अजिंठा लेणी, भाग १
ऐतिहासिक आणि राजकीय पार्श्वभूमीचे काही पैलू
डॉ. राजेश कुमार सिंग
बी१-२६४, सिद्धार्थ बंगले
साम – सावली रोड, वडोदरा 390022, गुजरात, भारत
ईमेल: rksingh1970@gmail.com , +९१-९४२९९२५०३६
अजिंठा लेणी, भाग १
ऐतिहासिक आणि राजकीय पार्श्वभूमीचे काही पैलू
सामग्री
अनामिक प्राचीन नाव. २
अनामिक प्राचीन प्रांत. ३
प्राचीन इमारतींचे अज्ञात प्रमाण. ४
अजिंठा येथील वास्तुशास्त्रीय शब्दकोश.. ६
लेण्यांचे वय. ८
आधीचा टप्पा. ८
नंतरचा टप्पा. ११
महाराज हरिषेण.. १३
हरिषेणाच्या अधिपत्याची रूपरेषा यावर चर्चा. १४
ऋषिक आणि अश्मक संबंध.. १७
'सुवर्णकाळ' २०
हरिषेणापूर्वी.. २२
हरिषेणानंतर: वेरूळचा सर्वात जुना टप्पा. २३
हरिषेणाच्या काळात: अजिंठा पुनरुज्जीवन.. २४
काही निकाल. २६
त्याग. २९
सारणी: वाकाटक कालगणना - वेगवेगळ्या आवृत्त्या. ३२
आकृत्यांसाठी मथळे. ३३
उद्धृत कामे.. ३४
नोट्स. ४१
प्रसिद्ध
जागतिक वारसा - आणि प्राचीन बौद्ध मठ - अजिंठा (अजिंठा) किंवा अजंता
(अजंता) यांनी दुसऱ्या किंवा पहिल्या शतकातील जगातील काही सर्वात जुन्या
चित्रांचे नमुने जतन केले आहेत. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून या
विषयावर मोठ्या प्रमाणात साहित्य जमा झाले असूनही, स्मारकाची निर्मिती
करणाऱ्या अजिंठा मठाची जटिल पार्श्वभूमी आणि काळाबद्दल फारशी स्पष्टता
दिसून आलेली नाही. उदाहरणार्थ, प्राचीन काळात अजिंठा मठाचे नाव काय होते हे
आपल्याला माहिती आहे का? उत्तर आहे, नाही. अजय मित्र शास्त्री यांनी
अजिंठा या प्राचीन नावाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला (शास्त्री १९९१).
त्यांनी योग्यरित्या ओळखले आहे की या जागेचे आधुनिक नाव देखील समस्याप्रधान
आहे. सामान्यतः असे मानले जाते - आणि आपल्याला या श्रद्धेवर शंका घेण्याचे
कोणतेही कारण नाही - की या जागेचे नाव गुहेच्या जागेपासून सुमारे १४ किमी
अंतरावर असलेल्या अजिंठा नावाच्या जवळच्या गावावरून ठेवण्यात आले आहे.
तथापि, ते सर्वात जवळचे गाव नाही, कारण सर्वात जवळचे गाव प्रत्यक्षात
लेणापुर (लेणापूर म्हणजे गुहांचे गाव) आहे, जे त्या ठिकाणापासून एक
किमीपेक्षा कमी अंतरावर आहे. लेणापूर येथे उत्खनन करण्यात आले होते
ज्यामध्ये सातवाहन मातीची भांडी सापडली (घोष १९६७, १४). निःसंशयपणे,
लेणापूर हे मठाशी ( संघारामा
) काही प्रकारे जोडलेले होते; कदाचित काही कामगार, किंवा पर्यवेक्षक किंवा
देखरेख करणारे भिक्षू तिथे राहत असतील. तथापि, प्राचीन मठाला नाव
देण्याच्या प्रयत्नात लेणापूर कसे अयशस्वी झाले हे एक गूढ आहे. कोणत्याही
परिस्थितीत, अजंता ही अजिंठा नाही, किमान ध्वन्यात्मकदृष्ट्या नाही.
सुरुवातीच्या अहवालांमध्ये, सरकारी फायलींमध्ये आणि पुरातत्व अभ्यासांमध्ये
- अजिंठा ही शब्दलेखन पूर्णपणे ध्वन्यात्मकतेवर अवलंबून होती हे अनुमान
काढण्यासाठी आपल्याला कल्पनाशक्तीची आवश्यकता नाही, कारण ब्रिटिश अधिकारी
आणि युरोपियन विद्वानांनी अजिंठाला अजंठा असे उच्चारले होते. परिणामी,
प्रचलित स्पेलिंग आणि उच्चार कायम राहिले आणि सुस्थापित झाले. तरीही, एक
मुद्दा लक्षात घेता येईल की स्थानिक, अ-अंग्रेजीकृत महाराष्ट्रीयन आणि
मराठी माध्यमे आणि साहित्य बहुतेकदा अजिंठा या शब्दाला अजिंठा असे म्हणतात.
सध्याचा लेखक स्वतःला जागतिकपेक्षा स्थानिकांशी अधिक ओळखतो. म्हणूनच, एक
प्रतीकात्मक संकेत म्हणून सध्याचा लेखक वाचकांच्या काही दुर्दैवी
गैरसोयीच्या जोखमीसह लेखांच्या मालिकेत अजिंठा वापरणे पसंत करतो.
आपल्याला
माहिती आहे का की अजिंठा कुठे स्थित होता, म्हणजे कोणत्या प्राचीन
प्रांतात किंवा देशात? याचे उत्तर नकारार्थीच द्यावे लागेल. अजिंठा आज
भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील औरंगाबाद जिल्ह्यात स्थित आहे. त्याचे
कडेकोटाच्या मध्यभागी अक्षांश २०°३३'९.६२"उत्तर, रेखांश ७५°४२'०.६८"पूर्व
(गुगल इंक. २०१३) आहे. [१] वॉल्टर एम. स्पिंक यांच्या मते, प्राचीन काळात अजिंठा ऋषिक नावाच्या प्रांतात स्थित होते [२] (आकृती १).
आकृती १: 'वाकाटक स्थळांचा नकाशा' स्पिंक आणि यागुची (२०१४:xv) आणि वेनर (१९७७:११)
व्ही.व्ही.
मिराशी यांनी ऋषिक देशाची खांडेशशी केलेली ओळख पटवण्यावर हा विश्वास
आधारित आहे (मिराशी १९६३, १२३; प्लेट प). तथापि, त्या ओळखीमध्ये, मिराशींनी
असे सुचवलेले नाही की अजिंठा ऋषिक देशाच्या सीमेत स्थित होता.
प्रत्यक्षात, त्याबद्दल निर्णायकपणे बोलणे कठीण आहे, कारण लेण्या सहयाद्री पर्वतरांगांच्या घाटांवर (उतारांवर) आहेत ज्याच्या वर मूलक [३] किंवा अश्मक [४]
देश होता आणि खाली तथाकथित ऋषिक देश होता. अजिंठा दोन्ही
देशांच्या/प्रांतांच्या सीमेवर होता. सीमावर्ती घाटांचा ऋषिक किंवा मूलक
किंवा अश्मक देशात समावेश होता की नाही हे निश्चित करण्यासाठी कोणताही
निर्विवाद रेकॉर्ड नाही.
दगडात
कोरलेल्या एकूण इमारतींची गणना निर्मात्यांनी किती केली होती हे आपल्याला
माहिती आहे का? उत्तर पुन्हा नकारार्थीच द्यावे लागेल. येथे विशिष्ट प्रश्न
उपस्थित केला जातो, कारण इंग्रजी शब्द गुहा कधीकधी समस्याप्रधान असू शकतो. उदाहरणार्थ, मूलभूत गोष्टींचा विचार करा (तपशीलात न जाता). [5] भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण ३० गुहांची गणना करते, [6]
आणि समान परिमाण आणि क्रमांकन नैसर्गिकरित्या या विषयावरील साहित्यात कायम
आहे. तथापि, परिमाण आणि क्रमांकन प्रणाली विसंगतींपासून मुक्त नाही. चला
त्यापैकी काही लक्षात घेऊया.
आकृती २: अजिंठा: गुहा २६-संकुल
आकृती
३: गुहा २६-संकुल (सममितीय योजना): स्पिंक आणि अजित राव यांचे काल्पनिक
पुनर्बांधणी (अजित राव आणि नितीन वेतुरकर यांचे कलाकृती; वॉल्टर एम. स्पिंक
आणि संस्कार यांच्या सौजन्याने)
भिक्षू बुद्धभद्र यांनी बांधलेल्या इमारतीचे उदाहरण घ्या (आकृती ७). जरी बुद्धभद्र हे गुहा २६ [७] चे सुप्रसिद्ध संरक्षक असले तरी, आज सामान्यतः अशी धारणा स्थापित केली जाते की भिक्षूने गुहा २६ फक्त निर्माण केली. शिलालेखात ' सुगतालय ' (सुगताचे म्हणजेच बुद्धाचे निवासस्थान) नावाच्या इमारतीत एक
स्तूप मंदिर आणि अंगणासमोरील दोन खालच्या बाजू आहेत असे गृहीत धरले जाते.
अलिकडच्या दशकात, स्पिंकच्या संशोधनातून, ज्यानंतर सध्याचे लेखक आहेत, असे
दिसून येते की मंदिरात प्रत्यक्षात दोन्ही बाजूंना चार बाजू आहेत [8]
(आकृती ११). जोड्यांमध्ये गुहा २५, २७ आणि खालच्या पंखांची जोडी आहे
(आकृती ९). पूर्वी, गुहा २५ आणि २७ ला जोड्य म्हणून ओळखले जात नव्हते;
त्यांना स्वतंत्र इमारती, स्वतंत्र गुहा म्हणून ओळखले जात असे . तथापि, संरक्षक बुद्धभद्र आणि इतर भिक्षूंसाठी, चार जोड्यांसह मंदिर (गुहा २६) हे स्पष्टपणे एक शैलग्रीह
म्हणून ओळखले गेले असते , तर आपण त्यांना तीन म्हणून मोजतो: गुहा २५, २६
आणि २७. समस्या केवळ क्रमांकनाची नाही. ती संरक्षकाच्या 'कीर्ति' [9] ( कीर्ति
) ची मूळ स्थापत्य रचना समजून घेण्याबद्दल आहे; मंदिर आणि स्मारकासाठी हा
शब्द वापरला गेला होता - बुद्धभद्रच्या दान शिलालेखात, जो त्याच मंदिराच्या
ओसरीत आहे.
आकृती ६: अजिंठा: गुहा २६-कॉम्प्लेक्स, सुमारे ४८० इ.स., काल्पनिक त्रिमितीय मॉडेल, तपशील वगळून, (सिंग २०१२अ:६१) वरून.
आणखी एक उदाहरण घेऊया. एक धारणा प्रसिद्ध आहे की दुमजली गुहा ६ ही एकच इमारत आहे [10]
(आकृती 7). दोन मजल्यांना फक्त एकच क्रमांक देण्यात आला आहे यावरून हे
देखील स्पष्ट होते. तथापि, नवीनतम संशोधनात, दोन्ही मजले दोन वेगळ्या
इमारती म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्यासाठी नवीन नावे जुळवून घ्यावी लागली,
म्हणजे गुहा वरची 6 आणि गुहा खालची 6. दोन्ही मजल्यांच्या मजल्यांच्या
योजना खूप वेगळ्या आहेत (आकृती 10), आयकॉनोग्राफिक योजना आणि डिझाइन.
त्यांच्यात फारसे साम्य नाही. खालच्या मजल्याचे काम सुरू असताना वरचा मजला
नियोजित नव्हता हे स्पष्टपणे दिसून येते. [11]
आकृती ७: वरच्या ६ ( वर ) आणि खालच्या ६ ( खाली ) गुहा, (बर्गेस १८८०, प्लेट XXXII) पासून
तिसरे
उदाहरण सांगायचे झाले तर, गुहा १८ (आकृती ४) नावाच्या दगडात कोरलेल्या
टाक्याला एक संख्या दिली आहे, तर वस्तुस्थिती अशी आहे की त्या ठिकाणी इतर
अनेक टाक्या आहेत ज्या अनामिक आहेत; त्यांना अजिबात संख्या नाही; त्यांना लेणी म्हणून ओळखले आणि मोजले गेले नाही . तिथेच समस्या आहे. समस्या गुहा या इंग्रजी शब्दाची आहे . ती मूळ रचनेला मागे टाकते. फक्त एका अखंड संदर्भात खोदलेल्या कोणत्याही गोष्टीला गुहा म्हणून मानले जाते .
हा शब्द टाकी, कोठडी, हॉल, मंदिर, मंदिर किंवा अनेक संलग्न युनिट्स
असलेल्या विस्तीर्ण संकुलात फरक करत नाही. जर आधुनिक विद्यार्थ्यांनी
अजिंठा बनवणाऱ्यांनी वापरलेले शब्दकोश स्वीकारले तर अशा कोणत्याही समस्या
उद्भवणार नाहीत. अजिंठा शिलालेखांमध्ये अनेक वास्तुशास्त्रीय शब्दकोश
आढळतात. सामान्य ते विशिष्ट संज्ञांपर्यंत त्यांची विविधता आहे.
खालील अजिंठा शिलालेखांमध्ये दिसणाऱ्या काही वास्तुशास्त्रीय संज्ञांचा अपूर्ण शब्दकोष आहे [१२] : शैलगृहम् [१३] शैलगृहम् = रॉक-कट आर्किटेक्चर; कन्दरा कंदारा [१४] = नैसर्गिक किंवा खडक कापलेली गुहा; लयन [१५] लयन / एकाश्मकम् [१६] ekāśmakam = monolithic architecture; उपासय उपासय [१७] (प्राकृत) = उपाश्रय उपाश्रय (Snk.) = a monastic dwelling made of any material; वेश्म [18] veśma = dwelling; नागेन्द्रवेश्म [१९] नागेंद्रवेश्म = नागेंद्र मंदिर; उवरक [२०] उवरक (प्राकृत) = अपवरक ( Snk.) = a monk's cell; मंडप [२१] maṅḍapa = शब्दशः, एक मंडप, परंतु दिलेल्या संदर्भांमध्ये ते बुद्ध मंदिराला सूचित करते; पसादा [२२] पसादा (प्राकृत) = प्रासाद प्रासाद (Snk.) = राजवाडा, मोठे मंदिर; विहार [२३] विहार = एक मठ, पण मठांच्या निवासस्थानाशिवाय किंवा त्याशिवाय मंदिर; मुनिराजचैत्यम् [२४] मुनिराजचैत्यम् / सुगतालयम् [२५] सुगतालयम् / चैत्यमन्दिरम् [२६] चैत्यमंदिरम् / स्तूपविहार [२७] स्तुपविहार / गन्धकुटी [२८] गंधकुटी = बुद्ध मंदिर किंवा बुद्ध मंदिर किंवा दोन्ही प्रतिमा, स्तुप किंवा मंदिर; कीर्ति [२९] कीर्ति = शाब्दिक, कीर्ती, पण प्रसिद्ध स्मारक किंवा प्रसिद्धीचे स्मारक, धार्मिक संदर्भात ते मंदिराला सूचित करते; गवाक्ष [३०] गवाक्ष = पिपळाच्या पानाच्या आकाराची खिडकी (फिकस रिलिजिओसा); निर्य्यूह [३१] निर्य्यूह = गेटवे, प्रवेशद्वार, दरवाजा किंवा गावक्ष यांचे शिखर किंवा शिखर ; सुवीथी [३२] सुविथी = चित्र गॅलरी [३३] ; वेदिका [३४] वेदिका = मंडप, सभामंडप, फेरफार किंवा देवस्थान [३५] ; स्तम्भ [३६] स्तंभ = स्तंभ; विभंग [३७] vibhaṅga = सामान्यतः एक जिना, परंतु गुहा 16 च्या संदर्भात, ते सध्याच्या बोगद्याच्या पायऱ्या दर्शवितात; घरमुख [३८] घरमुख = दर्शनी भाग; भित्ति [३९] भित्ति = भिंत.
चला
आपण दुसऱ्या एका मूलभूत प्रश्नाकडे वळूया. लेणी कधी बांधल्या गेल्या?
दुर्दैवाने, हा प्रश्न अजूनही तपासला जात आहे आणि त्यावर वादविवाद सुरू
आहेत. जवळजवळ दोन शतकांच्या अभ्यासानंतरही, कोणतीही अचूक स्पष्टता नाही.
आपल्याकडे जे आहे ते वेगवेगळे आहे. काही प्रमुख मते येथे वस्तुनिष्ठपणे
मांडली आहेत. कोणालाही स्पष्ट कल्पना दिसत नाही. तिसऱ्या शतकापासून ते
सातव्या शतकापर्यंत अनेक टप्पे आणि शतके सांगितल्यानंतर, [40]
तज्ञांनी अजिंठा दोन वेगवेगळ्या कालखंडातून विकसित झाली यावर सहमती
दर्शविली. पारंपारिकपणे, दोन्ही कालखंडांना हीनयान आणि महायान म्हटले जाते.
या प्रकारचे वर्गीकरण, कालखंड आणि नामकरण आता समस्याप्रधान असल्याचे आढळून
आले आहे, कारण दोन्ही संज्ञांचे अचूक अर्थ गहन पुनरावलोकनाखाली आले आहेत. [41] वादविवाद मिटल्याशिवाय, काही विद्वानांना 'पूर्वीचा' टप्पा आणि 'नंतरचा' टप्पा या संज्ञा वापरणे अधिक सुरक्षित वाटते. [42] दोन्ही टप्प्यांचा कालावधी काय आहे? हे देखील पूर्णपणे स्पष्ट नाही.
