https://www.maayboli.com/node/66476
मुक्कामी यष्टी अन संगीचा दृष्टांत
"आता ग बया, आता आन काय डायवरच्या शीट वर बसू व्हय ग भवाने"
"तुजी आय"
"तुजा बा"
"सुक्काळीच्या"
"ये आये माला येक केळ द्ये के (सुर्रर्रर्रर्र)"
"कर्रर्रर्रर्रर्रर्रकच्च्च"
"आज लका कामानं लै येरबाडल्यागत झालंया"
"पॉ पॉ पॉ"
रोजच्यापरमाने कराड - कुंडल (मुक्कामी) शेवटली यष्टी आपल्या रंगात आलती. रामपाऱ्यात येरवाळीच कामावर गेल्याली, कामाला गेल्याली , कचेरीत डोसक्याचा भुगा करून घेतल्याली, दिसभर उन्हातान्हात रापुन चिरडीला आल्याली माणसे आंबलेल्या अंगानं खच्चून भरलेल्या यष्टीत उलथली हुती. आधीच तिरसट असल्याली समदी टाळकी अजूनच वाकडी झालती.
तसं पाहता ह्या शेवटल्या धाच्या यष्टीत रोजची पाशींजरे ठरल्यालीच असत. कारव्यासनं माळवं इकाया पंताच्या कोटात आल्याली गोदाक्का म्हातारी, हायवे वरच्या कृष्णा हॉस्पिटल मधला कारकून शेणोली स्टेशनचा रहिवाशी व्हनमाने, मामलेदार कचेरीतला साहेबांचा पट्टवाला आन सा ला हापीस आटोपल्यावर बी शेवटल्या यष्टीचा टेम होईस्तूवर देशी हाणत बसल्याला ताकारीचा किसन कुदाले, ही काही नमुनेदार रोजची पाशींजरे. शेवटली यष्टी म्हंजी हिच्यात चडणारी माणसं दान्याव आल्याल्या कोंबडीवानी कलकलाट करीत कराड स्टँड वर योट करीत. एकदा का यष्टी सुटली का मात्र उकिरड्याव बसल्याल्या खुडूक कोंबडीवानी सगळी गप पडत, वारं खात, तंबाकू पाने देवाणघेवाण करीत, मदीच शिवीगाळ करीत, अन हळूहळू येक येक नमुना आपापल्या वाडीवस्तीला उतरून आपापलं घर जवळ करी.
आजची रात बी काय येगळी नवती. सवा धा ला कराडास्न स्टँडवरून सुटल्याली यष्टी तासगाव रोडला लागून कृष्णेच्या पुलापाशी आल्याव, जोंधळ्याच्या ठिक्यावानी दिसनारा शिंदे मास्तर उगा परत एकदा उटला, अन यष्टीच्या मिणमिणत्या पिवळ्या दिव्याच्या प्रकाशात नजर घोळवत पाहू लागला. एरवी त्यो आपल्या 'वाहकाचे आसन' असल्याल्या शीटवर म्हैशीचा पऊ पसरल्यावानी सूशेगाद बशी, आता मात्र त्यो एकदा कोकलला,
"तिकीट हाय का कुनी उरल्यालं?, बोला तिकीट" .
तशी यष्टीच्या फुडं पाक डायवर निकमच्या मागं जाळीला चिकटून बसल्यालं पाशींजर आरडलं,
"मास्तरssss येक शेणोली द्या के"
शिंदे मास्तर चरफडत उठलं आन आता त्याच्या शीट पासून ते डायवर मागच्या जाळीपत्तर पोचाय कसं ह्यो इचार करत परत बसलं. त्येच्या त्या बोदल्या अंगाला सावरत त्येला वाटतली माणसं, झोपल्याली बारकी प्वारं पसरल्याली ठिकी बारदानं, अन त्यांच्यातूनच बसल्याल्या तोंडाळ कजाग म्हाताऱ्या वलांडून जाळीपासल्या पाशींजर जवळ जायाचा कट्टाळा आल्ता, शिंदे वराडला
"खाली उतरताना तिकीट घी रं आटवनीनं"
"ब्वार" म्हणून पोचपावती आल्याव शिंदे परत पोतं झालं.
जाळी म्होरं गाडी दामटनारा डायवर निकम बी नमुनाच. साडे सहा फूट उच्चा सडेशिटलीच्या लंबाळा निकम बस कशी आवरतु ह्ये एक हुमन पुऱ्या सातार जिल्ह्याला पडल्यालं असावं. यष्टी बी नमुनेदार, लांब पल्याच्या यष्ट्या कश्या साजूक नाजूक सुरेखा पुणेकरणी वानी असत, ही यष्टी मात्र रिटायर होऊन बी ४० सालं उलटल्याल्या पुणेकरणीवानी हुती. तिचे लाईट सुरू कराय बटनावर गुच्ची चढवाय लागत असे, इलेक्ट्रिक हॉर्न बंद झाल्यामुळं निकमाने त्याच्या एका मुसलमान ऑटोरिक्षा डायवर मित्राकडून एक पॉ पॉ करनारा पोंगा पैदा केलता. ह्यो पोंगा म्हंजी 'शेवटली जनता गाडी आल्याची' वर्दी असे. शिवाय गाडीतला मूळ हॉर्न सोडून पूर्ण गाडीच थरथरून शिस्तात वाजवा रं वाजवा करीत असे.
"मास्तराला डायवर शीट वर उलथवून निकमाला मास्तर करने" हा ह्या मजेदार यष्टीच्या समद्या समश्येचा येकच तोडगा असल्याचा इनोद रोजची पाशींजरे गेली धा वर्स करीत हुती, पर तरी बी गाडी पळतच हुती.
कारव्यासनं फुडं शेणोली स्टेशन, शेणोली, मच्छिन्द्रगड पायथा , येडे मच्छिन्द्र फाटा करीत यष्टी ताकारीला पोचली अन कुदाले भेलकांडत खाली उतरला तशी निम्मी बस मोकळी झाली. टनटन करत शिंदेनं डबल बेल मारली तशी निकमानं जीव खाऊन पहिला गियर हानला अन आता मरती का मग अशी ती यष्टी फुडं निगाली. आता कुंडलपात्तर मदी बारक्या बारक्या वाड्या वस्त्या वर उतरणारी छाटछूट पाशींजरे सोडून उरल्याली गाडी थेट कुंडललाच रीती हुनार हुती. गाडीच्या तब्येतीला मानवाल अश्या बेताबेतानं तिला हाकत निकमानं एकदाची गाडी कुंडल फाट्याव डावीकडं आत घातली. मधल्या वढ्याच्या गारेगार पानदीतून उन्हाळ्याला श्या घालत त्यानं कशीबशी गाडी कुंडल स्टँड वर आणून उभी केली अन ब्रेक मदली हवा सोडून, बत्तीस शिराळ्याच्या नागोबावानी हीस्ससsssssss आवाज करीत ती बया शिस्तात उभारली. चढाय कालवा करणारी माणसे पेंगुळल्यामुळं असल कदाचित पण गप गुमान उतरली. धा पाच मिनिटात यष्टी स्टँड म्हणावं का मसण इकती तिथं शांतता पसरली. अंधारानं पुन्यानदा स्टँड गिळून टाकलं तवा अकरा वाजून गेलते.
यष्टी स्टँड वर मिणमिणत्या उजेडात कोपऱ्यातल्या खुलीत कुलकर्णी पेंगुन आकडी आल्यागत खुर्चीतच वेडावाकडा पसरला हुता. शिंदे यष्टीतून उतरता उतरता परत थांबला अन मागच्या शीट वरची येक अन डायवरच्या डाव्या बाजूला घंटीच्या वाटीजवळची येक अश्या गाठी सोडवून त्यानं बेल मारायची दोरी 'गाबडी तिच्यायला दोऱ्या बी सोडनात आजकाल चोरट्या भोकाची' असे स्वगत म्हणत गुंडाळून बरुबर घ्यातली.
"उठय ये कुलकरण्या" अशी हाळी तोवर निकमानं घातली , डोळं चोळत कुलकर्णी बाहेर आला अन शिंदे मास्तराला पाहून म्हनला
"काय मास्तर लै थकलाय जनू?"
"अन मग लका, दिसभर ही भवानी हाकाय लागती की, आता झोपाय बाबा लवकर"
शिंदे निकम जोडगोळी शिदुरी उगडून बसनार तेवढ्यात कुलकर्णी लगबगीनं आला
"दमा दमा जरा ल्याकांनु" म्हणत त्यानं बाकड्याव भजी पुडा ठिवला, तीन ग्लास पैदा केले, बारदान गुंडाळून पाणी गार केल्याली येक बाटली मदी ठिवली, पिशवीतून मध्यम आकाराची जुनी कॅन काडली.
"सागरेश्वरच्या पाहुण्यानं पाटवल्या, शिंदोळीची हाय, पहिल्या धारंची" म्हणत येक डोळा बारीक करीत कॅन बाकड्याव आदळली. इतक्यात अर्धं नागडं चिंध्या गुंडाळलेलं कुंडल स्टँडवर फिरणारं एक खुळ त्यांच्याकडे पाहत तिथवर पोचलं. एका हातानं ढिली प्यांट सावरत वरती सडा उघडाबंब असणाऱ्या त्या खुळ्यानं तिघांकडे पाहून 'यें यें यें' करत याचना क्याली. एरवी एखादं बेनं त्या खुळ्याला इकत्या रातीचं अंधारात पाहूनच गाभडलं असतं पर ह्या तिघांना त्येची सवय हुती, ते वेडझवं सदानकदा स्टँडवरच पडीक असल्यामुळं त्यांना काय वाटलं नाय.
"च्यायला आलं का आता ह्या खुळ्याचं धसकट मदीच" म्हणत निकम कुरकुरला पण त्या खुळ्याच्या बिन अंगुळीच्या आंगाची दुर्गंधी नकोशी होऊन, कुलकरण्याने एका प्लास्टिकच्या पिशवीत उगा थेंबभर दारू घिऊन त्यात मोप पाणी वतून गाठ बांधली अन त्ये मैंदाळ दुरूनच खुळ्याच्या अंगाव भिरकावुन गुरगुरला,
"पी अन गप पड भडव्या तुज्या उकिरड्यावर"
यें यें यें करीत वाढल्याल्या दाढीमिश्यांच्या जंजाळातून आनंद व्यक्त करत त्ये येडं पिशवी उचलून पळालं त्ये थेट उकिरड्याव जाऊनच थांबलं.
मग मात्र बाकड्याव एकदम जनू चैतन्य उसळलं. तिघांनी मिळून प्रत्येकी ३-३ टाक शिंदीची दारू लावत कदी भजी उडीवली अन कदी भाकरी खाल्ली पत्त्या बी लागला नाय. झोकांड्या खात कॅनला बुच लावत कुलकर्णी बोललं, 'चला मंडळी शेड मदी वैच लवंडूया'
तवा आधीच तलखीनं बेजार झाल्याल्या दुक्कलीनं त्याला नकार दिला अन झोकांडत यष्टीकड गेले, मास्तरांच्या शीट वरती जाळीव ठिवल्यालं अंथरून पांघरुणाचं गाठूडं उचलून दोघं यष्टी मागं आली अन भेलकांडत तडफडत एकदाची शिडीला झोम्बुन यष्टी वरल्या हौदात चढली. वढ्यावरून येणाऱ्या गारव्यात निजायचं म्हणत त्यांनी येक येक तंबाखूचा बार लावला पंधरा मिनिटांनी गरगराय लागलं तसं तंबाखू थुकून वरूनच खाली भुईवर गुळण्या शिपडल्या अन वरच्या सामान ठिवायच्या हौदात दोघं दोनच मिनिटात पार साखरझोपेत घसरले.
कडक दारू पिऊन नरडं पार कोरडं झाल्यामुळं रात्री एकदा कुलकर्णी एकटंच उटलं पर बारदानातल्या बाटलीचं वैच पाणी पिऊन परत भिरभिर करत लवंडलं, तवा यष्टी समोरच मेल्यागत उभारली हुती अन हौदाच्या रेलिंग वरून बाहेर आल्याला शिंदे मास्तराचा एकच पाय त्याच्या झोपेची परिस्थिती सांगत हुता.
इकडं, निकम डायवर अन शिंदे मास्तर आपापल्या सपानात मस्त हुते. निकम विनावाहक विना थांबा कोल्हापूर स्वारगेट आशियाड बसचा कुर्रेबाज डायवर झालता. अहाहा काय तेज्यायला गुळगुळीत रस्तं, झालंच तर पाशींजरनी. निकम गालातल्या गालात गुलुगुलु हसत हुतं. इकडं डाराडूर झोपल्याला शिंदे मास्तर पण असाच कुटंतर गटाळ्या घालीत हुता. सपानच त्ये, त्येला कसलं बंधन, ह्या सोंडग्याच्या सपानात तर पाक हेमा मालिनी अलती, त्येला बेस्ट यष्टी मास्तर बक्षीस देयाला. शिंदे मास्तर बक्षीस घेऊन झोकात घरी आलते, कदी नाय ते बायकूनं भाकरीचा तुकडा वोवाळून उंबऱ्याच्या कडंला फ्याकला, मग शिंदे (आपल्याच) बायकूच्या मांडीत डोस्कं ठिऊन झोपला. बायकू पदरानं वारं घालत हुती, अहाहा काय गारेगार वारं वाटत हुतं तिच्यायला. मात्र शिंदे मास्तरांना फुडं सुख जरा बोचू लागलं, वारं गार लागाय हवं त्ये काकडा भराय लागला , शिंदे मास्तर बायकुला लाडीकपणे म्हनले
"चंदे जरा हळू की गं, इकतं गार वारं कंडक्टराला नसतं पचत, मरीन की म्या"
पर शिंदेबाई कसल्या ऐकतायत व्हय, तिचं आपलं सुरूच, शेवटी वारं असह्य होऊन शिंदे मास्तर चिडलं अन
"आवर के टवळे!"
असं जोरात वराडलं तशी सपानात आल्याली त्यांचं समदं ऐकणारी बायकू गडपच झाली. इकतं समदं झाल्याव काय मग, शिंदे मास्तराची झोप लगीच उडाली. अन त्यानंतर तेच्या जे ध्यानात आलं त्यानं त्योच उडता उडता राह्यला. शिंदे मास्तराला हिव सपानात नाय खरंखुरं खुद्दच भरलं हुतं, हौदात पडल्या पडल्या मास्तर इचार करू लागला, तेच्यायला वादळ सुटलं का काय, शेड मदीच झोपलो असतो तर बरं. इतकं म्हणूस्तोवर त्याला गप्पकन एक झटका खुब्याच्या हाडाला बसला तवा त्यो अजूनच सर्द झाला, कारन आता त्याचे डोळे उघडे हुते आन त्यांच्यासमोरून झाडाचं शेंडं सरसर पळत होतं, शिंदे मास्तर लैच गोंधळला हुता, यायला ह्ये खुळ्या बोड्याचं निकम मला हौदात निजवून कश्यापाय यष्टी पळवल राव? असा विचार करता करता शिंदे मास्तर कुशीवर वळलं तसं त्याची दारू खाडकन उतरली, कारन त्याच्या शेजारी लांबड्या सापानं येटोळं करावं तसा निजला हुता साक्षात निकम!. आता मातूर शिंदे मास्तर घाबरला, त्यानं हाताच्या घड्याळात पाह्यलं तर पहाटचे पाच वाजले हुते. पारच येरबाडल्यावानी घाबराघूबरा झाल्याला शिंदे मास्तर लगीच भेलकांडत निकमकडं सरकला, त्याला गदागदा हलवून म्हणाला
"आरं ये उठ पटकन, भाड्या तू हिथं उलथलाईस तर ही यष्टी कोण हाकतोय?"
ऍ ऊ ऑ करत निकम जड झालेलं डोकं सावरत उठला अन शिंदेनं पाह्यलेलं समदं ह्याची देही ह्याची डोळा समक्ष पाहून त्याची दातखीळच बसली,
"आ आ आ आ आरं शिं शिं शिं शिंदे हे रे काय आणि भुताटकी?"
गाडी रिकामीच हुती, आन मजेत इंजिन अन सगळी पार्ट मोकळी करीत धावत हुती, काय सुधरनां तवा शिंदे निकमानं उलट्या हाताची बोंब ठोकून कालवा सुरू केला, पर इकत्या रामपारी लोटे घिऊन हागाय जाणारी तुरळक माणसे किंवा अजून बी झोपेत असल्याली कशीबशी मशेरी भाजत बसल्याली म्हातारी माणसे इकतीच काय ती सडकेवर दिसत हुती. बरं यष्टी इकती जोरकस पळत हुती का मारलेली बोंब रस्त्यावर कोणाच्या कानात पडस्तोवर गाडी तडक म्होरं असायची, शेवटी पाच मिनिटे सतत बोंबलून जवा दोघांची बी नरडी सुजून वाईट दुखाय लागली तवा मातूर त्यांनी त्वांड बंद अन डोस्कं चालवणं सुरू केलं.
हौदात उटून बसल्याल्या शिंदे मास्तराला मागच्या कैक वर्षांच्या अनुभवानं आपण कुंडलकडून ताकारीकडं निगालोय इकतं कळलं. त्यानं धडपडत्या निकमाला हात देऊन कसंबसं हौदात बसवलं तवा निकम गळ्यातला रुद्राक्ष उजव्या हातात चेंदून 'ज्योतिबाराया वाचीव' करत हुतं. जोरकस वाहत्या वाऱ्यानं डोळ्यातून पाण्याच्या धारा लागल्यालं शिंदे हौदाच्या फुडल्या भागात घसटत ग्येलं अन फुडं पाहायला लागलं, तसं त्येला ताकारी रेल्वे फाटक दिसलं, सुसरीच्या उघड्या जबड्यावानी उघडं फाटक पाहून त्यो अजूनच चिडचिडला खरा पन लगीच सावरून चक्क मांडी घालून बसला हौदात फुडं, तसाच रेलिंगला धरून त्यो वराडला
"निकम तू पळ मागच्या टोकाव, आता ताकारी यील, रस्ता बाजारातूनच जातूय, बाजार दिसला का मी इकडून बोंबाबोंब करीन, यष्टी फुडं सरकली का मागून तू बोंबल, तिच्या बायली कोनाला तरी गाटाय हवंच नायतर हे काय सुरू हाय त्ये तुज्या माझ्या सरणाव जाऊनच थांबल"
शिंदे मास्तरानं धीर दिला तशी निकम सावरून परत सरपटत हौदाच्या मागल्या बाजूला गेलं अन रेलिंग घट धरून ढुगान आवळून बसलं. ताकारी उपसा प्रकल्पाची भलीमोठी पायपं उजव्या अंगाला टाकून गाडी जवा गावकुसाला लागली तवा ही जोडगोळी तारस्वरात कोकलाय लागली
"ये आरं कोन तरी बगा, बस कोन पळीवतोय, आरं आवर घाला पटकन"
गाव अन बसथांबा जवळ आला तसं काय बोंबलायचं ह्ये भानच इसरून दोघं फक्त जोर जोरात 'ह्यो ह्यो ह्यो ह्यो ह्याक ह्याक ह्याक' करत म्हस हुलल्यावानी आरडायला लागली. शिंदे मास्तराची ही शक्कल कामी आली गाडी बुंग करीत जवा ताकारी स्टँड वरून पुढं पळाली तशी ताकारी स्टँड वर नुकतंच आंचवून चा चा कप हाती घेतल्याल्या मुक्कामी यष्टीचे डायवर गावडे अन म्हैसकर ताडकन उटून उभारले. काय हुतंय हे कळस्तोवर बस फुडं गेलती अन हौदात मागं प्राणपणानं वरडणारा निकम तितका त्यांना दिसला. एकदम काय बोलावे ते कळेना झाल्याव ती दोघं बी ठणाणा बोंबलत यष्टी मागं धावली, यष्टीची ही वरात पाहून रामपारी इस्लामपूरला दूध संघात कॅन टाकून आलेला सदा पोळ बी त्याच्या छोट्या हत्ती मदनं उतरून डोळे शिपुरी इतकाले करून पाहू लागला. बस परत झूमकन गुल, त्वांड फाडून उभा असल्याल्या सदा सावरस्तोवर मागून गावडे, म्हैसकर, त्यांच्या कालव्यानं येरबाडलेला अंडी ब्रेड इकणारा जब्बार मुलाणी , सकाळ सकाळ पायी चालाय निगाल्याला गणा कोतकर अशी अजून चार पाच मंडळी आली अन सदाच्या भवती कालवा माजला, ताकारीतुन भैर पडल्याव दून फाटे फुटत्याती एक उजवीकडला थेट कराड, ह्यो म्हंजी आपल्या यष्टीचा रोजचा रोड आन दुसरा डावीकडं काटकोनात त्यो थेट इस्लामपूरकडं. गाडी इस्लामपूरकडं वळता वळता अंमळ स्लो झाली तशी गावडे म्हैसकरनं हौदाच्या मागून बोंबलत असल्याला रडकुंडीला आल्याला निकम झटक्यात वळखला अन क्षणभर सर्दच झाले. ताबडतोब सदानं गाडी वळीवली अन गावडे म्हैसकर त्यात चडून बसली, जब्या अजून काय करावं न ठरल्यामुळं येड्यागत आ वासलेलं उभंच हुतं.
"काढे गाडी मुलाण्या " म्हणून जवा कोतकर वराडला तवा जब्यानं त्याच्या मागं बांधलेल्या अंडी ब्रेडच्या क्रेट सहित त्याची डिस्कवर वळीवली. ती चौघं गाडी मागं पळाली तसं कोतकरला भान आलं, अन त्यानं ब्याम्बीच्या देटापासून कोकलाय सुरवात क्येली, तवा पाचच मिनिटात अजून 3 गाड्या इस्लामपूरकडं सुटल्या मग मात्र शुद्ध आलेला कोतकर चौकीकडं बुडाला पाय लावून धावत सुटला.
रस्त्याच्या विरुद्ध बाजूनं इस्लामपूरकडून ताकारीचा सब इन्स्पेक्टर शेळके आपल्या तीन हवालदारांसोबत बुलेरोतुन ताकारीकडं येत हुते, तितक्यात बुंग पळणारी रिकामी यष्टी अन तिचं घाबरल्यालं दोन पाशींजर त्यांना दिसलं, इकडं पोलिसांची गाडी पाहून हौदातली दोघं अजूनच जोरात केकाटायला लागली, गाडी कडंला घिऊन काय झालं ह्यावर शेळके इचार करीत असतानाच मागून आल्याला छोटा हत्ती अन डिस्कवर धापा टाकीत आल्या अन गाडी स्लो करूनच
"सायेब कोणतरी यष्टीच पळवल्या" म्हणत धावता आढावा देऊन पसार झाल्या, तशी शेळकेंनी गाडी परत वळीवली अन 'काय बी झालं तरी यष्टी धरायचीच' म्हणत डायवरला गाडी पिदवाया सांगितली. फुडं सिनेस्टाईल पाठलाग सुरूच व्हता. छोटा हत्ती यष्टीओव्हरटेक कराय आलता तितक्यात समोरून येणारा दुदाचा ट्रक पाहून सदानं गाडी परत डावीकडं यष्टी मागं घातली, पण डिस्कवरवर जब्या पाकच पेटलं हुतं, या खुदा म्हणत त्यानं गाडीचा उजवा कान पिरगाळला तशी ती अंडी ब्रेड अन मालक सावरत वरकड जोरात पळाया लागली, म्हणता म्हणता जब्या यष्टीच्या डायवर जवळ पोचला अन साट सत्तरच्या स्पीडनंच गाडीवरील माला संगट तीनताड उडाला, त्याच्या अंगाला थरथर सुटली. कारण मदीच रातीचा उरल्याला कॅन तोंडाला लावत निवांत येक येक घोट शिंदीची दारू कोरीच पित गाडी हाकत हुता कुंडल स्टँडवरला खुळा!!.
