिष्ट काले-पर-लाल मिट्टी के बर्तन और मोटे लाल या भूरे रंग के बर्तन। पहला एक बढ़िया कपड़े का बना होता था जिसे तेज चाक पर घुमाया जाता था और अच्छी तरह पकाया जाता था। इस मिट्टी के बर्तनों की लाल/नारंगी सतह को काले रंगद्रव्य में ज्यामितीय पैटर्न के साथ चित्रित किया गया था। इस शैली में बनाई गई वस्तुओं में नक्काशी के साथ एक अवतल-किनारे वाला कटोरा, एक फैले हुए मुंह वाला टोंटीदार जार के रूप में एक लोटा और ऊंची गर्दन वाले जार शामिल थे। लाल या भूरे रंग के बर्तन मोटे कपड़े से बनाए जाते थे और रोजमर्रा की वस्तुओं जैसे भंडारण जार, कटोरे, बेसिन और बाती के लिए आलों के साथ लैंप के लिए उपयोग किए जाते थे। विद्वानों का सुझाव है कि दोनों प्रकार के मिट्टी के बर्तनों पर क्रमशः मालवा और दक्षिणी नवपाषाण संस्कृतियों का स्पष्ट प्रभाव दिखाई देता है। 

जोर्वे संस्कृति के मिट्टी के बर्तन बनाने वाले कारीगर एक विशेष भट्टी का भी इस्तेमाल करते थे, जो पत्थर की नींव पर बनी मिट्टी की एक बड़ी नाली होती थी, जिसका व्यास 1.75 मीटर होता था। भट्टी के तल पर अग्नि कक्ष होता था और उसके ऊपर 60 मीटर की गहराई पर मिट्टी के गद्दियाँ रखी होती थीं। मिट्टी के गद्दियों पर वायु नलिकाओं और खांचों के साथ-साथ छिद्रों के रूप में गर्म गैस के निकास द्वार बनाए जाते थे। 

जोर्वे संस्कृति के घर मालवा संस्कृति के घरों के अनुरूप थे, जिनमें आयताकार योजनाएँ, टाट-पत्थर से बनी दीवारें और शंक्वाकार छतें थीं। घरों के बीच की दूरी गलियों को अलग करने में एक हद तक योजनाबद्धता का संकेत देती है। इनामगाँव में, बस्ती का पश्चिमी छोर कारीगरों का निवास स्थान था, जहाँ उत्खनन से मिट्टी के बर्तन बनाने, हाथीदांत की नक्काशी, तांबे और सोने में धातुकर्म और चूना बनाने में विशेषज्ञों के काम करने के प्रमाण मिले हैं। इमारतों की मरम्मत के प्रमाणों के अनुसार, इनामगाँव के मध्य भाग में स्थित घर संभवतः धनी व्यक्तियों के थे। दैमाबाद में मिट्टी से बनी एक बुर्ज वाली किलेबंदी की दीवार के भी निशान मिले हैं। 

खेती, शिकार और मछली पकड़ना जीविका के प्राथमिक स्रोत थे। जौ और गेहूँ मुख्य फ़सलें थीं और पालतू पशुओं में गाय, भैंस, बकरी, भेड़ और सुअर शामिल थे। पालतू और शिकार किए गए दोनों प्रकार के जानवरों का सेवन किया जाता था और उन्हें इनामगाँव में पाए जाने वाले बड़े अग्निकुंडों में पकाया जाता था। 

इस संस्कृति में ज़्यादातर पत्थर के औज़ारों का इस्तेमाल होता था और एक विशिष्ट ब्लेड और परत बनाने का उद्योग था, जिसमें कैल्सेडनी और एगेट जैसी सामग्रियों का इस्तेमाल होता था। तांबे और कांसे का इस्तेमाल सीमित था और इसमें कुल्हाड़ी, मछली पकड़ने के कांटे, छेनी और चाकू जैसे औज़ार शामिल थे। इनामगाँव स्थल से चाल्कोपीराइट से तांबा निकालने के लिए बनाई गई एक विशेष भट्टी के साक्ष्य मिले हैं, जो आज के इज़राइल में खुदाई में मिली कांस्य युग की भट्टियों से शैलीगत समानता रखती है। इस संस्कृति की कलाकृतियों में सूक्ष्मपाषाण, तांबे की वस्तुएँ, मनके और टेराकोटा की मूर्तियाँ शामिल थीं। टेराकोटा की कलाकृतियों में एक बेलनाकार मुहर थी जिस पर घोड़े द्वारा खींचे जाने वाले रथ का चित्रण था। व्यक्तिगत आभूषणों में शंख, हाथीदांत और तांबे की चूड़ियाँ, साथ ही कैल्सेडनी, एगेट, जैस्पर और कार्नेलियन से बने आभूषण शामिल थे।

विद्वानों के अनुसार, स्वर्ण और हाथीदांत कारीगरों की उपस्थिति, साथ ही आभूषणों में सीपियों के प्रयोग से यह संकेत मिलता है कि जोर्वे संस्कृति का आसपास के क्षेत्रों से संपर्क था। सीप संभवतः कच्छ और कोंकण तटों से प्राप्त होते थे और हाथीदांत तथा सोना वर्तमान कर्नाटक से प्राप्त हुए होंगे। इनामगाँव और दैमाबाद भी मिट्टी के बर्तनों के उत्पादन के केंद्र रहे होंगे, जो संस्कृति के अन्य स्थलों को माल की आपूर्ति करते थे। मध्य प्रदेश के नवदाटोली और कर्नाटक के टी नरसीपुरा में जोर्वे मिट्टी के बर्तनों की उपस्थिति उत्तर और दक्षिण के क्षेत्रों के साथ सांस्कृतिक संबंधों का और संकेत देती है। 