अलिकडेपर्यंत, आम्ही सुरुवातीच्या टप्प्यासाठी सुमारे दोन ते तीन शतके मानली होती: तिसरे शतक ईसापूर्व ते पहिले शतक ईसापूर्व. [43] तथापि, सध्याच्या संशोधनात असे मत निर्माण होत आहे की पूर्वीच्या गटातील पाच इमारती, म्हणजेच लेणी 9, 10, 12, 13 आणि 15A [44] (आकृती 5), पहिल्या शतक ईसापूर्व मध्ये ठेवल्या पाहिजेत. [45]
एमके ढवळीकर यांनी सध्या असा विचार व्यक्त केला आहे की 'अजिंठा लेण्यांचा
प्रारंभिक गट (हीनयान) कदाचित पहिल्या शतक ईसापूर्वच्या उत्तरार्धात
सातकर्णी II च्या कारकिर्दीत कोरला गेला असावा' (ढवळीकर 2003, 4). गुहा 10
च्या खडकात कोरलेल्या दर्शनी भागावरील छेदन केलेल्या शिलालेखात 'वासितीचा
मुलगा' याने लाकडी दर्शनी भाग दान केल्याची नोंद आहे. [46]
सांची येथेही याच नावाचा एक देणगीदार सापडतो: 'दक्षिणेकडील
प्रवेशद्वारावरील एक शिलालेख, जो सर्वात प्रभावी आहे, तो नोंदवतो की "हे
राजा सिरी-सतकर्णीच्या कारागिरांचा प्रमुख ( अवेशानिन
) वासिथी (वसिष्ठी, स्कॉर्लंड) यांचा मुलगा आनंद यांची देणगी होती"
(धवळीकर २००३, ४). दोन्ही शिलालेख एकाच व्यक्तीकडे निर्देश करतात की नाही
हे आम्हाला माहित नाही, परंतु जर ते असतील तर अजिंठा आणि सांची
प्रवेशद्वारांचा समकालीन काळ मानला पाहिजे. कला, शैली आणि प्रतिमाशास्त्र
(झिन २००३) यासारख्या अतिरिक्त स्त्रोतांच्या आधारे मोनिका झिन देखील या
डेटिंगचे समर्थन करण्यास इच्छुक आहेत. डायटर श्लिंगलॉफ यांनी दाखवून दिले
आहे की दुसऱ्या शतकात भरहुत, अमरावती, नागार्जुनीकोंडा [47]
, सांची, मथुरा, गांधार आणि अजिंठा (श्लिंगलॉफ २०१३, खंड II, ४-१३)
यांच्यामध्ये कथा आणि प्रतिमाशास्त्रीय संग्रहाचा एक समान संच होता.
मूर्तीशास्त्रीय संगतींच्या आधारे, श्लिंगलॉफ यांनी अजिंठाचा प्रारंभिक
टप्पा दुसऱ्या शतकातील ईसापूर्व आहे (श्लिंगलॉफ २०१३, खंड II, ३).
यावेळी,
अजिंठा प्रदेश सातवाहन शासकांच्या अधिपत्याखाली आला. त्यांची राजधानी
प्रतिष्ठान (आधुनिक पैठण) येथे होती, जी अजिंठापासून जवळजवळ १६० किमी
अंतरावर आहे. प्राचीन महामार्ग बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्माच्या
तीर्थक्षेत्रांना जोडत होते. अजिंठा उत्तरापथ आणि दक्षिणापथ यांच्या
भेटीच्या ठिकाणी होता. [48] अशाप्रकारे, व्यापारी, सैन्य आणि लोकांचे प्रवासी काफिले अशा ठिकाणी थांबत असत जिथे नयनरम्य धबधबे असलेल्या महामार्गांजवळ होते.
सातवाहन
शासक कला आणि संस्कृतीचे महान संरक्षक होते. त्यांनी हिंदू स्मारकांइतकेच
बौद्ध स्मारकांनाही संरक्षण दिले. तथापि, अजिंठा निर्मितीत सातवाहनांचा थेट
सहभाग होता असे सूचित करणारा कोणताही पुरावा नाही. शिलालेखातील नोंदी
दर्शवितात की अजिंठा पहिल्या टप्प्याचा विकास सामूहिक संरक्षणाच्या
सद्गुणाने झाला. अनेक गुहांमध्ये कातडी आणि रंगीत शिलालेख आढळतात जे
दर्शवितात की वेगवेगळ्या देणगीदारांनी इमारतींच्या वेगवेगळ्या भागांसाठी
पैसे दिले. अशाप्रकारे, अजिंठा पहिल्या टप्प्यात कोणतेही शाही संरक्षण
नव्हते. हे सर्व व्यापारी, व्यापारी, सामान्य लोक, उपासक (सामान्य लोक) आणि स्वतः भिक्षूंनी केले.
राजेशाही
सहभागाचा कोणताही संदर्भ सापडत नसल्याने, अजिंठाच्या पहिल्या टप्प्यातील
राजकीय पार्श्वभूमी किंवा कोणत्याही राजवंशाबद्दल बोलणे अनावश्यक ठरेल.
म्हणून, आपण अजिंठाच्या दुसऱ्या टप्प्याकडे वळूया.
दुसऱ्या
गटातील लेण्यांचे वय कमी समस्याप्रधान नाही. आपण अगदी सैल शब्दात मोजू
शकतो की नंतरच्या टप्प्यात सुमारे २५ लेणी उत्खनन करण्यात आली होती.
सुरुवातीला, तिसऱ्या शतकापासून ते सातव्या शतकापर्यंत अनेक शतके सांगितली
गेली. [49]
ही तारीख इतकी खोलवर रुजलेली आहे की अजिंठा लेण्यांवरील युनेस्कोच्या
वेबपेजवर अजूनही जुनी तारीख आहे: 'अजिंठा येथील पहिले बौद्ध गुहा स्मारके
इ.स.पू. दुसऱ्या आणि पहिल्या शतकातील आहेत. गुप्त काळात (इ.स.चे पाचवे आणि सहावे शतक
), मूळ गटात अनेक समृद्ध सजवलेल्या लेण्या जोडल्या गेल्या' (युनेस्को
१९९२-२०१५). भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाची वेबसाइट अधिक कल्पक आहे: 'लेणी
वेगवेगळ्या काळात (इ.स.पू.चे दुसरे शतक ते इ.स.चे सहावे शतक) उत्खनन
करण्यात आली . . . . चित्रांचा दुसरा टप्पा इ.स.च्या पाचव्या ते सहाव्या शतकापर्यंत सुरू झाला आणि पुढील दोन
शतकांपर्यंत चालू राहिला. . . . वाकाटक काळातील या अनुकरणीय चित्रांचा
नमुना गुहा क्रमांक १, २, १६ आणि १७ मध्ये दिसून येतो (भारतीय पुरातत्व
सर्वेक्षण २०११). दुसऱ्या शब्दांत, एएसआय असा विश्वास ठेवते किंवा लोकांना
असे मानावे असे वाटते की वाकाटकांनी आठव्या शतकापर्यंत राज्य केले!
आजकाल बरेच विद्वान पाचव्या शतकातील किंवा पाचव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील काळ हे वय मानतात. [50]
तथापि, ए.पी. जामखेडकर यांचे डेटिंग एक प्रकारचे आहे: 'अजिंठा दगडात
कोरलेल्या लेण्या सुमारे ७०० वर्षांच्या निर्मिती आहेत, अंदाजे २००
ईसापूर्व ते इ.स. ५२५ पर्यंत' (२००९). वॉल्टर एम. स्पिंक यांनी या वयाचे
श्रेय विशिष्ट शब्दांत दिले आहे. ते म्हणतात की नंतरच्या काळातील सर्व
लेण्या सुमारे ४६२ ते ४८० ईसापूर्व दरम्यान विकसित केल्या गेल्या. तथापि,
ते स्पष्ट करतात की 'सोप्यासाठी, मी विशिष्ट तारखा वापरल्या आहेत, जरी
वाचकाने एक किंवा दोन वर्षांच्या त्रुटीचा फरक सोडावा - कदाचित प्रत्येक
असाइनमेंटसाठी जास्त नाही' (डब्ल्यूएम स्पिंक २००५, xi). पुढे, '...
अजिंठाच्या प्रत्येक वैशिष्ट्यासाठी आपण ज्या "विशिष्ट" तारखा लागू केल्या
आहेत त्या कधीही पूर्णपणे अचूक असल्याचा दावा करू शकत नाहीत, कारण संपूर्ण
दिनांकित क्रम विशिष्ट दिनांकित टर्मिनीवर अवलंबून आहे जो अजंठाच्या
संरक्षणाच्या कालावधीपेक्षा किंचित पूर्वीचा आणि थोडासा नंतरचा आहे. म्हणून
या बाह्य मर्यादांच्या संदर्भात अजंठाच्या विकासाचे क्रम लावले पाहिजे'
(डब्ल्यूएम स्पिंक २००५, २). स्पिंकचा 'लघु कालक्रम' त्याच्या बहुतेक
प्रकाशनांमध्ये आढळू शकतो. त्याचा नवीनतम सुधारित कालक्रम चार्ट (स्पिंक
आणि यागुची २०१४, xii) मध्ये आढळू शकतो. सुरुवातीला त्याच्या तारखेवर
प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले गेले होते. [५१] तथापि, काही लेखकांनी अलीकडेच त्याच्या तारखेचा स्वीकार केला आहे ज्यात हान्स बेकर, [५२] नाओमिची यागुची (Sahapedia.org २०१५) आणि सध्याचे लेखक [५३] यांचा समावेश आहे . स्पिंकने असा प्रस्ताव मांडला आहे की पाचव्या शतकातील सर्व लेण्या एकाच राजाच्या कारकिर्दीत सुरू झाल्या आणि मोठ्या प्रमाणात
पूर्ण झाल्या ज्याच्या अधिपत्याखाली अजिंठा हे ठिकाण आले. राजाचे नाव
हरिषेण (हरिषेण) होते. भारताच्या इतिहासाच्या अगदी जवळ या राजाला स्थान
आहे. [54]
परंतु स्पिंकसाठी: 'प्राचीन विदर्भात (पूर्व महाराष्ट्रात) केंद्रित
असलेली हरिषेण निश्चितच भारतातील आणि कदाचित त्या वेळी संपूर्ण जगात सर्वात
महान होती. त्याच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस, त्याचे वर्चस्व पश्चिमेकडून
पूर्वेकडील समुद्रापर्यंत संपूर्ण मध्य भारतावर पसरले होते' (डब्ल्यूएम
स्पिंक २००५, ७). वाकाटक साम्राज्याचा स्पिंकचा नकाशा आकृती ३ मध्ये येथे
पुनरुत्पादित केला आहे.
अजिंठा
येथील दोन शिलालेख, एक गुलवाडा येथील घटोत्कच गुंफेतील आणि शेजारच्या धुळे
जिल्ह्यात सापडलेल्या थाळनेर अनुदानात हरिषाच्या राजवटीचा उल्लेख आहे.
अजिंठा गुहा 16 शिलालेख, वि. 17: हरिरामहरस्मरेन्दुकान्तिर्हरिषेणो
हरिविक्रमप्रतापः, हरिरामहरस्मरेन्दुकान्तिर्हरिषेणो हरिविक्रमप्रतापः
, 'त्यानंतर त्याचा मुलगा राजा झाला [. . .] हरिषेण, जो, प्रेमात, इंद्र,
राम, हर, कामदेव आणि चंद्रासारखा दिसत होता आणि जो सिंहासारखा शूर आणि
उत्साही होता' (मिराशी, वाकाटकांचे शिलालेख, कॉर्पस इंस्क्रिप्शनम इंडिकारम
मालिका 1963, 108)108, घटोत्कच गुंफा शिलालेख, वि. १३: अथ
देवराजसूनुर्हरिषेणो […] हस्तिभोज, ' अथ देवराजसूनुर्हरीसेनो [. . .] हस्तिभोज
, त्यानंतर देवराजाचा पुत्र हरिषेण आहे [...] हस्तिभोज' (मिराशी १९६३,
११७, ११९). गुहा 17 शिलालेख, वि. 21: … वदनारविन्दचंद्रे [।*] परिपालयति
क्षितीन्द्रे हरिषेणे हितकारिणी प्रजानाम् [२१ ॥*], … वदनारविंदचंद्रे [|*] परिपालयति क्षितींद्रचंद्रे हरिष्टिकृत प्रजानां
, 'राजकन्यांमध्ये तो चंद्र असताना, हरिषेण, ज्याचा चेहरा कमळ आणि
चंद्रासारखा आहे आणि जो (त्याच्या) प्रजेसाठी हितकर असे करतो. . .]
पृथ्वीचे रक्षण करत आहे' (मिराशी, वाकाटकांचे शिलालेख, कॉर्पस
इंस्क्रिप्शनम इंडिकेरम सिरीज 1963, 126, 129). हरिषेणाच्या
कारकिर्दीबद्दल, बर्गेस यांनी लिहिले: 'पंडित भगवानलाल कदाचित असे गृहीत
धरतात की २१ व्या ओळीत उल्लेख केलेला हरिषेण हा वाकाटक राजपुत्र आहे ज्याचे
नाव अजिंठा [शिलालेख] क्रमांक ३ मध्ये आढळते आणि वाकाटक हे सर्वोच्च
अधिपती होते ज्यांचे पालन या राज्यकर्त्यांनी केले [राजा उपेंद्रगुप्त
दुसरा किंवा धाराधिप, गुहे १७ चे दाता]' (बर्गेस १८८३, १२८).
सुमारे ४६० इसवी सन होता जेव्हा महाराज [५६] हरिषेण (महाराज हरिषेण) पश्चिम वाकाटक साम्राज्याच्या [५७] सिंहासनावर आले . [५८]
हरिषेण हा किमान वाकाटक राजवंशाचा (तुलनात्मक कालगणनेसाठी, तक्ता १ पहा)
सर्वात महान शासक बनला असे दिसते. राजवंशाची सुरुवात सामान्य होती. तथापि,
हरिषेण महत्त्वाकांक्षी होता. सत्तेवर आल्यानंतर एक-दोन वर्षातच त्याने
विविध दिशांना अनेक देशांवर हल्ला करून विजयी मोहीम सुरू केली. त्याचे
वारसा मिळालेले राज्य मध्य दख्खनच्या एका भागात मर्यादित होते ज्याची अचूक
रूपरेषा निश्चितपणे निश्चित करता येत नाही. त्याच्या कारकिर्दीत,
वाकाटकांच्या वत्सगुल्म शाखेने नंदीवर्धन शाखेवर वर्चस्व गाजवले. दुसऱ्या
शाखेचे शासक असलेले राजा नरेंद्रसेन आणि राजा पृथ्वीसेन दुसरा यांना
संपवण्याचा कोणताही प्रयत्न करण्यात आला नाही, कारण ते दायद (सामान्य
वंशाचे लोक) होते. महाराजा हरिषेण यांचे 'सचिव' (सचिव), ज्यांना काही
लेखकांनी पंतप्रधान असे टोपणनाव दिले आहे, ते वराहदेव होते ज्यांनी गुलवाडा
येथील अजिंठा गुहा १६ आणि घटोटकच गुहा मंदिरे विकसित केली आणि ती बौद्ध संघाला दान केली . [59] त्यांनी सुंदर गुहा मंदिरांच्या बाह्य आणि पोर्च भिंतींवर लांबलचक छाटलेले शिलालेख सोडले आहेत जे त्यांच्या देणग्या घोषित करतात. [60]
एकत्रितपणे ते वराहदेव आणि महाराजा हरिषेण यांची वंशावळ प्रदान करतात.
गुहा १६ दान शिलालेखांमध्ये प्रथाप्रमाणे हरिषेणाची प्रशस्ती (स्तवन)
प्रदान करते. ते काव्यात्मक श्लोकांमध्ये रचलेले आहेत.
हरिषेण महत्त्वाचे आहेत कारण ते स्पष्टपणे बौद्ध धर्माचे समर्थक होते.
स्पिंकच्या मते, ते अजिंठा येथील संरक्षण कार्यात थेट सहभागी होते. ते असे
मानतात की 'गुहा १ ला स्वतः महान वाकाटक सम्राट हरिषेण यांनी प्रायोजित
केले होते' (डब्ल्यूएम स्पिंक २००७, ७).
अजिंठा येथील वराहदेवाच्या देणगीदार शिलालेखातील १८ व्या श्लोकात अनेक प्राचीन देशांची किंवा प्रांतांची नावे आहेत: 'तो [हरिषेण] (जिंकला), कुंतल, अवंती, कलिंग, कोशल, त्रिकूट, लाट, आंध्र[परांट]... जे शौर्यासाठी खूप प्रसिद्ध असले तरी...' [61] ठिकाणांची नावे ओळखली गेली आहेत [62] (आकृती २). तथापि, गहाळ किंवा अस्पष्ट शब्दांमुळे वेगवेगळी मते निर्माण झाली आहेत. त्याचा थोडक्यात आढावा खाली दिला आहे.
या
श्लोकात नामांकित देशांबद्दल एक मुद्दा मांडण्याचा हेतू आहे. परंतु
क्रियापद गहाळ आहे. बुहलर आणि मिराशी यांनी असा अंदाज लावला की हरवलेल्या
क्रियापदाचा अर्थ विजय
असा होतो आणि त्यांनी असा निष्कर्ष काढला की हरिषेणाने नामांकित प्रांत
जिंकले असावेत. नंतरच्या संशोधनात, स्पिंकने या अनुमानाला तथ्य म्हणून
स्वीकारले. ते म्हणतात की हरिषेण 'पाचव्या शतकाच्या मध्यातील सर्वात महान
शासक होता; त्याच्या संक्षिप्त कारकिर्दीच्या अखेरीस ( सुमारे
४६०-४७७ इ.स.), मध्य भारतातील त्याचे राज्य समुद्रापासून समुद्रापर्यंत
पसरले होते' [(स्पिंक आणि यागुची २०१४, १) (डब्ल्यूएम स्पिंक २००९, आकृती
१)]. स्पिंकसाठी, शिलालेखाच्या दाव्यावर शंका घेण्यास जागा नाही. परंतु,
डीसी सिरकरसाठी: 'हा एक अस्पष्ट दावा आहे, जो त्या देशांशी वाकाटक राजाचे
काही प्रकारचे शत्रुत्वपूर्ण संबंध दर्शवू शकतो. हरिषेणाने देश पूर्णपणे
ताब्यात घेतले होते असे मानणे अशक्य आहे (सरकार १९६५, अंक २). स्पिंक यांना
वाकाटक शिलालेखकार ए.एम. शास्त्री यांचे मत पटत नाही, जे काही प्रमाणात
सिरकर यांच्या मताचे प्रतिध्वनी करतात:
हे
शक्य आहे की त्याने [हरिषेणाने] यापैकी काही प्रदेशांवर घाईघाईने छापे
टाकले, ज्यांचे रूपांतर कवीने पूर्ण विजयांमध्ये केले आणि त्यात काही इतर
प्रदेश जोडले जिथे त्याचे संबंध होते किंवा ज्यांच्याशी त्याचा
लष्करीदृष्ट्या काहीही संबंध नव्हता. म्हणूनच, दरबारी कवीच्या अन्यथा
अप्रमाणित विधानाच्या आधारे असे म्हणणे चुकीचे ठरेल की 'उत्तरेला माळवा ते
दक्षिणेला कुंतला आणि पश्चिमेला अरबी समुद्रापासून पूर्वेला बंगालच्या
उपसागरापर्यंत संपूर्ण दख्खनमध्ये हरिशेणाचे वर्चस्व मान्य होते' [63] किंवा पाचव्या शतकाच्या उत्तरार्धात 'तो जगातील सर्वात महान शासक होता' [64]
असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. आपण अधिक तर्कसंगतपणे असे म्हणू शकतो की त्याने
त्याच्या वडिलांनी सुरू केलेल्या प्रक्रियेला तार्किक निष्कर्षापर्यंत
पोहोचवले, वाकाटकांच्या दुसऱ्या शाखेच्या प्रदेशावर आपला अधिकार स्थापित
करून, पृथ्वी शेण दुसरा, त्याचा शेवटचा ज्ञात सदस्य, किंवा त्याचा
उत्तराधिकारी, जर असेल तर, किंवा वारसाच्या अपयशामुळे जास्त प्रतिकार न
करता आपोआपच त्याला पदच्युत करून. आपण असाही निष्कर्ष काढू शकतो की काही
काळासाठी, तो कितीही कमी काळ असला तरी, तो एक असा राजा होता ज्याला
त्याच्या महान लष्करी सामर्थ्याबरोबरच त्याच्या मानवी गुणांमुळे त्याच्या
समकालीन लोकांमध्ये खूप उच्च आदर होता. [(शास्त्री १९९७, २०५)]
चला हंस बेकर यांचे मत देखील पाहूया ज्यांचे विचार सरकार आणि शास्त्री यांच्याशी सुसंगत आहेत:
हरिषेणाच्या
संदर्भात उपलब्ध असलेल्या स्त्रोतांमध्ये किंवा त्याच्या कथित
विरोधकांच्या स्त्रोतांमध्ये, आपल्याला या कथित असाधारण लष्करी कामगिरीची
पुष्टी कुठेही आढळत नाही, जी ऐतिहासिक वास्तवात कधीही घडली असण्याची शक्यता
कमी आहे. या श्लोकातून असे सूचित होते की वाकाटक राजा आजूबाजूच्या सर्व
राजांना मागे टाकत होता किंवा त्यांना लाजवत होता. [65] [ (बेकर 1997, 34-35)]
हरिषेणाच्या अधिपत्याबद्दल बेकरची कल्पना खालील टिपण्णीतून स्पष्ट होते:
जरी
हरिषेणाच्या साम्राज्यवादी कारनाम्यांना पुरेसा शिलालेखीय आधार नसला तरी,
हा श्लोक त्याच्या विस्तारवादी महत्त्वाकांक्षेला अधोरेखित करतो आणि त्याचे
पहिले बळी त्याचे पूर्वेकडील नातेवाईक नरेंद्रसेन असू शकतात... [श्लोक]
त्या प्रदेशांचा उल्लेख करत नाही ज्यांच्यासाठी आपल्याला काही सकारात्मक
पुरावे आहेत की ते हरिषेणाच्या अधिपत्याखाली आले होते, म्हणजेच अश्मक आणि
पूर्वेकडील वाकाटक राज्य. हरिषेण किंवा त्याच्या जागी त्याच्या मंत्र्याने
त्यांचा उल्लेख केला नाही, सर्वप्रथम कारण शिलालेख कदाचित त्याच्या
विजयांचा संदर्भ देत नाही, जसे आपण आत्ताच युक्तिवाद केला आहे. पुढे,
त्यांना असे म्हणून निर्दिष्ट करणे लाजिरवाणे वाटले असेल, कारण त्यामुळे
वत्सगुल्मच्या राज्याचा एक स्पष्ट भाग असल्याचा दावा संशयास्पद वाटला असेल.