"आरं दम खा भडव्या, गाडी कडंला घी" करत आरडणाऱ्या जब्याला पाहून दाढी मिश्यातून मिठ्ठास हसत खुळ्यानं 'यें यें' करीत हात हलविला अन बस फुडं रेटली तसे पार गळपटल्याला जब्या गाडी हळू करून रस्त्याकडंला थांबला अन डोसक्यावरच हात मारून घेतला.
सदानं गाडी बाजूला घिऊन त्याला इचारलं तसं त्यो ततपप करीत फक्त 'कुंडल डायवर खुळा कॅन त्यो पितोय' इतकं बोलला, त्याला तिथच उभं करून सोबतीला म्हैसकराला सोडून सदा अन गावडे फिरून यष्टी मागं सुटलं. मागून आलेल्या शेळके अन पार्टीला मात्र जब्यानं थोडक्यात गोडवा मदी पूर्ण मॅटर सांगितलं तसं येड लागल्यागत शेळके पार्टी फुडं पळाली, मागून आल्याला त्याच्याच ताकारी पोलीस स्टेशन पार्टीला बी म्हैसकरनं तीच टेप वाजीवली तशी ती बी पार्टी सुसाट सुटली,
"कुंडल स्टँड परिसरात वावरनारा येक खुळा अख्खी यष्टीच घिऊन सुटलाय, वरच्या हौदात वाहक अन चालक अडकलेत" ही फ्लॅश तडक सातारा अन सांगली जिल्ह्याच्या प्रत्येक वायरलेस वर झळकली. जवळपास पाच किलोमीटर असली पळापळ झाल्याव शेळकेच्या बुलेरोनं कशीबशी बस गाठली अन फुल सायरन सुरू करून ओव्हरटेक केली, वाजनारे पोलिसांचे पोंगे, लैटं वगैरे पाहून डायवर झाल्याला खुळा बी सटपटला अन एकदाची त्यानं यष्टी शिस्तीत कडंला घिऊन उभी केली, तडक सगळी हवालदार मंडळी अन सब इन्स्पेक्टर शेळके उड्या मारून गाडीजवळ आली, अन शेळके तिरिमिरीत वरडलं,
"खाली उत्तर माकडीच्या, तुझ्या आयचा तुझ्या रांडच्या"
उत्तरादाखल खुळ्यानं निवांत कॅन मदी उरल्याली शेवटली अर्धा येक घोट शिंदी ढोसली अन मजेत डायवरच्या खिडकीतून मुंडकं काडून दाढी मिश्यातून हसत इंस्पेक्टरला म्हनला
'येंsssssss'
तडक येका हवालदारनं वर चडून दार उगडलं अन खुळ्याला थेट खाली खेचून जिमीनच दावली, पाच दहा मिनिटं त्याला यथेच्छ कुदलल्यावर शेळके जरा गार झाला तंवर मागून आल्याल्या ताकारीच्या पोलीस पार्टीनं परत खुळ्याचा खुळखुळा करून टाकला. परत येकदा वायरलेस दुमदुमला त्यो ताकारी पोलीस अन सब इन्स्पेक्टरच्या शेळकेच्या शौर्यगाथेनंच. पोलीस डायवरला यष्टीत बसवून, खुळा-शिंदे-निकम बुलेरोत घालून वरात परत आली ती ताकारी पोलीस स्टेशनला. तिकडून सांगली सातारहुन एसपी अन होमसाहेब फोन वर फोन करून आता शेळकेचे कान खाया लागली. पोलीस स्टेशन मदी खुर्चीत बसल्यालं शेळके, जिमीनीवर बसल्याला खुळा अन चार लोकांनी सावरून पाणी पाजूनही अंगाला कापरं भरल्याली शिंदे निकमाची जोडी, बाकड्याव बसली होती. जब्या, व इतर बगे बाहेर कोंडाळे करून उभारले हुते.
"काय रे भोसडीच्या, यष्टी काय बापाचा माल वाटला व्हय रं भाड्या?"
"यें यें" परत कुदलणे सुरू. असं किमान अर्धा तास चाललं. शेळके त्याला बडवी, त्यो यें यें करी, हसत सुटे, मग शेळके एसपीला फोन वर 'सर ह्ये काय बोलनां आरोपी' म्हणत तिकडून श्या खायी.
शेवटी बऱ्यापैकी सिनियर हवालदार कांबळे म्हणलं ,
" दमा जरा सायब, वैच पानी प्या मी बघतो"
त्यानं प्रेमानं येड्याला पानी पाजलं, जब्याला पिटाळून येक चा अन पाच रूपायचा पार्ले पुडा मागवला अन चा समोर ठिऊन समजुतीच्या सुरात कांबळे बोलला,
"आरं का असल्या पंचायती केल्यास बाबा, सरकार आता तुला जेलात टाकतंय बग"
तशी चा पिऊन दारू जरा उतरल्याल्या खुळ्यानं भोकाड पसरलं अन म्हणाला
"आन मंग आमी कोल्हापूरला आमच्या लाडक्या संगीला भेटाय कसं जायाचं हो सायेब"
"आता आणि ही संगी कोण रं हंडग्या?" सोबत कुदलणे सुरू!.
परत भोकाड, परत त्याला आणिक येक पार्ले पुडा दिउन भोकाड आवरलं अन बोलतां केला तवा कळल्याली हकीकत अशी का खुळ्याला साक्षात त्याच्या भूतपूर्व प्रेयसीनं सपानात यिऊन दृष्टांत दिलता की 'यष्टी चालवत मला भेटाय यी की रं माज्या राज्या" म्हणून हा समदा कारभार, ही सगळी हकीकत कळल्यावर सगळ्यांनी कपाळावर हात मारून घितला.
आता मात्र शेळकेतला पोलीस जागा झाला अन त्यानं शिस्तात शिंदे-निकमला राऊंड मदी घेतलं.
"इतकी घाई झाली वती व्हय रं?"
"क क कसली सायेब?" निकम अजून थरथरतच हुतं अन शिंदे शून्यात नजर लावून बसलं हुतं.
"आरा भोसडीच्यानू, राती मुक्कामाला जाताय तवा यष्टीची चावी इग्निशन मदीच सोडून झोपताय व्हय रं टिऱ्या वर करून आँ?"
शिंदेनं हळूच यकदा निकमकडं पाह्यलं अन एकदा शेळकेकडं पाहून त्यो शांतपणे बोलला
"सायब, यष्टी पाक कंडम बोड्याची हाय, तिला इग्निशनच नाय!"
"ऑ!!! अन मग सुरू कशी करताय रं ?"
" टीरिंगच्या म्होरंच जेवत्या हाताला येक बटन काडून दिलंय वर्कशॉपनं सायब, त्येच दाबून करतो गाडी स्टार्ट" चाचरत निकम बोलला
"आन ह्या खुळ्याकडं दारू कुटून आली रं?"
क्षणात डोळ्याला डोळा लावत शिंदे निकम साळसूदपणे म्हणाले
"काय की बाबा, आमी तर राती अकराला गाडी लावून भाकरी खाल्ली अन उकाड्याला तोडगा म्हणून हौदात पहुडलो".
पुढल्या अर्ध्या तासात शेळकेनं रामपारी आल्याली ही कटकट कशीबशी सांगलीतल्या आपल्या सायबाला जमल तशी समजवून सांगितली, त्याच्याशी काहीतरी बोलला अन वेगानं पुढल्या हालचाली केल्या.
दुसऱ्या दिवशी पुढारीत भारी बातमी आलती
"वेडसर इसमाने पळवली अख्खी बस (वार्ताहर):
सुत्रांकडुन मिळालेल्या माहितीनुसार काल रात्री कुंडल स्टँडला मुक्कामी
असलेली कराड-कुंडल बस, पहाटे पाच वाजता एका मनोरुग्णाने गाडीच्या हौदात
निजलेल्या चालक व वाहकांच्या अपरोक्ष पळवली. खबर मिळताच ताकारी पोलीस
स्टेशनचे उपनिरीक्षक श्री शेळके व त्यांच्या चमूने सिनेस्टाईल पाठलाग करून
संबंधित बस ताकारी पासून ५ किमी अंतरावर बोरगावच्या (बहे) अलीकडे
यशस्वीरित्या अडवली. सुदैवाने सदर मनोरुग्णाने पहाटे ही बस पळवल्यामुळे बस
मध्ये प्रवासी नव्हते, ज्यामुळे एक मोठा अपघात होता होता वाचला. ह्या
संबंधात एसटीचे चालक निकम अन वाहक शिंदे ह्यांचे जाब नोंदवले गेले असून
पुढील तपास श्री शेळके, पोलीस उपनिरीक्षक, ताकारी ह्यांच्या नेतृत्वात सुरू
आहे". सोबत आपली गुणी यष्टी, तिचे तितकेच गुणांचे डायवर कंडक्टर अन
उत्सवमूर्ती खुळ्या संगट ताकारीचे हवालदार अन शेळके ह्यांचा एक पुसट फोटो !
हळूहळू शेळकेंनं केस आवरती घेतली, खुळ्याचं मेडिकल वगैरे करून त्याची रवानगी मिरजेच्या यड्यांच्या इस्पितळातल्या झाली, पाचपंचवीस हजारात शिंदे निकम सहीसलामत बाहेर आलेच , शिवाय प्रसंगावधान राखून शासकीय मालमत्तेचे रक्षण केल्याबद्दल शेळके ते शिंदे सगळ्यांना त्यांच्या त्यांच्या संबंधित खात्यांनी शाल श्रीफळ देऊन सत्कार करीत लायकीनुसार पैसे पुरस्कार स्वरूप वाटले, अर्थातच शिंदे निकमचे बक्षिसाचे पैशे थेट शेळकेकडं मांडवली पोटी गेले तवाच केस थंड झाली. "संबंधित यष्टी" कंडम मदी जाऊन शिंदे निकमच्या हातात परत एक कोल्हापूर आगाराची कंडम मदी काडल्याली दुसरी यष्टी आली.
कराड-कुंडल (मुक्कामी) बस आज बी राती सवा धा ला सुटती, अंबाबाईच्या अन ज्योतिबारायाच्या कृपेनं आज बी गोदाक्का, व्हनमान्या, कुदाले वगैरे नमुने त्याच यष्टीत रोज सुखानं प्रवास करत्यात तवा पुलाखालून कृष्णामाई संथ वाहत असती
भांडण! (लघुकथा)
तांबरल्याल्या डोळ्याचा नाना, गांजाच्या तारंत पडलावता. गावात कुत्रं बी भूकत नवतं, मेल्यागत दुपार हुती ती. कानात नुसतं कुईंssssssss आवाज सुरू हुता.
"हाय का नाना" करत नाग्या नानाच्या घरात आलं , तवा नानानं त्येला फकस्त "हूंssss" करत गोठ्यातल्या आपल्या खाटेकडे बलीवलं.
"कुटं गटाळ्या घालतुस रं भोसडीच्या इकत्या उकाड्याच्या?"
"सहज आलतो आपला नाना गाट घ्याया, म्हणलं बघावं नानासाहेब काय घराकडं लक्ष देत्याती की न्हाई त्ये"
"नीट बोलतो का शिंदळीच्या?" नाना आधीच डोक्यात राख त्यात गांजा वरताण.
"तसं नव्हं, पर आज ४ पिढ्या झाल्या तुम्ही दावा मांडलाय आप्पाबर लवणाच्या रानाचा"
"त्येचं तुला काय रं कावळ्या?"
"नाय नानासाहेब तसं नव्हं, पर आपल्याच प्वारी मागं त्या आप्पाच्या सच्याची बिलामत, सुबतीला त्येची चार दोसदार प्वारं दाताड काडताना दिसत्याती तवा...."
"अस्सं? तिच्या बायली ह्या आप्पाच्या एकदा ह्येचा चेप जिरवायच हवाय...आमच्या लक्ष्मीकडं पाहतोय भाडखाऊ ल्योक त्येचा! दाखिवतोच इंगा"
"भले पैलवान भले"
रागा रागात नाना गांजाच्या नशेतच आप्पाच्या घरा म्होरं पोचलं, अन सणसणीत आवाज घातला.
"आप्पाय, भायर यी भडव्या लै गांडीला दात फुटल्यात व्हय रं तुला न तुझ्या अवलादीला".
"नीट बोलय सुक्काळीच्या, नायतर उशी करून बुकलीन".
पुढं थेट प्रकरण एकमेकांच्या उश्या करून खोका पाडायला सुरुवात होईस्तोवर गाव गुळा झालता, एरवी काय पन करमणूक नसल्याल्या गावात कोणाचीतर जंक्शन मारामारीची भांडणं झाली, का थोडी करमणुकीची सोय असे.
नाना अन आप्पा धुळीत लोळत एकमेकांना घोळसू लागली तशी सगळी माणसे तिथं गोळा झाली, जवळपास गाव रिकामा झाला. नाग्या मातूर तिथून निसटला, कदाचित लैच वाढलेल्या ह्या प्रकरणानंतर आप्पा अन नाना दोघं त्याला वेगवेगळी किंवा एकत्रच धरून बुकलायची शक्यता हुती. इकडं जसं तुजी आय तुजा बा करत दोघं मातीत लोळाय लागली तशी नाग्या पळालंच.
गावाबाहेर येऊन वढ्याला वलांडून हागणदारीच्याबी पलीकडं नाग्या पाक बाभळीच्या बनातच पोचला. धा मिंट अजून चालत त्यो थेट नानाच्याच रानात पोचला, तुऱ्याव आल्याला ऊस तिथं डोलत हुता, फडाला वळसा घालून त्यो मागल्या बाजूला ग्येला अन पाटापाशीच बसकण मारून बसला.
त्याच्या डोळ्याम्होरं कालचा प्रसंग उभारला, यष्टी स्टँडवर आप्पाचा सच्या माजलेल्या वळूगत आपल्या चेल्यांबर उबा हुता. नाग्याला पाहून त्यो उटून बसला, अन त्यानं साद घातली
"अय नाग्याय, पैसं घिताना तर लै कमरांत वाकत हुतास अन परताव्याचा इशय आला का डोस्क वळीवतो व्हय माकडेच्या"
"तसं नव्हं मालक, पैकं परत करायची मुदत हाय के अजून, कच्याला उगा बोल लावताय"
इतकं झाल्यावरच सच्यानं अन त्याच्या दोन मैतरांनी नाग्याला लै हानला हुता.
आज मात्र नाग्याला रागापरीस हसू येत हुतं, परस्पर नानाला बत्ती लावून त्यानं सच्या अन त्येच्या बापाला पानी पाजलं हुतं, उट्टे काडल्याच्या आनंदात हलकं झाल्यालं अंग फडा शेजारच्याच गवताव झोकून नाग्या निवांत पडला.
तेव्हड्यात, शेजारून कायतरी खसफसलं , नाग्यानं सवयी परमान फकस्त कूस बदलली अन हळूच आवाज दिला
"या, या की म्होरं"
"काय आज लै उशीर ?"
"हां जरा गावगाड्याच्या राजकारनात बी लक्ष द्याया लागतंय न काय" लक्ष्मीच्या खांद्यावर हात ठेवत फडात शिरता शिरता नाग्या सहज बोललं......
https://www.maayboli.com/node/66491
बबन्याचं पडसं अन येताळाची यात्रा
सातारा जिल्हा तसा लैच सुबक, एकदम देखना. ह्या जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडं मात्र येगळंच नखरं चालत्याती, लोणंद फलटन मार्गे जावा नाहीतर खालून तासगाव सांगली कडून येवा, अलीकडं फलटन अन वायल्या अंगाव विटा हितच काय ती रया. फुडं सुरू होतो औंधाच्या आई यमाईचा इलाखा, गोंदवलेकर महाराजांच्या रामनामाचा इलाखा. माण, खटाव, दहिवडी, औंध, म्हसवड, असली कितीतरी नामी अन त्याहून मोप कितीतर बिट्टी बिट्टी गावं अन वाड्या इकडं पसरल्याती, त्यातल्या त्यात दहिवडी म्हसवड वगैरे जरा बरी, म्हंजी लग्नात नवरी शेजारी बसल्याल्या करवलीला उगा बोटभर हळद लागतीच तसली. तालुक्याच्या कचेऱ्या अन खुळखुळ आवाज करनाऱ्या रसवंत्यांचा उगा मधाळ वास. बाकी सगळं बोंबाबोंब, औंधाच्या डोंगराव चडून देवळाच्या मागल्या दिंडीतून भायर पडलं का समोर जो निस्ता अडमाप पसरल्याला परिसर दिसतू त्योच ह्यो आमचा लाडका माणदेश. नजर जाईल तिथवर लांबच लांब भकास माळरानं अन नजर थांबल तिथं मातूर तसलेच उघडे बोडके पर आभाळात शिरल्याले सुळके अन डोंगरं. पर मंडळी हितली मानसं लैच हिकमती, गोष्टीवेल्हाळ तरी शूर असली ही मानसे समशेरीला लैच पक्की. आज बी इकडली लै पोरं गावाभायर उगा चुनकळीचा रंग धोंड्यासनी फासून भरती केंद्र सवताच काढत्यात, सवताच खपत्यात अन मिलिटरीत जात्यात. पर समदी काय लष्करात जात नाईत. मागं उरल्याली मानसं उगा उंदीरमुत्या पाऊस, मोप ऊन अन चिक्कार बोचरी थंडी घेऊन तसल्याच बोचऱ्या जिभनं इकडं आपल्याच मस्तीत जगत्याती, शिकरचा महादेव, औंधाची यमाई पूजत्याती अन कायतर प्रताप करत असत्याती.
अश्याच आमच्या बारक्या वाडीत एक राहत असे हिंदुराव. हिंदुराव मोठा हिकमती मानुस, कदी दहिवडीच्या आटवडी बाजारात बोकडं इकावीत, तर कदीमदी फलटनला कोणाच्यातर डाळिंबाच्या बागत रोजंदारीवर जावे, कदी कोनाला तर दहिवडीच्या मामलेदार कचेरीत अडकल्यालं काम काडून देऊन चार पैकं करावं, तर कदी माळावर भिरभिरणाऱ्या मेंढरांच्या लोकरीची भरड घोंगडी, जेनं, वगैरे धनगराच्या माणसांकडून घेऊन सातारला जाऊन इकून यावं. असले सतरा उद्योग त्यो करीत असे. उरल्याल्या येळात उगा घरची म्हनून बारक्या जिमिनीच्या तुकड्यात खपत असे. एकंदरीत हिंदुराव खाऊनपिऊन सुखी मानुस. नाद म्हनावा असा कायपन छंद त्याला नव्हता. हिंदुरावाला साथ हुती कौसल्येची. अख्खी वाडी तिला कौसा मावशी म्हणीत असे. कौसा मावशी आमच्या वाडीच्या थोडं दूर असल्याल्या दुसऱ्या वाडीची पोरगी हुती.
ह्या दोघासनी सणसणीत गरगरीत गब्दूल्ल असल्यालं एक बिलंदर प्वारगं हुतं. त्याच्या त्या सणसणीतपनाला ध्यानात ठिऊन हिंदुरावच्याच कुळकजाईला दिलेल्या भैणीनं त्याचं नावं ठिवलं हुतं 'बबन'. बबन्या म्हंजी पुऱ्या वाडीचं लाडकं प्वार, अडीच पावणेतीनचं ते सणसणीत पोरगं. कदी कुटल्या म्हातारीच्या उंबऱ्यावर बसावं अन म्हातारीनं त्येला मुटभर वल्या भुईमुगाच्या श्यांगा सुलून द्याव्यात, कदी कुनाच्या घरी भाकरी अन काकवी खावी. कदी कुनी त्याला उगाच उचलून गावभर फिरवून आनावं, असलं त्ये लोभस, सणसणीत, गरगरीत असं हिंदुरावचं कार्ट हुतं.
तर असे ह्ये आमचे सुखी जीवनाचा अंगरखा घावलेलं हिंदुराव आज लैच खुशीत हुते. घरी कौसा मावशीनं खास कोंबड्याचा बेत घातला हुता, दाराम्होरं आजवर दाणे टिपून चांगल्या दीड किलोच्या झालेल्या कोंबड्याचा आज रसा हुनार हुता. मावळती अदुगरच मुलाणी येऊन नीट कोंबडं सोलून ग्येला हुता. हिंदुरावांनी ठेवनीतला सदरा लग्नात केल्याली प्यांट अन टोपीचा बेत केलता. बबनराव त्यांच्या कडंवर झुलत घुमत हुते, मदीच सुर्रर्रर्रर्र करून श्याम्बुड वढीत हुते. आज कौसा मावशीचा भाऊ प्रशांत पावना म्हनून यायचं हुतं. काळासावळा तरी तरतरीत, पावने सा फूट पन शिडशिडीत, अन बराच अबोल असनारा पश्या मिलिटरीत हुता. मेव्हना मिलिटरीत आसल्याचा हिंदुरावाला बी अभिमानच हुता. काही साल मागं पोरगेलेस पश्या जवा ट्रेनिंगला गेलतं तवा त्यो 'पश्या' हुता, पर आता मातूर लान्स नाईक प्रशांत माने गावी सुटीवर अल्ते. हिंदुरावाला पश्या घराकडं आला की लैच झ्याक पर्वणी घावत असे. येकतर गावोगावचे किस्से, पलटणीच्या कारवाया वगैरे सुरस गुष्टी जेवणं झाल्याव गावच्या पाराव बसून ऐकने अन नंतर त्या भांडवलाव पंधरा दिस मिश्या पिळीत फुकाटचा तंबाकू गिळत गावभर हिंडायचा कार्यक्रम हिंदुरावला लैच ग्वाड वाटत असे, अन दुसरं म्हंजी दारू!. एरवी हिंदुराव माळकरी नसला अन पैलवान असला तरी मनात यील तवा कोंबडं पाडनं काय त्येला जमत नसे. दारू हिंदुरावाला वर्ज्य नसली तरी त्यो कदीमदी दहिवडीला गेल्यावरच घाबरत उगा एखादच टाक ढोशीत असे. पर प्रशांत आला का मामला एकदम भारी जमत असे. हिंदुरावच्या घरी कालवा कराय ज्यादा माणसे गोळा हुत नसत. प्रशांतची आक्की म्हंजी आपली मावशी भाऊ येयाचा म्हंजी झाक कायतर वशाट करीत असे. हा कार्यक्रम अगदीच उत्तम व्हाया मुख्य कारन म्हंजी प्रशांतराव आणीत ती कॅन्टीनची विलायती दारू.