ऐसा माना जाता है कि स्थलों से प्राप्त कुछ टेराकोटा वस्तुओं का धार्मिक या अनुष्ठानिक महत्व था। पकी और कच्ची मिट्टी से बनी मूर्तियाँ, जो महिला आकृतियों को दर्शाती हैं, इनामगाँव और नेवासा में पाई गईं। नेवासा में मिली एक उल्लेखनीय आकृति तने जैसी थी, जिसके शीर्ष पर एक दबा हुआ खंड सिर को दर्शाता था, दबाई गई मिट्टी स्तनों को और हाथों के लिए घुमावदार उभार दर्शाती थी। इसके अलावा, स्थल पर बैल, एक सूअर, एक घोड़ा और एक उल्लू की मूर्तियाँ मिलीं। इनामगाँव में, एक घर में दो आकृतियाँ मिलीं, जिनमें स्तन ही एकमात्र विस्तृत शारीरिक विशेषताएँ थीं; एक आकृति को एक अंडाकार पात्र में स्थापित किया गया था जिसके ऊपर एक सिरविहीन महिला मूर्ति और एक बैल रखा गया था। विद्वानों के अनुसार, दोनों महिला मूर्तियों को देवी का चित्रण माना जा सकता है। सिरविहीन मूर्ति और बैल के शरीर में भी आले थे, जिन्हें जोड़ने पर मूर्ति बैल पर बैठी हुई दिखाई देती थी। 

वे बच्चों के लिए कलश में दफ़नाने की प्रथा का पालन करते थे। वयस्कों को फैली हुई अवस्था में दफनाया जाता था और उनके पैर टखने से नीचे तक काट दिए जाते थे, संभवतः इसलिए कि व्यक्ति की आत्मा जीवित दुनिया में न जा सके। दफ़नाने के गड्ढों से चित्रित जोर्वे बर्तनों के भी प्रमाण मिले हैं जिनमें मृतकों के लिए भोजन और पानी रखा जाता होगा।

लगभग 1000 ईसा पूर्व से इस संस्कृति का अचानक पतन शुरू हो गया, जो केवल इनामगाँव में ही पतित रूप में जारी रहा, जहाँ मिट्टी के बर्तनों और बस्तियों की गुणवत्ता और घरों के आकार में गिरावट के संकेत दिखाई दिए। विद्वानों के अनुसार, यह पतन किसी जलवायु परिवर्तन, जैसे कि बढ़ती शुष्कता या अकाल, का परिणाम हो सकता है, जिसके कारण जनसंख्या का पलायन हुआ होगा। इसके अतिरिक्त, विद्वान काले और लाल बर्तनों की उपस्थिति के आधार पर लगभग 800 ईसा पूर्व दक्षिणी दक्कन से संपर्क का सुझाव देते हैं। 

https://www.livemint.com/mint-lounge/art-and-culture/inspector-zende-review-charles-sobhraj-manoj-bajpayee-jim-sarbh-film-chinmay-mandlekar-11757152461231.html

livemint.com

‘Inspector Zende’ review: Send-up of crime folklore marred by inconsistency | Mint

Udita Jhunjhunwala

20–25 minutes

---

What is the most strikingly common feature of prehistoric cultures, from the icy fjords of Norway to the tropical plains of Tamil Nadu?

All of them, seemingly independently, struck upon the idea of erecting massive stone structures during the same era in history. These monuments—yes, these are the earliest surviving man-made monuments we know of—are called megaliths, derived from the Latin mega (large) and lith (stone).

Megaliths were constructed either as burial sites or commemorative (non-sepulchral) memorials. The former are sites with actual burial remains, such as dolmenoid cists (box-shaped stone burial chambers), cairn circles (stone circles with defined peripheries) and capstones (distinctive mushroom-shaped burial chambers found mainly in Kerala). The urn or the sarcophagus containing the mortal remains was usually made of terracotta. Non-sepulchral megaliths include memorial sites such as menhirs. (The line separating the two is a bit blurry, since remains have been discovered underneath otherwise non-sepulchral sites, and vice versa.)

Taken together, these monuments lend these disparate peoples the common traits of what we know as megalithic culture, one which lasted from the Neolithic Stone Age to the early Historical Period (2500 BC to AD 200) across the world. In India, archaeologists trace the majority of the megaliths to the Iron Age (1500 BC to 500 BC), though some sites precede the Iron Age, extending up to 2000 BC.

For a while, scientific consensus was in favour of the theory that ideas emanated from a single cultural centre and were transported across the world by migrating populations—trans-cultural diffusion. Radical diffusionists went a step further, denying the possibility of parallel evolution of ideas completely, and asserting that all cultures and inventions can be tracked down to a single culture.

Modern research, however, increasingly disputes this view, with a tilt in favour of independent origin of ideas and inventions. “Constructing a menhir is one of the simplest things man could have done. However, the similarities are indeed startling in the case of the more complex dolmens. The question of why they appear almost coincidentally has not yet been settled satisfactorily, though scientists now postulate that since our brains are constructed in the same way, different peoples came to construct the same monuments independently,” says Srikumar Menon, professor of architecture, Manipal University.

Southern man

Megaliths are spread across the Indian subcontinent, though the bulk of them are found in peninsular India, concentrated in the states of Maharashtra (mainly in Vidarbha), Karnataka, Tamil Nadu, Kerala, Andhra Pradesh and Telangana.

According to archaeologists R.K. Mohanty and V. Selvakumar, around 2,200 megalithic sites can be found in peninsular India itself, most of them unexcavated. Even today, a living megalithic culture endures among some tribes such as the Gonds of central India and the Khasis of Meghalaya.

But who were the megalithic people really? What were their religious beliefs? How was their society organized? And where do they fit into the historical narrative of the Indian subcontinent?