[(बकर १९९७, ३५)]
स्पिंकच्या विरोधकांना अंत नाही. आणखी एक वाकाटक शिलालेखकार, ब्रह्मानंद देशपांडे यांनी स्पिंकच्या रचनांचा गाभा नाकारला आहे. [66]
तथापि,
काही अभ्यास स्पिंकच्या व्यापक निष्कर्षांना पुष्टी देतात. काही उद्धृत
करायचे झाले तर, शोभना गोखले यांनी हरिषेणाच्या विस्तारवादाच्या
पुराव्यांचा अभ्यास केला आहे (गोखले १९९२). शास्त्री (१९९७), एलएस निगम
(२००४) आणि डोनाल्ड एम. स्टॅडटनर (२००४) यांचा असा विश्वास आहे की हरिषेण
किंवा त्यांच्या समकालीनांनी, जरी थोडक्यात असले तरी, दक्षिण कोशल
(छत्तीसगड) या प्राचीन देशावर हल्ला केला होता. जर हरिषेणाच्या कान्हेरी
आणि दक्षिण कोशलवरील विजयाचे सिद्धांत स्वीकारले गेले तर त्याच शिलालेखात
दावा केल्याप्रमाणे इतर प्रदेशांचे विजय देखील स्वीकारले पाहिजेत. आणखी एक
संबंधित मुद्दा बेकर यांनी मांडला आहे. तो म्हणतो की हरिषेणला कदाचित आधीच
अश्मक, ऋषिक आणि मूलक प्रांत वारशाने मिळाले असतील, त्यामुळे छापा
टाकलेल्या देशांच्या यादीत त्यांचा उल्लेख करण्याची गरज नव्हती. आपण येथे
सर्व तपशीलांमध्ये जाऊ शकत नाही. अलीकडेच, स्पिंकने सर्व स्त्रोतांचे
तपशीलवार विश्लेषण केले आहे आणि विशेषतः वाकाटक युगाच्या समाप्तीदरम्यान
राजकीय पार्श्वभूमीच्या संभाव्य चित्राचा व्यापक आढावा दिला आहे (डब्ल्यूएम
स्पिंक २००५, ११९-१६२).
ऋषिक आणि अश्मक संबंध
अजिंठा शिलालेखांमध्ये दोन विशिष्ट प्रांतांचा उल्लेख आहे: ऋषिक (ऋषिक) आणि अश्मक (अश्मक). गुहा १७ [६७] आणि गुहा २० [६८]
मधील देणगी शिलालेखांवरून कळते की, ऋषिकाच्या राजाने कदाचित लेण्या १७-२०
(आकृती ६) दान केल्या असतील. ऋषिक देशाचे आराखडे मुख्यतः खांडेश प्रदेशात
होते आणि अजिंठा हे ठिकाण ऋषिक आणि घाटांच्या वरच्या शेजारच्या देशाच्या सीमेवर होते ,
म्हणजेच औरंगाबाद प्रदेश ज्याला मिराशी (मिराशी १९६३, प्लेट पाच) यांनी
मूलक आणि स्पिंक यांनी अश्मक म्हटले आहे. गोदावरीच्या दक्षिणेकडील प्रदेश
ज्यामध्ये अहमदनगर आणि भीर जिल्ह्यांचा समावेश आहे, मिराशी (1963, 123,
124) आणि शास्त्री (1997, 48) यांनी अस्माका म्हणून ओळखले आहे, परंतु
स्पिंकसाठी ते मूलका आहे. केवळ पुढील संशोधन यापैकी कोणती ओळख वैध आहे याची
पुष्टी करेल. 17, 18, 19 आणि 20 लेण्यांचे दान देणाऱ्या आणि 'पृथ्वीला स्तूप आणि विहारांनी सजवणाऱ्या' शिषिक देशाच्या राजाच्या नावाचा विविध
अर्थ लावण्यात आला आहे. गुहा 17 शिलालेख, श्लोक 9 मध्ये उल्लेख आहे:
'धराधिपारख्यां प्रथमो बभार दध्रे द्वितीयो [र*]विसाम्ब संज्ञाम ॥ [९ ॥*], धाराधिपाराख्यां प्रथमो बाबर दध्रे द्वितीयो [र*]विसाम्ब संजाम || [९||*], त्यापैकी थोरल्याला ( त्यापैकी
) राजाची पदवी होती, तर दुसऱ्याला रविसंबा' (मिराशी १९६३, १२५, १२८) असे
नाव होते. मिराशी (मिराशी १९६३, १२२), थोरल्याचे, म्हणजेच दात्याचे नाव
हरवले आहे. मिराशीच्या नाव-हरवलेल्या सिद्धांतावर विश्वास ठेवून आणि गुहा
२० च्या शिलालेखाशी संबंध जोडून, स्पिंकने असा अंदाज लावला आहे की मोठ्या
भावाचे नाव उपेंद्रगुप्त आहे (डब्ल्यूएम स्पिंक २००५, २०३ ff.). तथापि,
शास्त्री हे नाव धाराधिप असल्याचे ओळखतात. त्यांनी दात्याची एक वेगळी
वंशावळ चार्ट तयार केली आहे (शास्त्री १९९७, ४७) ज्यामध्ये खालील
स्पष्टीकरण दिले आहे:
मिराशी
म्हणतात की रविसंबा यांच्या मोठ्या भावाचे नाव, जे कुटुंबातील शेवटचे
ज्ञात सदस्य होते, जतन केलेले नाही, जरी त्यांना 'राजाची पदवी होती.'
पहिल्या राजपुत्राच्या ( कुमार ) संबंधात वापरले जाणारे धाराधीप-आख्यम हे वाक्य 'धाराधीप नावाचा' असे दर्शवते, अगदी त्याचप्रमाणे रविसंबा-संज्ञाम
दुसऱ्या मुलासाठी वापरला जातो आणि 'रविसंबा' असे नाव धारण करतो असा योग्य
अर्थ घेतला जातो. 'पृथ्वीचा स्वामी', 'धराधीप' हे नाव असामान्य मानले जाऊ
नये कारण नरेंद्र, 'माणसांचा स्वामी' आणि भूपती किंवा अवनींद्र, 'पृथ्वीचा
स्वामी' अशी नावे व्यक्तींनी धारण केली आहेत. रविसंबा यांच्या अकाली
निधनाने अत्यंत दुःखी झालेल्या, [] मोठा भाऊ धाराधीप यांना सांसारिक सुख
आणि संपत्तीबद्दल तीव्र तिटकारा निर्माण झाला आणि त्यांनी बौद्ध धर्माला
समर्पित धार्मिक जीवन जगले. त्याने आपले राज्य स्तूप आणि विहारांनी व्यापले आणि दात्यांना दानधर्म केले. [ (शास्त्री १९९७, ४७-४८)]
बेकर
(बेकर १९९७, ३६) देखील त्याला धाराधिप म्हणतो: 'मोठ्या भावाचे "नाव"
विचित्र आहे: धाराधिप (म्हणजे "पृथ्वीचा स्वामी," किंवा "राजा"). बेकर
खालील कारणांमुळे स्पिंकचे वाचन नाकारतात:
गुहेच्या
XVII मधील शिलालेखाची हाताळणी करताना, स्पिंक मिराशीपेक्षा एक पाऊल पुढे
जातो जेव्हा तो 'राजा' नावाच्या मोठ्या भावाची ओळख XX गुहेच्या दात्याशी
करतो. नंतरच्या गुहेत एक अतिशय तुकडा देणगीदार शिलालेख सापडतो [(छब्रा
१९५२, ११३)] ज्यामध्ये उपेंद्र हे नाव असल्याचे दिसते, जो कदाचित एका
माणसाचा मुलगा आहे ज्याचे नाव कृष्णाने सुरू झाले असावे. रविसंबा आणि
त्याच्या अनामिक भावाच्या वंशातील पूर्वजांपैकी एकाचे (पणजोबा)
उपेंद्रगुप्त असे नाव आहे; म्हणून स्पिंक असा अंदाज लावतो की मोठ्या भावाचे
नाव त्याच्या नावावरून ठेवले गेले असावे, अशा परिस्थितीत गुहेच्या XX च्या
शिलालेखातील वडिलांचे नाव, ज्याचे नाव 'कृष्ण' ने सुरू झाले असावे, ते
'कृष्णदास' असे वाचले पाहिजे. तथापि, गुहेच्या XX मधील शिलालेख इतका वाईट
स्थितीत आहे की त्यावरून कोणतीही विश्वसनीय माहिती मिळवता येत नाही; शिवाय,
गुहा XX ही गुहा XVII किंवा गुहा XIX नाही. म्हणून स्पिंकच्या सिद्धांताला
केवळ कल्पक अनुमान म्हणून मानणे कठीण आहे. [(बेकर 1997, 38)]
प्राचीन
महामार्गांनी ऋषिक, अश्मक आणि मूलक यांना उर्वरित भारताशी जोडले होते.
भिक्षू बुद्धभद्र यांनी दान केलेल्या गुहेच्या २६ व्या शिलालेखात अश्मक
प्रांताचे नाव नमूद केले आहे. खरं तर, दात्याने अश्मकराजाचे मंत्री भवविराज
यांच्या सन्मानार्थ स्मारक उभारले होते, जसे आपल्याला श्लोक ९-१३ मध्ये
सांगितले आहे:
अनेकजन्मान्तरबद्धसौहृदम्
स्थिरम् कृतज्ञं सुधियम् विपश्चितम [|*] सुरासुराचार्यमतेषु कोविदम्
महानुभावाश्मकराजामन्त्रीण || [९ ||*] . . . तम भव्विराजम उद्दिश्य
मातापितरामेव च [|*] भिक्षुणा बुद्धभद्रेण कारितः सुगतालयम् [१३।*] [६९]
' अनेक-जन्म-अत्ता(नता)र-बध्द-सौह्रदम
स्थिरम कृतजंम सुधीयांम विपश्चितम् [|*] सुर-आसुर-आचार्य (र्य) -मातेषु
कोविदंश-महानुभमान-काव्यम् || [९ ||*] . . . तम् भवविराजम् उद्दिश्य
माता-पितरम-एव च [|*] भिक्षुणा बुद्धभद्रेणा करित: सुगत-आ[लयं] [१३ ||*]
भिक्षू
बुद्धभद्र यांनी सुगताचे हे मंदिर त्यांच्या पालकांच्या सन्मानार्थ आणि
(त्या) भावविराजाच्या सन्मानार्थ बांधले आहे ज्यांनी अश्माकाच्या पराक्रमी
राजाची सेवा केली होती आणि अनेक जन्मांपासून त्यांच्याशी मैत्रीने जोडलेले
होते...' [ (छब्रा १९५२, ११५-११६, ११८)]
वर
पाहिल्याप्रमाणे, भिक्षू बुद्धभद्र पुढे नोंदवतात की ते सलग अनेक
जन्मांतून मंत्र्याशी संलग्न होते. कदाचित, बुद्धभद्र अश्मक देशाचे होते
किंवा तिथून आले होते. अशाप्रकारे, अजिंठामध्ये ऋषिक आणि अश्मक प्रांतांची
भूमिका होती याचा थेट पुरावा आहे.
इतर
प्रांतांच्या किंवा इतर प्रांतातील लोकांच्या सहभागाबद्दल, असा कोणताही
थेट पुरावा नाही. कारण इतर प्रमुख देणगीदारांची नावे ज्ञात नाहीत. तथापि,
आपल्याला गुहा ४ [७०]
च्या मंदिर बुद्ध प्रतिमेच्या शिलालेखात एका माथुर (माथुर) चे नाव मिळते ,
परंतु त्याने फक्त मंदिराचा भाग दान केला की संपूर्ण इमारत हे दान केले हे
अनिश्चित आहे. असामान्य स्थान आणि देणगीदार शिलालेखासाठी असामान्यपणे कमी
लांबीमुळे शंका आहे. माथुर हे भारतात खूप लोकप्रिय आडनाव आहे, परंतु येथे
ते पहिले नाव आहे. बहुतेकदा, भारतातील अनेक लोकांची नावे अजूनही मूळ
ठिकाणांशी जोडली जातात. आम्हाला आश्चर्य वाटते की माथुर हे मथुरा येथील
होते का. उर्वरित लेण्यांसाठी, आपण केवळ शैलीत्मक, प्रतिमाशास्त्रीय आणि
तीर्थयात्रेच्या मार्गांवरून असा अंदाज लावू शकतो की इतर देणगीदार आर्यवर्त
[71] , बृहत्तर मगध [72] , अनुप, कोशल, अवंती, लाट, मूलक, विदर्भ, कुंतल, अपरांत, आंध्र आणि कलिंग यासारख्या दूरवरच्या प्रदेशातून आले असतील.
पाचव्या
शतकातील भारतातील संरक्षण क्रियाकलापांची खरी व्याप्ती आणि विविधता यांचे
आरेखन करणे शक्य झालेले नाही. कला आणि संस्कृतीला गुप्त संरक्षणाची कहाणी
तुलनेने सर्वज्ञात आहे. तथापि, वाकाटक संरक्षणाचे काही काम प्रगतीपथावर
आहे. आता वाकाटक इतिहासकारांना हे चांगलेच समजले आहे की भारताचा
'सुवर्णयुग' गुप्तांच्या अधिपत्यापलीकडे पसरलेला होता. विशेषतः पाचव्या
शतकातील अजिंठा काळात, गुप्त उत्तर भारतापुरते मर्यादित होते आणि मध्य भारत
आणि दख्खनमधील त्यांच्या पूर्वीच्या अधिपत्याचा मोठा भाग वाकाटकांच्या दोन
शाखांच्या नियंत्रणाखाली होता. विशेषतः, हरिषेण काळात, वाकाटकांचा मोठा
विस्तारवाद होता जो केवळ काही काळ टिकला, दोन दशकांपेक्षा कमी काळ टिकला.
एकूणच, पाचव्या शतकातील वाकाटक मोठ्या प्रमाणात संरक्षण क्रियाकलाप निर्माण
करू शकले किंवा त्यांना परवानगी दिली. अजिंठा हे फक्त हिमनगाचे एक टोक
आहे. विद्यमान पुरातत्व, शिलालेख, अंकशास्त्र, [73]
आणि कला ऐतिहासिक संग्रह हे सूचित करण्यासाठी पुरेसे आहेत की वाकाटकांच्या
दोन्ही शाखांमधील संरक्षण बरेच विपुल आणि सुसंगत होते. बौद्ध तसेच
ब्राह्मणीय [74]
संरक्षणात सुसंगतता समान आहे. सध्याच्या विद्वत्तेतही, अजिंठा आणि हरिषेण
यांनी सर्व प्रकाशझोतात आणले आहे हे केवळ इतिहासाचे विकृतीकरण आहे.
वाकाटकांच्या दोन्ही शाखांच्या विविध ज्ञात संरक्षण कार्यांचा आढावा घेणे
येथे शक्य नाही. परंतु, अजिंठा यांचे मूल्यांकन नंदीवर्धन शाखेच्या
संरक्षणाच्या कला ऐतिहासिक आणि पुरातत्वीय संग्रहाशी तुलना केल्याशिवाय
करता येणार नाही. हंस बकर यांनी मानसर, रामागिरी, नगरधन, मंडल आणि
प्रवरापुराच्या तुलनेने कमी ज्ञात कला इतिहासाचे विस्तृत सर्वेक्षण केले
आहे. [75]
बकर यांनी वाकाटकांच्या ब्राह्मणीय वारशावर प्रकाश टाकला आहे. कला आणि
पुरातत्वशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आज
आपल्याकडे जे आहे ते कधीही पूर्ण चित्र नसते, कारण मोठा, मोठा भाग नष्ट
झाला आहे किंवा काही भविष्यात प्रकाशात येण्याची वाट पाहत असतील. माध्यम
आणि साहित्याच्या बाबतीत आणखी एक निश्चितता आहे. विद्यमान आणि ज्ञात कला
ऐतिहासिक आणि पुरातत्वीय संग्रहाचा मोठा भाग साहित्याच्या आधारे आपल्याकडे
आला आहे: दगड किंवा खडक, जसे की परिस्थिती असू शकते. पण, हे एकमेव माध्यम
नव्हते. खरं तर, असा युक्तिवाद केला जाऊ शकतो की हे कधीही सर्वात प्रचलित
माध्यम नव्हते, कारण दगड किंवा दगडातील कलाकृती इतर माध्यमांपेक्षा आणि
साहित्यांपेक्षा जास्त महाग आणि मागणी असलेली असते. कदाचित, लाकूड, विटा
आणि इतर नाशवंत माध्यमांमधील मोठा संग्रह कायमचा नष्ट झाला आहे. म्हणूनच,
कला ऐतिहासिक नकाशा अपुरा, अपूर्ण आणि अपूर्ण राहणे नशिबात आहे. म्हणून,
उपलब्ध संग्रह केवळ मोठ्या, अधिक व्यापक परिस्थितीचे सूचक म्हणून मानले
पाहिजे. उदाहरणार्थ, गुहा १७, अजिंठा, श्लोक २२ मधील शिलालेख घ्या,
ज्यामध्ये म्हटले आहे: 'त्याने [दात्याने] ... स्तूप आणि विहारांनी पृथ्वी सजवली ... . ' [७६]
संपूर्ण शिलालेखातील मजकुराचा विचार करता, तो खोटा दावा वाटत नाही, जरी तो
स्पष्टपणे अतिशयोक्ती असला तरी. म्हणून, आम्हाला आश्चर्य वाटते की ते
स्तूप कुठे आहेत. [77] अजिंठा शिलालेखांमध्ये दगडात कोरलेल्या मठांना ' एकश्म', ' लयना' किंवा ' शैलगृह' असे म्हटले आहे.