आज बी सगळी आरास नीट जमली हुती. वाडीचं सरपंच पांडूतात्या, गावातलंच पर पुन्यात नुकरी करणारं जाधवाचं मुक्या, प्रशांत अन हिंदुराव अशी चांडाळ चौकडी फिक्स असे, तशी आज बी जमून बसली हुती. हिंदुरावच्या वसरीत, तरटाच्या अथरुणावर मंडळी जमून बसली हुती, मदी यका पितळीत शेंगदानं, हिरव्या मिरच्या, मीट, उकडीवल्याली अंडी असा ऐवज हारीनं मांडून ठिवला हुता. पहिला रौण्ड संपूस्तोवर कौसा मावशीनं मस्त कोंबड्याचं सुकं म्होरं आणून ठिवलं हुतं. प्रशांतरावांचे किश्शे जोरदार सुरू हुते, बबन्या मात्र आज बाच्या आनंदात बिबं कालवल्यागत किरकिर करीत हुतं. सकाळधरून हिंदुरावबर गावभर हिंडनं, परत रोजची शिरस्त्यापरमानं असल्याली मस्ती. आदीच झाल्यालं पडसं मिळून बबन्याची किरकिर सुरू हुती. कौसा मावशी मदीच येकदा तितकी,
"प्वारगं किरकिर करतंय अन तुमी बसा फुकाटची ढोशीत, माझा मेलीचा जलमच चुली फुकन्यात जाणार" अशी धुसफूसून ग्येली, तवा बाटली उचलून हिंदुरावनं सगळ्यांना आवरतं घेतलं अन पार्टीचा रोख कोंबड्याकडं वळला, ह्या मागं हिंदुरावचा उरल्याली उगा घोटभर दारू बी पुरवून पुरवून दुसऱ्या दिशी प्यायचा मानस हुता. सगळी झाकपाक झाली तशी बबन्याकडं हिंदुराव अन प्रशांतच लक्ष ग्येलं. चोंदल्यालं नाक, नाकपुड्यात भरल्यालं हिरवं शेम्बुड अन त्रासिक त्वांड घिऊन त्ये कार्ट किरकिर किरकिर करीत हुतं. कौसा मावशी त्याच्या किरकिरीनं घायकुतीला येऊन काय करावं हे न समजून डोईला हात लावून बसली हुती.
"ऐकताय न वं, पावनं रातीचं माघार तिकडल्या वाडीला जायचं म्हणत्याती, जरा बोला की भावा सांगट".
"दम की रं प्रशांत, रातीचं आणि कश्याला कडमडायला जातूस बाबा घराकडं, हितचं झोप सकाळ उटून जा की घरला".
"नग आक्काय, उगवतीकडं येरवाळी जायचं हाय जरा बिदालला तात्या बर, उशीर झाला तर परत त्यो कालवा करल".
"बग बाबा, तुला आणि काय सांगाय, आधी ह्ये कार्ट रगात पितंय माजं, ओ जरा बगा की हे ध्यान".
हिंदुरावांनी लगोलग पोरगं उचलून घेतलं तसं आधीच डोस्क भणाणलेलं बबन्या बापाच्या तोंडाला येणाऱ्या रमच्या वासानं अजूनच भंजळलं अन जोरात बोंबलू लागलं. तशी हिंदुरावांनी प्वारगं खाली सोडून दिलं.
"अक्के, पोरग्याला आज झालंय तरी काय गे?" प्रशांत.
"काय की बाबा दिसभर हुंदडत बसतंय, गावभर हिंडतंय अन रातीच्या तंगड्या दुकाय लागल्या की असं बोंबलत बसतंय" कौसा मावशी त्रासून बोलली.
"हात पाय जरा दाब त्याचे , औषध हाय का काय घरात? जरा काय घरगुती उपाय सांगू का एक दोन" प्रशांत बोललं तवा हिंदुराव बाहेर सरपंचाबर ईडा मळत हुतं.
"सांग की , ह्यो झोपला का मला कोरभर भाकरी तरी गिळाय मिळल बाबा" आधीच पेंगुळल्याली मावशी म्हणाली.
प्रशांत थोड्या येळानं तिचा निरोप घिऊन भायर पळाला, तवा बबन्या घरात बोंबलून योट घालीत हुता, अन सवयी परमानं कौशेनं त्याला धरून बुकलला असन्याच्या शक्यतेनं हिंदुरावानं गुमान तम्बाकूच्या गुळणीसंग ध्यान लावाय सुरवात केलती. निरोप काय लगीच घ्यायचा संबंध नव्हताच. निवांत थोडा येळ तंबाकूचे बार भरणे गुळण्या धरून एकमेकांची थोबाडं पात बसने , मग भिरभिरणारे पतंग सावरत उगाच पुढली पार्टी लवकरच वगैरे वायदे मग प्रशांतला निरोप देने वगैरे संगीत कार्यक्रम आटपून हिंदुराव निवांत आत आले तंवर वाकळ अंथरून बिछाना तयार करून कौसा मावशी झोपायच्या तयारीला लागली हुती. तिने बबन्याला उचलून परसात नेलं त्याची चड्डी खाली वडून सुsssss आवाज करत बबन्याला मुतवलं. त्याचं नाक हाती धरून शिस्तीत पोरगं कळवळून जाईस्तोवर त्ये पिळलं अन त्याला घिऊन आत आली तवा हिंदुराव पेंगुळले हुते.
स्वयपाक घर अन बाहेरच्या खुली मधोमध असल्याल्या बारक्या माजघरात दोघं पहुडली, मदी बबन पडला अन पाचव्या मिनिटाला हिंदुराव पडी मारून मोकळे झाले. कौसा मावशी पन जवळपास झोपेत घसराय सुरवात झालती तवा सवयी परमानं ती कुशीवर वळली अन बबनच्या अंगाव हात ठेवला तसा तिचा हात दानकन भुईवरच आदळला. फटक्याने मावशीच्या चुड्यातली यक बांगडी कट्टकन वाडली तशी मावशी उटूनच बसली. समोरच दोगांच्या मदोमद बबन्या एकटंच हलकं हलकं हसत मजेत फतकल मारून बसलं होतं.
"आरं झोप की मुडद्या का रगात प्याय लागलाईस?" कौसा मावशी चिडून वरडली तशी बबन्यानं 'ये आय' म्हणून टाळी वाजीवली अन तडक उटून वाकळ गुधडी अन मधेच पसरल्याला सवताचा बा तुडवतच भायर धाव घितली.
"तुझ्यायला तुज्या शिंदळीच्या" म्हणत हिंदुराव उटला अन एकंदरीत मामला पाहून चाटच पडला. बबनराव मस्तीत दोन्ही हात हवेत उडवीत घरभर धावत हुते, कौसा मावशी त्याला श्या घालत हुती अन चिडली हुती, रात्रीचा कालवा करायची हुक्की आल्याल्या बबन्याला ठोकून निजवावे ह्या बेतानं स्वतःला कसाबसा सावरत त्यानं बबनला धराय हात पुढं केला तशी त्ये कार्ट.....
"आप्पाsssss, माला पकला के ह्य बगा मी तुतं हाय" म्हणत हिंदुरावाला गुंगारा देऊन थ्येट रांधवड्यातच उलथलं.
आता मात्र मावशी अन हिंदुराव लैच बिथरले,कारण हिंदुरावाची पार्टीच्या सुखापोटी आल्याली झोप फळत नवती अन मावशी दिसभर मरमर करून चिरडीला आलती. त्यात हे प्वारगं असलं काय तर कराय लागलं म्हंजी कोणती पन आईबाप कावत्यालच की.
रांधवड्यात चुलखंडाला काटकोनात असल्याल्या डबं ठिवायच्या फळीबुडी बबन्या मोकाट खिदळत जागेवरच उड्या मारत हुतं. कौसा मावशी त्याला दनकायच्या बेतानं बेफाम फुडं ग्येली तशी हिंदुराव बी आपलं इमान सावरत दून पावलं मागचं हुतं. मावशी फुल स्पीडनं पोचाय, अन ह्ये आवली कार्ट तितुन सरकाय येकच गाट पडली तशी मावशी सरळ फळीला आदाराला दिल्याल्या लाकडी डांबाला थ्येट धडकली अन सगळं डबं बदाबदा खाली आलं. त्यातलं नेमकं ढिल्या झाकनाचा ज्वारीच्या पिटाचा मोटा डबा उचकटून पडला त्यो थेट हिंदुरावच्या बोडक्यावरच. आधीच चार टाक लावल्यालं, पोटात कोंबडी खुडूक बसवल्यालं, तंबाकुची कमअस्सल झिंग अजून असल्यालं हिंदुराव डोसक्याव पडल्याल्या पांढऱ्या पिटामुळं पाक जत्रांतल्या सोंगावानी दिसाय लागलं हुतं. इकडं सुसाट सुटल्यालं बबन्या धडकलं त्ये परसदाराला. तीनचार टाक दारू ढोसून राती मुताय लागली तर सोय बरी असावी म्हणून हिंदुरावानं त्ये नुसतं लोटून घ्यातल्यालं. बबन्या बारकं असलं तरी अंगानं थोर असल्यामुळं थ्येट त्ये दून पाटांचं दार यका धडकेतच उगडून परसदारी पळालं तशी अंदारात प्वारगं शिरल्याचं पाहून हिंदुराव अन मावशी घरबीर इसरून भायर धावलं.
हिंदुरावांचं घर तसं गावाच्या मदीच हुतं अन बरोबर चौकुनी आवारात हुतं अशी त्यांच्या आळीत ४ घरं, मागल्या आळीतली चार घरं बी अशीच ह्या घरांच्या बुडाला बुड लावून, मदी फक्त यक बारकी नाली हुती, नाली म्हंजी काय बांधल्याली नाय तर गटारीचा पाट हुता साधा. हिंदुरावच्या घरामागं लगतच रामा खरातचं घर हुतं.
बबन्या सुसाट सुटलं तसं दाणादाण करत थ्येट गटारीतच उतरलं अन त्या गारेगार राडीत पालथंच पडलं. तवा गटारीतच पहुडलेलं एक डुकरांचं खिलार दचकून कुईंsssss आवाज करीत राड तुडवत विरुद्ध दिशेला पळालं. बबन पडल्यामुळं डुकरं फुटली, त्या अदुगर ह्या समद्या प्रतापाची खबर नसल्याला रामा खरातचा म्हातारा परसदारी मुताय आलता, मधुमेह जडल्यामुळं म्हातारं असंच रातीत अदमासे चार पाच येळ उटत असे. डुकरं वरडली अन पांगली तशी म्हातारा थोडा दचकला खरा पर आपला नेमापरमानं धुतर सावरत उकिडवं मुतत बसला, इकत्यात काळ्याशार राडीनं भरल्यालं बबन्या डुकराच्या हल्यावानीच दौडत आलं त्ये थ्येट उकिडवं बसल्याल्या म्हाताऱ्या म्होरंच, अदुगर हल्या समजून 'ह्याट ह्याट हुर्रर्रर्रर्र हुर्रर्रर्र' करणारं म्हातारं धावत आपल्याकडं येणारं त्ये प्रकरन पाहून पारच गळपटलं अन मागच्या मागं पाटीव पडून तंगड्या हवेतच झाडीत
"आयोव रामाय, आयोव रामाय, खोकाड आलंय बग , रामाssss" करीत आरडू लागलं तशी मागून आल्यालं हिंदुराव दुसरा झटका द्यायला फुडं दत्त.
धावून दम लागल्यालं पिटानं पांढरंफेक पडल्यालं हिंदुराव फुसफूस करत म्हाताऱ्या जवळ जाया लागलं तसं म्हातारं अजूनच केविलवानं केकाटाय लागलं, तशी म्हाताऱ्याच्या नादाला न लागता त्यो परत पोरामागं सुटला. घरातून रामा भायर धावत आलं तंवर म्हातारं लैच गलपटलं हुतं.
"नाना नाना काय झालं हो, आरं या नाना पडल्यातीssss" करत रामानं बोंब ठोकली, थोडं पानी पाजून म्हातारं ताळ्यावर आलं तशी बोलाय लागलं
"आर लकांनु गावात काय चाललंय काय नाय काय तुम्हासनी पत्या नस्तुय, मी लका असा मुतत बसल्यालो तशी म्होरं कायतर खासफसलं, मला वाटलं असल राडीतल्या डुकरांचा हल्या, पर आलं की तेचायला डूरकत थ्येट माझ्याव, दून पायाव हुतं, तेचायला असलं कायतर पुऱ्या जिनगानीत पायलं नवतं, परत आनी त्ये कमी पडलं का काय पांडुरंग जाने तिच्यायला येताळच अल्ता फुसफूसत माझ्या म्होरं अक्षी पांढरा पांढरा पालीवानी, मला कायतर बोलत आलं तशी म्या पाकच सटपटलो इकडं गेलं बगा, चव्हाण अप्पांच्या घराकडं, तुमाला सांगतु ज्वानीत अस्तू तर पाक मुंडीच मुरगळुन टाकला असता येताळ, पर आता मला काय मधुमेह हाय, डोळ्याला दिसत नाय"
आता म्हातारं परत जूनं कायतर काडून पिडणार हे पाहताच बघ्यातलं एक श्यानं वरडलं 'काट्या कोयते काडा रं भाड्यानु, बघुयातच कोनाचा येताळ हाय त्ये' एव्हाना बबन्या अन त्याच्या पाटीमागं लागल्यालं हिंदुराव पाक फुडं पोचलं हुतं, बबन्या एरवी बोदलं हुतं पर आज तिच्यायला लैच फाष्ट पळत हुतं. त्याच्यामागं घामेघुम झाल्याला हिंदुराव वैच दमसास भरावा म्हनून उभारलं तर पलीकडल्या गल्लीतून आल्याली चारपाच कलुंगी कुत्री भुकून भुकून त्याच्या मागं कालवा कराय लागली. तशी हिंदुराव दुप्पट जोरात पळालं. कुत्री कोकलताना ऐकून रामाच्या घरला गोळा झाल्याली समदी मानसं त्या दिशेनं काट्या कोयतं घिऊन सुटली, ती दोन गल्या पार करून तिसऱ्या गल्लीत पुचली तवा येताळ , हल्या काय बी सापडलं नाय पर, यदु काशीदच्या घरात कोंबडं उचलाय आल्यालं मुलाण्याचं पोरगं ममद्या मात्र पाकच सटारलं, आपन गावात करीत असल्याली कोंबड्यांची चुरी गावकऱ्यांना कळली अश्या भीतीनं ममद्यानं गोणपाट घालून जेर केलेला काशीदच्या कोंबड्याला मोकळं सोडलं तशी त्या कोंबड्यानं खच्चून बांग मारली, आता मातूर गर्भगळीत झाल्याला ममद्या धावत सुटला त्ये थ्येट गर्दीकडंच, तशी गर्दी थांबली, चेक्सची लुंगी, वर झब्बा अन घामानं लडबडलेला ममद्या पाहून काय त्ये समजल्याल्या कोळ्याच्या सागऱ्यानं ममद्याला विचारलं
'तू आणि कुटं बोंबलत हिंडत हुता रं ममद्या आयघाल्या?'
"कुटं काय, उकाडा लै व्हय लागला तशी वारं खाया सुटलोवतो तंवर तुम्ही दिसला तशी आलो की धावत".
अर्थात आत्ता पांढरा येताळ अन दून पायावर असल्याला हल्या इकतंच काय ते महत्वाचं हुतं. सागऱ्याचं ममद्याव आंबट झाल्यालं त्वांड बी कोनाला बगायचं नव्हतं. गर्दीच्या धाकानं म्हना का जीव वाचल्याच्या आनंदात आता ममद्या बी लुंगी गुडग्यापात्तर चडवून गर्दीबर धावत सुटला.
धा पाच माणसांची गर्दी कुत्र्यांचा हाकारा जोखत बेफाम धावत हुती. मानसं अंदारात कडमडत हुती, थकल्याली मानसं मदीच 'तंबाकू ब्रेक' घिऊन समाजकार्यातून सुटी घीत हुती, मागून आल्याल्या मानसांना उगा सगळं समजावत हुती, आजच्या राती वाडीला काय सुटीच नव्हती.
'जानू आपन मुंबायला जायाचं फिक्स हाय ना' थोडं फुडं रस्त्याच्या कडंला उभारून सच्या गौरेला इचारत हुता.
"ईश्श्श कायतरी बगा तुमचं सचिन" म्हणत गौरी मुरकत हुती, तंवर म्होरनं येणारं राडीतला बबन्या त्यांना दिसून फुडं जाईस्तोवर मागून हिंदुराव धावत आलं, त्याला पाहून गौरी आपन राती निजानीज झाल्याव छपून आपल्या मजनूला भेटाय आल्याचं इसरून ठणाणा बोंबलत सुटली. सच्या दातखीळ बसल्यागत जागीच थरथरत हुता, मिनिटातच गर्दी तिथं पोचली तशी गर्दीतून म्होरं आल्याला गौरीचा बा वराडला
'तू हिथं ह्या वक्ताला काय करतीयेस ग टवळे??'
तशी उलट्या हाताची डबल ठणाणा बोंब ठुकत गौरी राडाय लागली,
'नानाव, तुमी घरा बाहेर पडला तशी काळजी वाटली तुमाला अदुगर गाटायचं म्हनून मी आपली धावत भीमा मावशीच्या परसातून इकडं याय निगाली तर ह्या मवाल्यानं माजा हात धरला हो नानाsssss"
बापलेकीचा तमाशा बगाय कुनी उरलंच नव्हतं गर्दी कधीच म्होरं पळाली हुती. सच्याला दोन गुच्च्या लगावून जवा गौरीचा बा तिला झिंज्या धरून थोबाडीत हाणत घरी नेत हुता तवा गर्दीची वरात गावच्या तिकटी जवळ पोचली हुती. तिकटीच्या बरुबर मदीच भलं थोरलं वडाचं झाड त्येला पार वगैरे हुतं, पाराव राती बसून गप्पा करायचा शिरस्ता असल्याली चार पाच पोरं तिथं गप्पा छाटीत बसल्याली हुती. शेरेकराचा इक्या नेमकं भुताची गोष्टच सांगत हुता. इक्या नेमकं जवा
"अन मंग ती हडळ हिरोला पकडती....."
अश्या वाक्यावर पोचलं हुतं, नेमकं तवाच बबन्या अन त्याच्या जवळ पोचलेल्या हिंदुरावानं गप्पकन त्या कोंडाळ्याच्या मदीच उडी घितली. श्वास रोखुन मांड्या घालून, उकिडवी, उरफाटी, सुरफाटी बसल्याली प्वारं हडळीची एन्ट्री ऐकस्तोवरच एकदम असली बिलामत पुढ्यात आल्याली पाहून, पोळं फुटावं तशी पांगली. कोणी मागच्या मागं, कोणी चपला सोडून कोणी सायकल अन बॅटरी सोडून कोणी सदरा सोडून सड्यानंच भासभास पांगली. मागून धावत आल्याली माणसे पाहून काय कशाची कल्पना काय कशाशी संबंध नसल्याली पाराव थरथरत उबी दोन तीन पोरं बी थोडं सुरक्षित वाटल्यामुळं गर्दी बर पळू लागली. अंतर कमी होऊ लागलं तशी मानसं अजून चेकाळली. शेवटी गुमान धावत असल्याला बबन्या, दारूची नशा उतरून डोस्कं ठणकत असल्याला हिंदुराव दोघंही सरपंचाच्या वाड्यात शिरलं तशी उकाड्याला कट्टाळून बाहेर गोठ्याजवळ बसल्याली सरपंचाची माणसं , मंडळी वगैरे चित्कारून उटली तशी भासभास गर्दी बी वाड्यात शिरली, ती पाहून बावचळलेली गुरं दाव्याला हिसड मारून हंबरु लागली. येकच कालवा उटला, पर मदीच
"ये थांबा ये मेल्यानु" अश्या खणखणीत आरोळीने बंद बी पडला. गर्दी मागून वाट काडत अर्ध्या वाटांतून सरपंचाची मदत मागाय आल्याली कौसा मावशी पुढं यिऊन मागची वीस पंचवीस मिनिटं चालल्याला पाठशीवणीचा ख्याळ यकदाचा बंद पडला. तवा बबन्या भोकाड पसरून रडत हुता, अन दुखरं डोस्कं धरून हिंदुराव पायरीवर बसलं हुतं. शेवटी सरपंच पांडू तात्या आलं, त्ये बी हिंदुरावच्याच पार्टीत पिऊनच हुतं, तिथंच कायतर थातुरमातुर बोलून सरपंचांनी सगळ्यांना पांगवलं, एरवी बबन लै मस्तीखोर हुतं पर आज रातीचं अंदारात टिरी न फाटता इकतं कसं पळालं ह्ये कोडं मात्र उलगडत नव्हतं, रात बी लै झालती, सरपंचाच्याच आडातून पाणी शेंदून कौसा मावशीनं बबन्या खसाखसा धुतला, दोन बारड्या हिंदुराव वर बी वतल्या. सरपंचाच्या मंडळीनं केल्याला वैच चा पिऊन तिघं घराकडं निगाली तवा बबन्या कौसा मावशीच्या खांद्याव गाड झोपलं हुतं.
वाडीत झाल्याली सगळी कथा पसराय काय येळ लागणार नव्हताच. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच बिदालला जायचा बेत रहित करून प्रशांत थ्येट हिंदुरावकडं पोचला. सगळं कसं बेताबेतानंच सुरू हुतं. चा पिऊन गपगार पडल्यालं हिंदुराव दुखरे पाय धरून गुडघ्यात मान घालून वसरीत बसलं हुतं, त्येच्या पलीकडं प्रशांत बसलं हुतं.
"दाजी, लै दुक्त्याती व्हय पाय? आना जरा चेपतो, रम हाय का कालची जरा पायाला चूळतो".
"नाईक, ती पेयाची का चोळायची हो, जाऊं द्ये हुतंय समदं नीट".
"नाय नाय तसं नाय दमा जरा तुम्ही, आक्केssss कालची उरल्याली बाटली आन वैच".
"आता आनी ही कुटली बाटली ती संपली की कालच"
मावशीच्या ह्या एका वाक्यानंच सगळा खुलासा झाला अन बॉम्ब पडल्यावानी ती तिघंही गारच पडली.
राती किरकिर करणाऱ्या बबन्याला निजवायला जवा त्रास सुरू हुता, तवा हिंदुराव सरपंच अन मुक्याबर भायर उभं हुतं इकडं प्रशांतनं अक्काला बबनच्या पडश्याव नामी इलाज सांगितला, त्यो म्हनला हुता
"अक्के, दाजींची बाटली उरल्या बग बुडाकडं थोडी, एक पाव फुलपात्र पानी उन कर त्येच्यात चार चमचं रम घाल अन प्वाराला पाजून टाक, उगवतीपात्तर पडसं म्वाकळं हुतंय, शिवाय प्वारगं राती निवांत झोपल त्ये एक हायच".
झोपेत असल्याल्या कौसा मावशीनं हे समदं पुरं इपरित ऐकलं, बाहेर हिंदुराव अन इतर तिघं तम्बाकूच्या गुळण्या धरून एकमेकांकडं टकामका पाहत बसलं हुतं.
हिकडं मात्र मावशीनं हिंदुरावांच्या कापडाच्या फडताळात ठिवलेली बाटली खसकन वडून पाव फुलपात्र दारुच भरून त्यात चार चमचं ऊन पानी घालून नाक दाबून बबन्याला पाजली . बबनरावांनी रात्री लावलेला शेवटला बारका टाक त्यानला इपरित मजा अन इतर लोकांला सजा देऊन गेलता.
तांबरल्याल्या डूळ्यानं हिंदुराव प्रशांत अन कौसा मावशीकडं आळीपाळीने बघत नुसतं राग गिळत बसल्यालं हुतं. कौसा मावशीला पुरा खुलासा झाला तवा तिनं अदुगर नवऱ्याला अन भावाला मरमर श्या घातल्या वर सज्जड दम भरला,
"पश्या, कारभारी, परत जर का असलं हे वंगाळ मुत घिऊन माझ्या उंबऱ्याव दिसलात तर चुलीतलं जळतं लाकूडच घालीन दोगांच्याबी टकुऱ्यात".