The history of prehistoric India is one of epic migrations. From genome data, we know there were waves of migration from 70000 BC to 40000 BC. Consequently, there are four linguistic groups in India: Austro-Asiatic (the oldest), Tibeto-Burman, Dravidian and Indo-Aryan (the most recent).

According to Mayank Vahia, a scientist at Tata Institute of Fundamental Research, who has studied the genetic history of the subcontinent, there was no significant migration into India between 40000 BC and 2000 BC, when Sanskrit-speaking Indo-Europeans first made their presence felt. As megalithic societies were preliterate, the racial or ethnic origins of the megalithic people are thus difficult to pin down.

The discovery of a stone axe with what seemed to be inscriptions in the Harappan script from a burial chamber in Tamil Nadu did bring up the tantalizing possibility of cultural contact between Harappans and the megalithic people.

Iravatham Mahadevan, renowned epigraphist and vocal proponent of the Dravidian origins of Harappan civilization, had declared, “This confirms that the Neolithic people of Tamil Nadu shared the same language family as the Harappan group, which can only be Dravidian. The discovery provides the first evidence that the Neolithic people of the Tamil country spoke a Dravidian language.”

However, Ravi Korisettar, retired professor of archaeology at Karnatak University, says these claims have been summarily dismissed by a committee of archaeologists. “These were accidental scratch marks which resembled the Indus script,” he says.

Korisettar has conducted extensive research on the mortuary practices, belief systems and political economy of megalithic peoples. He says megalithism can be given credit for the rise of the political economy typical to settled communities. “Megaliths were not built for commoners. They signify the emergence of a ruling class or elite who presided over a surplus economy,” he says.

Based on archaeobotanical research, Mukund Kajale of University College London posited that megalithic people carried out agricultural activity in both the rabi and kharif seasons. A large variety of grains such as rice, wheat, kodo millet, barley lentil, black gram, horse gram, common pea, pigeon pea and Indian jujube have been recovered from habitations, showing that the subcontinent has displayed remarkable gastronomic continuity over three millennia.

But what about continuity in belief systems?

Korisettar says that the very idea of burying the dead along with burial goods indicates strong belief in life after death and possibly rebirth among megalithic people. “In some instances, we have seen teeth being cut off from the body and buried with the remains for use in the next life,” he says.

The respect accorded to the buried individual ensured that the grave and the goods contained within were not subjected to vandalism and theft. Paddy husk has been found in burial sites, further proof of the megalithic peoples’ commitment towards ensuring their dead a comfortable afterlife. They also believed in some idea of a soul.

“Sangam literature has a few mentions of the soul reaching the upper world out of three worlds,” says Selvakumar, who has excavated several megalithic sites and studied references to megalithic culture in Tamil Sangam literature.

Their belief in the three worlds can be deduced from a peculiar object recovered from an excavation: a tripod made by three copper rods arranged conically on a circular base. On all three rods, the figures of deer, bird and fish were fixed on the base, middle and on the conical top, respectively, representing the deer on the ground, the bird in the air and the fish in water.

“This item must have had some religious and ideological connotation of life or death as accepted by the megalithic people. According to Mohanty, findings of such item from burial may have significance on their belief system of the dead travelling through three different worlds,” notes Dilip Chakrabarti, emeritus professor of South Asian archaeology at Cambridge University, in the third volume of his History of Ancient India.

The living megalithic culture in India provides strong hints regarding the belief systems of prehistoric megalithic people. “The Gond people believe in life after death, they believe that every human being has two souls: the life spirit and the shadow. The life spirit goes to bada devta but the shadow still stays in the village after the erection of stone memorial. Gond people believe that the first and foremost duty of the shadow spirit is to watch over the moral behavior of the people and punish those who go against the tribal law,” notes a paper by S. Mendaly on the living megalithic culture of the Gonds of Nuaparha in Odisha.

Interestingly, the popular Indian belief in the evil eye—buri nazar in Hindi—may be a legacy of the megalithic age. Banded agate beads with eye patterns have been recovered from megalithic sites. These were generally used by them as protection against evil spirits, a belief that survives to this day in India in the form of nazar battus such as amulets or strings of limes and chillies.

Building megaliths

Understandably, the construction of megaliths was a massive endeavour, requiring the active involvement of the community. “Experiment on reconstruction of a burial from Vidarbha suggests that 70 to 80 individuals were required to construct a burial having 13.5m diameter with a deposit of 80 to 85 cm in two and half to three days without any leisure... Participation in construction by the community members could be social norm without labour charge. If not by any labour charge, a feast was probably prepared to honour the labour force provided by community members. Animals were probably scarified and a feast was prepared beside various other food items,” writes Chakrabarti.

To back this theory, just the non-consumable parts of a horse—i.e., skull and hoof bones—have been recovered from excavated burials in Vidarbha, dating back to 700-800 BC, indicating the rest was consumed in a feast. “In ethnographic parallels, sacrificing buffalo among Hill Soras of Odisha and Mithun (bos frontalis) among tribes in Arunachal Pradesh for preparation of feast in death ritual is a still prevalent custom,” notes Chakrabarti.

The paper by Mendaly on the megalithic practices of Gonds says, “They invite their relatives and friends from other villages and other castes, and erect the memorial stone in a burial complex or matha. After that a sheep or goat is be slaughtered in honour of the deceased, and its meat eaten at the feast, but before that they offer this meat to their village deity and their ancestors. They believe that the animals killed in this occasion are supposed to become the property of the deceased in the spirit world and there is the belief that if this ceremony is not organized then they face serious problems throughout the year.”