हरिसेनाच्या आधी
आधी
सांगितल्याप्रमाणे, हरिषेण काळात बौद्धांना पुन्हा एकदा आश्रय मिळाला. या
स्थळांमध्ये अजिंठा, घटोटकच, औरंगाबाद, बानोटी, बाग आणि कान्हेरी यांचा
समावेश होता. हरिषेणपूर्व काळात परिस्थिती कशी होती? संशोधनातील प्रगतीवरून
असे दिसून येते की हरिषेण हा त्याच्या कुळातील इतरांपेक्षा वेगळा वाकाटक
होता. त्याच्या कारकिर्दीपूर्वी ( सुमारे
४६०-४७७ इ.स.), मोठ्या बौद्ध आश्रयाच्या बाबतीत एक शांतता होती.
शांततेच्या काळात, भारताच्या दक्षिणेकडील आणि मध्य राज्यांमध्ये
ब्राह्मणवादी लाट पसरली असावी. या शांततेवरून असे दिसून येते की बौद्धांनी
संदर्भातील प्रदेशांच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक नकाशात मागे घेतले होते.
खरंच, दख्खन, पूर्व आणि पश्चिम भारतातील बौद्ध पुरातत्वशास्त्रात तिसऱ्या
ते पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात नवीन आणि मोठ्या मठांच्या
स्थापनेचा कोणताही मोठा उपक्रम दिसून येत नाही. या काळात, विद्यमान बौद्ध
स्थळांमध्ये वापर, पूजा किंवा वस्तीचे फारसे चिन्ह दिसून येत नाही. तथापि,
काही जुन्या मठांनी कसे तरी कार्यरत राहणे सुरू ठेवले असेल परंतु
प्रश्नातील काळात ताज्या आणि विस्तृत विकासाचे प्रमाण फारसे दिसून येत
नाही. एमके धवळीकर यांनी ' लेट हिनयान केव्हज ऑफ वेस्टर्न इंडिया
' (१९८४) या पुस्तकात पश्चिम भारतातील अनेक कमी ज्ञात आणि नव्याने
शोधलेल्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण केले आहे ज्याचे श्रेय ते तिसऱ्या ते मध्य
पाचव्या शतकाच्या 'अंतराल काळ'ला देतात. ही स्थळे पिटलखोरा, नासिक, जुन्नर,
कराड, पोहाळे, वाई, नाडसूर, नेनावली, शिरवाळ, कुडा, महाड, शेलारवाडी, खेड
आणि कान्हेरी आहेत. यापैकी कोणत्याही स्थळांची तुलना अजिंठा, वेरूळ, सांची,
अमरावती, नालंदा इत्यादींच्या भव्यतेशी करता येत नाही. असे दिसून येते की,
ढवळीकरांच्या उत्तरार्धातील हीनयान लेणी वैयक्तिक भिक्षूंसाठी किंवा
भिक्षूंच्या लहान गटांसाठी होती. या स्थळांवर बौद्ध संघाच्या अस्तित्वाचा फारसा आवाका नाही .
हरिसेनानंतर : वेरूळचा सर्वात जुना काळ
हरिषेणोत्तर
काळात, चित्र खूपच वाईट आहे. सहाव्या शतकातील बौद्ध भारतात आपल्याला
कोणतीही लक्षणीय हालचाल दिसून येत नाही. वेरूळच्या सुरुवातीच्या लेण्यांचा
काळ अजूनही निश्चित झालेला नाही या वस्तुस्थितीमुळे ही समस्या आणखी वाढली
आहे. विशेषतः, वेरूळच्या बौद्ध लेण्यांचा काळ हा एक कठीण काळ होता. पाचव्या
ते आठव्या शतकापर्यंतच्या विविध तारखा सांगितल्या गेल्या आहेत. [78]
कला, स्थापत्य आणि प्रतिकात्मक आधारावर, वेरूळच्या बौद्ध मंदिरांचे वय
अजिंठा येथील हरिषेण-काळातील लेण्यांशी बरोबरीचे ठरवता येत नाही.
स्पष्टपणे, वेरूळ अजिंठा येथील कला आणि स्थापत्य वारशाचे धागे उचलतो आणि ते
पुढील स्तरावर घेऊन जातो; ते समकालीन नाहीत, कारण वेरूळचे काहीही अजंठा
येथे अद्याप दृश्यमान नाही. स्पष्टपणे, अजिंठा आणि वाकाटकांच्या पतनानंतर
वेरूळची सुरुवात झाली. केवळ कला, स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय आधारच असा
निष्कर्ष काढत नाहीत तर राजकीय आणि समाजशास्त्रीय भूगोल देखील हेच
दर्शवितो. वेरूळवरील काही निरीक्षणे संदर्भात असू शकतात.
वेरूळचा
पहिला बौद्ध काळ सहाव्या शतकाच्या मध्यापूर्वीचा आहे असे म्हणता येत नाही.
इ.स. ४७७ मध्ये हरिषेणाच्या मृत्युनंतर अनेक दशके उलटून गेल्यानंतर तो
कधीच सुरू झाला नसता .
आपल्याला हरिषेणाचा फक्त एकच उत्तराधिकारी माहित आहे, त्याचा मुलगा
सर्वसेन तिसरा, ज्याने फार काळ राज्य केले नाही (तक्ता १). त्याच्यानंतर,
आपल्याला पश्चिमेकडील वाकाटकांबद्दल काहीही ऐकायला मिळत नाही. [७९]
सर्वसेन तिसरा यांचा समकालीन, पूर्वेकडील वाकाटक राज्याचा पृथ्वीसेन दुसरा
यांच्या बाबतीतही असेच आहे. पाचव्या शतकाच्या अखेरीस ते राज्य विस्मृतीत
गेले. अनेक प्रादेशिक शक्ती वाकाटक राज्यांवर नियंत्रण मिळवतात. सहाव्या
शतकात महिष्मतीच्या सुरुवातीच्या कालचुर्यांनी वेरूळ प्रदेशावर नियंत्रण
मिळवले. वेरूळमध्ये सुरुवातीच्या कालचुर्यांनी काय भूमिका बजावली हे स्पष्ट
नाही. आपल्याला मार्गदर्शन करण्यासाठी कोणताही शिलालेख नाही. प्रदेशाचा
ताबा घेतल्यानंतर लगेचच त्यांनी वेरूळच्या बौद्ध लेण्यांना प्रायोजित
करण्यास सुरुवात केली अशी अपेक्षा करणे अवाजवी ठरेल. जर हरिषेणाच्या
राज्याच्या पतनाचे मोठे कारण ब्राह्मणवादी आंदोलन आणि समाजशास्त्रीय
उलथापालथ असेल - हा मुद्दा इतरत्र चर्चा केलेला आहे [80] - तर लहान तात्काळ उत्तराधिकारी हरिषेणाने केलेल्या पाखंडी मताचे
पालन करतील अशी अपेक्षा कोणीही करू शकत नाही . सुरुवातीच्या कालचुर्यांनी
जे केले ते ब्राह्मणवादी संरक्षणाचे समर्थन करणे होते. स्पिंकचा असा
विश्वास आहे की मुंबई प्रदेशातील एलिफंटा आणि जोगेश्वरी सारख्या दगडात
कोरलेल्या गुहा या काळात (सा.यु. सहाव्या शतकाच्या मध्यात) उत्खनन करण्यात
आल्या. याव्यतिरिक्त, काही ब्राह्मणवादी लेण्या देखील वेरूळ येथे सुरू
झाल्या होत्या ज्या घृषेणेश्वर ज्योतिर्लिंगामुळे आधीच तीर्थ होत्या . पहिली गुहा मंदिरे धबधब्याच्या जवळील २७ ते १७ गुहांमधील होती, सर्व ब्राह्मणवादी. [81]
त्यांच्या
राजवटीच्या जवळजवळ अर्धशतकाच्या शेवटी, सुरुवातीच्या कालचुरींची जागा
बदामीच्या सुरुवातीच्या चालुक्यांनी घेतली. या राजवंशाने आधीच बदामीच्या
दगडी कोरीव लेण्यांना आश्रय दिला होता असे ज्ञात आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या,
वेरूळच्या अनेक लेण्यांनी सुरुवातीच्या कालुक्य कला आणि स्थापत्यकलेशी
शैलीत्मक आणि प्रतिकात्मक संबंध उत्तम प्रकारे प्रदर्शित केले आहेत. अशा
प्रकारे, हे अधिक वाजवी दिसते की सुरुवातीच्या चालुक्यांनी वेरूळच्या बौद्ध
लेण्यांच्या मालिकेचे उद्घाटन केले. [82]
हरिषेणाच्या
अधिपत्याखालील अनेक दगडी कोरीव मठांमध्ये (आणि कदाचित लाकूड किंवा
विटांच्या नाशवंत माध्यमांमध्ये) नवीन किंवा नूतनीकरण केलेल्या संरक्षक
क्रियाकलाप त्याच्या सिंहासनावर आल्यानंतर लगेचच घडले. सध्याच्या संशोधनावर
आधारित ही वस्तुस्थिती आपल्याला परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्यास उद्युक्त
करते. हे कसे घडले यावर प्रकाश टाकण्यासाठी आवश्यक पुरावे नसताना तर्क आणि
अनुमान हेच एकमेव पर्याय आहेत. जवळजवळ तीन शतकांचा दीर्घकाळचा 'विराम'
हरिषेणाच्या राज्याभिषेकाच्या काही काळापूर्वीच कसा खंडित झाला? हरिषेणाची
धोरणे कोणाला कशी कळली असती, जर ती स्वतः हरिषेणाने जाहीर केली नसती तर?
नवीन मठांच्या स्थापनेसाठी किंवा अजिंठा या जुन्या मठाच्या पुनर्जागरणाचे
नियोजन करण्यासाठी इतके संरक्षक एकत्र कसे आले? समाज आणि प्रशासनाच्या
वेगवेगळ्या क्षेत्रातून आलेले आश्रयदाते, काही राजदरबारातील, तर काही
मंत्र्यांशी, राजांशी आणि श्रीमंत व्यापाऱ्यांशी मैत्री असलेले महायाजक
होते तेव्हा आश्रयदात्यांमध्ये संवाद कसा होत असे? तुम्हाला माहिती आहेच
की, सर्व आश्रयदाते भिक्षू नव्हते, किमान बुद्धभद्रइतके श्रीमंत किंवा
साधनसंपन्न भिक्षू नव्हते. खरं तर, बहुतेक देणगीदार भिक्षू नसलेल्या
समुदायाचे होते. बौद्ध जगात दोन व्यापक विभाग होते. एक, भिक्षूंचा आणि
दुसरा सामान्य लोकांचा. सामान्य लोक मोठ्या संख्येने आश्रयदाते होते; हे
हरिषेण काळातही खरे होते.
काही मोठ्या किंवा लहान संघांचे विविध प्रतिनिधी किंवा अनुयायी , जे प्रामुख्याने मूलसर्वास्तिवाद निकालाचे होते, त्यांच्या एकत्र येण्याने अजिंठा येथील संघरामाची ताकद किंवा नूतनीकरण वाढले असते .
महाराजा हरिषेण यांच्या उघड किंवा गुप्त पाठिंब्याशिवाय हे घडू शकले नसते.
भिक्षू एका मठातून दुसऱ्या मठात प्रवास करत असत ज्यामुळे कल्पनांची वाहतूक
होऊ शकत असे. अशा शक्यतांना अजिंठा येथील कला, वास्तुकला आणि
प्रतिमाशास्त्राच्या विविध वाक्प्रचार आणि शैलींद्वारे पुष्टी मिळते. इतर
ठिकाणी चित्रकला टिकून राहिलेली नाही. म्हणून आवश्यक तुलना करता येत नाही.
परंतु अजिंठा येथील कल्पना विविध प्रदेशांमधून आल्या आहेत हे दाखवण्यासाठी
पुरेसा पुरातत्वीय, शिल्पकला, स्थापत्य, शिलालेख आणि प्रतिमाशास्त्रीय
साहित्य आहे. उत्खनन वर्षानुवर्षे पुढे जात असताना तांत्रिक कौशल्य विकसित
होण्यास वेळ लागला. सुरुवातीच्या काळात काम परिपूर्ण नव्हते हे दाखवणारी
असंख्य उदाहरणे आहेत. काही गंभीर चुका देखील झाल्या. ज्येष्ठ आणि तज्ज्ञ
भिक्षूंना कला आणि स्थापत्यशास्त्राच्या तत्त्वांमध्ये आणि पद्धतींमध्ये
पारंगतता आली असती, परंतु बहुतेक कामगारांमध्ये असे लोक होते जे अनुभवी
नव्हते; असेही काही लोक असतील ज्यांनी यापूर्वी कधीही खडक खोदला नव्हता.
याचे मुख्य कारण म्हणजे मागील दशकांमध्ये किंवा शतकांमध्ये आपल्याला मोठ्या
प्रमाणात दगडी उत्खनन आढळत नाही. काम कसे आयोजित केले गेले याबद्दल,
रोमिला थापर यांनी सुमारे २०० ईसापूर्व - इ.स. ३०० मध्ये काढलेले चित्र
हरिषेण काळातील अजिंठा येथील उदाहरणासाठी देखील योग्य ठरू शकते:
या
काळात [सुमारे २०० ईसापूर्व - ३०० ईसापूर्व] बहुतेक क्रियाकलापांच्या
पार्श्वभूमीवर बौद्ध धर्म होता, ज्याला श्रीमंत आणि शक्तिशाली लोकांचाही
पाठिंबा होता. मिलिंदपन्हा , महावस्तु आणि सद्धर्म-पुंडरिका यांसारखे बौद्ध ग्रंथ व्यापारी समुदायाने निर्माण केलेल्या नीतिमत्तेचे समर्थन करत होते. म्हणूनच, मठ समृद्ध होते, मोठे स्तूप
बांधले जात होते किंवा लहान स्तूपांचे नूतनीकरण केले जात होते आणि बौद्ध
संघ श्रीमंत आणि आदरणीय बनला हे आश्चर्यकारक नाही. काही मठांमध्ये मोठ्या
प्रमाणात देणग्या होत्या, गुलाम आणि मजूर जमिनीवर काम करण्यासाठी आणि इतर
उद्योगांवर काम करण्यासाठी नियुक्त केले जात होते. या संरचनांचे डोंगराळ
भागात उत्खनन करणे किंवा स्वतंत्रपणे उभे राहणाऱ्या इमारती बांधण्यासाठी
भिक्षूंना विविध प्रकारच्या व्यवस्थापन कौशल्यांमध्ये, देणग्या गोळा करणे,
तांत्रिक कौशल्य मोजणे, कामगारांवर नियंत्रण ठेवणे, हिशेब ठेवणे, बांधकाम
देखरेख करणे, कमीत कमी सांगायचे तर, प्रवीण असणे आवश्यक होते. काहींना हे
काम करण्यासाठी विशेष पदनाम देण्यात आले होते, परंतु बहुतेक, अप्रशिक्षित
असल्याने, फक्त श्रमांचे पर्यवेक्षण करायचे. त्यांना या व्यवसायातील
सामान्य अनुयायांनी नक्कीच मदत केली असती. जेव्हा बौद्ध भिक्षू पूर्णपणे
सकाळी गोळा केलेल्या भिक्षेवर जगायचे ते दिवस मोठ्या आणि श्रीमंत मठांमधील
मठांच्या रेफेक्टरीजमध्ये नियमित जेवण करणाऱ्यांसाठी एक दूरची आठवण बनले.
[(थापर २००३, २७०)]
काही निकाले
जसे
आपण लक्षात घेतले आहे की, हरिषेण काळातील अजिंठा हे त्या काळातील प्रसिद्ध
लोक जसे की महापुरूष, श्रीमंत व्यापारी, राजे, मंत्री आणि महाराज हरिषेण
यांचे सचिव (' सचिव
') यांनी समक्रमितपणे आयोजित केले होते. आपल्याला ज्ञात असलेले सर्वात
उत्कृष्ट भिक्षू म्हणजे भिक्षू बुद्धभद्र होते ज्यांच्याकडे इतका पैसा आणि
राजकीय प्रभाव होता की त्यांनी अभूतपूर्व अशा अनेक महत्त्वाकांक्षी इमारती
दान केल्या. त्यांच्या श्रेयाचे श्रेय आपण गुहा २१, २३, २४, २५ आणि २७
(आकृती ७) चे देतो. भिक्षू बुद्धभद्र यांनी गुहा २६ च्या ओसरीच्या भिंतीवर
एक दान शिलालेख सोडला आहे. शेजारच्या गुहांमध्ये असे कोणतेही समर्पित
शिलालेख आढळत नाहीत. लेण्यांच्या क्रमिक विकासाचा आणि संरचनात्मक
परस्परसंबंधांचा स्पिंकचा सविस्तर अभ्यास (डब्ल्यूएम स्पिंक २००७) दर्शवितो
की शेजारच्या लेण्या (गुहा २२ वगळता) त्याच आश्रयदात्याने आश्रयदाता
म्हणून वापरल्या होत्या ज्याने गुहा २६ ला आश्रय दिला होता. म्हणूनच,
भिक्षू बुद्धभद्र यांनी केवळ गुहा २६च नव्हे तर लगतच्या गुहा २१, २३, २४,
२५, २७ आणि कदाचित कड्याच्या सर्वात पश्चिम टोकावरील अत्यंत अपूर्ण गुहा २८
ला देखील आश्रयदाता म्हणून वापरल्या. त्यांच्या देणगीदार शिलालेखाचे
काळजीपूर्वक वाचन केल्याने असे दिसून येते की ते कदाचित अश्मक देशात
असलेल्या संघरामाचे मुख्य पुजारी असावेत . बर्गेस यांनी प्रथम हा मुद्दा काढला होता:
बुद्धभद्र हे सामान्य भिक्षू नव्हते असे दिसते (वचन ७)... ' अभिजानोपन्न
' (वचन १६) हे उपाधी, ज्याचा अर्थ असा होतो की ते कुलीन कुटुंबातील होते,
ते देखील सूचित करते की ते केवळ एक सामान्य भिक्षू होते. कदाचित, जर आपण
असे गृहीत धरले की ते जैन श्रीपूजकांच्या पदासारखे होते आणि काही बौद्ध
पंथाचे आध्यात्मिक प्रमुख होते, तर आपण चूक करणार नाही. त्यांनी 'लोकांच्या
कल्याणासाठी प्रयत्नशील' (वचन १६) आणि 'लोकांची काळजी स्वतःवर घेतली' असा
उल्लेख केला आहे, ही वस्तुस्थिती या मताच्या समर्थनार्थ जोडली जाऊ शकते.