हल्ली, गावात ग्येलं का हिंदुराव एकतर सांजच्याला एकतारी घिऊन देवळात तरी उभं दिसत्यात किंवा पाराव निवांत बसल्यालं दिसत्यात, कोनी जर त्यानला दारूबिरु पिऊ वगैरे काय म्हनला तर मिठ्ठास हसत हिंदुराव गळ्यातली तुळशीमाळ काडून दावत्याती अन उसासं सोडून म्हणत्यात,
"माळ घातल्यापासनं समदं सोडलं बगा पावनं, रामकृष्ण हरी!".
मिशीनीची चोरी
रामा खरात जवा बाळू सुताराच्या घरी पोचला, तवा बाळ्या तोंडात तंबाखूची गुळणी धरून उकिडवं बसून पायात दाबल्याल्या दगडावर घासून रंध्याच्या पात्याला धार काढत बसलं हुतं. आजूबाजूला कोंबड्यांचा कलकलाट अन मदीच गुळणीमुळं त्वांडाचा चंबू करून बसल्यालं बाळ्या मजेदार दिसत हुतं. दुनी पाय प्वाटाशी घिऊन बसनं त्येला काय साधत नव्हतं, कारण मुदलातलं डेऱ्यावानी असनारं त्याचं गरगरीत प्वाट मजबूत दिसत हुतं. एकंदरीतच घायकुतीला आलेलं बाळ्या जवा पुढं वाकून रंध्याच्या पात्यावर जोर मारी त्यावेळी त्याचं मागं खोवलेलं धुतर मजेदार फुगा होऊन वरखाली होई. बाळ्या सवताच एखाद गरगरीत पांढऱ्या कोंबड्यावानी आसमंतात मिसळून गेलंवतं.
"हायती का बाळासाह्यबssss" करत रामा जवा आत शिरला तवा बाळ्याला एकदम बरं वाटलं, अन त्यो गडबडीत गुळणी थुकून,
"ऑ, कोन त्ये, रामभाऊ व्हय, या या या या" करत गप्पकन ढुगान टेकत खाली बसला.
"काय जनू लैच काम सुरुये बाळ्याव?"
"अन लगा, कामं यीतील तवा हत्यारं कामाची नकु व्हय"
"त्ये बी हायच म्हना" असं म्हणत रामानं बाळूप्रमाणेच बुड टेकलं तसं पडत्या बुडाची आज्ञा शिरसावंद्य मानून बाळ्यानं घराकडं त्वांड वेंगाडून दून च्या सांगितले.
"फकस्त हत्यारे धारदार करूनश्यान काय हुतंय बाळू" डोईवरची तिरकी टोपी अजूनच तिरकी करत एक डोळा कावळ्यागत बारीक केलेला रामा बोलला "जरा कायतरी गावगाड्याकडं बी लक्ष असू दे".
"बोंबलभिकं गाव आपलं, हितं आणि काय चिचुके हायती" बाळ्या करवादलं
"अन लगा, तुला काय ठावकीच नाय व्हय रं मर्दा?" असं रामा म्हणस्तूवर च्या आला तशी सबंध कोप एकदमच शिपुरीत उपडा करत फूरफुर करीत रामानं सांगितल्याली गुष्ट लैच सरस हुती. शब्दाला अदमासे दूनयेळा झालेली फूरफुर वजा करता बाळ्याला कळलं की गावात नवीनच उघडलेल्या ब्यांक शाखंच्या आवारात आज एक मजेदार मिशीन लावणार हायती. ही मिशीन म्हणं बाईच्या आवाजात बोलून वाटल तितकं पैकं वकती, एकंदरीत लैच जोरदार कार्यक्रम सुरू हुता म्हणायचे गावात. च्या पिणे संपेस्तोवरच बाळूला ही मिशीन पाहायची अनावर इच्छा झालती. त्यानं कपबश्या आत नेऊन सोडल्या खसाखसा तंबाकू मळून रामाला एक चिमूट देऊन एक स्वतःच्या त्वांडात सुडली, अन पायताण अडकवून बिगीबिगी गावच्या तिठ्याकडं रामाबर सुटला.
तिठ्यावर अर्थातच भाऊगर्दी उसळल्याली हुती. गावभरातली पोरेटोरे, टगी, खट म्हातारी, पुढारीपणाची हौस असलेले सोदे समदी तिथं उलथली हुती. पाक धुरळा झालता, अन त्या धुरळ्याच्या मद्यभागी एक म्हैशीची पेंड ठिवायच्या बारक्या खुली इतकी इमारत हुती अन तिच्या काचेच्या दारातुन डोकावून पाहायची समद्यासनी आस लागली होती, धक्काबुक्की करत दारास्तवर पोचल्याल्या रामा अन बाळूला आत उभं असलेलं एक शर्ट पॅन्ट मधलं पात्र अन कुर्रेबाज फेटा बांधलेलं सरपंच तितकं दिसलं. आता सरपंच आत असताना आत शिरायचा भोचकपणा काय रामा अन बाळूला मानवंना. तशी ते आपले तिथंच घुटमळत उभारले.
आतमदी सरपंचाला बी कशाचं काय कळायचा संबंध नव्हता, पर उगा सरपंच म्हणून वट माराय त्यो बी शर्ट पॅन्टला कायबाय ईचारून जेरीस आणत हुता.
"तसं नव्हं पर हेच्यात पैकं येतंय कुठून?"
"कॅपसिटीनुसार प्रिलोडेड असते स्पेसिफाईड डीनोमिनेशन करन्सी"
"हां हां हां हां, असं असतंय व्हय, मग साधतंय बेसच" सरपंच उगा अकलेचा कांदा सोलत बोललं, परत त्वांड उघडून विचारतं झालं
"उगा आपली चौकशी म्हणून ईचारतुय, त्या पैसा वाटप करणाऱ्या बाई कुठं बसनार मग मिशीनीत?"
तशी टेक्निशियननं डोसक्यावर हातच मारून घेतला, सतत तासभर पिडल्या गेल्यामुळे त्यो तसंही जेरीला आलता, सरपंचाच्या प्रश्नानं त्यो पाकच गाबडला अन क्षणभर आपला उद्योग थांबवत मिशीनीवर हात ठेवून उभारला, अन बोलू लागला तशी दाराला चिकटून उभं असलेली बाळ्या रामा पण लक्ष देऊन ऐकू लागली.
"असं बगा सरपंच, बाई बसत्याती झिल्ह्याला, तिथनं हितवर एक वायर ओढल्या, तुम्ही इकडं पैकं किती हवं ते बोललं का बाई पलीकडून नूटा सुरळी करून घालत्याती वायरीत, का हिकडं परत इस्त्री केल्याली कडक नुट भायर यतीये"
क्षणभर आक्रीत ऐकल्यागत सरपंच अन बाळ्या, रामा त्वांडाची झापडं पाकच उघडून बसली, पुढं कायतरी आटवल्यागत सरपंच गंभीर होऊनश्यानी बोललं
"तेवढी वायर गावात आणताना कुठून आणली हाय, कीती खोलात पुरलीये, मुख्य म्हंजी बेलवडी फाट्यासनं आणली हाय का येडेगुंजी-शिरपुरी आणली हाय तितकं सांगून ठिवा. नाय म्हंजी पैश्याचा मामला शेफ असल्याला बरा. तुम्हांसनी येळ असला नसला कदी अन कुट्ट तर वायर मोडली कापली म्हंजी आमचे गावातलेच शिरपतराव हायती इलेक्ट्रिक मिस्त्री, करतील दुरुस्त".
"ह्याट लेको छे छे छे ते गुपित असतंय ब्यांकेचं, ते काय असं कोणालाबी सांगता यायचं न्हाई".
आपल्याला "कोणालाबी" मदी गुंडाळल्याचं जरा सरपंचांना वाईटच वाटलं. पर त्यांनी अजून आणिक पाणउतारा नको म्हणून गप बसण्याचे ठरीवले. काचेच्या दारातून त्यांचा उद्धार ऐकलेली बाळ्या रामा आनंदी झाली असली, तरी त्यांना सरपंचाची एकंदरीत किवच आली. सरपंच त्वांड, फेटा, तुरा वगैरे पाडून भायर आलं तशी दोघं त्याला चिकटली.
"नका लक्ष देऊ सरपंच, चार दोन बुकं वाचून सवताला महान म्हणवून घेत्याती ही जिंद मानसं" बाळ्या
"व्हय व्हय, आपन आपलं रात्री गनामास्तरच्या वसरीवर समदं ऊमजून घिऊया बयाजवार".
दिवसभराची उसाभरी आटपून जवा मंडळी गणाच्या घराम्होरं असल्याल्या आपल्या रोजच्या गप्पा छटायच्या पारावर जमली, तवा जरा जास्तच ज्यावल्यालं सरपंच डुकरागत डुरकत ढेकरेवर ढेकर देत हुतं. रामानं परत फिरून बाळूची तंबाकूची चिमूट दाढंला दाबून उकिडवं बसत समाधी लावली हुती. बाळू नागावर पहुडल्याल्या ईष्णू देवागत कोपराच्या आधारानं पसरला हुता. सलग पंधरा मिनिटं सगळी गप पडली हुती, बाळ्या, रामाचं गुळणी धरल्यामुळं बरं हुतं. गणामास्तर पार नाकाच्या श्यान्ड्यावर घसारल्याल्या चाळशीतुन कुठल्यातर मासिकात त्वांड खुपसून बसला होता. बोलायला गप्पा अन करायला काय नसल्यानं सरपंच तितकं चुळबुळत बसलं हुतं.
"आवंदा शाळूचं काय खरं नाय, परवा आणि पाऊस झाला, पाक काळी हुनार ज्वारी" असं काहीतर गुळमुळीत बोलत सरपंचानं कोंडी फोडली खरी पर त्यावर इतर तिघांनी काय खास त्वांडं वेंगडली नाहीत. श्यावटी सरपंचांनी हिय्या करून सुरवात केलीच
"मास्तर, मला कळंना झालंय आपल्या गावात बँकेत ती मिशीन का लावल्या रं?"
चाळशी थोडी बी न ढळू देता मास्तर बोललं,
"अहो, पलीकडे कुसेगावला कारखाना आलाय. तिथं मोठी मानसं येनार तिथली इंजिनेर वगैरे वरकड मंडळी येनार. तशी आपल्या बी गावाची भरभराट हुनार, मोठी मानसं काय आपला पैका सतत गाटीला बांधूनशानं हिंडत नसत्यात, त्यासनी सोय म्हणून आपलं गाव बरंय म्हणायला दोन तीन मैल पर गाडीत झटक्यात पोचतंय मानुस. हिथं म्हणे कारखान्याचे गेष्ट हाऊस बी बांधणार हैती, त्यांना कामी यावं म्हणून ही सोय बँक शाखेसोबतच".
बरंच काय कळल्यागत तिघांनी माना डोलवल्या.
"हम्म" करत गंभीर होत पाटील बोललं "पर इकत्या बिट्ट्या मिशीनीत आणि पैकं देणारी बाई कुठं बशिवणार? परत माणूस म्हणलं का टायमाला च्या पानी विडीकाडी सोय हवीच की, ती आणि कुठं करणार?", पाटलांना बाईंची फारच चिंता लागलीवती. त्येंच्या त्या चिंतेवर रामा न बाळू बी नंदीबैलागत बुगुबुगु करु लागली तशी गणामास्तर गडगडाटी हसला अन बोलला
"थुत लेको, बाई कुठं मिशीनीत बसणार व्हय रं, काय लका तुमची अक्कल" म्हणत त्यानं हात ओवळला.
गणामास्तरनं आपल्या अकलेची मापं काढलीत, ह्याचं वाईट वाटण्यापरीस जोरदार वाईट सरपंचांना आपल्याला त्या मशीन मिस्त्रीनं बाई जिल्ह्याला बसतील सांगून खुळ्यात काढल्याचं वाटू लागलं. त्यामुळं ह्या मशिनीचे पूर्ण ज्ञान आपण घेयाचंच, असा चंग बांधून त्यांनी गणालाच साकडं घातलं.
"अन मग मास्तर आता आत कोण नाय म्हणलं का पैकं कोण वाटतंय?"
"ऑटोमॅटिक असतंय ते...".
"तरी जरा बयाजवार होऊन जाऊ दे की....".
बाळ्या रामाने पण बुगुबुगु केलं तशी गणा नरडं खाकरून बोलू लागलं.
"आरं जडबुडाच्यानु मिशीनीत माणूस नसतंय काय, टेलिफोनच्या लायनीनं मिशीन मुख्यालयाला जोडलेली असती, तुम्ही जाऊन तिथं आकडा दाबलात का बरुबर तितकी रक्कम भायर येती मिशीनच्या" गणानं थोडक्यात गोडवा आटपलं, तशी सरपंचाला अनेक शंका उफाळून याय लागल्या. त्याच तारंत त्ये गणामास्तरला बोललं,
"येडा समजला का काय गणामास्तर मला तुमी, काय राव, वायरीत नुट घुसनार नाय तर अलीकडं येतीये कसली?"
आता मात्र गणा हसू दाबत बोलता झाला
"आरं, असलं काय करायची काय बी गरज नसती गड्यानु. ती मिशीन म्हंजी एक इलेक्ट्रिक तिजोरी असती. तिच्यात पैकं भरूनच ठिवल्यालं असतं. तुम्ही कसं चावी लावुन तिजोरीतून पैकं काढताय तसलंच ह्ये. फकस्त हिथं चावी म्हंजी एक पातळ कार्ड असतं, बारकं आकाराला, ते बँक पेशल तयार करवून घेती. आपन मिशीनीवर ते कार्ड लावलं का आपल्याला ती परवलीचा आकडा मागती, त्यो बरुबर घातला का पैकं येतं, त्यो आकडा तितकं ताडायला टेलिफोन लाईन असती".
ही असली आधुनिक गुलबकावलीची गुष्ट ऐकून तिघं चाटच पडली, पन तरी रामाला जास्तच सोस, म्हणतो कसा
"अन मास्तर, इतक्याश्या मिशीनीत काय बसत्याती चिचुके? त्यातलं पैकं संपलं का काय डोंबल कामाची ती मिशीन?"
आपण काय भारी प्रश्न ईचारलाय ह्या आनंदात त्येला क्षणभर बी न राहू देता गणानं फुग्यातली हवा काढीत बोलला,
"आरं बामळ्या, मिशीनीत सवताच समजून घेयाची पावर असती, पैकं संपलं का त्या टेलिफोन वायरीतून उलट संदेश जातोय, पैकं भरा असा, मग गाडीतून पैकं येतं फुल शेकुरिटीत अन परत मिशीन भरत्याती, जाळीनं बंदिस्त केल्याली गाडी बगीतली व्हती मागल्या वखती जिल्ह्याला गेलतो तवा, आटवती का सरपंच?", म्हणत मास्तरनं त्येला बी मदी घोळात घितलं. मिशीनीत बाई बसणार नाहीत ह्ये स्पष्ट झाल्यानं उत्साह मावळलेलं सरपंच नुसतं हुं करून मुकाट बसलं, पर आता रंगात आल्याला रामा काय आवरांना.
"मग मास्तर इकत्या बिट्या मिशीन मदी काय धा पाच हजार म्हंजी डोक्यावरून पानी नव्ह का?"
"ती का लका तुझ्या पडवीतली गंजकी तिजोरी हाय व्हय, एका टायमाला तेरा पंधरा लाख बसत्याती तिच्यात"
त्यो आकडा ऐकताच बाळ्यानं गुळणी सकट तंबाकू गिळूनच टाकली. रामाच्या नरडीला कोरड पडली अन सरपंच बाईचं दुःख विसरून परत ऐकडाव हरखले. अश्या एकूण तीन मिशीन म्हंजी ४५ लाख रुपये हे गणित त्या तिघांना लैच जोरदार वाटलं.
थोड्यायेळानं सरपंच आपलं रामकृष्ण हरी करत उठलं अन सभा विसर्जित झाली, तशी सगळी पांगली.
दुसरा दिस असाच मावळला, सरपंच म्हणं येत्या ग्रामसभेची तयारी करीत दिवसभर चावडीतच बसलं हुतं. बाळ्याला एकदम तीन ओंडकं तासायला आलतं त्यामुळं त्यो बी दिसभर खसाखसा रंधा चालवत बसला हुता. अन 'दिस भर काम नको करायला अन पोळागत हिंडतुय गावात रांडेचा' म्हणत बापानं उद्धार केल्यामुळं रामा गपचिप घरात कायतरी करीत बसला हुता. गणामास्तर कामानिमित्त बाहेरगावी दौऱ्यावर गेल्यामुळं रातीची सभा बी आज तहकूब हुती.
गावगड्यात रात्री लवकरच सगळं चिडीचीप होतं. तसंच गाव बी मेल्यागत पडलं हुतं. बँकेच्या आवारातला शिपाई बी वरच्या पट्टीत घुरत हुता. अश्यातच ऐन मध्यरातीच्या टायमाला तीन आकृत्या बहिरोबाच्या माळाकडून उगवल्या. माळ तुडवून त्या आकृत्या कुसेगावहूनच येणाऱ्या वाटंला लागल्या, तवा दूर कोणाच्यातर वस्तीला असल्याली कुत्री तितकी भुकून योट घालीत हुती. बाकी काय घडामोड नव्हती, पाक वारं बी पडलं हुतं. दबक्या पावलांनी त्या तीन आकृत्या तिठ्याजवळ पोचल्या, त्यांनी पंचानं त्वांडं झाकून घितली हुती. अंगभर काळी भरड घोंगडी लपेटून हाती काट्या घेतल्याली ती तीन माणसं, दबक्या पावलानं बँकेच्या आवारात शिरली तवा रखवालदार शिपाई वरच्या पट्टीत घुरत हुता. शिपायला काय कळायच्या अदुगर तिघांपैकी भक्कम असणाऱ्या एकानं गब्बकन त्येला मागून धरला अन दुसऱ्यानं त्यो बोंबलायच्या अदुगरच त्याच्या त्वांडात कापडाचा ब्वाळा खुपसला. तंवर तिसऱ्यानं त्याला कासरा वापरून खुर्चीत पक्कं जेर करून टाकलं. त्यो बिचारा घाबरून घशातच ऊं ऊं उंहू उंहू करत किवंडायला लागला तशी भक्कम गड्यानं त्याच्याकडं मोहरा वळवून त्येला खाडकन मुस्काड हाणली अन म्हणाला.
"एकदम चिडीचिप बसय माकडेच्या, ज्यादा इव्हळलास तर हितच फटका घालीन डोसक्यात काटीचा" तशी जिवाच्या भयानं घाबरून रखवालदार गप पडला.
"चला रं" म्हणत भक्कम माणसानं बारक्या खुलीकडं पावलं वळीवली तशी उरल्याली दोघं बी त्याच्या मागं निघाली, त्यो बहुतेक त्यांच्या म्होरक्याच असावा.
खुलीत एका कडंला ठिवल्याल्या दुन मिशीनी हुत्या, पहिला तिकडं मोर्चा वाळवून त्या तिकलीनं एक एक करून दुनी मिशीनी नीट तपासल्या. जवळच्या हत्यारांनी त्या खोलायचा सायास केला पर लवकरच त्येनला ह्या दुन मिशीनीं काय दाद देत नसल्याचं उमगलं. तशी ती तिघंही उरल्याल्या एका मिशीनीकडं वळली अन ती मिशीन उघडायला खाटखुट करू लागली, पर त्यो बी ख्येळ काय साधंना. मायला मिशीनीचा पत्रा बहुतेक लैच जब्बर हुता. पंधरा मिनिटं असेच घामाघूम झाल्याव उरल्याली दुघं हिरमोड झाल्यागत मागं सरली तशी भक्कम म्होरक्या, घोगऱ्या आवाजात करवादलं.
"चलाय, काम फत्ते केलं नाय तर काय घावायचं नाय इकतं समदं करून, ही मिशीन हिथं उगडत नसल तर सोबतच न्याया हवी".
आता तर जीवाचा धोका टळल्याला शिपाई बी बाहेर ऊं ऊं करीत चुळबुळ करीत हुताच. वेळ अजून मोडाय नको म्हणत तिघांनी मिशीनीला हात घातला अन उचलून त्येच्या वायरी तोडून टाकल्या. बऱ्यापैकी जड मिशीन असली तरी तिघांनी ती अलगद खुलीबाहेर काढली, तशी म्होरक्यानं परत शिपायाकडं रोख केला. त्याला परत उगाच एक सज्जड गुच्ची देऊन म्हणाला,
"सकाळपत्तर हितंच गप बस भोसडीच्या, चुळबुळ कराय नाय आज्याबात, माजं काम झालं म्हणूनश्यानी तुला जिता सुडतोय, कळलं का?"
"ऊं ऊं" होकार आला, शिपाई तसं बी काय करणार हुता, त्यानं बिचाऱ्यानं पांढरे पंचे अन काळी घोंगडी सोडून फक्त काटीच तितकी बघितली हुती.
तिघं भुरटी सावकाश पावलं टाकत मिशीन उचलून गुल झाली, तवा पहाटंचं पावणेचार झालं हुतं.
सहा वाजायच्या सुमाराला रामा आणि इतर दोनचार मंडळी लोटे घिऊन बाहेर पडली पोटाला उतार पडेना म्हणून जरा लांबवर फेरी मारून तिकडंच मोकळं व्हावं अश्या बेतानं रामा अन दुसरं एक आपलं झपाट्याने पावलं उचलत बँकेकडून मागं लिंबाच्या बनाकडं जाऊ लागली तशी दबकी ऊं ऊं ऐकून मिशीनीच्या खुलीजवळ पोचली, तवा त्यांना घडामोड कळली. हागण्याचा बेत रहित करून रामानं पहिला शिपाई मोकळा केला अन आपल्या सवंगड्याला सरपंच अन पोलीस पाटलाला बोलवून आणायला पिटाळून दिलं. सरपंच घराम्होरं मशेरी घासत बसलं हुतं, तोवर रामानं धाडलेला गडी धावतच पुढ्यात आला. अर्थातच त्यो गावात आला तवा दवंडी पिटल्यागत बोंबलतच आलावता. त्याच्यामागं असल्याली गर्दी पाहून सरपंच ताडकन उटूनच उभारलं अन आत जाऊन कपडे घालून आलं तंवर पोलीस पाटील बी हजर झालता. पूर्ण घोळका बँकेकडं सुटला अन पाचच मिनिटात शिपाई मोकळा झालता, आता मात्र त्येला त्वांड फुटलं अन त्यो बोलू लागला.
"काय लकानू तुमचा गाव, चोरटी पोसताय व्हय मंडळी गावात ?, काल राती आलती वरात इकडं. मी घोळसलं धरून एकेकाला पर थकाय हुतंच की. त्यात चोरटी तीन, शेवटी तिघांनी मिळून मला आवळला खुर्चीला अन त्वांडात घातला ब्वाळा, एक मिशीन घिऊन गेले भडवे"
प्रसंग लक्षात आला तेव्हा मंडळींना तोंड फुटलं. चोरटी कुठून आली असतील ह्यावर चर्चा झाली, पैजा लागल्या. एकादोघांनी तर मिशीन ठेवल्याली जागा कुत्र्यागत हुंगूही बघितली. एकंदरीत चोरट्यांनी ब्यांकंला पाच पंधरा लाखानं लुंगावल्याबद्दल मातूर सामूहिक हळहळ उठली. ह्या सगळ्या गडबडीत सरपंचांनी अक्कल लावून थोडे सुटे पैसे देऊन एक पोरगं पिटाळलं. बस थांब्याजवळ जगन गवळ्याच्या चहाभजीच्या हाटीलातून तालुक्याला पोलिसांना फोन करायचं काम त्याला सोपवून आता सरपंच बी पैजा मारायला उतरले होते!.