The huge slabs required for constructing the dolmens were cut from the rock using the primitive mining technique of fire-setting, according to Korisettar. The rock is heated to the desired level and cooled rapidly by dousing it with water. The sudden change in temperature causes the rock to break off. This was a common method in prehistoric times and even in the recent past, before the advent of dynamite.

Historical continuity

But where do these people fit into the historical narrative of India? According to Korisettar, the collapse of trade gave rise to a change in the urban character of the Harappan civilization. The Harappans then diffused eastwards and came into contact with the early agricultural settlements in the Gangetic plain and moved southwards, and gradually reverted to a more primitive way of life. This is indicated by the smaller, but greater number of settlements found after 1800 BC, compared to earlier sites.

“They again gradually developed themselves into prosperous agricultural communities and began to develop into complex societies. Megalithism indicates the developments of a second urbanization, a chieftain society or chiefdoms, as reflected in monumental architecture as well as other aspects: surplus being generated, multiple crops including cash crops and horticultural crops, mineral, stones. Essentially, the emergence of Megalithic period marks the beginning of second urbanization in various parts of India beyond what was covered by Indus Valley Civilization,” says Korisettar.

While their association with the Iron Age breaks down in the case of some older megaliths dating to 2000 BC, megaliths in peninsular India are more strongly associated with a characteristic wheel-made pottery type known as Black and Red Ware, which is found across sites.

BRW culture was contemporaneous with the Painted Grey Ware culture present in the Ganga valley (1300-600 BC), a proto-urban culture associated with Hastinapur of the Mahabharata by noted archaeologist B.B. Lal. Painted Grey Ware was contemporaneous with and succeeded by the Northern Black Polished Ware culture associated with the Mahajanapada period (600-300 BC), a more developed urban society stretching from Bengal to Peshawar. The Mahajanapadas consisted of the sixteen city republics of Magadha, Chedi, Gandhara and other familiar names from the Mahabharata.

Clearly, while the Kauravas and the Pandavas were battling it out in the plains of Kurukshetra, megalithic people in peninsular India were building monumental burial structures for prominent people in their community. But while no material remains of the fantastical palaces described in the Mahabharata are to be found, these unfussy megaliths have managed to weather 3,000 years of tumultuous history.

Material remains

In concordance with their belief in life after death, the megalithic people were in the habit of interring burial goods along with mortal remains. These can be broadly categorized as “ceramic, iron and copper artefacts, beads of various raw materials, gold & silver ornaments, terracotta objects, objects of art and miscellaneous objects”, according to Chakrabarti.

The range of iron artefacts recovered indicate that the megalithic people practised a wide range of occupations and included carpenters, cobblers, bamboo craftsmen, lapidaries engaged in gemstone work, blacksmiths, coppersmiths and goldsmiths, proof of complex social organization. Beads made of various semi-precious stones and steatite have also been found. Bronze figurines of animals like buffaloes, goats, tigers, elephants and antelopes have been recovered from inside urn burials at the site of Adichanallur in the Tirunelveli district of Tamil Nadu.

Significantly, Roman coins have been found in some megalithic burials in Tamil Nadu and Kerala. “Finding of coins from megalithic burial has chronological significance of their [megalithic people’s] continuation till the early historic period and interaction of trade,” notes Chakrabarti.

In fact, megalithic culture finds several references in ancient Tamil Sangam literature. For instance, menhirs are referred to as nadukal. Ancient Sangam texts lay out, in detail, a step-by-step procedure for laying a memorial stone or nadukal in honour of a fallen hero. According to an article by E. Iniyan, former guest lecturer at the University of Madras, in the International Journal of Social Science and Humanity, this procedure later evolved into the rituals for the consecration of idols in Hindu temples, as described in the Tamil Agamas, a collection of sect-specific scriptures.

“Manimekalai (5th century AD), the famous Buddhist epic, refers to the various kinds of burials namely cremation (cuṭuvōr), post excarnation burial (iṭuvōr), burying the deceased in a pit (toṭukuḻip paṭuvōr), rock chamber or cist burial (tāḻvāyiṉ aṭaippōr), urn burial encapped with lid (tāḻiyiṟ kavippōr). Even in the Sangam age (when kingship and a well ordained society had emerged) the above modes of burials survived,” writes Iniyan.

Also, there are indirect references to dolmens as pantar kal, which has evolved into today’s pandal, a temporary tent-like structure, says Selvakumar.

“Raising a canopy is a simple method to create a shrine and it is used in contemporary South India. In rural Tamil Nadu, such small shrines (resembling dolmens) are created by using four bricks below the neem or any tree considered, so that the oil lamp does not go off due to rain and wind. Perhaps it is a symbolic way to protect the dead from rain and sun,” he writes in his paper on Cognitive Aspects of the Megalithic Cultures of South India.

Interestingly, social relations are also illuminated by some poems in Sangam literature. Selvakumar says, “One beautiful poem is about the lamentation of a lady.

O potter who makes pots!

O potter who makes pots!

I’ve come with him past many

wastelands like a small white

lizard stuck on the spoke of

a cart wheel. Potter who makes

pots in this vast ancient town,

please show pity on me and

create a great big burial urn

larger than the widespread land!

The metaphor of a “lizard stuck on the spoke of a cart wheel” indicates that the megalithic age was highly patriarchal and women didn’t have an independent existence outside of their husband. Also, the fact that the lady wishes to be buried along with her husband may be indicative of a form of sati. “The double burials with male and female skeletal remains in some cases might point towards the practice of sati or the deaths that occurred within a short span of time,” writes Selvakumar.

Though the individual poems are dated to around 300 BC, some poems may reflect the circumstances many centuries before, even a millennium earlier, writes Iniyan.

Intriguingly, Sangam literature also has an instance of a woman cleaning up a dolmen with cow dung, hinting at ‘cult of the dead’ whereby these burials were worshipped and regularly maintained. It also raises the question of parallels between temples and dolmens. And there might just be a connection.