[(बर्गेस १८८३, १३३)]
भिक्षू
बुद्धभद्र यांचे अश्मक देशाशी एक गूढ पण भौतिकदृष्ट्या शक्तिशाली संबंध
होते. अश्मकराजाचे मंत्री भवविराज यांच्याशी त्यांची मैत्री अनेक
पूर्वीच्या अस्तित्वांपासून चालू होती, जसे आपल्याला गुहा २६, श्लोक ९-१०
मधील त्यांच्या दान शिलालेखात सांगितले आहे:
भिक्षू
बुद्धभद्र यांनी सुगताचे हे मंदिर त्यांच्या पालकांच्या सन्मानार्थ तसेच
अश्माकाच्या पराक्रमी राजाची सेवक म्हणून सेवा करणाऱ्या भवविराजाच्या
सन्मानार्थ बांधले आहे, जो सलग अनेक जन्मांपासून त्याच्याशी (भिक्षूशी)
मैत्रीने जोडलेला होता...' [ (यजदानी १९५२, ११८)]
बुद्धभद्र कदाचित बौद्ध निकायांपैकी एकाचे प्रादेशिक प्रमुखही असावेत . ते बहुश्रुतीय होते [83]
की मूलसर्वास्तिवादीन? रंगवलेल्या भित्तीचित्रांच्या थीम ओळखण्याच्या
प्रयत्नांवरील अलीकडील अद्यतनांवरून असे दिसून येते की अजिंठा येथील बहुतेक
रंगवलेल्या थीम मूलसर्वास्तिवाद विनयाच्या विद्यमान स्त्रोतांशी जवळून
संबंधित आहेत. [84] पाचव्या शतकातील चित्रांवर, श्लिंगलॉफ लिहितात:
बहुतेक कथात्मक चित्रे मूलसर्वास्तिवादिन [85] च्या विनयावर, आर्यशुर [86] आणि अश्वघोष [87] च्या कवितांवर आधारित आहेत .
चित्रांशी संबंधित सर्व साहित्यकृती हीनयानशी संबंधित आहेत आणि त्यानुसार,
आणि त्यानुसार, विशेषतः महायानी विषयांचे चित्रण केले गेले नाही,
अवलोकितेश्वर भक्ती चित्रांचा अपवाद वगळता (श्लिंगलॉफ 1987, 175-80).
नंतरच्या लेण्यांसाठी 'महायान-लेणी' हा शब्द, जो चित्रांची साहित्यिक
पार्श्वभूमी अद्याप अज्ञात होती त्या काळापासून उद्भवला आहे, म्हणून केवळ
लेबल म्हणून वापरला जाऊ शकतो; या संज्ञेच्या आधारे चित्रांमागील
विचारसरणीबद्दल निष्कर्ष काढणे चूक होईल. [(श्लिंगलॉफ, अजंता: हँडबुक ऑफ द
पेंटिंग्ज 2013, खंड I, 75)]
तथापि, गुहा २२ च्या सप्तमानुषीबुद्ध भित्तिचित्रात, एका रंगीत शिलालेखात असे नोंदवले आहे की देणगीदार एकतर अपारशैल किंवा महायानाचा अनुयायी होता. कोहेनची आवृत्ती ' सफलता! हे शाक्यभिक्षु अपारशैलचे धार्मिक दान आहे...' [88] (२००६, ३३१) आहे. टीप ३ मध्ये, संपादक निरीक्षण करतात, 'कदाचित, ते शाक्यभिक्षो म अपारशैलनिकायस्य असे लिहिले असेल.' [89] तथापि, एन.पी. चक्रवर्ती यांच्या आवृत्तीत शेवटचा अर्धशतक 'यश! हे महान वाहनाचे अनुयायी शाक्य भिक्षूची गुणवान देणगी आहे...' असा होता [90] (१९५२, ११२)
. दोन्ही आवृत्त्यांपैकी, कोहेनच्या सुचवलेल्या वाचनात कदाचित गुरुकिल्ली
आहे. परंतु, गुहा १० च्या आतील भागात असलेल्या एका शिलालेखावरून त्या
ठिकाणी आणखी एक निकाल असल्याचे सूचित होते , तो म्हणजे चेतिकाचा: ' विपश्विन, पूर्ण आणि परिपूर्ण बुद्ध. चेतिक रिकाशी संबंधित' [91] (कोहेन २००६, ३०४). कोहेन उपसंयुक्त नोट्समध्ये तपशीलवार सांगतात :
या नोंदीमध्ये चेतिका या शब्दाचा समावेश हा सध्याचा देणगीदार महासांघिकाच्या उप-पंथ असलेल्या चेतिका निकालाचा
सदस्य होता हे दर्शविणारा एक संकेत म्हणून मोठ्या प्रमाणात वाचला जातो .
वसुमित्राच्या मते, या पंथाचे नाव या वस्तुस्थितीवरून आले आहे की त्याचे
संस्थापक अमरावतीजवळील कैत्य-टेकडीवर राहत होते आणि पंथाच्या सैद्धांतिक
भूमिकेबद्दल काहीही सूचित करत नाही (जिर्यो मासुदो. “ओरिजिन अँड
डॉक्ट्रिन्स ऑफ अर्ली बुद्धिस्ट स्कूल्स: अ ट्रान्सलेशन ऑफ द ह्सुआन-च्वांग
व्हर्जन ऑफ वसुमित्राच्या ग्रंथ,” एशिया मेजर . २ [१९२५]: १५). खरं तर, वसुमित्र असे नमूद करतात की चेतिका निकालाच्या
वैशिष्ट्यपूर्ण सिद्धांतांपैकी एक म्हणजे, “जरी कोणी स्तूपाला अर्पण केले
तरी त्याला उत्तम फळे मिळत नाहीत” (मसुद: ३८). हे शिलालेख चेतिक निकालाचा संदर्भ घेते असे गृहीत धरले तर , हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की अजंठा येथे उल्लेख केलेला एकमेव दुसरा निकाल , शिलालेख क्रमांक ९० मधील अपरशैल, हा देखील महासांघिकाचा एक उप-पंथ होता, जो मूळचा अमरावती प्रदेशातील होता. [ (कोहेन २००६, ३०४)]
वरीलवरून असा निष्कर्ष काढता येत नाही की अजिंठाचे मुख्य संरक्षक विविध निकालांमधून
आले होते , कारण वर उल्लेख केलेल्या शिलालेखांचा काळ चुकवू नये. दोन्ही
घटनांमध्ये, भित्तीचित्रे आणि शिलालेख विघटनाच्या काळातील आहेत, सुमारे ४७८-४८० CE. हा काळ होता जेव्हा मूळ संरक्षकांनी हे ठिकाण सोडून दिले होते आणि अनेक सामान्य भिक्षू आणि उपासकांनी
रिकाम्या जागांचा वापर काही रंगवलेले आणि कोरीव बुद्ध आणि स्तूप दान
करण्यासाठी केला होता. हे सोडून दिलेल्या लेण्यांच्या रिकाम्या आणि प्रमुख
ठिकाणी ठेवण्यात आले होते. स्पिंक त्यांना 'अनाहूत' प्रतिमा म्हणतात कारण
त्या मूळ मांडणी आणि योजनेत घुसखोरी करतात आणि त्यांचे उल्लंघन करतात. [92]
अशा प्रकारे, दोन्ही घटनांमध्ये, नवीन देणगीदार होते - जे इमारतींचे मालक
किंवा मूळ संरक्षक नव्हते - जे महायान किंवा अपरशैल आणि चेतिका निकालांचे
होते . अशाप्रकारे, वरील पुरावे देखील आपल्याला मूळ संरक्षक कोणत्या
शाळांचे आहेत हे शोधण्यास मदत करत नाहीत. जेव्हा शिलालेख आणि प्रश्नातील
भित्तीचित्रे मदत करत नाहीत, तेव्हा आपण श्लिंगलॉफ (२०१३) आणि झिन (२००३)
यांनी उघड केलेल्या स्त्रोतांवर फायदेशीरपणे अवलंबून राहू शकतो. रंगवलेल्या
थीम्सच्या अचूक ओळखीवरील त्यांच्या संशोधनातून स्पष्टपणे दिसून येते की
बहुतेक आयकॉनोग्राफिक स्रोत मूलसर्वास्तिवाद विनयातून घेतले गेले होते.
स्पिंक
यांनी असा प्रस्ताव मांडला आहे की अजिंठाच्या नंतरच्या काळाचा इतिहास आणि
वाकाटकांचा, विशेषतः हरिषेणाचा, अविभाज्यपणे जोडलेला आहे. हरिषेणाच्या
मृत्यूने मठाचा मृत्यू झाला. पाचव्या शतकाचा शेवटचा तिमाही वाकाटकांच्या
दोन्ही शाखांसाठी तसेच अजिंठासाठी घातक ठरला. केवळ अजिंठासाठीच नाही तर इतर
बौद्ध मठांसाठी देखील जिथे संरक्षणात्मक क्रियाकलाप चालू होते. पूर्व आणि
पश्चिम दोन्ही वाकाटक एकत्र कसे कोसळले? सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून
कदंब, प्रारंभिक कालचुरी, विष्णुकुंडीन, नल, मुंडपुत्र आणि कुंभकर्ण या सलग
शासकांच्या नियंत्रणात वाकाटकांचे अधिपत्य दिसून येते. [93]
त्यांना नष्ट करण्याचे कोणते घटक होते? यात काही स्पष्टता नाही. अजिंठा,
बानोटी, बाग, औरंगाबाद आणि घटोटकच येथे जतन केलेले पुरातत्वीय, कला
ऐतिहासिक आणि शिलालेखीय पुरावे गूढतेत भर घालतात जे एकत्रितपणे सूचित करतात
की हरिषेणाच्या अधिपत्याखालील वेगवेगळ्या प्रांतांमध्ये असलेल्या या सर्व
मठांमधील विकास अचानक संपला. कामाच्या घाईघाईने आणि तात्काळ सोडून देण्याचे
जागेवरील पुरावे निर्विवाद आहेत परंतु इतके तपशीलवार आहेत की त्यांचे
दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी अनेक खंडांची आवश्यकता असेल. [94]
ते सातत्याने सूचित करतात की मूळ संरक्षकांनी केलेले काम अनपेक्षितपणे आणि
वेगाने बंद झाले होते. काही ठिकाणी, कामे रात्रभर सोडून देण्यात आली आहेत
असे दिसते, जे कधीही पुन्हा सुरू करता आले नाही. असे संकेत आहेत की एखाद्या
विशिष्ट तारखेला अचानक आपत्ती आली होती. स्पिंकने वर्षाचा अंदाज इ.स. ४७७
(स्पिंक आणि यागुची २०१४, आकृती xii) असा दिला आहे
. स्पिंक म्हणतात की ही तारीख परिपूर्ण नाही परंतु बहुतेक लेण्यांच्या
समकालिक आणि अधूनमधून विकास समजून घेण्यासाठी आणि स्पष्ट करण्यासाठी
पुनर्बांधणी केली आहे. तो मान्य करतो की अजिंठा विकासाचा प्रस्तावित कालखंड
पुढील संशोधनाच्या आधारे काही वर्षे पुढे किंवा मागे हलवता येईल. साइटवरील
पुराव्यांचे तपशीलवार परीक्षण केल्यास असे दिसून येईल की स्पिंकचे
सूत्रीकरण बरेच अनुमानात्मक आहे. हे देखील स्पष्ट होईल की अनुमानित किंवा
अंदाजे तारीख निश्चित करणे उत्खनन आणि चित्रकला क्रियाकलापांच्या
कालक्रमानुसार क्रम समजून घेण्यास मदत करते. अजिंठा औरंगाबाद, बानोटी,
घटोटकचा, बाग आणि कान्हेरीशी कसा जवळचा संबंध आहे आणि काही कल्पना सांची,
सारनाथ, कान्हेरी, नाशिक, मथुरा, नालंदा आणि उत्तर भारत, पाकिस्तान,
अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियातील इतर मोठ्या मठ संस्थांमधून कशा आल्या हे
जाणून घेण्यास मदत करते.
हरिषेण
काळातील पाच मठांचा अनपेक्षित आणि एकाच वेळी त्याग हे स्पष्टीकरण देण्यास
पात्र आहे. हे मठ वेगवेगळ्या भौगोलिक ठिकाणी पसरलेले असल्याने, सर्व
हरिषेणाच्या राज्यात असल्याने, त्यागाचे श्रेय एका मोठ्या आणि सामान्य
घटकाला द्यावे लागेल; असे दिसते की अचानक हरिषेणाच्या राज्यावर आपत्ती
किंवा आपत्ती आली होती. त्याहूनही भयानक म्हणजे; पूर्वेकडील वाकाटकांच्या
राज्यालाही या परिस्थितीने ग्रासले आहे असे दिसते, कारण पाचव्या शतकाच्या
अखेरीस त्यांचाही ऱ्हास तितक्याच वेगाने झाला. म्हणून, हा घटक एका विशिष्ट
संरक्षकाच्या इमारतीपेक्षा मोठा होता; तो एका विशिष्ट मठ स्थापनेपेक्षा
मोठा होता; तो ऋषिक किंवा अश्मकच्या राज्यापेक्षा मोठा होता; तो
हरिषेणाच्या राज्यापेक्षाही मोठा होता. काही दशकांतच, संपूर्ण वाकाटक
राजवंशावर पडदा पडला असे दिसते. तो घटक काय होता? याचे उत्तर
समाजशास्त्राशी संबंधित असू शकते. परंतु, दंडीनच्या दशकुमारचरिताच्या आठव्या अध्यायातील काही मजकुरांवरून तसेच
इतर संबंधित निर्देशांवरून, स्पिंक असा युक्तिवाद करतात की वाकाटकांचा पतन
हा अश्मकांचा हात होता ज्यांनी काही असंतुष्ट राजांचा संघ निर्माण केला
होता आणि साम्राज्य बळकावण्याचा प्रयत्न केला होता. स्पिंकचा पहिला खंड
पूर्णपणे या थीमवर समर्पित आहे (डब्ल्यूएम स्पिंक २००५). त्यांच्या
सिद्धांतात, हे केवळ राजकीय क्षेत्र आहे जिथे अशांतता आणि बंडाचे नाट्य
रंगवले जाते. तर सध्याच्या लेखकाच्या मते ते प्रामुख्याने समाजशास्त्रीय
क्षेत्र आहे जिथे संभाव्य वांशिक संघर्षाचे नाट्य रंगवले जाते ज्यामुळे
राजकीय अस्थिरता आणि अराजकता निर्माण होते.
मग आपण विचारू का: काही समाजशास्त्रीय गोंधळ झाला होता का? अजिंठा आणि घटोत्कच शिलालेखांमध्ये हरिषेणाची स्तुती करण्यात आली आहे, [95] हे स्पष्ट आहे की तो बौद्धांना पाठिंबा देत होता. [96]
कदाचित त्याच कारणासाठी त्याची हत्या झाली असेल का? व्यापक सामाजिक
उलथापालथीमुळे बौद्धांना हाकलून लावण्यात आले होते का? भविष्यातील संशोधनच
या प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकेल.
सारणी: वकाटक कालगणना - वेगवेगळ्या आवृत्त्या
| |
शास्त्री (१९९७, २१२) |
बेकर (१९९७, १६९-७१) |
स्पिंक (२००५, १६६) |
अविभाजित राजवंश |
|
|
|
विंध्यशक्ती १ |
२५०-२७५ इ.स. |
- |
- |
प्रवीरा उर्फ प्रवरसेन पहिला |
२७५-३३५ इ.स. |
२७५-३३५ इ.स. |
- |
| |
|
|
|
नंदीवर्धन शाखा |
|
|
|
गौतमीपुत्र पहिला |
- |
- |
- |
रुद्रसेन पहिला |
३३५-३५५ इ.स. |
३३५-३६० इ.स. |
- |
पृथ्वीसेना पहिला |
३५५-३८५ इ.स. |
३६०-३९५ इ.स. |
- |
रुद्रसेन दुसरा |
३८५-३९५ इ.स. |
३९५-४०५ इ.स. |
३८५-३९०, वर्ष ५ च्या वाढीस परवानगी देते. |
कार्यवाहक सम्राट प्रभावतीगुप्त |
|
४०५-४१९ इ.स. |
३९०-४०५, अंदाजे १५ वर्षांचा रीजन्सी |
युवराज दिवाकरसेन |
३९५-४१० इ.स. |
- |
|
दामोदरसेन |
४१०-४२० इ.स. |
४१९-४२२ इ.स. |
४०५-४१०, कारण भावाचे राज्य दीर्घ होते |
प्रवरसेन दुसरा |
४२०-४५५ इ.स. |
४२२-४५७ इ.स. |
४१०-४४५, वर्ष ३२ साठी परवानगी देते. |
नरेंद्रसेना |
४५५-४८० इ.स. |
४५७-४६१ इ.स. |
४४५-४५५, लांबीचा कोणताही पुरावा नाही. |
पृथ्वीसेन दुसरा |
४८०-५००/५०५ इ.स. |
४७५-४७७ इ.स., वत्सगुल्माच्या अधीनस्थ |
४५५-४७५, वर्ष १७ च्या वाढीस परवानगी देते. |
| |
|
४७८-४९५, स्वतंत्र |
|
वत्सगुल्मा शाखा |
|
|
|
सर्वसेन पहिला |
३२५-३५५ इ.स. |
- |
- |
विंध्यशक्ती दुसरा उर्फ विंध्यसेन |
३५५-४०० इ.स. |
३६०-४०० इ.स. |
- |
प्रवरसेन दुसरा |
४००-४२५ इ.स. |
400-450 CE, नंदीवर्धनाच्या अधीनस्थ |
- |
सर्वसेन दुसरा |
४२५-४५५ इ.स. |
- |
देवसेना |
४५५-४८० इ.स. |
४५०-४६० इ.स. |
- |
हरिसेना |
४८०-५१० इ.स. |
४६०-४७८ इ.स. |
४६०-४७७, देवसेना ४५८ वर राज्य करत आहे. |
सर्वसेन तिसरा |
- |
- |
४७८-४८३, ४८६ पूर्वी मृत्यू झाला |
संकलन: आर.के. सिंग. तारखा अंदाजे आहेत.