ब्यांकेच्या मॅनेजरला, पोलीस इन्स्पेक्टरला वगैरे फोनाफोनी करून झाली तेव्हा तिठ्यावरच्या वडाच्या पारावर मंडळी चर्चा करत बसली होती. शिवा जमदाड्याच्या मते चोरट्यांना एक खास विद्या अवगत असती. ती शिकवणारी देवी हिमालयात राहती अन एकापाठी एक पंधरा अमुशा जर काळं बोकड कापलं तरच ती परसन्न हुती. त्याचं म्हणणं संपेस्तोवर गुरवाचे अप्पा नकारघंटा वाजवून हेच्यात बॉम्बेच्या नामी बदमाश टोळीचा हात असावा ही संभावना सांगत बसलं हुतं. अप्पा बोलताना संथपणे असे लांबण लावत बोलत, त्यात आत्ता त्यांच्याकडं तंबाखूचा ईडा मळायची डुटी लागलीवती. तंबाखूच्या चिमटीला आसुसलेली माणसे निस्ती आपली बुगुबुगु करीत हुती. पोलीस बंदोबस्त येईस्तोवर कायतरी चाळा म्हणून सरपंचांनी सगळ्यांना चा आणाय परत पोरगं पिटाळलं. शेवटी हातात भला थोरला ईडा घिऊन मळताना चा कसा पेयाचा ह्या ईचारात अप्पा एकदाचं गप बसलं.
एकदाची तालुक्यासनं पोलीस पार्टी आली. त्यांच्याच जीप मदी घालून त्यांनी ब्यांकं मॅनेजर बी आणला. त्यो बिचारा पाकच गळाटल्याला वाटत हुता. इन्स्पेक्टर बाबर खाली उतरला तशी माणसांनी त्येला कडंच घातलं. अप्पा गुरवांना आपल्या थोरल्या भावानं आपल्याला कसं "रगात ओकाय लावीन" म्हणून दम भरला हे गाऱ्हाणं घालायचं हुतं. सरपंचांना दुपारच्या जेवणात मटण का मुर्गी कराय सांगू विचारायचं हुतं. लखु होमकराला काहीच सांगायचं नव्हतं, पर लोकांच्या कुलंगड्या अन इतर मौज ऐकाय घावंल म्हणून त्यो पर्वणी असल्यागत लोकांना कोपरानं ढोसत मदीच सूर मारत हुता. अशी एकंदरीत पंचवीस माणसे पाहून बाबर पारच भडकला. त्यानं हवालदार मंडळीला ही समदी भाऊगर्दी पांगवायचं फर्मान सोडलं.
सुरवातीला शिट्ट्या फुंकूनही गावकरी दाद देईनात तसे दोघा तिघा हवालदारांनी काठ्या हवंत उंच परजल्या तशी मात्र एकदम सरपंचांना बँकेच्या खुलीत चुरी झाल्याचा साक्षात्कार झाला. अप्पांना आपला भाऊ म्हणावं तितकं वाईट नाय हे जाणीवलं. लखुला घरी म्हस धार काढाय खोळंबली असंल हे एकदम आटीवलं. असंच कोणाकोणाला कामे आटवली, कोणाला आपण घरातून हागाय भायर पडलोवतो ह्याची आत्ता सय आली अन एकदाचा तिठा मोकळा झाला.
आता मातूर बाबर शिस्तीत कामावर लागला, रखवालदार शिपायाची जबानी झाली, माणसे आली कुठून, गेली कुठं, कशी दिसत हुती, काय काय नेलं, ह्याला "आपण टिरी वर करून झोपलोवतो" हे छपवत शिपायानं यथासांग उत्तर दिली. त्ये आटोपल्याव बाबर मॅनेजरकडं वळला,
"चला म्यानेजर सायेब पंचनामा करायला "
असं हवालदारानं आपल्या गेंगण्या आवाजात आवतन घातल्याबरुबर म्यानेजर आपलं खांदं पाडीत मागं मुकाट चालत गेलं. खुली पाक हुती तशीच हुती, दुन मिशीनी शिस्तात हुत्या, तिसरी हुती तिथं मातूर भुंड्या वायरींचा एक गडबडगुंता पसरल्याला हुता. आता नेमकं तपास सुरू करावा कसा ह्याबद्दल इचार करत बाबर हनुवटी खंजळीत उभारला हुता. मागून म्यानेजर आपलं सुतक पांघरून आलं तसं एरवी चिडल्याबर बी शिव्या न देणारं जोशी म्यानेजर एकदम खुश झाल्यागत हसलं अन आपली बत्तीशी बाबरकडं वळवून म्हणलं
"काय खुळ्या भोकाची चोरटी म्हणायची लेकाची, माझं तर अर्ध टेंशन उतरलंन"
जोशाचा कायापालट पाहताच बाबर मात्र खुळा झालं अन तसंच गुरकावत बोललं
"नीट बोलता का आता म्यानेजर!? कश्यपाय खूळ लागल्यागत हसाय लागला त्ये".
"अहो इन्स्पेक्टर साहेब, नुकसान एक मशिनीचे झाले आहे, पैश्याचे नाही, तुम्हाला फक्त एक ते ही मशीन चोरीचे तपासकार्य करावे लागणार, हा हा हे हे फी फी फी फी फी"
"म्हंजी???!!!, दातकड़ न काढता सांगा"
"खिक फुर्रर्रर्रर्र हे हे, काय सांगू आता, अडाणी भोसडीच्यांनी पासबुक प्रिंटिंग मशीनच उचलून नेले! ह्यात कसला डोंबलाचा पैसा?"
बाबर जबडा वासून पाहतच बसलं,
"ह्या मशीन मदी फक्त खाते पुस्तकं लेटेस्ट एन्टऱ्या छापून देतं, पगाराच्या दिवशी कुसेगावकर फॅक्टरी कामगार अन इंजिनीयर शाखेत गर्दी करून कालवा करतील म्हणून बँकेनं हितं हे मिशीन खास पाठवलं होतं हो!"
जोश्याच्या स्पष्टीकरणाने डोक्यात प्रकाश पडल्याला बाबर आता त्याच्याचवानी खदाखदा हसाय लागलं. आपलं काम वाचलं अन फुकट मुर्गी मिळण्याच्या शक्यतेमुळं बाकी हवालदारं बी मजेत हसू लागली. मोठ्यानं सुस्कारा सोडत त्यांच्या मागं मागं पोलीस पंचनाम्यावर सह्या कराय आल्यालं सरपंच, पोलीस पाटील अन इतर पंच मंडळीही हास्यात सामील झाली.
तडक बाबरनं "आता आल्यासरशी एखादं गावठी कोंबडं पाडायचा" आदेश सरपंचासनी सोडला, तशी कसनुसं हसत सरपंच सोय करायला सुटलं अन बाकी मंडळीही पांगली. पैकं तर चोरीला गेलंच नसल्यामुळं ही चुरी एकदमच पाणचट झाली हुती. सनसनाटी असं काहीच न घावल्यामुळं सगळी माणसं चोरट्यांना यथाशक्य शेलकी शिवीगाळ करत पांगली.
मुर्गी तयार होईस्तोवर "गावचा राऊंड लावून या ए भाड्यानु" म्हणत बाबरनं हवालदारं बाहेर पिटाळली अन स्वतः चावडीत गारव्याला आरामात पसरलं, गावभोवती फिरतानाच हवालदारांना बहीरोबाच्या माळाच्या मागल्या अंगाला आटलेल्या एका आडात, तोडून मोडून फेकल्याली बिन पैश्याची बापूडवणी मिशीन बी घावली. आल्यासरशी मुद्देमाल तरी जप्त झाला, तपासाचं पुढं पाहता येईल, ह्या आनंदात बाबर अन सहकाऱ्यांनी चांगल्या तीन कोंबड्या बसवल्या.
संध्याकाळी, बाहेर गावासनं माघारी आल्याल्या गणामास्तरच्या घरा म्होरं पारावर चांडाळ चौकडीची परत सभा भरली. तिथं सरपंचांनी समदी कथा सांगितली तशी उरलेली तिघं बी मनमुराद हसली अन चोरट्यांना लाखोली वाहिली, गणामास्तर म्हणालं,
"म्हणून म्हणतु मंडळी शिक्षण महत्वाचे आहे, नायतर असलं कायतरी होऊन उलट कौल लागतो अन चोरटी उपाशी मरत्यात".
ह्यावर रामा खरात बाळूची तंबाकू उचलत खी खी करून हसला, बाळूनं हसण्याच्या नादात पूर्ण ढेरीच हेंदकळून घेतली. सरपंच कसनुसं हसलं, अन एकदा फिरून गणामास्तर बोललं
"आयला कसली रं ही अडाणी बुडाची चोरटी, पाकच बल्या झाला म्हणायचं ह्यांचा".
तशी दूर कुटंतर नदरेची तंद्री लागलेले सरपंच संथपणे बोलले
"तुम्हाला सांगतु मंडळी ह्या पांडू पैलवानाला अन त्याच्या त्या 2 पोसल्याल्या वळुंना एक काम म्हणून सांगाय सोय नाय! गाबडी काय सुदीक करू शकत न्हाईती"........
बासरी भरून पावली!
गाढ झोपेत असलेल्या त्याच्या चेहऱ्यावर मानवी भावनांची जणू जत्राच भरली होती. मध्येच त्यावर एखादी स्मित लकेर उमटून जाई, मधेच त्याचा चेहरा पूर्ण जगाचे दुःख पचवल्यासारखा करुण होऊन पिचून निघे. स्वप्न बघत होता हो तो. हास्याचा भाग म्हणजे त्याचे पितृतुल्य गुरुजी, घरून पळून आलेल्या बासरीवेड्या पोराला त्यांनी दिलेला थारा. त्याच्या चेहऱ्यावर अगोदर आलेलं स्मित त्याला आठवण देत होतं, पहिल्या दिवशी गुरुजींनी जेव्हा त्याला पोकळ वेळूच्या भोके पाडलेल्या काठीत भावना रित्या करणे शिकवणे सुरू केले होते तेव्हा तो जागेपणी असाच स्मित करत होता. रोज पहाटे उठणे आन्हिके करून गुरुजींची चिलम बनवून त्यांना उठवणे मग त्यांच्यासोबत रियाज. गुरुजींची परिस्थिती यथातथाच त्यात त्यांच्या पत्नीस असे आगंतुक पोरगे पोसणे अजिबात रुचत नसे. त्या त्याला दिवसभर कामे लावीत वरतून फुकट बांबू फुकायला येऊन कोरभर भाकरी खाऊन टाकल्याबद्दल बोल, त्यांच्याच आठवणींनी आज झोपेत त्याचे तोंड उदास होत असे, अन दुःखी होत असे तो दिवस आठवून जेव्हा त्याचे गुरुजी सकाळी रियाजाला उठले अन एकच खोकल्याची उबळ येऊन उन्मळून पडले होते. शेवटचा आधार संपावा तसे तो क्षणभर उन्मळून पडला होता.
गुरुजींची शेवटची आठवण म्हणून चिलम घेऊन गुरुगृह सोडलेला तो, उदास विमनस्क मनाने घरी परतला तो फक्त आपल्या सावत्र भावाने सगळे बळकावलेलं पाहायलाच. गुरुपत्नीहून वाईट स्वभावाची वहिनी अन फोटोतून पाहणारे वारलेले आईबाप. सगळी गणिते चुकली तसे तो भावासमोर पदर पसरून कसेबसे मिळवलेले पाचशे रुपये घेऊन सुटला, कुठं जायचं काही कल्पना नाही डोक्यात फक्त बासरी, पोटात फक्त भूक, शिक्षण पाचव्या इयत्तेतच सोडलेलं. त्याचं विश्वच बासरी होतं, त्याचा नाईलाज होता. त्याने सरळ दहा उगा म्हणायला असलेल्या बासऱ्या घेतल्या अन गावातल्याच बागेबाहेर विकायला उभारला. हजार लेकरे अन त्यांचे दोन हजार आईबाप रोज पाहणारा तो बगीचा पण बहुतेक ह्याच्याकडे रागीट नजरेनेच पाहत होता. ज्या दिवशी हजारात एखादे लेकरू सूर पाहून हरकलेले दिसे त्या दिवशी हा स्वतः हरखून जात असे, कारण त्या दिवशी वडापाव नशिबी येई, एरवी बासरीवर वाजवलेल्या सवंग चित्रपट संगीताच्या जोरावर जी काही दहा पाच रुपये कमाई होई त्यात फक्त चार रुपयांचा पार्ले पुडा अन कटिंग चहा येई. उरलेली खळगी भरायला मायबाप सरकारने सार्वजनिक नळाची सोय केली होती.
एकदिवस तो भुकेला कोमेजला उठला, तिरिमिरीत स्वतःचीच बासरी तोडून टाकली, पोट भरायचं म्हणून एका चहावाल्याकडे पोऱ्या म्हणून लागला, बासरी रीती झाली, ती डोक्यातून, बंडखोर मन पोटाच्या भुकेला सुद्धा भीक घालना, चहावाल्याच्या कोळशाच्या भट्टी समोर मर मर राबून खोकला मात्र त्याला जडला, तोच एक त्याचा मित्र होता आता. रात्री टपरीतच झोपल्या झोपल्या तो एखाद फिल्मी गाणे वाजवी तितकी दीड दोन मिनिटे स्वतःच मंत्रमुग्ध होऊन त्याच नशेत झोपी जाई, पण हळू हळू हे व्यसन परत डोके वर काढू लागले, अन एकदा मात्र कडेलोट झाला दिवसभराचा दुधाचा रतीब करपेपर्यंत ह्याचे मन बासरीवरच बसून होते, चहा वाल्याने अंगातील प्रत्येक हाड ठेचुन हाकलले तोवर हा येडा मुग्धच होता. शुद्धीवर आला तेव्हा फाटके कपडे अन केलेल्या कामाचे पाचशे रुपये उरावर घेऊन परत हा जगात मोकळा होता.
पुन्हा ये रे माझ्या मागल्या, फिल्मी असले म्हणून काय झाले गाण्याला अस्तित्व मिळते ते सप्तसुरांमुळेच. परत एकदा पार्लेजी अन चहा सांगाती आले. अर्धपोटी बासरी कवटाळून तो फक्त स्वतःसाठीच 'तुम तो ठहरे परदेसी' 'परदेसी परदेसी जाना नही' 'दुनिया बनाने वाले' वाजवत बसू लागला. त्याला जोवर पार्ले कंपनी रोज चार रुपयात पोसत होती तोवर त्याला कसलीच तमा नव्हती. अगदी चहावाल्याच्या भट्टीने दिलेल्या सख्या सोबती खोकल्याचीही.
त्या दिवशी तो असाच दिवसभर खोकुन अन वेळू फुकुन दमला होता, बागेतच एका बाकड्यावर पडल्या पडल्या तो परत एकदा फुकट दिसणाऱ्या एकमेव स्वप्न चित्रपटात गुंग झाला होता, गुरुजी, भाऊ, भावकी वगैरे ठराविक प्रसंग त्याच्या डोळ्यासमोरून झरत होते तेव्हाच एक अनामिक कळ त्याच्या पाठीतून उठली, अन शुद्ध परत येता येता एक आवाज कानात घुसला
'उठय ये भडव्या, तुज्या बा चा गार्डन हाय व्हय रं चुतमारीच्या?' ज्या सरकारने पोट भरायला सार्वजनिक नळ दिला त्याच सरकारचा नोकर असलेला एक हवालदार पुढे दत्त, का यमदूत म्हणून हजर होता!. काय बोलावे हे ठरवत असतानाच अजून एक सणसणीत कानाखाली पडली अन उत्तरादाखल शब्द शोधण्याऐवजी त्याने खोकल्याची उबळच मोकळी केली , तसं हवालदार आपल्या सोबत्याला म्हणाला
'आयला गर्दुलं दिसतंय रे गाबडं!'
'हां मग काय, त्वांड बग कसं मिचकूळ हाय भाड्याचं'
'काय रे नशापाणी करून सरकारी बागेत झोपतो काय झवन्या?, यायला ही खुळी गांडीवर सोटे खाऊन बी सूदरायची न्हाईत'
'ऐक ह्याची तपासणी घे, अन साहेबांसमोर उभं कर, आपल्या बीट मंदी गांजा, अफू, भांग इकायचं लै वाढल्या लगा, कंट्रोल कराय लागल नायतर इतकं मलाईदार बीट हातून घ्यायला येरमाळे अन सवडकर टपून बसलेत भोसडीचे'
गर्भगळीत झालेल्या त्याला एका हवालदाराने बकोट धरून उभे केले, दुसरा त्याचे खिसे चाचपू लागला तेव्हा त्याला हाती लागली चिलम, गुरुजींची शेवटली आठवण असलेली चिलम!.
'गंजेकस दिसतंय भाडखाऊ, मेरेकर घे ह्याला पटकन कस्टडीत, ह्याचा सप्लायर सापडला मंजी आपलं ह्ये बीट किमान 3 वर्षे फिक्स'
अन अचानक त्याला तोंड फुटलं
'चिलम द्या के माजी परत माझे गुर्जी हाईत त्ये'
'मेरेकर हे बघ आयघालं अजून तारेतच दिसतंय गांज्याच्या हा हा हा हा हा'
'चिलमीलाच गुरू केलंस व्हय रे गंजेड्या, मेरेकर हाण भडव्याला दोनचार गुच्च्या येईल लायनीवर कुत्रं'
'द्ये ये ते माझे गुर्जी.....' फाड फाड फाड एका मागे एक थोबाडीत बसू लागल्या तशी तो अजूनच आक्रमक होऊ लागला,
'गुर्जी पाहिजे होय भडव्या तुला घे तुझा गुर्जी' म्हणत हवालदाराने मारलेली ती थप्पड उंटाच्या पाठीवर शेवटली काडी ठरली'
भेंचोद, दुनियेची आय घातली ह्या, डोक्यात येतील तितक्या शिव्या आठवत तो थडथड उडू लागला,
'मेरेकर हे आऊट ऑफ कंट्रोल होतंय रं' असं हवालदार घाबरून आपल्या साथीदाराला म्हणे म्हणे पर्यंत ह्याने हिसडा मारून स्वतःला सोडवलं , हाती चिलम असलेल्या हवालदाराला अक्षरशः दहा सेकंदात तीन चार कानाखाली लागवून त्याने त्याच्या कानाखाली चुलखंड पेटवलं अन शेवटी तोंडचा पट्टा मोकळा सोडला,
'मादरच्योद, गुरुजींना धक्का देतो का रांडेच्या, तुझा मुडदा बसला भीतीला टेकून, भोसडीच्या दे माझे गुर्जी'
क्षणभर सर्द झालेले दोन हवालदार बाजूला होताच त्याने फिट आल्यासारखे घुमायला सुरुवात केली,
'मेरेकर मरतंय तिच्यायला हे'
'हा हा हा हा हा' खदखद हसून त्याने मोठ्या बांबूत बारक्या छमाठ्या खोवून तयार केलेले ते स्वस्त बासऱ्यांचे फुल उधळून टाकले, एक बासरी उचलली, उरलेल्या विखुरलेल्या बासऱ्यांवर थयथया नाचून त्याने सगळ्या बासऱ्या मोडून टाकल्या, अन त्याचं हे रूप पाहत हातातले फायबरचे दांडे सावरत उभे असलेल्या हवालदार द्वयी समोरच त्याने मातीत फतकल मारली, सूर लावला, 'तुम तो ठहरे परदेसीssssssss' पण 'साथ क्या निभावोगे' पर्यंत पोचलाच नाही तो. आतून काहीतरी भयानक उकळत होते ते आता वायला वरच्या दुधाच्या तपेली प्रमाणे फसफसू लागलं, आलं आलं म्हणता म्हणता त्याची छाती भरून आली अन 'साथ क्या निभावोगे' ऐवजी बासरीच्या प्रत्येक भोकातून त्याची वेदना, अपेक्षाभंग, राग, संताप, नैराश्य लाल तांबडा रंग घेऊन भासभास जमिनीवर सांडू लागले.
साथ सोडून परदेसी दूर लोकी निघून गेला!
बासरी तांबडी का होईना एकदाची भरून पावली.
दरवर्षी डिसेंबरमध्ये इथे अभिजात भारतीय शास्त्रीय नृत्याचा समारोह होतो. यात ओडिसी शैलीचीही नृत्ये असतात. कोणार्क इथला नृत्य महोत्सवसुद्धा पाच दिवसात भरवला जातो. नृत्य महोत्सव आणि त्याच्याच बरोबर होणारा हा सॅण्ड आर्ट फेस्टिव्हल या दोन्ही उत्सवांची जगभरात नोंद घेतली जाते. भारतीयांसोबतच परदेशी पर्यटकसुद्धा याकाळात इथे आवर्जून उपस्थित राहतात. नृत्य महोत्सव बघायला आलेल्या रसिकांना तिथून दोनच किलोमीटरवर असलेला सॅण्ड आर्ट फेस्टिवलसुद्धा बघता येतो. दुपारपासून वाळूशिल्पे करण्याचे काम सुरु होते आणि ते जवळजवळ सूर्यास्तापर्यंत पूर्ण होते. या कलाकारांची कला मनसोक्त अनुभवून आपण तिथेच २ कि. मी. वर असलेल्या डान्स फेस्टिवलला जाऊ शकतो, नव्हे जायचेच असते. हे दोन्ही उत्सव हाच तर ओडीशाच्या कलेचा मोठा खजिना आहे. नृत्य महोत्सव हा संध्याकाळी ६ वाजता सुरु होतो. कोणार्कच्या सूर्यमंदिराच्या पार्श्वभूमीवर हा महोत्सव केला जातो. मोठ्या हिरवळीवर रंगमंच उभारलेला असतो आणि त्याच्यासमोर स्टेडीयम सारखी बसण्याची व्यवस्था केलेली असते. देशभरातून कलाकार या उत्सवात आपली नृत्यकला सदर करण्यासाठी येत असतात. शिवाय खास ओडिसी नृत्याचा कार्यक्रम तर ठरलेला असतोच. या कार्यक्रमासाठी तिकीट आहे. ही तिकिटे अनेक हॉटेल्समध्येही मिळतात नाहीतर कार्यक्रमाच्या ठिकाणी उपलब्ध असतातच. संपूर्ण अंधार आणि दिव्यांच्या रचनेमुळे उजळत जाणारे सूर्यमंदिर आणि त्याच्यासमोर होत असलेला हा नृत्य महोत्सव पाहून डोळ्याचे पारणे फिटते. ड्रोनद्वारे त्याचे होणारे चित्रीकरण आणि बाजूलाच असलेल्या दोन मोठ्या पडद्यावर दिसणारे त्याचे चित्रण फारच देखणे असते.
समुद्रावर वाळूत किल्ला करणे किंवा घर बांधणे हा प्रत्येकाचा अगदी आवडीचा खेळ असतो. केव्हा ना केव्हा आपण हा सुंदर खेळ वाळूत खेळलेला असेलही. पण याच खेळाचे शास्त्रोक्त आणि भव्य स्वरूप आपल्याला ओडिशा इथे या सँड आर्ट फेस्टिवल मध्ये बघायला मिळते. वाळूशिल्प ही कला त्यानिमित्ताने जागतिक पातळीवर गेलेली दिसते. ओडिशा सरकारच्या या उपक्रमामुळे कलाकारांना प्रोत्साहन आणि उत्तेजन दिले जाते. त्यांना एक व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले जाते. पाच दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात रोज एक संकल्पना घेऊन वाळूचे शिल्प करायचे असते. गेल्या वर्षी भुवनेश्वरमध्ये विश्वचषक हॉकीचे सामने खेळले गेले. त्यामुळे तिथे वारसा, महिला सक्षमीकरण, प्लास्टिकचा भस्मासुर यासोबत हॉकी ही सुद्धा संकल्पना ठेवलेली होती. प्रत्येक कलाकाराने या संकल्पनेनुसार शिल्प करायचे असते. त्यांना त्याच्यासाठी पाच तासांचा वेळ दिला जातो. वाळूशिल्पे करताना ती भुसभुशीत होऊ नयेत म्हणून मधून मधून त्याच्यावरती पाणी शिंपडले जाते. याकामी अनेक स्वयंसेवक कलाकारांना मदत करत असतात. पर्यटकांना सुद्धा वाळूशिल्पे कशी तयार केली जातात याचे प्रात्यक्षिक तिथे पाहता येते.