“It is no doubt that the construction and worship of stupas have evolved from the cult of the dead,” writes Selvakumar. Some researchers, like Menon of Manipal University, point to continuity between the architectural aspects of protohistorical megalithic dolmens and early temple architecture. Menon has conducted extensive research on the 6th century AD Badami Chalukyan temple architecture of Aihole, a “crucible of early temple architecture” where temples belonging to the northern Nagara architectural style and the southern Dravida style stand side by side.

More intriguingly, Menon says that the 25km stretch of the Malaprabha river housing the temple laboratories of Aihole, Badami and Pattadakal, seems to be a “memorial landscape, with monuments of varied scale and for commemorating departed souls”.

The landscape is littered with Iron Age megalithic dolmens, some right next to the temples under construction.

“Since it is inconceivable that the builders of the temple would not have noticed the megaliths, which are both numerous and prominent, the fact that they left them undisturbed despite so much construction activity in the neighbourhood suggests that the megaliths held cultural significance for them,” writes Menon. “One look at the form of some of the small shrines scattered among the larger temples of the Pattadakal Group shows that they are only the next step from dolmens to structural temples. The Malaprabha Valley offers a very good case illustrating the continuity between monument building traditions in prehistory and later times.”

Need for preservation

Belying their historical significance, megalithic burial sites today are found in various states of neglect. While some are still intact, many have been damaged by entrepreneurial folks carrying away the stone slabs for construction purposes. “Unfortunately, megaliths have borne the brunt of development since the 1980s when JCBs and mechanical earthmovers were employed to clear the way for real estate development. Even within the Chennai region many of these have been destroyed as urban boundaries have expanded,” says Selvakumar.

A visit to Marayoor, a small town located around 40km downhill from Munnar, famed for its cave paintings and picturesque dolmens, shows the abysmal state of megalithic monuments in India.

The dolmens have been disfigured by modern decadence—which pays scant respect to antiquity—a repository of no burial goods, but only broken beer bottles, Lays chips packets, cigarette butts and bits of plastic bags.

There are no instructive signboards, no celebration of this feat of monumental architecture. It is as if this intriguing period in Indian history has been glossed over by our Delhi-centric historiography and was thus never able to make an impression on public memory. Compare this with the Stonehenge, a world-famous megalithic monument which draws millions of visitors from all over the world. Selvakumar thinks governments should build megalithic parks to help preserve these fast-disappearing monuments.

Dolmens were usually built on barren land, so they couldn’t be damaged by agricultural activity, often at an elevation overlooking their habitation settlement, and Marayoor provides ample evidence for this. Dolmens there—called muniyaras by locals, who probably thought it was a meditation chamber for munis (ascetics)—are located behind the village high school on a rocky hillock overlooking a fertile valley, with a gorgeous view of surrounding hills and of the Pampa river serenely flowing down to the Bay of Bengal.

Regimes have changed hundreds of times since they were built, but the dolmens have stood their ground on this terrain unceasingly for more than 3,000 years. As the term Muthukaadu in Sangam literature signifies, our burial-worshipping ancestors were quite aware that though people die and society is destroyed, only their burials will endure as stony sentinels, observers to the ravages of time and the vagaries of history.

Rajat Ubhaykar is a Mumbai-based journalist and an ardent history buff.

He can be found on Twitter @rajatub

Comments are welcome at feedback@livemint.com

travel.bhushavali.com

Megalithic Burial Sites (Pudukottai - Tamil Nadu)

Bhushavali

5–6 minutes

---

Megalithic Burial Sites (Pudukottai - Tamil Nadu)

First things first, I am sorry for not posting anything last week. I was off to Pudukottai with some 30 people, to enjoy not just temples and heritage but also nature, and best of all - Megalithic Burial Sites!!! Yes, something that goes as back as 2000 yrs old, inspires me more than anything else!!! Remember my old post on 2nd C CE Jain Beds of Arunattan Malai? It is one of the places that I always mention when I talk about my travels!!! So, this one is much earlier than that and I got all the more awe-filled!!! Pudukottai is definitely one of the fascinating but unusual places to visit in Tamil Nadu, India.

MEGALITHIC BURIAL SITES OF PUDUKOTTAI, TAMIL NADU

So, what is Megalithic Burial? How were people buried in the Megalithic period, in India? What are the megalithic burial types? Since the megalithic period (in fact even till 1st C AD - Sangam Period), burials were done, either in urns (in terracotta pots) or graves (direct burial). 

WHERE ARE THE MEGALITHIC BURIAL SITES IN SOUTH INDIA & IN PUDUKOTTAI, TAMIL NADU?

So, here in Pudukottai, such burial sites are so many, several thousands!!! I was awestruck!!! Absolutely speechless!!! Megalithic burials have been excavated everywhere in this entire region - Amburapatti, Ammachathiram, Annavasal, Kizhaiyur, Melur, Mootamapatti, Narangianpatti, Perungalur, Peyal, Poyyamani, Puttambur, Sathyamangalam, Sengalur, Sittannavasal, Tayinippatti, Tekkattur, Tiruppur, Vadaguppatti, Vattanakuruchi and Vilappatti. 

This place we saw was in Annavasal - near Sittannavasal & Ezhadipattam just beside the highway. Locally these are called Mudhu Makkal Thazhi.

Also Read: 

HOW DO MEGALITHIC BURIAL SITES LOOK LIKE? 

It is pretty easy to identify these!!! This is how it actually looks like - A huge circle of laterite blocks, with granite slabs in the centre. Thanks to nature's fury over the years, the granite here is corroded and smoothened like pebbles! These granite slabs, a kept in a form of a square of about 3 feet per side, with a partition at the centre, forming 2 rectangles. 