आकृती १ 'वाकाटक स्थळांचा नकाशा' (स्पिंक आणि यागुची २०१४, xv) आणि (वेनर १९७७, ११) वरून
आकृती २ 'वाकाटक शिलालेख आणि नाण्यांचे वितरण' (शास्त्री १९९७, नकाशा) वरून
आकृती
३ 'गुप्त आणि वाकाटकांच्या काळातील भारत', (डब्ल्यूएम स्पिंक २००९, आकृती
१), (श्वार्ट्झबर्ग १९९२, प्लेट III.D.1) वरून रूपांतरित.
आकृती ४ अजिंठा: गुहा १८, समोरचे दृश्य
आकृती 5 अजिंठा: श्रावकायन लेणी
आकृती ६ अजिंठा: लेणी १७-२०
आकृती ७ अजिंठा: गुहा २६-संकुल
आकृती ८ अजिंठा: गुहा २६अ ( गुहा २६ च्या खाली ), २०१२ मध्ये पुन्हा शोधला गेला.
आकृती ९ अजिंठा: गुहा २६-कॉम्प्लेक्स, इ.स. ४८० मध्ये , काल्पनिक ३D मॉडेल, तपशील वगळून, (सिंग २०१२अ, ६१) वरून.
आकृती १० गुहा वरच्या ६ ( वर ) आणि खालच्या ६ ( खाली ), (बर्गेस १८८०, प्लेट XXXII) पासून
आकृती
११ गुहा २६-कॉम्प्लेक्स (आयसोमेट्रिक प्लॅन): स्पिंक आणि अजित राव यांचे
काल्पनिक पुनर्बांधणी (अजित राव आणि नितीन वेतुरकर यांचे कलाकृती; वॉल्टर
एम. स्पिंक आणि संस्कार यांच्या सौजन्याने)
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण. २०११. "जागतिक वारसा स्थळे - अजिंठा लेणी." भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण. ९ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पाहिले. http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp.
बेकर, हंस टी., एड. 2004. वाकाटक हेरिटेज: क्रॉसरोड्सवर भारतीय संस्कृती. ग्रोनिंगेन: एग्बर्ट फोर्स्टन.
—. 1997. द वाकाटक: हिंदू आयकॉनॉलॉजीमधील निबंध. ग्रोनिंगेन: एग्बर्ट फोर्स्टन.
ब्रोंखोर्स्ट, जोहान्स. २००७. ग्रेटर मगध: स्टडीज इन द कल्चर ऑफ अर्ली इंडिया, एचडीओ सिरीज. लीडेन आणि बोस्टन: ब्रिल.
बर्गेस, जेम्स. १८८३. बौद्ध गुहा मंदिरे आणि त्यांचे शिलालेख, पश्चिम भारताचे पुरातत्व सर्वेक्षण मालिका. खंड ४. लंडन: ट्रबनर अँड कंपनी.
बर्गेस, जेम्स. १८८०. "वेस्टर्न इंडियाची गुहा मंदिरे." द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया मध्ये , जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्गेस, १६५-५२४ द्वारे. लंडन: डब्ल्यूएच ऍलन.
बर्गेस, जेम्स आणि पंडित भगवानलाल इंद्रजी. १८८१. पश्चिम भारतातील गुहा मंदिरांमधील शिलालेख, पश्चिम भारतातील पुरातत्व सर्वेक्षण मालिका. मुंबई: सरकारी केंद्रीय प्रेस.
चक्रवर्ती, एनपी १९५२. द पेंटेड इन्स्क्रिप्शन्स. खंड ४, अजिंठा: मोनोक्रोम रिप्रोडक्शन्स ऑफ द अजंता फ्रेस्कोज बेस्ड ऑन फोटोग्राफी , जी. यजदानी, १११-११२. लंडन: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
छाब्रा, बी. अध्याय १९५२. द इंकिसाइज्ड इन्स्क्रिप्शन्स. खंड ४, अजिंठा: मोनोक्रोम रिप्रोडक्शन्स ऑफ द अजंता फ्रेस्को बेस्ड ऑन फोटोग्राफी , संपादित गुलाम यजदानी, ११४-११८. लंडन: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
कोहेन, रिचर्ड स्कॉट. २००६. परिशिष्ट: अजिंठाचे शिलालेख. खंड II, अजिंठा बद्दलच्या युक्तिवादांमध्ये: अजिंठा, इतिहास आणि विकास -- हँडबुक डेर ओरिएंटॅलिस्टिक (एचडीओ) मालिका , वॉल्टर एम. स्पिंक द्वारे, जे. ब्रोंखोर्स्ट द्वारे संपादित, २७३-३३९. लीडेन: ब्रिल.
कॉलिन्स,
मार्क. १९०७. "रघुवंश आणि दशकुमारचरिताचा भौगोलिक डेटा." अप्रकाशित
डॉक्टरेट प्रबंध, तत्वज्ञान संकाय, लाइपझिग विद्यापीठ, लाइपझिग.
डीकॅरोली, रॉबर्ट. १९९५. "दंडिनच्या दशकुमाराचरिताचे विश्लेषण आणि वाकाटक आणि पल्लव न्यायालयांसाठी त्याचे परिणाम." जर्नल ऑफ द अमेरिकन ओरिएंटल सोसायटी , ६७१-६७८.
देशपांडे, ब्रह्मानंद. 2002c. दशकुमारचरित आणि अजिंठा लेण्यांची तारीख. खंड. मी, ब्रह्मानंद देशपांडे लिखित एपिग्राफीच्या अभ्यासात , ८०-९१. औरंगाबाद : कैलास पब्लिकेशन्स.
—. १९९२. "वाकाटक अधोगतीच्या संदर्भात अजिंठा लेण्यांची तारीख." महाराष्ट्र पथिक , जुलै: ८-१४.
देशपांडे, ब्रह्मानंद. 2002 ब. खानदेशातील वाकाटक राजवट. खंड. मी, ब्रह्मानंद देशपांडे लिखित एपिग्राफीच्या अभ्यासात , ६५-७९. औरंगाबाद : कैलास पब्लिकेशन्स.
देशपांडे, ब्रह्मानंद. 2002a. वाकाटक-त्रैकुटक संबंध. खंड. मी, ब्रह्मानंद देशपांडे लिखित एपिग्राफीच्या अभ्यासात , 54-64. औरंगाबाद : कैलास पब्लिकेशन्स.
देशपांडे, ब्रह्मानंद. 1996. वाकाटक नृपती हरिसेना: एक पुनर्मुल्यांकना. खंड. II, शोधमुद्रा मध्ये , ब्रह्मानंद देशपांडे, 29-41. औरंगाबाद : कैलास पब्लिकेशन्स.
ढवळीकर, एमके १९८४. पश्चिम भारतातील लेट हीनयान लेणी. पूना: डेक्कन कॉलेज पोस्ट ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट.
—. २००३. सांची, मोन्युमेंटल लेगेसी मालिका. नवी दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
दत्त, एन., संपादन १९४७-५०. [मुलासर्वास्तिवाद-विनय] गिलगिट हस्तलिखिते, द काश्मीर सिरीज ऑफ टेक्स्ट्स अँड स्टडीज, ७१. संस्कृत आवृत्ती. खंड ३. खंड ४. श्रीनगर.
फर्ग्युसन, जेम्स आणि जेम्स बर्गेस. १८८०. भारतातील गुहा मंदिरे. लंडन: डब्ल्यूएच ऍलन.
घोष, ए. १९६७. अजिंठा भित्तीचित्रे: रंगीत पंच्याऐंशी पुनरुत्पादनांचा अल्बम. प्रतिपादन १९८७, २००४. ए. घोष यांनी संपादित केले. नवी दिल्ली: भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण.
ग्नोली, रानीरो, संपादन १९७७-७८. [मुलासर्वास्तिवाद-विनय]
संघभेदावस्तुच्या गिलगिट हस्तलिखिते, मूलसर्वास्तिवादिनच्या विनयाचा १७ वा
आणि शेवटचा भाग असल्याने, सेरी ओरिएंटेल ४९. दुसरा खंड. रोमा: आयएसआयएओ.
गोखले, शोभना. १९९२. "कान्हेरीवरून हरिषेणाच्या विजयावरील उपसंहारात्मक पुरावा." अजय मित्र शास्त्री, २६९-२७८ द्वारे लिहिलेले, द एज ऑफ द वाकाटकांमध्ये . नवी दिल्ली: हरमन पब्लिशिंग हाऊस.
गुगल इंक. २०१३. अक्षांश २०°३३'९.६२"उत्तर, रेखांश ७५°४२'०.६८"पूर्व. आवृत्ती ७.१.२.२०४१. ७ ऑक्टोबर. १३ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पाहिले.
गोयल, शंकर. २०१२. "वाकाटक अर्थव्यवस्थेच्या सामंती स्वरूपाची चौकशी: एपिग्राफिक पुराव्याचा अभ्यास." अध्यक्षीय भाषण: एपिग्राफिकल सोसायटी ऑफ इंडियाची XXXVII वार्षिक काँग्रेस (२४-२६ फेब्रुवारी २०१२). बडोदा: एपिग्राफिकल सोसायटी ऑफ इंडिया आणि पुरातत्व आणि प्राचीन इतिहास विभाग, एमएस युनिव्हर्सिटी ऑफ बडोदा. १-३१.
इंद्रजी, पंडित भगवानलाल. १८८१. वर्णनात्मक नोट्ससह पश्चिम भारतातील गुहा-मंदिरांमधील शिलालेख, आणि. भारतीय भारताचे प्रतिपादन, दिल्ली, १९७६. मुंबई: पश्चिम भारतातील पुरातत्व सर्वेक्षण, सरकारी मध्यवर्ती प्रेसमध्ये छापलेले.
जामखेडकर, एपी २००९. अजिंठा: स्मारकीय वारसा मालिका. नवी दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
—. १९९१. "अजिंठा येथील प्राध्यापक स्पिंकच्या कालक्रमानुसार काही विचार." महाराष्ट्र पथिक , एप्रिल.
जॉन्स्टन, ईएच, संपादन १९२८. द सौंदरानंद ऑफ अश्वघोष, पंजाब युनिव्हर्सिटी ओरिएंटल पब्लिकेशन्स मालिका. ईएच जॉन्स्टन यांनी अनुवादित. खंड चौदावा. लाहोर: द युनिव्हर्सिटी ऑफ द पंजाब. रिप्र. टोकियो १९७२, मोतीलाल बनारसीदास १९७५.
कन्नल, दीपक एच. १९९६. वेरूळ: शिल्पकलेच्या शैलीतील एक रहस्य. नवी दिल्ली: पुस्तके आणि पुस्तके.
केर्न, हेंड्रिक जे., संपादन १८९१. जातक-माला, हार्वर्ड ओरिएंटल मालिका. रिप्र. केंब्रिज, मास. १९१४. खंड १. बोस्टन: हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
खंडाळवाला, कार्ल. 1990. “अजिंठ्याच्या महायान लेण्यांचा इतिहास आणि डेटिंग.” महाराष्ट्र पथिक , सप्टेंबर: 18-21.
खंडाळवाला, कार्ल. 1991. अजिंठा येथील लेणी 16, 17, 19, 26, 1 आणि 2 आणि घटोत्कच लेणीचा कालक्रम. खंड. मी, द आर्ट ऑफ अजंता: न्यू पर्स्पेक्टिव्हज मध्ये , रतन परिमू, दीपक कन्नाल, शिवाजी पणिककर आणि जयराम पोडुवाल यांनी संपादित, 105-129. दिल्ली: पुस्तके आणि पुस्तके.
खोरोचे, पीटर, ट्रान्स. १९८९. एकदा बुद्ध एक वानर होते: आर्यसुराची जातकमला. शिकागो-लंडन: द युनिव्हर्सिटी ऑफ शिकागो प्रेस.
कुल्के, हरमन. २००४. "पूर्वेकडील वाकाटकांखाली राज्य आणि राज्य निर्मितीवरील काही विचार." हान्स टी. बेकर, १-९ द्वारे लिहिलेल्या द वाकाटक हेरिटेज: इंडियन कल्चर अॅट द क्रॉसरोड्स मध्ये . ग्रोनिंगेन: एग्बर्ट फोर्स्टेन.
मालंद्रा, गेरी एच. १९९३. मांडला उलगडणे: वेरूळ येथील बौद्ध गुहा मंदिरे. न्यू यॉर्क: स्टेट युनिव्हर्सिटी ऑफ न्यू यॉर्क.
मिराशी, VV 1960. दांडिनच्या दशकुमारचरितामधील ऐतिहासिक डेटा. खंड. मी, स्टडीज इन इंडॉलॉजी , व्ही. मिराशी यांनी संपादित, १६५-१७७. नागपूर : विदर्भ संशोधन मंडळ.
मिराशी, वि.वि., एड. 1963. वाकाटकांचे शिलालेख, कॉर्पस इंस्क्रिप्शनम इंडीकेरम सिरीज. खंड. व्ही. ओटाकमुंड: भारतासाठी सरकारी एपिग्राफिस्ट.
मित्रा, देबाला. १९९६. अजिंठा. ११ वा. नवी दिल्ली: भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण.
नागराजू, एस. 1981. एस. बुद्धिस्ट आर्किटेक्चर ऑफ वेस्टर्न इंडिया, सी. 250 बीसी - इ.स. AD 300. दिल्ली: आगम कला प्रकाशन.
निगम, एल एस. 2004. "छत्तीसगड (दक्षिणा कोसला) मधील वाकाटक कलेचा प्रभाव आणि विस्तार." इन द वाकाटक हेरिटेज: इंडियन कल्चर ॲट द क्रॉसरोड्स , हंस टी बाकर, 143-156. ग्रोनिंगेन: एग्बर्ट फोर्स्टन.
रेवेन, एलेन एम. २००४. “किंग्ज इन कॉपर.” द वाकाटाका हेरिटेज: इंडियन कल्चर अॅट द क्रॉसरोड्स मध्ये , हंस टी बेकर, १९-३१. ग्रोनिंगेन: एग्बर्ट फोर्स्टेन.
रुएग, डेव्हिड सेफोर्ट. २००४. "(पूर्वीच्या) भारतीय महायानाच्या तपासाचे पैलू." जर्नल ऑफ द इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ बुद्धिस्ट स्टडीज XXVII (१): ३-६२.
Sahapedia.org. 2015. अजिंठा लेणी: डॉ. राजेश कुमार सिंग प्रा. नाओमिची यागुची यांच्याशी संभाषणात. व्हिडिओ. फणी दमारा यांनी संपादित केले. Sahapedia.org. पुणे, २५ सप्टेंबर. आगामी.
शिफनर, अँटोन. १८७६-१८७८. "[मुलसर्वस्वाद-विनया] इंडिशे एर्झाहलुंगेन." बुलेटिन डी l'Académie impériale des Sciences de St.-Pétersbourg.
खंड. XXI-XXIV. XXI: 433-93; XXII: 123-38; XXIII: 1-70, 529-65; XXIV:
449-508. प्रतिनिधी Übersetzungen aus dem tibetischen Kanjur, Sinologica
Coloniensia series, XXV, Otto Harrassowitz Verlag, Weisbaden, 2007.
—. १८८२. [मुलासर्वास्तिवाद-विनय] भारतीय स्त्रोतांमधून घेतलेल्या तिबेटी कथा, ए. शिफनर यांच्या कहग्युरच्या, ट्रुबनरच्या ओरिएंटल मालिकेतील. डब्ल्यू. रॅल्स्टन यांनी अनुवादित. बोस्टन: जेम्स आर. ओसगुड अँड कंपनी रिप्र. १९२५, १९९०.
श्लिंगलोफ, डायटर. २०१३. अजिंठा: हँडबुक ऑफ द पेंटिंग्ज. तिसरा खंड. नवी दिल्ली: आयजीएनसीए आणि आर्यन बुक्स इंटरनॅशनल.
—. १९८७. अजिंठा चित्रांमधील अभ्यास: ओळख आणि व्याख्या. दिल्ली: अजिंठा प्रकाशने.
श्वार्ट्झबर्ग, जोसेफ ई., संपादन १९९२. दक्षिण आशियाचा ऐतिहासिक नकाशा. दुसरा. ऑक्सफर्ड: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
शास्त्री, अजय मित्र. १९९१. अजंठाची नावे: आधुनिक आणि प्राचीन - पुनर्मूल्यांकन. खंड १, द आर्ट ऑफ अजंता: न्यू पर्स्पेक्टिव्हज
मध्ये , रतन परिमू, दीपक कन्नल, शिवाजी पणिक्कर, जयराम पोडुवल आणि
इंद्रमोहन शर्मा यांनी संपादित केलेले, ६७-७०. नवी दिल्ली: पुस्तके आणि
पुस्तके.
—. १९९७. वाकाटक: स्रोत आणि इतिहास, भारतीय इतिहासाचे महान युग मालिका. नवी दिल्ली: आर्यन बुक्स इंटरनॅशनल.
सिंग,
राजेश कुमार. २०१४. “अजिंठ्याचे पुरातन काळ: इतिहास, शिलालेख आणि
प्रारंभिक कालक्रमानुसार विकासाशी संबंधित स्रोत आणि समस्या.” पीएचडी
प्रबंध, कला इतिहास आणि सौंदर्यशास्त्र विभाग, ललित कला विद्याशाखा, एमएस
विद्यापीठ बडोदा, बडोदा.
—. २०१२ब. अजिंठा लेण्यांचा परिचय: सहा लेण्यांच्या उदाहरणांसह. पहिला, पेपरबॅक. बडोदा: हरी सेना प्रेस.
—. २००९. "अजिंठा येथील शैलगृहांची गणना." जर्नल ऑफ द एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई , १२२-१२६.
सिंग,
राजेश कुमार. २००९. "अजिंठा लेण्यांच्या वाकाटक टप्प्याची तारीख निश्चित
करण्यात काही राखाडी क्षेत्रे." आरडी चौधरी यांनी संपादित केले. कला: द जर्नल ऑफ द इंडियन आर्ट हिस्ट्री काँग्रेस, २००८-२००९ (इंडियन आर्ट हिस्ट्री काँग्रेस आणि शारदा पब्लिशिंग हाऊस) XIV: ६९-८५.
—. २०१२अ. "अजिंठा येथील गुहा २६-संकुलाचा प्रारंभिक विकास." दक्षिण आशियाई अभ्यास , ३७-६८.
—. २०१५c. “अजिंठा काळ - मानववंशशास्त्रीय आणि समाजशास्त्रीय पार्श्वभूमीचे पैलू.” Sahapedia.org. आगामी.
सिरकर, डीसी १९६५. क्रमांक ६३--हरिषेणाच्या काळातील अजिंठा गुहा शिलालेख. खंड १, निवडक शिलालेखांमध्ये , डीसी सिरकर, ४४९-४५५. कलकत्ता: कलकत्ता विद्यापीठ.