सॅण्ड आर्ट म्हणजे वाळू शिल्पकला हळूहळू भारताच्या विविध प्रांतात आता प्रसिद्ध होऊ लागली आहे. दरवर्षी इथल्या उत्सवामध्ये गुजरात, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल, केरळ इथल्या कलाकारांचा सहभाग असतो. त्याचसोबत श्रीलंका, जपान, इटली, जर्मनी, स्पेन, नॉर्वे या देशातील कलाकार सुद्धा इथे हजेरी लावतात आणि आपली वाळूशिल्प कला सादर करतात. त्याचसोबत महाराष्ट्रातील काही कलाकार सुद्धा इथे आपली वाळूशिल्प कला सादर करण्यासाठी आवर्जून येतात. आपल्याकडे कोकण पर्यटनात वेंगुर्ला, देवगड, विजयदुर्ग, कुणकेश्वर इथल्या समुद्र किनाऱ्यावरसुद्धा वाळूशिल्पे साकारली जाऊ शकतात. मात्र आपल्याकडे सर्वथरात असलेली कमालीची उदासीनता याच्या मुळावर आलेली दिसते. ओडिशा सारखे छोटेसे राज्य आपल्याकडे असलेल्या वारशाचे इतके सुंदर मार्केटिंग करत असताना आपले राज्य मात्र त्याकडे साफ दुर्लक्ष करताना दिसते.
आणखी एक महत्त्वाचे म्हणजे एका खग्रास सूर्यग्रहणाचा मार्ग कोणार्कवरून गेला होता.
मायादेवी मंदिर
आज जे अवशेष दिसतात ते जवळजवळ पूर्णपणे वाळूने गाडले गेले होते आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला उत्खनन करण्यात आले.. हे मंदिर, जे मुख्य मंदिरापूर्वी बांधले आहे असे मानले जाते, इथे बंदिस्त आवार आणि थोडी झाडी दिसते.
मंदिराच्या गर्भगृहाला पुजेनंतर पाणी जाण्यासाठी जो मार्ग असतो, त्याला तोंडात मासे असलेले मगरीचे डोके दिसते.
प्रचंड पुतळेहे ओडियाच्या शिल्पकलेचे उत्कृष्ट नमुने आहेत आणि यांच्यावर एकेकाळी प्लॅस्टर केलेले होते तसेच या पुतळ्यांना गडद लाल रंगात रंगवलेले होते असे मानले जाते.
विष्णू मंदिर
विष्णु मंदिर मुख्य सुर्य मंदीराच्या परिसराच्या दक्षिण-पश्चिम कोपर्यात आहे.हे छोटे मंदिर 1956 मध्येच सापडले. मंदिरात भगवान विष्णूची मुर्ती आहे, ज्यामुळे हे सिद्ध होते की कोणार्क येथे केवळ सूर्याचीच पूजा केली जात नव्हती. आज या मंदिराचे थोडे अवशेष दिसतात.
नवग्रह मंदिर (नऊ ग्रह मंदिर)
कोणार्क मंदिराच्या आवारातच हे एक नवग्रह मंदिर आहे. इथे अजून पूजा चालते. मात्र इथे जर गेलं तर खास ओरिसाच्या पंड्याचा अनुभव येतो. आठवड्यातून कधीही जा..आज अमुक वार है, अमुक ग्रहका वार. पूजा कराईये बस्स पाचसो रूपयेमे, आप दान धरम करेंगे तो गरीब ब्राह्मण भोजन करेगा.. " असे सांगून पैसे उलळले जातात. ओरिसामधे फिरताना या पंड्यापासून फार जपून फिरावे लागते. हातोहात लुटत जातात ते.
नवग्रह मंदिर ६ मीटर लांब, १.२ मीटर उंच आणि २ मीटर आकाराचे असून येथे एक प्रचंड दगडी शिळा ठेवण्यासाठी हे बांधले गेले. काळ्या क्लोराईट दगडात नऊ ग्रहांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत; सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहू आणि केतू. नवग्रहदेवता कोरलेल्या एका प्रचंड आडव्या तुळईसारख्या शिळेला नवग्रहशिळा म्हणतात. ही नवग्रहशिळा मंदिराचे रक्षण करते असे मध्ययुगीन स्थापत्यात मानले जात होते ओदिशातील बहुतेक मंदिरात प्रवेशद्वारापाशीच अशी नवग्रहशिळा दिसून येते. मुख्यशाळेच्या म्हणजेच जगमोहनच्या समोरील दरवाज्यावर सुमारे १८ फुटांवर एक सजलेली नवग्रहशिळा बसवलेली होती. क्लोराईटची ही शिळा १९ फूट १० इंच लांब, ४ फूट ९ इंच रुंद आणि ३ फूट ९ इंच उंच आहे आणि हिचे मूळ वजन २६.२७ टन होते. इ. स. १६२८ मध्ये खुर्दाच्या तत्कालीन मांडलिक राजाने (याचे नाव देखील नरसिंह देव असे होते) ती दुसरीकडे नेण्याचा प्रयत्न केला होता.
"नवग्रहशिळेवरील प्रतिमा कोरण्याचे काम मात्र नीट केलेलं नाही. बर्याच प्रतिमा समूहाने एकाच आकारात बनवलेल्या वाटतात. बहुतेक मूर्तींच्या हातात जपमाळ आणि कमंडलू असून उंच टोकदार मुकुट घालून कमळावर बसलेल्या दिसतात. पुराणात याचे स्पष्टीकरण सापडते.
कठोर काळाच्या फेर्यातून मात्र नवग्रहशिळा देखील काही सुटली नाही आणि फार काळ ती आपल्या जागी स्थिर राहू शकली नाही. १९व्या शतकाच्या शेवटी बंगाल एशियाटिक सोसायटीच्या सभेच्या वेळी समुद्रतीरापर्यंत ट्रामगाडीची सेवा सुरू करताना बंगाल सरकारने शिळा कलकत्त्याला नेण्याचा प्रयत्न केला. परंतु जेमतेम २०० फूट ती वाहून नेल्यावर त्यांच्याकडील निधी संपून गेला. नंतर पुन्हा काही वर्षांनी तसाच प्रयत्न झाला. वाहून नेणे सोपे जावे म्हणून शिळेचे दोन भाग करण्यात आले. तरीही प्रचंड वजनामुळे आणि वालुकामय मार्गामुळे ती काही हालवता आली नाही. शेवटी दोन फर्लांगावर ती सोडावी लागली. इथे ती साठ वर्षांपेक्षा जास्त काळ पडून होती. अगदी अलीकडे भारत सरकारने कोणार्क मंदिराच्या आवाराजवळच एका मंडपात तिची स्थापना केली. सध्या शिळेचा मोठा भाग आवाराबाहेर आग्नेय दिशेला आहे. आतां दर शनिवारी तसेच मकरसंक्रातीला अनेक लोक या शिळेची म्हणजे नवग्रहांची होमहवनादी पूजा करून नैवेद्य अर्पण करायला कोणार्कला जमतात. " अशी माहिती मिळते .
कोणार्कला भेट देणार्यांपैकी ९९% लोक नवग्रह मंदिर हे मंदिर भेट देत नाहीत.सुर्य मंदीर संकुलाच्या अगदी उत्तरेला हे मंदीर आहे.मुख्य आवारातून बाहेर पडल्यानंतर लगेच डावीकडे वळून इथे पोहोचू शकता.
कुशभद्रा नदीच्या किनार्यावर हे रामचंडी मंदिर आहे. या मंदीरात रामचंडी देवीची मुर्ती असून ती कोणार्क क्षेत्राची रक्षक देवता मानली जाते.
नृसिंहनाथ :-
ओडीशाच्या सहलीत ओडीशा राज्यात असलेले पण छत्तीसगडची राजधानी रायपुरपासून जवळ असलेल्या नृसिंहनाथ ( स्थानिक उच्चार नरसिंगनाथ ) आणि हरिशंकर या दोन मंदीराना भेट देता येईल. रायपुरला मुक्काम करुन बसने किंवा टॅक्सीने चार तासाचा प्रवास करुन नृसिंहनाथला जाता येते. राहायला इथे ओरिसा पर्यटन खात्याचे यात्री निवास आहे. मात्र फारसे स्वच्छ नाही. मंदिराचे अतिथी निवास मात्र बरे आहे. खोलीचे भाडे नाममात्र आहे. मंदिराला देणगी पण द्या म्हणाला. जेवणाला हॉटेले नाहीतच. फक्त टपर्या. त्याही ग्रामीण. पण अगदीच गलिच्छ. स्वच्छतेचे तसे वावडेच. त्यापेक्षा मंदिरातच ‘भोग’ चे जेवण मिळते ते जेवणे सोयीचे. जेवणाची वेळ दुपारी १२.०० आणि रात्री ८.००. मंदिरातल्या आवारात फलकावरही ही वेळ लिहिलेली आहे.पवित्र अशा गंधमादन पर्वतराजीत वसलेले हे मदीर आहे आहे. इथे गंधमर्दन असे म्हणतात. इ.स. १३१३ साली पाटण्याचा गर्ग राजा बैजल सिंह देव याने या ऐतिहासिक मंदिराचा पाया घातला.
आता नृसिंहमंदीरमहात्म्य. सुमारे सहाशे वर्षांपूर्वी जमुना कंधुनी नावाच्या एका साध्वीने ‘नृसिंह चरित्र’ नावाचे स्तोत्र रचले. या स्तोत्रात मार्जार केसरीची थोरवी वर्णिली आहे. मूषकासूर नावाचा एक दैत्य फार मातला होता आणि तो जनतेचा फार छळ करीत असे. विष्णूने मग मार्जार केसरी म्हणजे नृसिंहावतार घेतला आणि तो मूषकाला खायला धावला. परंतु बिळात शिरलेला मूषकासूर काही बाहेर येईना. बिळाची आणि बिळाबाहेर वाट पाहाणार्या मार्जारकेसरीच्या प्रतिमा आजही दिसतात. या पुराणकथेसाठी हे मंदीर ख्यातकीर्त झालेले आहे.
या भूमीत गाडल्या गेलेल्या परंतु त्या काळापासून दुष्ट शक्तीपासून जनतेचे रक्षण करणार्या नृसिंहाचे प्रतीक म्हणून हे मंदीर आहे. मंदिराबद्दल इतरही अनेक आख्यायिका ज्ञात आहेत.
सुमारे ४५ फूट उंच असलेले हे मंदीर दोन भागात विभागलेले आहे. सिंहद्वारातून आपण मंदिराच्या आवारात शिरतो.
इथे आपण सिंहद्वाराकडे आत प्रवेश केलेला असतो. मार्गिकेमधून सरळ गेल्यावर पुढे आणखी एक प्रवेशद्वार दिसते
दुसरे आतले प्रवेशद्वार
तर डाव्या बाजूला उतरायला घाटाच्या पायर्या. खाली उतरणार्या घाटाच्या पायर्या आपल्याला नेतात. दोन गोमुखातून येणार्या सुंदर झर्याच्या काठी. असे हे निसर्गसुंदर स्थान आहे.
गोमुखातून येणारा झरा
झर्याच्या किनारी काही छोटेखानी मंदिरे आणि शिल्पे
सुरेख छोटेखानी मंदिरे आणि शिल्पे
आणि काही पुरातन मंदिराचे जीर्ण भग्नावशेष.
मंदिराचे भग्नावशेष
डोंगर उतारावर असल्यामुळे मंदिरात आपोआप मजले निर्माण झालेले. एवढी सुंदर मंदिरे का बरे सोडून द्यावी लागली असावीत? असा प्रश्न पडतो. सोडून दिल्यामुळे पडली असावीत की पडझड झाल्यामुळे सोडली असावीत? की लुटल्यावर बाटवल्यामुळे अगोदर सोडली आणि मग पडझड झाली? की आक्रमकांनी फोडली? या सर्व प्रश्नाची उत्तर द्यायला मार्गदर्शक उपलब्ध नाहीत. इतिहासाच्या मौनामुळे खिन्न वाटते.
पायर्या चढून मार्गिकेमधून पुढे येऊन पुढील प्रवेशद्वारातून सरळ समोर पाहिले तर मंदिराच्या डाव्या बाजूने पुढे सरळ गेल्यावर डोंगराच्या कडेकडेने चढत चढत वळण घेत बर्याच पायर्या वरवर जातात.
डोंगरावर जाणार्या पायर्या
डावीकडे लहानसा धबधबा. या धबधब्यातलेच पाणी झर्याच्या रूपाने खाली गोमुखातून जात होते. डोळ्यांचे पारणे फिटावे असे दृश्य. प्राचीनत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व ल्यालेला, काहीसा राकट पण अस्सल रांगडा निसर्ग.
छोटा धबधबा
तर मार्गिकेच्या उजव्या बाजूला गोलाकार पायर्या वर गेलेल्या. वर गर्भगृहावरचे वैशिष्ट्यपूर्ण रेखा देऊळ.
वर जाणार्या पायर्या
रेखा देऊळ
रेखा देऊळ पाहून सार्थक होते. रेखा देऊळच्या बाजूला डोंगरातल्या दगडात खोदलेली काही शिल्पे. पण काही खास नव्हती. शिल्पांच्या बाजूने पण काही पायर्या वर गेलेल्या दिसतात.
या स्थळाचा मिळालेली माहिती, महिमा खालीलप्रमाणे:
१. मंदिराच्या परिसरात कावळा दृष्टीला पडत नाही.
२. नृसिंहाच्या जन्मदिनी नृसिंह चतुर्दशीला जमुना कंधुनीने अर्पिलेल्या कंदाचा नैवेद्य दाखवतात.
३. दुर्मिळ अशा आयुर्वेदिक दिव्यौषधी इथे बारमास मिळतात. खरेच इथे ज्येष्ठमध, अश्वगंध, ब्राह्मी, जटामांसी, शिकेकाई, पिंपळी, वगैरे आणि फार माहिती नसलेल्या अनेक औषधी वनस्पती रस्त्यावर विकायला उपलब्ध दिसतात.
४. दररोज तसेच यात्रांच्या दिवशी इथे दुर्मिळ वनौषधींचा बाजार भरतो.
५. इथून हरिशंकर पहाडावर ट्रेकिंग करीत जाता येते.
६. सुंदर गुलाब असलेली बाग इथे आहे.
७. मंदिराच्या उत्पन्नाचा ५ टक्के हिस्सा हा खून झालेल्यांच्या कुटुंबियांच्या मदतीसाठी वापरला जातो. ही प्रथा तेव्हांचे सहाय्यक आयुक्त श्री प्रमोद कुमार राऊतराय यांनी सुरू केली.
८. गोवध, मांजर मारणे वा सर्पहत्या अशा पापांबद्दल प्रायश्चित्त देऊन पापक्षालन केले जाते.
९. पिंडदान इ. कार्यासाठी या पवित्र ठिकाणाला छत्तीसगडची गंगा असे म्हणतात.
१०. दुर्मिळ अशी लालतोंडी माकडे इथे आढळतात.
११. इथे अष्टभुज गणेश आहे.
१२. अप्रतिम निसर्गसौंदर्य.
१३. अकरा जिवंत झरे आहेत.
१४. औषधी वनस्पतींच्या लागवडीचे केंद्र इथे आहे.
१५. थंडगार छाया असलेले विस्तीर्ण आवार आहे.
प्रेक्षणीय स्थळांची अंतरे खालीलप्रमाणे:
१. पैकमल ते नृसिंहनाथ ४ किमी.
२. सिंहद्वार ते मंदिर ० किमी.
३. मंदीर ते चलधार धबधबा ४०० मी.
४. मंदीर ते भीमधार ४२५ मी.
५. मंदीर ते सीताकुंड ५०० मी.
६. मंदीर ते मन्हुपांडव १.५ किमी.
७. मंदीर ते कपिलधार ४ किमी.
८. मंदीर ते सप्तधार ७ किमी.
९. मंदीर ते सत्यांब ९ किमी.
१०. मंदीर ते भीममध्व ११ किमी.
११. मंदीर ते सुखस्थळ (हॅपी पॉईंट) घाटमाथा १२ किमी.
१२. मंदीर ते शिकारस्थळ हंटिंग प्लेस. १३ किमी.
१३ मंदीर ते हरीशंकर १८ किमी.
रामायणातील कथेनुसार युद्धात मूर्छित झालेल्या लक्ष्मणावर उपचार करण्यासाठी आवश्यक ती औषधी वनस्पती हनुमानाला ओळखता न आल्यामुळे हनुमानाने अख्खा गंधमादन पर्वतच आपल्या खांद्यावर उचलून आणला अशी कथा बहुतेक सर्वांनाच ठाऊक आहे. त्यामुळे या स्थानाला महत्त्व आलेले आहे. हे अतिशय निसर्गरम्य असे ठिकाण आहे आणि जरी दुर्गम असले तरी इथे येतांनाचा प्रवास हा नयनरम्य आहे.
सध्याचे देवालय हे पापहारिणी या ओढ्याच्या उगमापाशी आहे. अतिशय प्राचीन अशा स्थळी हे मंदीर १४व्या शतकात बांधले. जगमोहनचे चार खांब साक्ष देतात की पूर्वीचे मंदीर ९व्या शतकात बांधले होते. तर प्रवेशद्वाराच्या सुरेख चौकटी ११व्या शतकातील आहेत.
समोर डोंगरात वर जाणार्या पायर्या चढून पुन्हा परत जातांना उतरायला एक तास लागतो. पवित्र अशा या यात्रास्थळी पादत्राणे घालायची परवानगी नसल्यामुळे नाजुक पावले असलेल्यांनी पावलांना इजा होऊं नये म्हणून पायात जाड मोजे घालावेत. दोनअडीचशे तरी पायर्या आहेत. वर डोंगरमाथ्याजवळ दोनचार छोटीशी मंदिरे होती.
डोंगराच्या पलीकडच्या टोकाच्या उतारावर हरीशंकर मंदीर वसले आहे. दोन मंदिरांच्या मध्ये १६ किमी लांबीचे पठार आहे. पठार बौद्ध भग्नावशेषांमुळे भकास झालेले आहे. संशोधकांच्या मते हे भग्नावशेष हे परिमलगिरी या प्राचीन बौद्ध विद्यापीठाचे आहेत. चिनी प्रवासी युआन श्वांग किंवा ह्युएन त्सॅंग याने या विद्यापीठाचा पोलोमोलोकिली असा या विद्यापीठाचा उल्लेख केलेला आहे. या पठारावरचा प्रवास तसा दीर्घच आहे परंतु इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी अविस्मरणीय असा आहे.
हरीशंकर सिंहद्वार
नृसिंहनाथमध्ये जमिनीवर फरशी आणि कोबा आहे तर इथे खाली फरशी तर वर मुख्य मंदिराकडे काळा स्वच्छ ग्रॅनाईट. ठिकाण नृसिंहनाथसारखेच डोंगरावरचे आणि निसर्गरम्य, मन प्रसन्न, टवटवीत करणारे.
हरिशंकर
हरिशंकर मंदिरातला हनुमान
हरीशंकरचा धबधबा आणि झरा
एक सुंदर पूल देखील
आणि देखणी शिल्पे
मंदिराबाहेर मिठाई, चिकी, खेळणी, सरबते, खाद्यपदार्थ वगैरेंच्या टपर्यांच्या ओळीत छोटी संत्री, आवळे, बोरे, भाजी, वनौऔषधी वगैरे गावरान मेवा विकायला असलेला दिसतो. संबळपूरच्या रस्त्याला लागूनच एक अभयारण्य लागते.
हरीशंकरजवळची हरणे
संबलपूर :-
संस्कृती आणि नैसर्गिक सौंदर्याने समृद्ध असलेली संबलपूर हे ओरिसामधील सर्वात महत्वाचे पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. पश्चिम ओरिसाचे प्रवेशद्वार, या भूमीला निसर्गाच्या काही सर्वोत्कृष्ट देणग्या म्हणजे हिरवीगार जंगले आणि नयनरम्य धबधबे. संबळपुरच्या हवामानाचा विचार केला तर इथे उन्हाळा कडक, तीव्र हिवाळा आणि धुंवाधार पाउस असतो. संबळपुर शहर रेल्वे आणि रस्ताने जोडले गेले आहे.हिरा सापडणारे क्षेत्र
संबळपुरच्या परिसरात पर्यटन स्थळ म्हणजे महानदी आणि तीच्यावरील हिराकुड धरण, सामलेश्वरी मंदीर, हुमा येथील झुकलेल्या शिखराचे मंदीर, चिपलिमा जलविद्युत प्रकल्प, घंटेश्वरी मंदीर अशी बरीच आहेत. इथून जवळ देवीगड अभयारण्य आहे.या पानगळीच्या जंगलात वन्य प्राणी मोठ्या प्रमाणात आहेत. याशिवाय अन्य पर्यटन स्थळात मवेशी द्वीप, उषा कोठी, कंधरा, हाथी बाडी आणि विक्रम खोल ही ठिकाणे आहेत. समलेश्वरी देवीचे मंदीर फार सुंदर आहे. या देवीवरूनच शहराला संबळपूर हे नाव पडले.
संबळपुर परिसराची भटकंती करण्यासाठी आपण हिराकुड धरणाकडे निघूया. संबळपूरच्या रस्त्यावर संबळपूरनजीक बुर्ला नावाचे एक छोटेसे शहर लागते. हिराकूड धरणाचे दुसरे टोक बुर्लाला आहे. म्हणजे नदीच्या एका किनार्याला हिराकूड तर दुसर्या तीरावर बुर्ला. बुर्ला अगदी छोटेसे शहर आहे. इथे फार सुविधा नाहीत. संबळपूर तिथून दहापंधरा किमी.वर आहे. पद्मपूरपासून संबळपुर १७४ मी. किमी. अंतर आहे.
कटक/भुवनेश्वरला जाणार्या बसेस मुख्य शहरातून मिळतात. ते या महामार्गापासून साडेतीनचार किमी. आहे. तिथे लक्ष्मी टॉकीज या भागातून कटक/भुवनेश्वरला आणि इतर ठिकाणी जायला बसेस सुटतात. तिथे टेंपोने जावे लागते. एकेका शहराची परिभाषा वैशिष्ट्यपूर्ण असते. टेंपो म्हणजे किंचित मोठी ऑटोरिक्षा. पुण्यात सहा आसनी असते तेवढी नाही. पण किंचित मोठीच. तिथे जायला भाडे रु. ४०.०० आणि रात्री आठनंतर दीडपट म्हणजे रु. ६०.००. पण संबळपूर कटक अंतर जवळजवळ २५० किमी. पेक्षा जास्त असल्यामुळे शक्यतो बसनेच जा. मात्र बसेस रात्रीच असतात. संबळपूरहून कटक/भुवनेश्वरला जायला रेल्वे सुध्दा आहे.
झुकलेले शिवमंदीर
हुमा येथील झुकलेले मंदीर.