HOW WERE MEGALITHIC BURIALS DONE?

The body of the dead is kept in an urn in one of these sides and on the other are some of their possessions and food grains. Someone asked a valid question in the group, 'any valuables also kept along with it?'. No, nothing. Mostly it was foodgrains & implements & tools!!! That's Prof. Muthazhagan showing a crude megalithic tool. 

MEGALITHIC POTTERY

There were pieces of terracotta scattered everywhere... At some places, I also saw just the brim of the buried urn over the soil. 

JAINISM IN PUDUKOTTAI, TAMILNADU

Next was the era when Jainism had a stronghold in this region. There are Jain Beds and inscriptions of that era here, like Arnattan Malai, but extremely high in number here! Yeah, that's where we ventured next - from megalithic era to the next few centuries targeting the ancient Jain sites....

PUDUKOTTAI TRAVELOGUE TAMILNADU

Megalithic burial sites, Narttamalai, Vijaylaya Choleeswaram, Sittannavasal, Ezhadipattam, Navachunai, Thirumayam, Avudaiyar Koil, Kodumbalur and Kudumiyanmalai temples, Malaiyadipatti, Madathukoil, Thirukattalai temples, Pudukottai town, Kaliapatti, Vesalur, Jainism in Pudukottai

WHERE IS PUDUKOTTAI?

Chennai to Pudukottai distance and route: 400 km via Villupuram, Trichy

How to reach Pudukottai from Chennai: Trains to Rameshwaram go via Pudukottai. Trains / Buses can be taken to Trichy and regular buses are available from Trichy.

Trichy to Pudukottai distance and route: 50 km. Regular buses are available.

Madurai to Pudukottai distance and route: 115 km via Tirupatthur

Coimbatore to Pudukottai distance and route: 300 km via Dharapuram, Dindigul

In Pudukottai the burial sites are located in several places. The one we visited is in Ammachathiram between Narthamalai and Sittannavasal.

Dedicated to Prof. Swaminathan, Prof. Muthazhagan, Prof. Jambunathan, and the whole group...

An ardent traveler by passion. Being an ex - Art History Teacher, my area of interest especially lies in Nature and Heritage. Visited 85 UNESCO World Heritage sites as of June 2022. I've been listed among the Top 7 Women Travel Bloggers of India, Top 50 in UK. I have been interviewed in a couple of TV Shows, Radio Channels and Events as well. Read more about me and read the testimonials of different brands

https://vajiramandravi.com/upsc-exam/chalcolithic-age/

vajiramandravi.com

Chalcolithic Age in India – Features and Importance

Vajiram Editor

9–12 minutes

---

Chalcolithic Age in India: Different regions of the Indian subcontinent experienced the emergence of numerous regional cultures by the second millennium B.C., which were distinguished by the use of copper and stone tools. Thus, these societies are known as chalcolithic societies. The Chalcolithic Age is a transitional phase between the Neolithic and the Bronze Age where humans began to use copper as a material for tools and weapons.

Chalcolithic cultures are named based on their location such as Banas culture in Rajasthan, Kayatha culture in Madhya Pradesh and Jorwe culture in Maharashtra.

This period followed the Neolithic Age and marked the emergence of metal usage, particularly copper and low-grade bronze.

The largest site of the Chalcolithic period is Daimabad (mainly part of the Jorwe Culture), situated on the left bank of the Pravara River.