स्पेयर, जे. १८९५. जातकमल: बुद्धांच्या जन्मकथांचा हार, बौद्ध धर्मातील पवित्र पुस्तके मालिका. खंड १. लंडन: हेन्री फ्राउड. प्रतिपादन दिल्ली १९७१, १९९०.
स्पिंक, वॉल्टर एम. २००५-२०१४. अजिंठा: इतिहास आणि विकास मालिका. जे. ब्रोंखोर्स्ट यांनी संपादित केली. सातवा खंड. लिडेन: ब्रिल.
स्पिंक, वॉल्टर एम. २००६. अजिंठा बद्दल युक्तिवाद, अजिंठा: इतिहास आणि विकास मालिका - हँडबुच डेर ओरिएंटलिस्टिक (एचडीओ) मालिका. जे. ब्रोंखोर्स्ट यांनी संपादित केली. खंड II. आठवा खंड. लीडेन: ब्रिल.
—. 2007. गुहा बाय केव्ह: अजंता, इतिहास आणि विकास मालिका - हँडबच डेर ओरिएंटलिस्टिक (एचडीओ) मालिका. J. Bronkhorst द्वारे संपादित. खंड. V. आठवा खंड. लीडेन: ब्रिल.
—. २००९. चित्रकला, शिल्पकला, वास्तुकला वर्षानुसार: अजिंठा, इतिहास आणि विकास मालिका - हँडबुच डेर ओरिएंटलिस्टिक (एचडीओ) मालिका. जे. ब्रोंखोर्स्ट यांनी संपादित केले. खंड. पाचवा. आठवा खंड. लीडेन: ब्रिल.
स्पिंक, वॉल्टर एम. १९९२. "अजिंठाचे यश." द एज ऑफ द वाकाटकस मध्ये , अजय मित्र शास्त्री यांनी संपादित केलेले, १७७-२०२. दिल्ली: हरमन.
—. २००५. सुवर्णयुगाचा शेवट: अजिंठा, इतिहास आणि विकास -- हँडबुक डर ओरिएंटलिस्टिक (HDO) मालिका. जे. ब्रोंखोर्स्ट यांनी संपादित केले. खंड १. आठवा खंड. लीडेन: ब्रिल.
Spink, Walter M., and Naomi Yaguchi. 2014. Defining Features, Ajanta: History and Development series. Edited by J. Bronkhorst. Vol. VI. VIII vols. Lieden: Brill.
Stadtner, Donald M. 2004. “Vidarbha and Kosala.” In The Vakataka Heritage: Indian Culture at the Crossroads, by Hans T Bakker, 157-165. Groningen: Egbert Forsten.
Stietencron, Heinrich von. 2004. “Questions Addressed to Walter Spink.” Chap. 8 in The Vakataka Heritage: Indian Culture at the Crossroads, edited by Hans T. Bakker, 107-108. Groningen: Egbert Forsten.
Suzuki, T., ed. 1955-61. [Mūlasarvāstivāda-Vinaya] The Tibetan Tripitaka, Peking Edition. Tibetan trans. Vols. XLI-XLIV. Tokyo-Kyoto.
Thapar, Romila. 2003. The Penguin History of Early India from the Origins to AD 1300. New Delhi: Penguin Books India.
UNESCO. 1992-2015. “Ajanta Caves.” UNESCO: World Heritage Convention. Accessed November 9, 2015. http://whc.unesco.org/en/list/242.
Vaidya, P. L. 1959. Buddhist Sanskrit Texts. 2nd ed. 1999. Vol. XXI. Darbhanga: The Mithila Institute.
Weiner, Sheila L. 1977. Ajanta: Its Place in Buddhist Art. Berkeley: University of California Press.
Yazdani, Gulam. 1952. Ajanta:
Monochrome Reproductions of the Ajanta Frescoes Based on Photography,
with an Explanatory Text by G. Yazdani and Appendices on the Painted and
Incised Inscriptions by N.P. Chakravarti and B.Ch. Chhabra. Vol. IV. IV vols. London: Oxford University Press.
Zin, Monika. 2003. A Guide to the Ajanta Paintings: Devotional and Ornamental Paintings. Vol. II. II vols. Delhi: Munshiram Manoharlal Pvt. Ltd.
—. 2003. Ajanta: Handbook der Malereien - Devotional and Ornamental Malereien. Vol. I. II vols. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Zin, Monika, and Dieter Schlingloff. 2007. Samsaracakra: Das Rad der Wiedergeburten in der Indischen Uberlieferung. Dusseldorf: Ludicium Verlag.
[1]
Archaeological Survey of India’s coordinates are slightly imprecise in
the official guidebook, “Lat. 20°32’N and Long. 75°45’E” (Mitra 1996,
1), and quite incorrect on the official webpage that provides “75°40’N;
20°30’E” (Archaeological Survey of India 2011).
[2]
Spink writes, ‘. . . like the ancient province of Asmaka just to the
south, and Anupa to the north, ancient Risika, in which Ajanta was
included, was already part of the extensive domains that Harisena
inherited when he came to the power’ (W. M. Spink 2005, 7).
[3] Mirashi identifies the Aurangabad region as Mūlaka (Mirashi 1963, 124).
[४] मिराशीसाठी, 'मुलकाच्या दक्षिणेस अस्माका (आधुनिक अहमदनगर आणि भीर जिल्हे)' (मिराशी १९६३, १२४).
[5] तपशीलांसाठी, पहा (सिंग २००९).
[6] उदाहरणार्थ, पहा (मित्र १९९६, ५).
[७] भिक्षु बुद्धभद्र यांच्या दानशिलालेखासाठी पहा (छाबरा १९५२, ११४-१८).
[8] स्पिंकच्या काल्पनिक रेषा रेखांकनासाठी, पहा (सिंग २०१२अ, आकृती २६) आणि सिंगच्या ३डी स्केचसाठी, पहा (सिंग २०१२अ, आकृती ३५-३७).
[9] गुहा २६ शिलालेख, श्लोक ७-८ (छबरा १९५२, ११५).
[10] मित्रा लिहितात: 'ही [गुहा 6] एक दुमजली मठ आहे' (मित्र 1996, 36). हे तिर्यक सध्याच्या लेखकाने दिले आहे.
[11] सविस्तर अभ्यासासाठी, पहा (WM Spink 2007, 83-113) आणि (Singh 2014, खंड I, 330-48).
[12] इंग्रजी भाषांतरे दिलेल्या संदर्भांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या शब्दकोशांबद्दल वर्तमान लेखकाची समज दर्शवतात.
[13] गुहा २६ शिलालेख, विरुद्ध ६ (छबरा १९५२, ११५).
[१४] गुहा १६ शिलालेख, वि. २७ (मिराशी १९६३, १०९).
[१५] गुहा 16 शिलालेख, श्लोक 29, 32 (मिराशी 1963, 109).
[१६] गुहा १७ शिलालेख, वि. २४ (मिराशी १९६३, १२७).
[17] गुहा १२ शिलालेख, ओळ ३ (इंद्रजी १८८१, ६८) आणि (बर्गेस १८८३, ११६). फक्त उपा.... जतन केले आहे आणि शेवटचे अक्षर (अक्षरे) वाचता येत नाहीत. इंद्रजींचे उपासय (सं. उपाश्रय ) म्हणून वाचन नंतरच्या संपादकांनी स्वीकारले आहे.
[18] लेण्यांमधील शिलालेख १६, विरुद्ध २२ (मिराशी १९६३, १०९) आणि लेणी २६, श्लोक १४, १९ (छबरा १९५२, ११६).
[१९] गुहा 16 शिलालेख, वि. 25 (मिराशी 1963, 109).
[20] गुहा १२ शिलालेख, ओळ ३ (बर्गेस १८८३, ११६).
[२१] गुहा 17, श्लोक 24, 29 (मिराशी 1963, 127) आणि गुहा 16, वि. 31 (मिराशी 1963, 109) मधील शिलालेख.
[२२] गुहा 10 शिलालेख, ओळ 2. पूर्ण शिलालेख: धमदेवस . . . नस [।१] पसादा द[हा]नम् पवजितस [॥२], ' धमदेवसा . . . नस . . त्याग करणाऱ्यांसाठी' (कोहेन 2006, 296). लेखकाने पसादा पसादा असे शब्दलेखन केले आहे, जी संस्कृतमध्ये प्रासादची प्राकृत आहे . कोहेन यांनी जोडलेल्या नोट्समध्ये दाता धमदेवाच्या दाव्यातील अडचण ओळखली आहे की त्याने पसादा
दान केला आहे . हा दावा खरा असू शकत नाही, कारण त्याच मंदिरात इतर
देणगीदारांनी मंदिराचा काही भाग दान केल्याचे शिलालेख आहेत. त्यामुळे,
धामदेवाने संपूर्ण पासदा दान केला असेल हे अकल्पनीय आहे .
[२३] गुहा 4, ओळ 1 (कोहेन 2006, 284) आणि गुहा 17, वि. 1 (मिराशी 1963, 124) मधील शिलालेख.
[२४] गुहा 17 शिलालेख, वि. 24 (मिराशी 1963, 127).
[25] गुहा 26 शिलालेख, विरुद्ध 13 (छबरा 1952, 116).
[26]
गुहा १६ शिलालेख, विरुद्ध २४ (इंद्रजी १८८१, ७१) आणि (मिराशी १९६३, १०९).
त्याच पानाच्या टीप ९ मध्ये, बर्गेस पुढे म्हणाले: 'हे [चैत्य-मंदिर] आता
सापडत नाही: ते कदाचित संरचनात्मक आणि बाह्य असावे.' ही टिप्पणी आधुनिक
इतिहासकारांच्या गैरसमजाचे प्रतिनिधित्व करते की चैत्य किंवा स्तूप या शब्दाचा अर्थ केवळ बुद्धाचे प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व आहे, मानववंशीय नाही. गुहा १७ शिलालेखातही, ' मुनिराजचैत्यम्' आणि ' स्तूपविहार'
या शब्दांचा वापर स्पष्टपणे तेथे असलेल्या प्रतिमा मंदिराचा संदर्भ देतो.
हे स्पष्ट आहे की अजिंठा बनवणाऱ्या लेखकांसाठी आणि प्रतीक (म्हणजेच तथाकथित
स्तूप) आणि प्रतिमेमध्ये कोणताही भेदभाव, ध्रुवीयता किंवा प्रतिरूप
नव्हता. प्रतीकात्मकदृष्ट्या देखील ही वस्तुस्थिती सर्वात स्पष्टपणे सिद्ध
होते, कारण १९ आणि २६ गुहांमध्ये स्तूप आणि प्रतिमा एकाच कृत्रिम ऐक्यात
एकत्र उभे आहेत.
[२७] गुहा 17 शिलालेख, वि. 22 (मिराशी 1963, 126).
[२८] गुहा 17 शिलालेख, वि. 27 (मिराशी 1963, 127).
[29] गुहा 26 शिलालेख, श्लोक 7-8 (छबरा 1952, 115, 117 पृ.7).
[३०] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[३१] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[३२] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[33] सुविथी या शब्दाचा अर्थ लांब पोर्च, रस्ता असाही होतो. दिलेल्या संदर्भात, मिराशीचे वर दिलेले भाषांतर सर्वात योग्य आहे.
[३४] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[35] वेदिका
म्हणजे संदर्भानुसार अनेक गोष्टींचा अर्थ होतो: पवित्र वेदी, मंदिराच्या
अंगणातील चतुर्भुज जागा, भिंतींनी झाकलेला इमारतीचा भाग, रेल, कठडा, कठडा
इ. मिराशी त्याचे भाषांतर कठडा असे करतात (१९६३, १११). गुहेत दिसण्यासाठी
कोणताही कठडा किंवा कठडा नाही. पोर्चच्या बाहेरील ओहोटीचा अर्थ देखील कठडा
किंवा वेदिका असा करता येत नाही . म्हणून, संदर्भाचा अर्थ वर दिलेल्याप्रमाणेच असावा.
[३६] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[३७] गुहा 16 शिलालेख, ओळ 19, वि. 24 (मिराशी 1963, 109).
[38] गुहा १० शिलालेख (बर्गेस १८८३, ११६).
[39] गुहा १० शिलालेख (कोहेन २००६, २९६-९७).
[40]
पूर्वीच्या फारशा संशोधनावर अवलंबून नसल्यामुळे, जेम्स बर्गेस लेण्यांशी
डेटिंग करताना त्यांचे दुःख लपवू शकले नाहीत, ही डेटिंग अनेक दशकांपर्यंत
टिकून राहणार होती: 'जर आपण लेण्या I, II, XVI, XVII, इत्यादींमधील
चित्रांची सामान्यता सहाव्या शतकाशी जोडली तर आपण कदाचित फारसे चुकीचे
ठरणार नाही, जे आपण काही रंगवलेल्या शिलालेखांमध्ये आणि व्यक्तिरेखांच्या
नावांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वर्णमाला अक्षरांच्या शैलीवरून मिळवू शकतो.
नंतरची चित्रे नंतर सातव्या शतकाची असू शकतात आणि लेण्या IX आणि XV मधील
सुरुवातीची चित्रे कदाचित दुसऱ्या शतकाचीही असू शकतात - आंध्रभृत्य
राजांच्या काळात, आमच्या काळातील पहिल्या तीन शतकांमध्ये बौद्ध धर्माचे
महान संरक्षक' (बर्गेस 1880, 285).
[41] अलीकडील आढावासाठी, पहा (रुएग 2004, 5-18, 28-31).
[42] गेल्या काही दशकांमधील अनेक प्रकाशने अशा डेटिंग शैलीचे अनुसरण करतात. त्यांचा उल्लेख करणे इतके जास्त आहे.
[43]
नागराजू यांनी सुरुवातीचा टप्पा सुमारे 220 BCE ते 100 BCE पर्यंत दिला
आहे (नागराजू 1981, चार्ट v). यजदानी यांनी दुसऱ्या शतकातील सर्वात जुने
काम असे वर्गीकृत केले आहे: 'अजिंठा येथील गुहेत चित्रकलेचे असे नमुने आहेत
ज्यात शिलालेख आहेत जे तज्ञ शिलालेखकारांच्या मते एकमताने दुसऱ्या
शतकाच्या मध्यात नियुक्त केले गेले आहेत. या सुरुवातीच्या उदाहरणांमध्येही
चित्रकला बऱ्यापैकी विकसित झाली आहे आणि शेकडो वर्षांपासूनच्या परंपरेचे
सराव आणि सातत्य दर्शवते.' [(यजदानी 1952, 2)] ढवळीकर यांनी एकदा म्हटले
होते की, 'सामान्यतः असे गृहीत धरले जाते की पश्चिम भारतातील हीनयान
क्रियाकलाप दुसऱ्या शतकाच्या अखेरीस थांबला आणि 5 व्या
शतकाच्या उत्तरार्धात महायानवाद्यांनी पुन्हा सुरू केला, जर आपण वॉल्टर
एम. स्पिंक यांनी प्रस्तावित केलेल्या अजिंठा येथील लेण्यांच्या नंतरच्या
गटासाठी कालक्रम स्वीकारला तर. सुमारे तीन शतकांच्या अंतरादरम्यान काय घडले
हे माहित नाही.' [ (ढवळीकर १९८४, १)] श्लिंगलॉफच्या अजंठ्यावरील त्यांच्या
महान कादंबरीच्या दोन विभागांच्या शीर्षकांवरून त्यांचे डेटिंग स्पष्ट होते : '१. इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील चित्रे. २. इ.स.च्या पाचव्या शतकातील चित्रे' [ (श्ल्लिंगलॉफ २०१३, ३-४)]
[44]
यापैकी काही पूर्वीच्या लेण्या पाचव्या शतकाच्या काळात तथाकथित 'अनाहूत'
चित्रे, स्ल्टप्युअर्स, शिलालेख इत्यादी वापरून पुन्हा तयार करण्यात आल्या.
यावरील तपशीलांसाठी, पहा (WM Spink 2006, 199-271).
[45]
यापैकी, लेणी 9 आणि 10 मंदिरे आहेत आणि उर्वरित (लेणी 12, 13 आणि 15A)
मठवासी निवासस्थाने आहेत. 2012 मध्ये आणखी एक गुहा अलीकडेच उघडकीस आली आहे.
ही एक साधी गुहा आहे ज्यामध्ये कोणतेही चित्र, शिलालेख किंवा कोरीवकाम
नाही. ही एक कोठडी आहे जी गुहा 26 च्या खाली नदीच्या पात्राजवळ ढिगाऱ्यात
गाडली गेली होती (आकृती 9). ती प्रथम पीएचडी प्रबंधात समाविष्ट करण्यात आली
होती (सिंग 2014, खंड II, आकृती 212-13), आणि तीच येथे प्रथमच प्रकाशित
होत आहे. ती कोणत्या टप्प्याशी संबंधित आहे हे आम्हाला माहित नाही.
प्रथमदर्शनी, ती आधीच्या टप्प्याशी संबंधित दिसते.
[४६] 'वासिठिपुतस कट हादिनो घरमुख दानम्' (बर्गेस १८८३, ११६); लाकडी दर्शनी भाग हे वशिथीच्या मुलाचे दान आहे (लेखकाचे भाषांतर).
[47]
अमरावती आणि नागार्जुनीकोंडा व्यतिरिक्त, प्राचीन आंध्रदेशातील इतर अनेक
कमी ज्ञात किंवा नव्याने शोधलेली बौद्ध स्थळे आहेत जी वेगवेगळ्या काळातील
आहेत. अपुर्या अभ्यासामुळे, अजिंठा आणि या स्थळांचा संबंध सांगणे कठीण आहे.
त्यापैकी काही आहेत अल्लुरु, अलुगुडू, बाविकोंडा, भाटीप्रौडू, चिन्नागंजम,
चंदावरम, डौपडू, दहुडकाटा, वारिकामटा, गरिकामटा. Neḷakōṇḍapaḷḷī,
Gudīvāḍā, Gajurabanda, Fanigiri, Uppuguṇḍuru, Pedoganjam, Rama Tirtham,
Sankram, Salihundam, and तोलाकोंडा.
[48]
उत्तर भारत आणि उत्तरेकडील महामार्गांना उत्तरापथ म्हणून ओळखले जात असे.
दक्षिण भारत आणि दक्षिणेकडील महामार्गांना दक्षिणापथ म्हणून ओळखले जात
असे.
[49]
यजदानीला वाटले की अजिंठा येथील विकास हा एक सततचा व्यवहार होता: 'इ.स.पू.
दुसऱ्या शतकापासून ते इ.स.पू. पाचव्या शतकापर्यंतच्या तंत्राच्या विकासाची
सततची कहाणी सांगणाऱ्या नवव्या आणि दहाव्या लेण्यांमध्ये नमुने आहेत....