येथील खास जातीचे मासे आहेत कुडो मासे. कुडो मासे हे शिवाच्या मालकीचे समजले जातात म्हणून कोणी खात नाहीत. हे मासे खूपच माणसाळलेले आहेत. मंदीराजवळ स्नान करणार्या यात्रिकांच्या हातून खाऊ देखील घेतात. पवित्र दिवशी कांही माशांची नावे घेऊन त्यांना बोलावून प्रसाद दिला जातो.
महानदीचे पात्रआता मुख्य आकर्षणाबद्दल. झुकलेले मंदीर. ओरिसा पर्यटन खात्याने केलेल्या संशोधनानुसार मंदीर झुकण्याबाबतच्या त्यांच्या प्रश्नांना कोणीही समाधानकारक उत्तर देऊं शलेले नाही. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे मुख्य मंदीर एका बाजूला झुकले आहे तर इतर उपमंदिरे विरूद्ध बाजूला. मंदिराच्या आवारातील प्रत्येक वास्तू झुकलेली आहे. गेल्या ४०-५० वर्षात झुकण्याचा कोन बदललेला निदान नुसत्या डोळ्यांना तरी दिसत नाही असे म्हणतात. गावकर्यांकडून तसेच पुजार्यांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार खरे तर इटलीतील पिसाला आहे तशी अचूक कोन मोजण्याची यंत्रणाच इथे नाही. त्यामुळे कोन नक्की बदलला की नाही हे कळत नाही. परंतु याला काही तरी भूगर्भीय कारण असणारच. भूस्तर वेडावाकडा असू शकेल. ही सगळी होती मिळवलेली माहिती. कदाचित चमत्काराच्या प्रसिद्धीसाठी मंदीर मुद्दामच ओळंब्याशी कोन करून बांधले असेल.
पण मंदीर पाहिले आणि विरस होतो. भव्यता अजिबात नाही. जेमतेम चारपाच मजली इमारतीएवढी उंची. परिसर तसा उजाड, अनाकर्षक आणि थोडाफार बकालच. मंदिराचे रचनासौंदर्य कुठे जाणवले नाही. हिंदू धार्मिक यात्रास्थानी पूर्वी हमखास आढळणारा गचाळपणा अजूनही इथे आहे. आकर्षक रंगरंगोटी सोडा, साधी स्वच्छता देखील समाधानकारक नाही. पर्यटक इथे का आणि कशाला पुन्हा येतील? फक्त बोटावर मोजण्याइतके स्थानिक दर्शनेच्छु दिसतात. एक प्रेक्षणीय स्थळ म्हणून तशी निराशाच पदरी पडते.
हिराकूड धरण
हिराकुड धरण प्रकल्प हा स्वतंत्र भारतातील पहिला नदी खोरे प्रकल्प आहे.हे धरण हे जगातील सर्वात लांब धरण आहे जे सुमारे 26 किमी पसरलेले आहे जे स्वतंत्र भारताच्या अजोड,अजेय तांत्रिक कामगिरीचे उदाहरण म्हणून अभिमानाने उभे आहे.हे धरण ज्या महानदीवर आहे ती अंदाजे ८५८ किमी लांबीची एक मोठी नदी आहे जी छत्तीसगड आणि ओडिशा या राज्यांतून वाहते आणि मध्य प्रदेश थोडे अंतर वाहते. या महानदीमुळे ओडिशात पूर वारंवार येतात, त्यामुळे महानदीला “ओडिशाचे दु:ख” असे कुप्रसिद्ध नाव आहे. विशेषत: मुसळधार पावसाच्या वेळी नदीच्या पाण्याचा प्रवाह साधारणपणे गंगेच्या प्रवाहासारखा असतो तेव्हा नदीच्या विनाशकारी महापूरांवर नियंत्रण ठेवणे अत्यावश्यक होते. त्यामुळे हिराकुड धरण प्रकल्पाचा प्रस्ताव सर एम विश्वेश्वरय्या यांनी मांडला आणि १९४८ मध्ये बांधकामाला सुरुवात झाली आणि धरणाचे उद्घाटन १९५३ मध्ये भारताचे पहिले पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते झाले. धरणाच्या ओलित क्षेत्रात ७५००० चौ.कि.मी. जमीन येते. त्यात पूराचे पाणी सोडण्यासाठी ९८ फ्लड गेट्स, ६४ स्लाइडिंग गेट्स आणि ३४ क्रेस्ट गेट्स आहेत, यामुळे ते जगातील सर्वात लांब धरण बनले आहे. हिराकुड धरण हा १000 दशलक्ष रुपये खर्चाचा प्रकल्प आहे ज्याची आजच्या तारखेला किंमत सुमारे 500 अब्ज रुपयांचा असेल.ओडिशा ही सुपीक जमीन असली तरी चांगल्या हवामानाव्यतिरिक्त जमिनींना पिकांच्या सिंचनासाठी भरपुर पाण्याची आवश्यकता असते. खरीप आणि रब्बी पिकांच्या लागवडीसाठी १,०९४,९५३ एकर जमिनीला सिंचन देण्याचा अंदाज असला तरी, सध्या हिराकुड धरण २६७,८५२ एकर रब्बी पिकांना आणि ३८४,५८२ एकर बरगढ, बोलंगीर, संबलपूर आणि सुबर्णपूर जिल्ह्याच्या खरीप पिकांना पाणी पुरवते. धरण आणि नदीच्या पाणी व्यवस्थापन प्रणालीमध्ये सुधारणा करण्याचे अनेक प्रयत्न अजूनही केले जात आहेत. या धरणातून सिंचनाबरोबर हायड्रो-इलेक्ट्रिकल प्लांट्सद्वारे जलविद्युत निर्मिती केली जाते. बुर्ला आणि चिपिलीमा येथे दोन प्रमुख ऊर्जा प्रकल्प आहेत.या धरणातून ३०७.५ मेगावॅट वीजनिर्मिती होते.
हिराकुड धरण पहाण्यासाठी पर्यटकांची बर्यापैकी गर्दी असते. धरणाच्या प्रवेशद्वराजवळ नेहरु मनोरा दिसतो. इथून पुढे सुरक्षिततेच्या कारणास्तव प्रकाशचित्रे काढायला मनाई आहे. तशी पाटी उडिया, हिंदी आणि इंग्रजीत लिहिलेली आहे. पण पर्यटक सर्रास आपापले भ्रमणध्वनी सरसावून एकमेकांचे फोटो घेताना दिसतात. घातपाताच्या धोक्याचे आणि सुरक्षितता नियमांचे गांभीर्य ना पर्यटकांना, ना पहारेकर्यांना.
भीतरकनिका राष्ट्रीय उद्यान:-
ओडीशातील केंद्रपाड़ा जिल्ह्यामध्ये आहे. घनदाट आणि वर्षावनाचा हा प्रदेश ६७२ स्क्वे.कि.मी.मध्ये पसरलेला आहे. ब्राह्मणी, बैतरनी आणि धामरा नदीच्या मुखाशी हा प्रदेश आहे. याच्या पुर्व बाजुला गाहिरमथा बीच आहे. या अभयारण्यात खार्या पाण्यातील मगरी (क्रोकोडिलस पोरोसस), पांढर्या मगरी, भारतीय अजगर आणि मोठ्या प्रमाणात पक्षी आहेत. पक्ष्यांच्या २१५ जातींची इथे नोंद केली आहे. याशिवाय जंगली डुक्कर, र्हिसस वानरे, चितळ, नाग, पाण्यत रहाणारी पाल असे इतर जीव दिसतात. याशिवाय या अभयारण्यातील समुद्रकिनारी ऑलिव्हर रिडले (लेपिडोचेलिस ओलिवासिया) या जातीची कासव अंडी घालतात. या अभयारण्याची निर्मिती १९७५ मध्ये केली होती तर सप्टेंबर १९९८ मध्ये इथे कोअर झोन ठरवला गेला.
या अभयारण्यात फेरफटका नावेतून केला जातो. इथे प्रवेश करण्यासाठी खोले गेट हे प्रमुख प्रवेशद्वार आहे तर गुप्ती गेटने देखील इथे जाता येते. काही वर्षापुर्वी इथे जवळपास पर्यटन नव्हते.मात्र इथली समृध्द जीवविवीधता पहाता ओडीशा पर्यटन विभागाने मोठ्या प्रमाणात सुविधा पुरवल्या.
या परिसरात कच्छ वनस्पति, सुंदरी, थेस्पिया, कासुअरिना असे वृक्ष आणि नील झाड़ी आणि अन्य प्रकारचे गवत दिसते. हे अभयारण्य कनिकाच्या राजाचा शिकारखाना होता.इथे त्याकाळचे वॉच टॉवर आणि खंदक दिसतात. तसेच इथे मध्ययुगीन मंदीर देखील आहे.
भितरकनिका अभयारण्याला रामसर साईट म्हणून घोषीत केले आहे.यानिमीत्ताने रामसर साईट म्हणजे काय ? हे समजून घेउया.रामसर साईट्स म्हणजे काय ? त्या कोणत्या ?
निसर्गातील चमत्कार, वेगळेपण दाखवणाऱ्या अनेक वास्तू, ठिकाणे या पृथ्वीतलावर पाहायला मिळतात. काही नैसर्गिक आहेत, तर काही कृत्रिम; पण जैवविविधतेच्या दृष्टीने यांचे महत्त्व कायम आहे. पर्यावरण संवर्धनाच्या दृष्टीने या वास्तूंची आणि ठिकाणांची वैशिष्ट्ये लक्षात घेऊन त्यांना एक वेगळा दर्जा देण्यात आला आहे. कोणती आहेत ही ठिकाणे ? केव्हा ठरले या संदर्भात? आदीसंदर्भात माहिती देणारा हा लेख…
१९७१ मध्ये इराणमधील रामसर या ठिकाणी पाणथळ जागांच्या संदर्भात एक परिषद झाली होती. या परिषदेत सहभागी देशांनी पाणथळ जागांच्या संवर्धनासंदर्भातील करारावर सह्या केल्या होत्या. १९७५ मध्ये युनेस्कोने यात सहभाग नोंदवत संवर्धनासाठी काम केले. सध्या जवळपास सुमारे १७१ देशांचा रामसर परिषदेमध्ये सहभाग असतो. भारताने रामसर परिषदेमध्ये १९८२ पासून सहभाग नोंदविला आहे.
१९६० मध्ये युरोपात पाण्याच्या साठ्यात मोठ्या प्रमाणात घट होत असल्याचे लक्षात आले. ही एक आंतरराष्ट्रीय समस्या आहे, असे लक्षात घेऊन १६९२ मध्ये मार्शलॅन्ड आणि पाणथळ जागांच्या संवर्धनासाठी एमएआर परिषद भरवण्यात आली. येथूनच खऱ्या अर्थाने संवर्धनासाठी प्रयत्न सुरू झाले. त्यानंतर १९७१ मध्ये रामसर परिषद घेण्यात आली. यामध्ये पाणथळ जागा संवर्धनाचे आंतरराष्ट्रीय महत्त्व विचारात घेऊन अठरा देशांनी संवर्धनावर सहमती दर्शवली. १९७४ मध्ये ऑस्ट्रेलियातील कोबोर्ग पेन्युसुलाच्या संवर्धनाचा निर्णय घेण्यात आला. जगातील ही संवर्धनासाठी निवडण्यात आलेली पहिली पाणथळ जागा ठरली. ती जागा रामसर साईट्स या नावाने जाहीर करण्यात आली.
भारताने १९८२ मध्ये यामध्ये सहभाग नोंदविला. आत्तापर्यंत भारतातील ४२ पाणथळ जागांचा रामसर साईट्समध्ये समावेश करण्यात आला आहे. जवळपास सुमारे १० लाख ८१ हजार ४३८ हेक्टर इतके क्षेत्र यामध्ये मोडते. यात १ लाख १६ हजार ५०० हेक्टर क्षेत्रावर व्यापलेले ओरिसातील चिलिका सरोवर हे भारतातील सर्वांत मोठे रामसर साईट्सचे क्षेत्र आहे, तर अवघ्या २० हेक्टरवर व्यापलेले हिमाचल प्रदेशातील रेणुका वेटलॅंड हे भारतातील सर्वांत लहान रामसर साईट आहे. चिलिका सरोवर आणि राजस्थानमधील केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान भारतातील पहिल्या रामसर साईट्स आहेत. उत्तर प्रदेशातील सर्वाधिक आठ जागांना रामसर साईट्सचा दर्जा देण्यात आला आहे.
अशा आहेत भारतातील रामसर साईट्स
असन राखीव संवर्धन (उत्तराखंड)
अष्टमुडी वेटलॅंड (केरळ)
बीन्स राखीव संवर्धन (पंजाब)
भीतरकनिका मॅनग्रो (ओरिसा)
भोज सरोवर (मध्यप्रदेश)
चंद्राताल (हिमाचल प्रदेश)
चिलिका सरोवर (ओरिसा)
दिपोर भील (आसाम)
पूर्व कोलकत्ता वेटलॅंड (पश्चिम बंगाल)
हरिक वेटलॅंड (पंजाब)
होकेरा वेटलॅंड (जम्मू-काश्मीर)
कबरताल वेटलॅंड (बिहार)
कांजली वेटलॅंड (पंजाब)
केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान)
केशोपूर मिनाई (पंजाब)
कोल्लेरू तलाव (आंध्रप्रदेश)
लोकतक लेक (मणिपूर)
लोणार लेक (महाराष्ट्र)
नालसरोवर पक्षी अभयारण्य (गुजरात)
नंदूर माधमेश्वर (महाराष्ट्र)
नांगल वन्यजीव अभयारण्य (पंजाब)
नवाबगंज पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)
पार्वती आग्रा पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)
पॉईंट कॅलिमेरी वन्यजीव आणि पक्षी अभयारण्य (तमिळनाडू)
पॉंग डॅमलेक (हिमाचल प्रदेश)
रेणुका लेक (हिमाचल प्रदेश)
रोपर वेटलॅंड (पंजाब)
रुद्रसागर लेक (त्रिपुरा)
सामान पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)
समासपूर पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)
सांबर लेक (राजस्थान)
संडी पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)
सारसी नवर झिल (उत्तर प्रदेश)
सासथामकोट्टा लेक (केरळ)
सुंदरबन वेटलॅंड (पश्चिम बंगाल)
सुरिनसार मन्सूर लेक (जम्मूृ-काश्मीर)
सुर सरोवर (उत्तर प्रदेश)
सोमिरिरी (जम्मू-काश्मीर)
तुसो कर (लडाख)
अप्पर गंगा नदी (उत्तर प्रदेश)
वेमबंदकोल वेटलॅंड (केरळ)
उलर लेक (जम्मू-काश्मीर)
– राजेंद्र कृष्णराव घोरपडे
मोबाईल 9011087406
Famous Places of Angul District of Odisha ( Orissa ) See Nalco and Thermo Electric Power Plant and Enjoy Tikarapada Wild Life Sanctuary, Satakosia
In South : Nayagarh
South - West : Baudh
West : Sambalpur
West - North : Deogarh
North - West : Sundergarh
North - East : Keonjhar
East : Dhenkanal
South - East : Cuttack
Angul is one of districts of Orissa a state of India. The city Angul is the district head quarter. Angul is popular as industrial capital of Orissa and modern out look of people.
If you see map of Orissa the Angul, will be seen at the heart of the Orissa is an integral part of the state sharing the rich modern culture, tradition and socio-economic development of the state. This district was formally formed out of the former undivided Dhenkanal district on the date of April 1, 1993 . Angul district lies between 20° 31 N & 21° 40 N latitude and 84° 15 E & 85° 23 E longitude.
The district has a total area of 6232 sq. km.
Population of 11, 39,341 as per 2001 census
Males - 5, 86,903,
Females - 5, 52,438
Population Density : 179 per sq. km.
It is sorrounded by Dhenkanal and Cuttack districts in the east, Deogarh, Kendujhar and Sundargarh in north, Sambalpur and Sonepur in west and Bauda and Nayagarh in the south side.The district is abundant with minerals and natural resources, which ultimately help the district to contribute maximum amount of revenues to the state and central government. Angul, The district headquarters is about 150 kilometers from the state capital Bhubaneswar. It is situated on the National Highway No 42, making it well accessible from all parts of the state. The East Coast Railways is also passed in this district connecting Bhubaneswar and Sambalapur and ultimately every corner of India.
Anugul - You can visit Budhi Thakurani Temple built on a small hill and Recently a huge Jagannatha Temple known as Saila Srikhetra has also been built near the Budhi Thakurani temple. This Temple is made as the exact replica of Puri Jagannath Temple and is very popular all over the state.
Tikarapada: It is 60 km from Angul, Gharial Crocodile Sanctuary and Satakosia George of river Mahanadi around lush green forest. Visit Tikarapada Wild Life Sanctuary
Bhima Kunda- This is another tourist place of Angul district, situated about 28 kilometers from the town of Talcher. One can see the sleeping statue of Lord Vishnu on the river bed of Bramhani.
Nalco: Beautiful Industrial Town Sheep sorrounded by Natural Beauties with Forests and High Hills and Rivers.
Satakosia Sanctuary : Satakosia Sanctuary is sorrounding to both side of River Mahanadi.
Name, Address and Phone / Fax / Email of Hotels available in Angul , Orissa
Hotel Prasanti :Turang, Angul Tel:-233051,233052, Fax:- 233554,233451 E-mail:-hppl-pani@sify.com
Hotel Santi: Bus stand, Angul Tel: 230386, 230622, 232932 Fax:-231386, 230158
Hotel Durga: Turang, Angul Tel:-232652,230155, Fax:-232652E-mail:-hoteldurga@sify.com
Hotel Ganapati: Nalco Nagar, Angul Tel:-220061 Fax:-220464
Hotel Razz: PTC Square, Angul Tel:230067,234341 Fax-232070
Central Lodge: Daily market,Angul Tel:-230378
Bikram Lodge: Madanmohan Padhi Lane, Angul Tel:-230200, 232071
Jagannath Lodge: Nalco Chhack, Angul Tel:-220913
Hotel Goutam Vihar: Main road, Angul Tel:-230537,234596 Fax:-230138
Hotel Sandhya: Main Road, Angul Tel:-231357, 220255
Hotel Aurovilla: Circuit House, Angul Tel:-236335,236735 Fax:-236688
Hotel Swagat: Nalco Nagar, Angul Tel.-222913,223498 FAX-222592
Namara Palace: 7th line Amalapada, Angul. Tel.- 233839, 232837 E-mail:hotelnamra @sancharnet.in
Airbat guest House: 6th Line Amalapada, Angul Tel.-230111, 234623 Fax-230779
Hotel Shiv Sagar: Shanti Bazar, Angul Tel.-309511
Kadambini Cottage: Shanti Bazar, Angul.Tel:234371,9437030469(M)
Way side Amenities Centre,: Banharpal At-Narendrapur, Via-Meramundali, Dist. Angul
Posted by sbidyadha
Saturday, August 20, 2011
Tourist Spots of Balasore District, Orissa, Odisha, Visit to see Temples, Sea Beaches, Jungle Beauties and Hill Sations
This is one of the most important district of Orissa which finds place not only in the National map but also in International map for its History ,Geographical situation, Culture, Marine development and for important institutions like Proof and Experimental establishment, Interim Test Range.
Long stretches of green paddy fields, a wide network of rivers, blue hills, beautiful meadows, extraordinary breaches, Religious centers like Remuna ,Chandaneswar, Panchalingeswar, Sajanagarh, Ayodhya ,Maninageswar are collectively denoting Balasore as the “ Granary of Orissa “
Remuna: Remuna is 8 km from Balasore. It is famous for khirachora Gopinath Temple.
Chandipur: Chandipur is a popular sea beach in northen part of Orissa. It is 16 km from Balasore.
Panchalingeswar: Panchalingeswar is the seat of Lingam. It is 40 km from Balasore, a perennial spring flowing over them are the added attraction.
Chandaneswara: 88 km from Balasore is Chandaneswara temple.
Digha: Digha is a beach bordering West Bengal and Orissa.
Talsari: Talsari is a beach near Chandaneswara. It is 6 km from Digha.
Bhushandeswar: 100 Kms from Balasore this Shiva temple is located. Chandaneswar, Talsari, Digha are located with in 30Kms.
Some Other popular places of Baleswar district are also given below:
Tourist Spots of Baragarh District, Visit to see Famous Temple of Nrusinghanath and Kedarnath
Bargarh district has 12 blocks. The district is famous for a 10-day long open-stage drama, Dhanuyatra, stage is life sized taking Bargarh Town, Jira River and Ambapali Village based on the life and times of Lord Krishna, culminating in the death of King Kansa. It is also famous for centuries old handloom industry manufacturing a trade-mark textile form called Sambalpuri.
The people speak Sambalpuri, a dialect of Oriya. There is a 13th century temple at Nrusinghnath where, as the only instance of its kind in the world, Lord Vishnu is worshiped in a feline incarnation.
Nrusinghanath Temple: It is 110 km from Baragarh. This temple was built by Sri Baijal Dev Bikari, the king of Patana during fourteenth century. This temple is famous in all over the Orissa for its Panaromic Position at Gandhamardhan Hill which is Ramayan Fame and for its statues carved on its outside wall.
Kedarnath Temple: This temple is 36km from Baragarh at the foot of famous Bara hill. This temple was built by Sri Dakhsin Ray, the dewan of Ajit Singh, the king of Sambalpur between 1695 to 1765. It is one among the Asta Sambhu temples. Behind this temple there exist the remains of of Kedarnath fort.
Tourist Places of Boudh District , Visit to See Famous Siva Temples , Wild Life in Natural Forests and Natural beauties of River Mahanadi
In East : Nayagarh
In South : Kandhamal
In North : Angul , Subarnapur
In West : Subarnapur, Balangir
Charisambhu: It is famous for Bishnu Temple.
Puruna Cuttack: 40 km from Kandhamal is famous for the tepmle of Goddess Vairabi.
Padmatola: A wildlife sanctuary of Boudh district.
Bagh Irrigation Dam: The Dam Site is a beautiful Picnic Spot of Boudh District. The Place will be about 50 K.M from Baudh
How to Reach Boudh:
Famous Tourist Places of Cuttack District of Odisha , Visit o see Temples, Scenic Spot of Mahanadi, and Island
Cuttack City: Business Capital of Orissa. This city has river Mahanadi in the north and river Kathajodi in the south. Barabati Fort, Temple of Goddess Chandi and Barabati Durga can be visited.
Places of tourist interest in Cuttack :
Stone Patching of Cuttack : The river banks of Cuttack are protected by stone revetment, a great engineering marvel of the 11th century A.D. and a remarkable example of ancient technological skill of Orissa.
Barabati Fort : The ruins of a medieval fort with its moat and gate and the earthen mound of the nine-storeyed palace on the bank of the river Mahanadi are noteworthy. Adjacent to the fort are two modern stadiums.
Temple of Cuttack Chandi : Being the shrine of the presiding deity of the city, the temple of Cuttack Chandi is normally visited by every Hindu visitor.
Quadam-i-Rasool : A sacred shrine both for the Hindus and Muslims, Quadam-i-Rasool, having a compound wall and towers at each corner has inside three mosques with beautiful domes and a Nawabat Khana (music gallery). It is an object of veneration for Hindus and Muslims alike.
Dhabaleswar: 35 kms from Cuttack on the bed of river Mahanadi this Shiva temple is situated.
Ansupa Lake : It is a Running Water Lake adjacent to River Mahanadi near Subarnapur Village of Cuttack District, which is a Natural Bird Sanctuary for many Migrated and Local Birds. This Place is about 68 K.M.s away from Cuttack City and 98 K.M.s away from Bhubaneswar.