Culture Name	Features
Ahar Culture	Also known as the Banas culture, it is one of the earliest Chalcolithic cultures in India. Most sites of this culture are located in the Banas Valley in southeastern Rajasthan, known as Mewar. - Mineral Deposits and Copper Supply: Sites are found to be rich in mineral deposits and were believed to supply copper to the Harappan sites. - Sites and Excavations: Over sixty Ahar culture chalcolithic sites have been discovered. Important among them are Balathal, Gilund, Ojiyana, Pachamta, etc. Balathal is the most extensively studied chalcolithic site of the Ahar culture. Excavations at Balathal revealed cultural deposits and a time bracket of the 3rd millennium BC to 1500 BC for the Chalcolithic phase. - Phases and Material Culture: The Ahar culture is divided into four phases: Early Ahar/Balathal, Transitional Phase, Mature Ahar, and Late Ahar. The early Ahar phase identified at Balathal includes mud and mud brick houses, eight types of pottery, an inverted firing technique, and diverse beads. The transitional phase marked the transition to the Mature Ahar phase, as seen through ceramic types. - Settlement Patterns and Industrial Activities: Stone, mud, and mud brick houses were built, and fortified enclosures were present at some sites. Mass production of ceramics, metalworking, and bead industries developed during this phase. - Agriculture and Economy: Rice cultivation along with wheat, barley, millet, bajra, and jawar. Mixed economy of cultivation and hunting-gathering, with domesticated animals and hunting of wild species. - Cultural and Ideological Aspects: Bull figurines appearing in large numbers during the mature Ahar phase have symbolic significance. - Decline and Termination: The farming culture of southeastern Rajasthan declined due to the inhospitable climate by the end of the second millennium BC.
Kayatha Culture	The culture is named after the chalcolithic site Kayatha, located in Ujjain district, Madhya Pradesh. Most of these settlements are situated along the tributaries of the Chambal River. Its ancient name is Kapitthaka, the birthplace of Varaha, a celebrated astronomer. - Ceramics: The pottery types of bowls, high and short-necked storage jars with a globular profile, and basins, as well as chocolate slipped ware, were distinctive. The majority of pottery (about 60%) consisted of coarse, handmade red/grey ware. - Tools and Ornaments: Both copper and stone tools were used by the Kayatha culture. Ornaments, such as two bead necklaces made from semi-precious stones, were discovered. - Lifestyle and Economy: The inhabitants resided in small huts with thatched roofs, well-rammed floors, and wattle and daub walls. A mixed economy was practised, evident from the evidence of subsistence farming, stock raising, and hunting-fishing. Crops like barley and wheat were cultivated. Domesticated animals included cattle and sheep/goats. Notably, horse remains were found at the Chalcolithic level in Kayatha. - End of the Culture: Earthquake is considered as a cause for the sudden end of the Kayatha culture.
Malwa Culture	It is a prominent chalcolithic culture in central India and widely distributed throughout the Malwa region flourished between 1900-1400 BC. - First identified by the excavations at Maheshwar (on the bank of Narmada), which is the ancient Mahishmati. - Malwa culture sites flourished mostly on the banks of the tributaries of Narmada. - Settlement Patterns: In Malwa culture, chalcolithic sites are mostly found on the tributaries of the main rivers, avoiding flood-prone areas. The settlement pattern consists of numerous small villages and a few larger villages. Notable Malwa culture chalcolithic sites (villages) include Navdatoli, Nagda, Kayatha and Eran. Nagda shows houses laid out in rows along roads and bylanes, with unique mud ramparts. Multiple phases of chalcolithic culture were found at Navdatoli, with round huts and rectangular houses. - Structures and Artifacts: Houses were multi-roomed with well-rammed floors and thatched roofs. Various pottery types were discovered, including the distinctive Malwa ware, cream slipware, and red/grey ware. Copper tools and exquisitely made copper axes were found, along with a specialised blade industry. Ornaments, such as bead necklaces made from semi-precious stones, were also unearthed. - Expansion: The Malwa culture spread into Maharashtra, with extensive sites identified in the Tapi, Godavari, and Bhima valleys. - Chalcolithic diet:  Carbonised grains of wheat, barley, jawar, rice, legumes, oilseeds, and fruits provided insights into subsistence practices and diet. Animal flesh was also part of the Chalcolithic diet. - Material culture:  Malwa ware, mainly Ceramic types, formed the material culture. Other material assemblages belong to blade tools, copper artefacts, and beads. - Religious beliefs:  Evidence of terracotta female figures, Terracotta bull figures and Painted male figures. Evidence of fire worship due to the finding of a structure interpreted as a fire altar. - Decline and Interpretation: Climatic deterioration has been suggested as a possible reason for the end of the Malwa culture.
Jorwe culture	is the most important chalcolithic culture of Maharashtra, spanning almost all of the state except for the coastal strip and Vidarbha. - Regional Centers: 3 main centres - Prakash (Tapi valley), Daimabad (Godavari-Pravara valley), and Inamgaon (Bhima valley). Inamgaon and Daimabad are the most excavated Jorwe culture sites (Prakash occurs in a highly fertile region for cotton, hence less excavated). These 3 areas have a rich material culture. Inamgaon excavation reveals structures like a granary and diversion channels. - Types of Sites: Jorwe sites were classified as regional centres, villages, hamlets, farmsteads, and camps. - Subsistence Patterns: Dry farming was the mainstay of Jorwe culture, with stock raising, hunting, and fishing serving as ancillary pursuits. Crop rotation and a variety of crops were practised, including barley, wheat, jowar, rice, and pulses. - Material Culture: Stone blade/flake industry and ceramic technology were significant aspects. Painted pottery was wheel-made and well-fired, featuring forms like spouted jars and carinated bowls. Metal technology was rudimentary, and lime-making was a flourishing industry. - Burial Practices and Religious Beliefs: Child burials were found in urns, while adult burials had the portion below the ankles chopped off. Unique burials, such as a four-legged urn burial with an adult skeleton, were discovered at Inamgaon. Terracotta figurines provided insights into religious beliefs. - Decline: Many settlements were abandoned at the end of the second millennium BC due to climatic deterioration.
Ochre Coloured Pottery Culture	OCP pottery with larger fragments has been discovered at sites in the upper Ganga-Yamuna Doab. Key Sites were Ahichchhatra and Jodhpura (the only sites where the habitational deposit of the OCP has been found). - Association with Copper Hoards: The association of OCP with Copper Hoards is found in different parts of northern and eastern India. However, there are differing views on whether OCP and Copper Hoards are separate entities or related to different cultures. - Development of OCP: OCP from the upper Ganga basin shows similarities with pre-Harappan and Early Harappan artefacts from the Indus and Yamuna valleys. The development of OCP is divided into stages, with the third stage marked by a drastic change in climate and migration to the upper Ganga basin and later the middle Ganga valley.
Painted Gray Ware (PGW) Culture	Painted Grey Ware (PGW) is a high-quality grey pottery with a thin fabric and sophisticated firing techniques. - Geographic Distribution: PGW sites extend from the Bahawalpur region of Pakistan to Kaushambi near Allahabad in Uttar Pradesh, with sporadic findings in places like Vaishali, Lakhiyopur, and Ujjain. - Culture and practices: Structural remains at PGW levels include wattle-and-daub and mud huts, with some sites showing evidence of unbaked and baked bricks. Burials have been found at some PGW sites, and human skeletons were discovered in the Late Harappa-PGW interlocking stage at Bhagwanpura. The subsistence base of PGW culture involved the cultivation of rice, wheat, and barley, with a possible practice of double cropping. Limited evidence suggests the presence of kachcha wells for water supply, and animal husbandry was also practised. - Iron and Second Urbanization: Iron objects are not universally present at PGW sites, but they are found in the Ganga-Yamuna doab region. Iron artefacts primarily include weapons like arrowheads, spearheads, blades, and daggers, but some objects associated with carpentry have also been found. Mature PGW phases have provided evidence of iron implements used in agriculture, such as sickles, ploughshares, and hoes.