Banki: 60kms from Bhubaneswar, Goddess Charchika temple near River Mahanadi.Naraja: Scenic spot on the bank of the Mahanadi with Buddhist images. It is 15 kms from Cuttack.
Bhattarika: 108 kms from Cuttack, famous for the temple of Goddess Bhattarika.
Niali Madhab: 47 kms from Bhubaneswar, Niali is famous for the temple of Sobhaneswar (Shiva) and Madhab (Vishnu).
Simhanath Temple: It is situated in a rocky island in the Mahanadi River at distance of 10 kms from Badamba in Cuttack District. It is also one of the earliest standing temples of Orissa and it shows close affinities both in art and architecture with.
Nemala: 42 km from Cuttack is Samadhi of Acchuttananda.
Famous Tourist Places of Deogarh District, Visit to see Famous Temples, Water Falls, High Hills ,King's Palace and Ist Hydro Electric Project.
Pradhanapat Water Fall: Deogarh District is 97 km to the east of Sambalpur and another 290 km from Bhubaneswar via Talcher. The pradhanapat water fall on the Pradhanpat hill is close by the town is a place of scenic beauty. See Video
Deogarh Town: Beautiful King's Palace and Ist Hydro Electric Project
Famous Tourist Places of Gajapati District, Visit to See Famous Hot Spring , Natural beauties of High Hills and Forests and King's Palace.
Gajapati District:
Krushna Chandra Gajapati Narayan Deo, Maharaja of Paralakhemundi was the direct descendant of the historic Gajapati kings of Orissa ruled for more than seven centuries. During their rule the boundaries of Orissa extended from the Ganga in the North to Udoyagiri in Nellore district in the South. Kolahomee, one of the sons of Kapilendra Deo, the Gajapati king of Orissa came to this part of Paralakhemundi and founded the Raj family of Paralakhemundi in the last half of the 15th Century.
Gajapati district is lying between 180.46’ North & 190.39’ North latitude and 830.48’ East & 840.08’ East longitude. The area is adjacent to boundary of Andhra Pradesh towards South, Ganjam district on the East, Rayagada district on the West and Ganjam and Phulbani districts on the North.
Taptapani: It is situated at a distance of 54 km. from Berhampur and is famous hot sulphur spring surrounded by natural sceneries.
Gandahati Water Fall: A natural water fall in deep forest environment.
Paralakhemundi : King's Palace and Beautiful Town.
Famous Tourist Places of Jagatsinghpur District, Visit to see Famous Port of India and Famous Temple of Goddess Sarala
Jagatsinghpur District is an administrative district of Odisha/Orissa, India. And Jagatsinghpur Town is the district headquarter.
Jagatsinghpur is famous for the Sarala Temple and is termed as the cultural heart of Orissa. The district as a smallest in size among the 30 districts in Orissa has produced some of the most famous names in Oriya and Indian literature like : Kabi Sarala Das, Birakishore, Gopal Chhotaray, and Bibhuti Pattnaik etc.
Again the Paradip, a modern deepwater port, was built in the 1960s, and has now become a hot business point due to the largest foreign direct investment (FDI) in India as POSCO is setting up a plant along with its own port for transportation. Indian Oil Corporation has been trying to set up an oil refinery also.
Bad Luck for Jagatsinghpur was the super cyclone in October 1999 in which more than 10thousands of people died and the worst hit district in orissa coast .
The District is also famous for having the many number of successful theater groups ( Yatra Dala ) which has helped in keeping the old tradition of live acting before thousands of people.The theater groups have become the basic rural entertainment for people all over Orissa and India .
Jagatsinghpur: Jagatsingpur is the district head quarter and situated at a distance of 60 kms from Cuttack and 90 K.M.s from Bhubaneswar the State Capital.
Paradeep Port: 65 km from Jagatsingpur is the largest port of Orissa. One can see the Bay of Bengal with the operation of shipping and transport of goods from the port.
Jhankada: Where the temple of Sarala (Goddess Saraswati) is situated. It is at a distance of 15km from Jagatsinghpur town.
Bay of Bengal in East
Famous Tourist Places of Jajpur District, Visit to see Famous Goddess Sapta Matrukas Temple of Lord Jagannath and important Baudh Pithas
Jajpur District: Odisha
Jajpur is famous for its historic place and pilgrimage which is at a distance of 122 km from Bhubaneswar the state Capital. Once upon a time Jajpur was the capital of Kalinga kingdom and had achieved the glory in archeological excellence. Jajpur is renouned for its natural resources, mines and industries. Situated on the bank of river Baitarani it has blessed with sacred shrine of Goddess Biraja (Durga), Sveta Baraha (incarnation of Lord Vishnu as the white boar), Sapta Matruka and a host of other shrines. It is famous for Saktipitha of Goddess Biraja.
Ashokajhar, Chandikhol, Chhatia, Gokarnika, Kuransa, Mahavinayak, Patharajpur, Ratnagiri, Udaygiri, Satyapira, Singhapur, Vyas Sarobar and Baruneswar Pitha are some of the visiting places of this district.
Jajpur: Jajpur is located at a distance of 92Kms from Cuttack. The sacred shrine of Goddess Biraja, Baraha, Sapta Matruka are situated in here. Jajpur town popularly known as Biraja Khetra, as the place sacred to Goddess Biraja, the symbol of Sakti (Power).It’s a small city surrounded by the river Baitarani by half circle and a high level canal at the other half.
Chhatia: Situated at a distance of 35kms from Cuttack, Chhatia is famous for Lord Jagannath Temple. It is believed and popular floklore as the Lord Jagannath of Puri will be available at Chhatia in Avatar of Kalki during this Kali Yuga.
Chandikhol: Chandikhol, which is at a distance of 40 kms from Cuttack, is an attractive picnic spot with natural springs. And famous for Transporation Point.
Mahabinayak: At a distance of 2 kms from Chandikhol to the west, is situated the Mahabinayak (Shiva temple). The Tourists can enjoy its natural surroundings.
Lalitgiri, Ratnagiri & Udayagiri: The three Boudh Vihars are at a distance of 70kms from Cuttack.The famous Buddhist Complex isbelived as the ancient seat of Puspagiri University, the buddhist university of 7th century A.D. Recently a statue of emperor Ashok is being discovered form Langudi hill.
Duburi : At a distance of 38 km from Chandikhol towards Daitari mines on Express Highway is going to be one of the most famous city in Orissa as a number of Steel plants have been established here. These are Neelachal Ispat Nigam Ltd., Jindal Stainless., Mesco Steels.,VISA and a few others. Also TATA is going to build a huge plant here.
Famous Tourist Places of Jharsuguda District, Visit to See Ancient Caves , Deep Forests and Beautiful Places
Vikramkhol Cave: 88 K.M from Sambalpur, in Jharsuguda District. It is a famous cave which contains pictographic inscription. Jharsuguda Junction Railway Station is 26 km.
Famous Tourist Places of Kalahandi District, Visit to see Temples, Dense Forests, wild life, Water Falls, Orissa, Bhubaneswar, Bhawanipatna, Balangir
Kalahandi District
Kalahandi, placed at the south-western part of Orissa, covers an area of 7920 sq km. the region is divided into plain and hilly terrains. The population of the district is 1335494 as per census 2001 has a population density of 169 persons per sq km. Kalahandi possesses a total cultivable land of 3, 93, 550 hectares out of which 1, 83, 000 hectares of land is utilized for growing paddy. Three big industries contribute considerably to the economic wellbeing of the district. Kalahandi pulls huge number of global tourists through some distint places like Amathaguda, Asurgarh, Ampani, Belkhandi, gudahandi and Mohangiri.
Bhawanipatna: 418 km from Bhubaneswar is the capital of Kalahandi gistrict. It is famous for Goddess Minaskhi and lord Bhawanishankar temples.
Karlapat: 32 kms from Bhabanipatna. The tourists can see the wild animals in the dense forest. The image of Goddess Kanduala attracts the pilgrims.
Khariar: It is famous for the Dhadhibamana temple.
Ampani: 77 kms from Bhabanipatna is Ampani. It is popular for the wild atmosphere, picturesque Ampani hills and a frolicking valley called "Haladigundi". Behera Reservoir is 5 km from Ampani. The whole area abounds in spotted deer, Sambar and Black Panthers.Lanjigarh: Lanjigarh is is 64 K.Ms from Bhawanipatna. The 428 Feet high summit of the Niamgiri hills is situated. The village has some fortifications with a large moat around. It contains the temples of Gopinath and Deity "Dokari".
Phurlijharan: 15 Kilometres from Bhawanipatna, Phurlijharan is a perennial water fall about 30 Ft in height with forest surrounding.
Rabandarh: 12.8 K.Ms from Bhawanipatna is named after a small water fall inside a mountain gorge. The panorama around provides some delightful contrasts of scenery, in mountains and over looking dales, in bore rocks and thick forests. The stream which creates the fall almost dries up during the hot season.
Famous Tourist Places of Kandhamala District of Odisha (Orissa) With Temples, Picnic spots at Water Falls, Deep Forests High Hills and Ghats.
In East : Nayagarh, Ganjam
South : Rayagada
West: Kalahandi
North : Boudh
Chakapada: 60 kms from Phulbani. It is famous for Lord Birupakhya temple.
Putudi: 15 km from Phulbani .It is famous for the picturesque waterfall.
Daringibadi: It is 335 km from Bhubaneswar and is a hill station surrounded by dense forest.
Chari sambhu: This place is famous for Bishnu temple.
Kendrapada district is situated in east coast belt of Orissa, Kendrapara occupies a total area of 2,644 sq km.
Kendrapada District:
Kendrapada Town: Kendrapada is also known as the Tulasi Khetra. This town is famous for the temple of Lord Baladev Jiew.
Kanika Palace: Kanika palace is still has some antiques in it.
Vitarakanika Wildlife Sanctuary: Vitarakanika is 130 Km from Bhubaneswar through Cuttack, Kendrapara, Pattamundai. This wildlife Sanctuary This sanctuary consists of 650 sq km coastal area of Kendrapara, Jagatsingpur and Bhadrak district.
Dangamal: A crocodile project was established at Dangamal where there is a rare variety of crocodiles.Gahiramatha: Gahiramatha is the breeding ground for several endangered species of sea turtles.
Famous Tourist Places of Kendujhar / Keonjhar District of Orissa / Odisha , Visit to see Famous Temples of Lord Siva and Maa Tarini, High Hill water falls, Deep Forests.
Ghatagaon: Ghatagaon in situated on the highway between Jajpur and Keonjhar. It is the Maa Tarini temple located here is the focal point of the place. There is also Ghatakeswar Mahesh Shiva temple build near the Tarini temple. The place is rarely 50 kms from Jajpur on highway. See Video
Khandadhar: Khandadhar is 60 km from Keonjhar town. Water fall of about 500 feet in height, amidst lush green forests is the point of attraction.
Badghagara: 10 km from Keonjhar towards Sambalpur, 200 feet waterfall
Sanghagara: 6 km from Keonjhar towards Sambalpur, 100 feet waterfall View Sanaghagara
Gonasika: 45 km from Keonjhar, Surrounded by a series of valleys and wooded hills, temple of Brahmeswar Mahadev (on the river Vaitarani), this is the place from where the river starts flowing, A little away from the point of origin, the river goes under ground and hence called Guptaganga, only to be seen jumping after a short distance over a stone projection looking like the nostril of a cow, Gonasika hill, Ghatakeswar Mahesh Temple
Gundichaghai Water Fall : A beautiful Picnic Sopt
Sitabinji: 30 kms from Keonjhar (23 Kms. on the Jajpur-Keonjhar Road), Ancient fresco paintings on a rock shelter called Ravan Chhaya which is like a half opened umbrella
Murga Mahadeva: 70 km from Keonjhar, Shiva temple, perennial spring, and water fall.
Koraput District of Odisha
Duduma: 65 kms from Jeypore and 77 kms from Koraput. The magnificent waterfall is regarded as the famous Machhyatirtha.
Bagra: 9 km from Jeypore. Three waterfalls of Kolab river at Bagra starting from Kilkura or the 300 feet plato jump over one another with great speed from a height of 30 feet.
Gupteswar: 65km from Jeypore, cave is famous for the shrine of Lord Gupteswar (Shiva). The natural scenery of this place attracts the pilgrims.
Nandapur: 5kms from Koraput, the great image of Ganapati and throne with 32 steps are the main attractions of this place.
Deomali Peak: Deomali Peak is situated at adistance of 35 km from Koraput with an elevation o 1,672 meter. It is the highest peak in Orissa and the tallest in the whole of the Eastern Ghats. Deomali is dotted with streams and deep valleys, and dence forest.
Koraput Town: Also known as “Sabar Shrikshetra”, the modern Jagannath Temple has come up on a hilltop. The Tribal Museum behind the temple caters to the tourists about the culture and heritage of the tribals.
Gupteswar Temple: Cave shrine of Lord Shiva is situated on a lime stone hill on the bank of river Kolab, surrounded by natural Scenery. Visit Gupteswar
Dumuriput: A village stands between Koraput and Sunabeda road. Sri Ram Temple situated in the locality is widely known for the highest kneeling Hanuman Statue in Orissa.
Kolab Dam: Kolab is at an altitude of about 3000 feet above sea level on river Kolab, stands the Kolab Reservoir generating Power. The place is attracting people for weekend scenery and boating.
Visit to see Old Palace, Water Falls and Water Resorvoirs, Famous Shrine of Gupteswar and High Hills.
Famous Places of Mayurbhanja District of Odisha Orissa to see sanctuary with springs, mountains and Waterfall, Wild Life and Famous Temples
In East West Bengal and Baleswar
In North: West Bengal and Jharkhand
In South : Keunjhar Dist and Jharkhand
In South : Baleswar and Keunjhar Garh
Devkund : A Beautiful and enchanted Picnic Spot in lap of Natural Environment of Water Falls, Deep Forests and High Mountains around. Visit the place and get recharged
Kichakeswari Temple: This temple is situated at Bahalda, 16 km from Baripada. Goddess Kichakeswari is worshipped here.
Tourist and Picnic Places of Nayagarh District in State of Orissa , India to See Famous Temple of Lord Nilamadhava, Raghunath and Lord Ladubaba and beutiful Satakosia Gorge in River Mahanadi.
Nayagarh District
Main Road, Nayagarh,
Ph- 06753253563
Hotel Safari International,
Main Road, Nayagarh.
Ph- (06753)252171
Satkar Lodge,
Main Road,Nayagarh.
Ph- (06753)252266
Asutosh Lodge,
Main Road, Nayagarh.
Ph- (06753)252370
Janata Lodge,
Main Road, Nayagarh.
Hotel Padma,
MainRoad, Nayagarh.
Ph. (06753)252140
Panthika at Sarankul
Famous Spots of Puri Districts of Orissa (Odisha), the Holistic Place which will bring all your Anxieties to Cool yourselves
Puri District
Sri Jagannath Temple : The World Famous Temple of Lord Jagannath , where you will washout all your sins anxieties and wariness to be able to get salvation. The World famous Car Festival of Lord Jagannath ,the festival of Unit, and Devotion will bring you purity in Life. Besides Jagannath Temple Gundicha Mandir, Lokanath Mandir, Sunara Gauranga Mandir , Daria Mahabir Mandir and Tota Gopinath are endless destinations to visit and earn holiness. There are also a number of holy Ponds like Narendra Pokhari, Markandeya Pokhari, Sweta Ganga and Indradyumn and many Monasteries locally known as Mathas also of touristic interest. Puri the Heaven of the Earth and Puri Beach
Astaranga: Astaranga is situated on the sea beach, 60kms from Puri. Kakatpur: 65kms from Bhubaneswar and is famous for Goddess Mangala Temple. This place is between Astaranga and Konark.
Konark : The world famous Sun Temple as the Wonder in field of Architecture and Sculpture is attracting thousands of visitor daily with Attraction of Clam full Sea Shore The World Famous SunTemple at Konark
Sakhigopal SakhiGopinath: The famous Sakhi Gopinath Temple is at Sakhigopal which will be about 12 K.M from Puri and its told without visiting Lord Gopinath after visiting Lord Jagannath is likely fruitless.
Brahmagiri : The Famous Alaranath Temple where, the Lord Jagannath being worshiped during their illness at Sri Jagannath Temple of Puri. Brahmagiri Alaranath
Satapada: The Famous for Entrance to Chilika Lake and View Dolphins attracting hundreds of visitors’ dailly during winter.
Dhauli Giri and Baudha Shanti Stupa : The famous Hill , where the Great King Ashoak was in fight with Kalinga Fighters and lastly changed towards peace and joined Buddhism and became great preacher of the religion. Dhauli Giri the White Pagoda
Famous Places of Sambalpur Districtof Odisha ( Orissa) See Word Famous Dam on River Mahanadi, Ancient Temples, Historical Places, Wild Life Sanctuary
Sambalpur District
Hirakud: 15 km. from Sambalpur. The world's longest multi-purpose Dam is situated here. Gandhi minar and Jawahar minar are constructed on the top of two hills.
Huma: It is situated at a distance of 21 km from Sambalpur. It is famous for Shiva temple and its architectral exalency as its a leaning Temple of Orissa.
Samaleswari Temple: Maa Samaleswari temple is the famous temple of Sambalpur town as well as state. The temples of are like Liakhai, Madanmohan, Satyabadi, Bariha, Brahampura, Dadhibamana, Timini and Gopalji Revals the influence of Vaishnava tradition in Sambalpur.
Ushakothi: 45km from Sambalpur town is Ushakothi wildlife sanctuary. Rock cut paintings can be seen in the Ushakothi cave.
Bells Galore,
Similipal Tiger Reserve Forest and National Park near Baripada in Mayurbhanj District of Orissa India
Lush green forests, grasslands, sparkling cataracts and rivers, tigers, elephants, deer, flying squirrels… there is so much to attract you to visit and stay there at the Similipal Tiger Reserve and national park in Orissa India.
Simplipal is situated at the biotic province Chhotanagpur Plateau in the heart of the former Mayurbhanj State and now in the centre of Mayurbhanj district of Orissa. The Similipal National Park, one of the earliest project to come under Project Tiger, as one of the nine tiger project reserves in the country in 1973. The Government of Orissa declared Similipal Sanctuary with an area of about 2200 sq. km. in 1979 and 303 sq. km. area of the Similipal Sanctuary as National Park in 1980. Again the area of the proposed National Park was increased to 845 sq. km. in 1986. On a result it has spread over an area of 2,742 sq kms
The hills with several peaks and valleys in between, rise steeply from the plains of Udala in the south and Baripada in the south-east and extend up to Jashipur in the north-west, Bisnoi in the north and Thakurmunda to the west. There are several streams flowing in all directions and ultimately draining into the Bay of Bengal via Major permanent rivers are the Budhabalanga, Palpala, East Deo, Nekedanacha (Salandi), West Deo, Khairi, Bhandan and Khadkei.
The riparian zones, perennial streams and meadows form key areas. The Bhadragoda valley, Tarinvilla area, Patbil and numerous small swamps and marshes form the riparian zone. Prominent meadows are Devasthali, Bachhurichara, Sapaghar, Matughar, Tarinivilla, Tiktali, Chahala and upper Barakamuda.
Flora and Fauna: This expansive ecosystem, thanks to the mega conservation efforts, has close to a 100 tigers, Leopard 115, Elephant 449, Spotted Dear 3500, Barking dear 4500, Mouse dear1800, Sambar 9000, Gaur 950, Wild boar10500, Langur 250 troupes, wild bear 2900, Rhesus macaque 75 troupes etc are living freely in side the Project area. And you can also see other mammalian species like antelopes, chitals, chevrotains, wild dog, sloth bears, monkeys, hyenas and porcupines are also found here. There are around 230 species of birds in these forests. The ones officially recorded include the red jungle fowl, hill myna, peafowl, alexandrine parakeet, crested serpent eagle, gray hornbill, Indian pied hornbill, Malabar pied hornbill and Indian trogon. Most of these bird species may be spotted in the park. s Newana area. There is a sizable population of reptiles as well, which include snakes and turtles. The population of crocodiles has increased considerably since the inception of the Mugger Management Program. Simlipal National Park is a floral treasure as well. There are 1076 species of plants belonging to 102 families. of which 92 are orchids having similarities to the Northern and Southern Indian orchids. Seven percent of the Indian species of flowering plants and eight percent of orchids of India are found in Similipal. Northern Tropical Semi evergreen Forests extend over an area of about 80 km. Northern Tropical Moist Deciduous Forests extend over an area of about 1540 sq. km. It is found all over Similipal except the moist valleys on the Southern and Eastern aspects of the hills.
There are 42 species of major mammals, 230 species of Birds and 30 species of reptiles recorded so far in Out of the Indian checklist have 7% reptiles, 20% birds and 11% mammals.
Similipal is rich in orchidaceous flora 92 species of orchids along with the omnipresent sal trees. Innumerable medicinal and aromatic plants are found as well that are a source of earnings for the local tribal population.
Human Population in the Reserve area are largely tribal. Due to low level of skills in modern society, lower educational levels, socio-culture traits, they are mainly dependent on local resources like they collect and sale of minor forest products. Remoteness of the areas and insufficient infrastructure makes it difficult to enforce the existing law for providing total Constraints free zone to Similipal. There are 61 villages in the buffer area and there was nearly forty per cent rises in human population in average.There are four villages inside the core area and the human population in core has increasing slowly.
The beauty of the park brings the person into the state of hypnotic sleep. It is a god gift to this sanctuary. It would take several days to go around the park. The waterfalls, tribal settlements and mountain peaks, increase the glory of the park.
How to Reach: Similipal is open for public to visit from 1st November to 15th June. You can enter Similipal through Pithabata (22 km from Baripada). Entry permits can be obtained from the Range Officer, Pithabata check gate. Day visitors can enter between 6 am to 12 noon and visitors with reservation between 6 am and 2 pm. Similipal is 170 km from Bhubaneshwar, 240 from Kolkata,and 60 km from Balasore. The other entry point Jashipur is 94 km from Baripada on N. H 6, which is connecting Raipur of Chhatisgarh and Kolkata of West Bengal. Both places are well connected by bus. Taxis and jeeps are available.
By Rail: The nearest prominent railhead is Balasore (60 km), served by major trains running under East Coast zone of Indian Railways. By Air: Nearest airports are Bhubaneshwar and Kolkata. Accommodation: Aranyanivas at Lulung has 8 double rooms and 2 dormitories, while Panthasala at Bangiriposi (35 km from Baripada) has 4 double rooms.
Visit Kalijai Temple Shrine of Famous Goddess in Chilika Lake Near Balugan of Khurda District of Orissa,India
KALIJAI TEMPLE:Kalijai temple is situated on an island or you can say a Hill. It is about 18 K.M. away from Balugan in south east direction, the residence of the Goddess Kalijai.Kalijai means Kali + Jai , Kali, the Goddess Kali and Jai a name of a village Girl of Banapur , who was drowned there during her visit to Parikuda Gada for her Marriage. An accidental storm with deep black cloud was drowned her traditional boat there near the hill and vanished. All the Boatmen with her father were alive except that Girl Jai undiscovered!!! Since then many boat men have been listened her low voice during early in the evening there and she became the adorable Goddess of the locality and became respected among Odiya People. Most of the Fisherman Community is worshiping Goddess KaliJai as their “Istha Devi”, Istha means who manages all of Istha (Good) and Anistha (Bad) times. Most of the home tourists know that visit to KaliJai is that’s all to visit Chilika.
Visit Gupteswar famous for Shrine of Lord Shiva nearRamagiri, Koraput, Jeypur of Orissa enriched with natural beauties, High Hill Ranges, Deep Forest