 https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/south-asia/x97ec695a:5000-b-c-e-1000-b-c-e/a/deccan-megaliths

Deccan Megaliths

Google Classroom

Microsoft Teams

By The MAP Academy

Dolmen megaliths at Hire Benakal, Karnataka, India, c. 800–200 B.C.E. (photo: Ravibhalli, CC BY-SA 3.0)

Megaliths are large-scale stone structures associated with mortuary, ritualistic, and commemorative functions. They were produced across the Deccan Plateau during the Iron Age (late second–early first millennium B.C.E.). A range of monuments are seen as megaliths, with the common distinctive feature being their construction out of

. Megaliths were produced by cultures across Europe, Asia, and Central and South Africa. In India, megaliths are found not only across the Deccan and southern India but also in the Vindhya and Aravalli mountain ranges (in central India), as well as in Assam and the Chotanagpur plateau (in northeast India).

Dolmenoid cist from the Western Group at Hire Benakal, North Karnataka (photo: © Srikumar Menon used by permission)

There are typically three types of megaliths found in the Deccan: chamber tombs, unchambered tombs, and megaliths not associated with burials.

Chamber tombs consist of a chamber built out of two or four vertical slabs with a horizontal

placed on top. Underground chambers are known as cists, while aboveground chambers are known as dolmens. In cases when chambers are only partially underground, they are called dolmenoid cists.

Stone circles at Junapani, Nagpur district, Maharashtra, 1000 B.C.E.–300 C.E. (photo: Kailash Mohankar, CC BY-SA 4.0)

There are three types of unchambered burials: pit burials where funerary items are buried in pits, urn burials where they are placed in a large pot or urn, and sarcophagus burials where a terracotta trough contains the items. Pit burials are sometimes marked by a circle of large stones, a cairn (heap of stones), or both. They are also often accompanied by slabs of standing stones (called menhirs).

Axe head, Iron Age (c. 1200–600 B.C.E.), iron, 23.8 x 9.5 cm, Nagpur, Maharashtra, India (© Trustees of the British Museum)

The earliest commemorative and burial practices in the region appear to have begun in the neolithic-chalcolithic period (7000 B.C.E. to 3000 B.C.E.) with pit and urn burials, as seen in older sites (such as at Watgal, Karnataka and Inamgaon, Maharashtra). Chamber tombs with megaliths were particularly an Iron Age development. This is confirmed by the presence of iron artifacts such as arrowheads, axe heads, knife blades, sickle, clamp, lance, blades, tridents, and spearheads in burials (at Nagda, Naikund, Borgaon, and Junapani in Madhya Pradesh). Scholars have suggested that these indicate significant metallurgical developments in iron extraction,

, and production of tools.

Megalith sites are generally accompanied by other material markers such as black and red ware ceramics. Agate (stone) beads, carved

earrings, human and animal figures, copper and bronze artifacts, terracotta figurines, tortoise shells,

beads, and the remains of horsegram (a legume native to tropical southern Asia) and ragi grains are also sometimes found.

The megaliths of the Deccan were among the earliest archaeological remains to garner interest from from British colonial archaeologists, as well as officers who had an interest in archaeology, both amateurs and professionals. The earliest investigations were unsystematic and consisted of opening up many megalithic stone chambers, the contents of which were noted and itemized. The British archaeologist Mortimer Wheeler initiated a more systematic investigation in the mid-1940s, arguing that the megaliths were the remains of a homogenous group of people. However, more recent studies have substantially dismissed this view.

Dolmen at Rajan Koluru, North Karnataka (photo: © Srikumar Menon used by permission)

Scholars now concur that the megaliths are best understood as material remnants signifying the social stratification and internal variations of agro-pastoral communities across the Deccan. They are either related to or are the results of commemorative-memorial practices, craft production, and consumption. The erection of megalithic structures was an exercise in communal commemoration as well as applying technical knowledge. Burial practices associated with them appear to have diffused across the regions of northern Karnataka, and western Andhra Pradesh.

There is variation both within and between megalithic sites, suggesting that regional ecology and socio-political organization played a role in their production. Social meanings may be inferred through variations in the number of people buried, how the bodies were treated, and the number and kind of grave goods deposited with them. These reflect social hierarchy, with differences possibly being based on occupation, lineage, martial prowess, and cultic value.

Stone alignment at Sanganakallu, Bellary, North Karnataka (photo: © Srikumar Menon used by permission)

While most megaliths are associated with mortuary contexts and are typically found in close proximity to settlements from the period, others are more secluded, and some bear traces of abandonment. Some sites (such as in north-eastern Karnataka and western Telangana) were not associated with burial practices: standing stones appear to have been erected to track astronomical events such as solstices and equinoxes, possibly in connection with seasonal crop cycles. These also reflect a heightened degree of social organization, requiring large-scale communal rituals as well as managerial and specialist skills to procure and organize labor and resources. Remains of water pools, sedimented terraces, and herding camps have been found accompanying these sites, supporting their connection with agricultural resources.

As of writing, scholarly interest in Deccan megaliths is growing, though many sites are also under threat due to encroachment and urbanization.

---

Additional resources

Peter G. Johansen, “The South Deccan Iron Age: Antecedents to Early Historic Andhradeśa” in Amravati: The Art of an Early Buddhist Monument in Context edited by Akira Shimada and Michael Willis (London: British Museum, 2016).

Srikumar M. Menon, "Megaliths and Later Monuments," in Ancient India: Identities, Boundaries and Cultural Practices, eds. H. Kadambi and D. A. Prasanna (2019).

Aloka Parasher, "Nature of society and civilisation in early Deccan" The Indian Economic & Social History Review 29, no. 4 (1992): pp. 437–477.

Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century (Noida, Uttar Pradesh: Pearson India, 2016).