चौथ्या किंवा पाचव्या शतकापर्यंत अजंठ्यात निळ्या रंगाचा पूर्णपणे अभाव
आहे' [(यजदानी १९५२, २)] '.... हे चित्र [गुहा दहावा, षडदंत जातक] कदाचित
तिसऱ्या शतकातील आहे.... [श्याम जातक] हे तिसर्या शतकातील इसवी सनाच्या
शेवटच्या तिमाहीपासून ते चौथ्या शतकाच्या पहिल्या तिमाहीपर्यंत, म्हणजेच
वाकाटकांच्या सार्वभौमत्वाच्या अगदी आधीच्या काळापर्यंतच्या काळातले असू
शकते...' [(यजदानी १९५२, ३)] तारीख पुन्हा पृष्ठावर आढळते. १, 'चौथ्या आणि
पाचव्या शतकात, वाकाटक राजांच्या प्रबुद्ध संरक्षणाखाली, अजिंठा बौद्ध धर्म
आणि कलांचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले...' [(यजदानी १९५२, १)] पृष्ठ २ वर,
यजदानी सहाव्या शतकातील विकासाबद्दल बोलतात, परंतु सातव्या शतकातील
कोणत्याही विकासाला नकार देतात: 'शाही संरक्षणाच्या अभावामुळे, सहाव्या
शतकाच्या उत्तरार्धात अजिंठा येथील कला वेगाने कमी होऊ लागली आणि अजिंठा
येथे कोणताही विहार किंवा चैत्य नाही , जो निश्चितपणे सातव्या शतकातील आहे असे म्हणता येईल' [(यजदानी १९५२, २)]
[50]
उदाहरणार्थ, पहा (श्लिंगलॉफ २०१३, ३-४). मोनिका झिन लिहितात, 'अजिंठा
येथील मठांचे संकुल, जे इ.स.पू. पहिल्या शतकात आणि इ.स.च्या पाचव्या शतकात
बांधले गेले होते , ते आज आपल्यासाठी खूप वेगळे वाटते...' (झिन २००३, १).
[51]
स्पिंकच्या कल्पनांवरील प्रश्न आणि टीकांसाठी, खंडाळावाला [(1990),
(1991)], देशपांडे [(1992), (1996), (2002a), (2002b), (2002c)], जामखेडकर
(1991), शास्त्री (1997, xii, 209), बेकर (1997, 37 क्रमांक 127), आणि
स्टीटेनक्रॉन (2004) पहा. त्यापैकी बरेच स्पिंकच्या उत्तरांसह (WM स्पिंक
2005) मध्ये पुनरुत्पादित केले आहेत.
[52] पहा (बेकर 1997, 34).
[53] पहा, सिंग [(2009), (2012a, 37), (2012b, 28), (2014, 25)].
[54] सुरुवातीच्या भारतीय इतिहासावरील एका प्रमुख पुस्तकात (थापर २००३) हरिषेणाचा उल्लेख नाही.
[55]
सध्याचा लेख हा पाचव्या शतकातील अजिंठा काळातील राजकीय परिस्थितीचा केवळ
एक आराखडा आहे. त्यातील मजकूर सध्याच्या संशोधनावर आधारित आहे ज्यामध्ये
शिलालेखनाचा नवीनतम संग्रह, जागेवरील पुरातत्वीय पुरावे, नाणेशास्त्र,
प्रतिमाशास्त्र, साहित्यिक आणि मजकूर स्रोत, इतिहासलेखन आणि संबंधित
ऐतिहासिक साहित्याचा अनुमानात्मक शोध यांचा समावेश आहे. जर लेखकाच्या
लक्षात कोणतीही महत्त्वपूर्ण चूक आली तर तो लागू असेल तेथे ती चूक पुन्हा
तपासण्यास आणि दुरुस्त करण्यास तयार आहे.
[56]
हरिषेणाच्या थाळनेर ग्रँटनुसार, राजाला 'महाराज' ही पदवी होती (शास्त्री
१९९७, ११२). उल्लेखनीय म्हणजे, वंध्यशक्ती प्रथमला सम्राट आणि धर्म-महाराज
ही पदवी होती; प्रवरशेण प्रथमला धर्म-महाराज आणि हरितीपुत्र ही पदवी होती.
हरिषेणसह उर्वरित राजांना फक्त महाराज असे संबोधले जाते.
[57] वॉल्टर एम. स्पिंक यांच्या मते, हरिषेणाने सुमारे इसवी सन ४६० ते सुमारे
४७७ पर्यंत राज्य केले ( (डब्ल्यूएम स्पिंक २००६); (डब्ल्यूएम स्पिंक
२००५-२०१४)). हान्स टी. बेकर यांनी याला मान्यता दिली आहे: 'आम्ही स्पिंक
यांच्याकडून असे गृहीत धरतो की देवसेनाचा मुलगा हरिषेण सुमारे इ.स. ४६०
मध्ये वत्सगुल्मच्या सिंहासनावर बसला' (बेकर १९९७, ३४). यजदानी आणि मिराशी
यांनी थोड्या वेगळ्या तारखेचा प्रस्ताव मांडला होता: 'प्रसिद्ध
इतिहासकारांच्या मते राजा हरिषेण (व्हीव्ही मिराशी, हैदराबाद पुरातत्व मालिका , क्रमांक १५, पृष्ठ ३), इ.स. ४७५-५०० या काळात भरभराटीला आला' (यजदानी १९५२, १).
[58]
ग्रोनिंगेन ओरिएंटल स्टडीज कोलोक्वियम ऑन द वाकाटक (ग्रोनिंगेन ६-८ जून
२००२) मध्ये, असे समेट करण्यात आला की वाकाटकांच्या दोन शाखांना
सोयीस्करपणे पूर्व वाकाटक आणि पश्चिम वाकाटक असे संबोधले जाऊ शकते, जिथे
वाकाटकांची राजधानी नंदीवर्धन (नागर्धन, तालुका रामटेक , जिल्हा नागपूर) येथे होती आणि नंतरची राजधानी वत्सगुल्मा (जिल्हा वाशिम) येथे होती. पहा (कुलके २००४, ३).
[59] अजिंठा येथील काही दान शिलालेखांमध्ये स्पष्टपणे उल्लेख आहे की देणग्या संघासाठी होत्या . परंतु बहुतेक दान शिलालेखांमध्ये देय धर्मो देय धर्ममो (धर्माला दान) हा वाक्यांश वापरला आहे. संघ आणि धर्म हे त्रिरत्नाचे भाग आहेत ,
म्हणजेच बौद्ध त्रिमूर्ती: बुद्ध, धर्म आणि संघ. बौद्ध कला आणि
पुरातत्वशास्त्रात त्रिरत्नाची प्रतिमा पद्धतशीरपणे दर्शविली गेली आहे,
अजिंठा याला अपवाद नाही. शिलालेख आणि प्रतिकात्मक चित्रण असे दर्शविते की
अजिंठा येथे कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात संघाची उपस्थिती असावी, हा मुद्दा
विद्वत्तामध्ये दुर्लक्षित केला जातो. हा मुद्दा एका प्रश्नाकडे नेतो. जर
तेथे संघ असता तर मठाच्या विकासात आणि कार्यात त्याची भूमिका काय होती?
[६०] वराहदेवाच्या शिलालेखांसाठी पहा (मिराशी १९६३, १०३-११९).
[61] स कुन्तलावन्तिकलिङ्गकोसलत्रिकूटलाटान्ध्र[परान्त] जानिमान [।] U - U - - U U शौर्यविश्रुतानपि स्वनिर्देशगुणाति - U – [18 ||]; sa kuntalāvantikaliṉgakōsalatrikūṭalāṭāndhra[parānta] jānimān [|] U – U — U - U śauryaviśrutānapi svanirdeśaguṉāti – U – [18||] [ (Mirashi 1963, 108)]. Sircar reads शौर्यविश्रुतान् as –U नैरधृतान् (1965, 453); परान्त parānta is supplied by Gokhale (Gokhale 1992).
[62] Kuntala = Kannada country, district round Banavāsi. Avanti = western Mālwā, capital Ujjain. Kalinga = the country between Mahānadī and Godāvarī; in the narrow sense = Purī-Ganjam region of Orissā. Kōsala = South Kosala = modern Chattisgaḍh and adjoining parts of Orissa, including Rājpur-Sambalpur-Bilāspur region. Trikūṭa = country to the west of Nāsik. Lāṭa = central and southern Gujarāt, between Mahi and Tāpi; Nausāri-Bharuch region. Āndhra = the Telugu speaking country to the south of Godāvarī. Aparānta = the northern Koṇkan. [ (Sircar 1965, 453, n. 2) and (Mirashi 1963, 107)]
[63] V. V. Mirashi in CHI, III, Part I, p. 144. See also CII, V, p. xxxi. Vide for a somewhat exaggerated account, Vākāṭaka Nṛipati āni Tyānchā Kāla, p. 59. [Note in original.]
[64] Walter M. Spink, “The Achievements of Ajanta”, AV, p. 117. [= (W. M. Spink 1992, 117); note in original.]
[65]
On the subject of the disputed verse 18 of Varāhadeva’s donative
inscription, Bakker offers a reconostructive or conjectural reading for
supplying a sense for the missing words: ‘He [i.e. Hariṣeṇa],
[stands above] these foreign kings of Kuntala, Avantī, Kalinga, Kōśala,
Trikūṭa, Lāṭa, and Āndhra, renowned fro their valour and courage, their
own names […]’. [ (Bakker 1997, 35)]
[66] See Deshpande [ (Deshpande 1992), (Deshpande 1996), (Deshpande 2002c), and (Deshpande 2002b)].
[67] For the donative inscription of Cave 17, see (Mirashi 1963, 120-129).
[68] For the donative inscription of Cave 20, see [ (Indraji 1881, 76-77), (Burgess 1883, 132)].
[69] Author’s transliteration in Devanāgarī.
[70] For the Cave 4 inscription, see (Cohen 2006, 284).
[71] For the changing contours of Āryāvarta and Greater Magadha, see (Bronkhorst 2007).
[72] For the contours of Greater Magadha, see (Bronkhorst 2007, 1-9).
[73]
वाकाटकांनी नाणी काढली की नाही यावर वाद आहे. १९९७ मध्ये, शास्त्रींनी
नाण्यांचा एक संग्रह प्रकाशित केला (१९९७, १३६-१४६) जो त्यांनी वाकाटकांचा
म्हणून ओळखला. एलेन एम. रेवेन (२००४) यांनी या संग्रहाचा अधिक अभ्यास केला.
तथापि, शंकर गोयल मानतात की हा संग्रह बनावट आहे (२०१२, ४, ७-१४). गोयल
असा युक्तिवाद करतात की वाकाटकांमध्ये मोठ्या शहरीकरणाशिवाय सामंतवादी
समाजशास्त्रीय व्यवस्था होती. ते पूर्वसुरी आणि समकालीनांच्या गायी किंवा स्वस्त धातूच्या नाण्यांचा वापर करत होते.
[74] ब्राह्मणवाद हा शब्द हिंदू धर्माइतकाच समस्याप्रधान आहे. पहिला शब्द रिडक्शनिझमपासून उद्भवतो; तो पारंपारिक वर्ण -आधारित भारतीय समाजशास्त्र बनवणाऱ्या चार वर्णांपैकी
एकाचा 'वाद' दर्शवतो ; तो इतर तीन अनिर्दिष्ट ठेवतो. तर नंतरचा शब्द
कालबाह्य आहे. रोमिला थापर अधिक चांगल्या प्रकारे सांगतात: 'या टप्प्यावर
[प्रारंभिक भारत] हिंदू धर्म हा सामान्य शब्द वापरणे ऐतिहासिकदृष्ट्या एक
कालबाह्य आहे. इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्राब्दीच्या सुरुवातीस "हिंदू" हा
शब्द वापरला जात नव्हता आणि आज आपण ज्याला 'हिंदू' पंथ म्हणतो त्याचे
समर्थक होते त्यांनी त्यांचा धर्म ओळखण्यासाठी त्यांच्या सांप्रदायिक
लेबल्सचा वापर केला. म्हणून, त्यांनी स्वतःला वैष्णव आणि शैवांच्या व्यापक
लेबल्स किंवा त्यांच्यामध्ये, भागवत, पशुपत इत्यादींच्या संकुचित लेबल्सने
ओळखले. धार्मिक ओळखीची जाणीव पंथाची होती, प्रत्येक पंथाचा समावेश असलेल्या
सर्वसमावेशक धर्माची नव्हती.' [(थापर २००३, २७५)]
[७५] पहा (बेकर १९९७) आणि (बेकर २००४).
[७६] पूर्ण श्लोक असा आहे: '. . . . नत्यद्भुतपुण्यराशिः [|*] चक्रे भुव स्तूपविहारभूषां दानोदयैश्चार्थिजनप्रमोदम् || [२२||*]; . . . natyadbhutapuṇyarāsih [|*] चक्रे भुव स्तुपविहारभूषाम दानोदयेशाचाार्थिजनप्रमोदम् || [२२||*]; . . . ज्याच्याकडे गुणवत्तेचे अद्भूत भांडार आहे. . . . स्तूप आणि विहारांनी पृथ्वी सुशोभित केली आणि (त्यावर) भेटवस्तू देऊन विनवणी करणाऱ्यांचा आनंद दिला.' [ (मिराशी १९६३, १२६, १२९)]
[77]
नदीच्या पलीकडे अजिंठा येथेच एक विटांचा मठ होता. २०१२ मध्ये, वर्तमान
लेखकाने अजिंठा लेण्यांपासून काही किमी अंतरावर असलेल्या फर्दापूरला लागून
असलेल्या ठाणा गावात एका प्राचीन विटांच्या बांधकामाचा पाया पाहिला. ही
सूचना आम्हाला गुंफा १२ च्या शिलालेखाशी ठणा गावाचा संबंध जोडण्यास सक्षम
करते: 'थानको देयधम्मम घनामदस वणिजस सौवरको सौपा [सथो], ठणको देयधामम घनामददमदम, सौव्रसौप्य [सौव] सौवांची भेट . घनामदडा [ टहानाचा ] व्यापारी [ (बर्गेस आणि इंद्रजी 1881, 68) ; (बर्गेस 1883, 116)]. घाटकच येथे मला पाचव्या शतकातील विटा घाटाच्या वरच्या शेतात विखुरलेल्या आढळल्या आहेत .
तिथेही एक विटांचे मठ असावे, जे नष्ट झाले आहे. वेरूळ येथे विटांच्या
इमारती होत्या; त्यापैकी काही आजही दिसतात. त्या नष्ट होण्याच्या मार्गावर
आहेत. अशाप्रकारे, लाकूड, दगड आणि विटांनी बनवलेले अनेक मठ होते जे नष्ट
झाले आहेत. असे म्हणता येणार नाही की दगडात कोरलेले मठ एकमेव प्रकारचे
होते. फा-हियान आणि झुआनझांग यांनी भेट दिलेल्या प्रत्येक प्रदेशात अनेक
मठांचा उल्लेख केला आहे.
[78]
१८८० मध्ये, जेम्स बर्गेस यांनी वेरूळच्या बौद्ध लेण्यांचे वय ३५०-५५० CE
(फर्ग्युसन आणि बर्गेस १८८०, ३६८) असे सांगितले. १८८३ मध्ये, त्यांनी त्या
४५०-७०० CE (बर्गेस १८८३, ४) च्या असल्याचे सांगितले. यजदानी यांनी ते
सातव्या शतकातील असल्याचे सांगितले: 'सातव्या शतकात उत्खनन केलेल्या
वेरूळच्या बौद्ध मंदिरांवर दक्षिण भारतातील ब्राह्मणी स्थापत्यकलेचा स्पष्ट
प्रभाव दिसून येतो...' [(यजदानी १९५२, २)] गेरी एच. मलांद्रा यांनी
यजदानीच्या तारखेचे बारकाईने पालन केले: 'हे स्थळ [वेरूळ] तीन प्रमुख
टप्प्यांमध्ये विकसित झाले, एक प्रारंभिक ब्राह्मणकालीन टप्पा ( सुमारे ५५० ते ६००), एक बौद्ध टप्पा ( सुमारे ६०० ते ७३०), आणि शेवटचा टप्पा ( सुमारे
७३० ते ९५०), ज्यामध्ये वेरूळचे एकमेव ज्ञात प्राचीन संरक्षक राष्टकूट
राजवंशाने प्रायोजित केलेले ब्राह्मण आणि जैन उत्खनन दोन्ही समाविष्ट
होते.' [(मलांद्रा १९९३, ५)] तथापि, दीपक कन्नल यांनी ते सहाव्या शतकातील
असल्याचे सांगितले आहे (कन्नल १९९६, १३०). वेरूळच्या बौद्ध लेण्यांचा
इतिहास सातव्या शतकातील असल्याचे सांगताना स्पिंक बर्गेस, यझदानी आणि
मलांद्राच्या जवळ आहे (स्पिंक, वैयक्तिक संवाद).
[79] दंडीनच्या दशकुमारचरिताच्या
आठव्या अध्यायाला विश्रुतचरित म्हणतात. दंडीनच्या इतर कामांप्रमाणे हा
अध्यायही काल्पनिक शैलीत लिहिलेला आहे. तथापि, या काल्पनिक कथेचे कथानक
काही प्रमाणात वास्तविक ऐतिहासिक घटनांवर आधारित असल्याचे दिसून येते. या
घटना वाकाटक राजवंशाच्या हळूहळू पतनाच्या होत्या. दंडीनने ऐतिहासिक
व्यक्तिरेखांची नावे बदलली आहेत आणि त्याव्यतिरिक्त चरिताच्या (
अलंकृत चरित्र) उद्दिष्टांना अनुकूल असे अनेक नाट्यमय आणि काल्पनिक घटक
सादर केले आहेत. तरीही, विवेकी नजरेला, संबंधित ऐतिहासिक आणि भौगोलिक डेटा
सापडू शकतो, विशेषतः अजिंठा आणि वाकाटकांशी संबंधित इतर ऐतिहासिक
स्त्रोतांच्या पुरातत्वीय पुराव्यांसह अभ्यासल्यास. या मताच्या बाजूने
असलेले इतिहासकार कॉलिन्स (१९०७), मिराशी [(१९६०), (१९६३)], (डब्ल्यूएम
स्पिंक २००५, ११९-१६२, १६९-१७८, ३९३-४११), आणि (डीकॅरोली १९९५) आहेत. हा
विषय वादग्रस्त आहे. वादाच्या आढावासाठी, पहा (सिंग २००९, ७२-७६).
[81] (स्पिंक, वैयक्तिक संवाद) आणि (मालंद्र 1993, 123) यांनी सुचविले.
[82]
यजदानी यांनी असे निरीक्षण केले की 'सहाव्या शतकाच्या पहिल्या सहामाहीत
दख्खनच्या सार्वभौमत्वात वाकाटकांनंतर आलेले चालुक्य कदाचित त्यांच्या
पूर्वसुरींइतके बौद्ध धर्माला अनुकूल नव्हते, जरी चालुक्यांनी त्यांच्या
राजधानी बदामी येथे बांधलेली तीर्थक्षेत्रे मोठ्या प्रमाणात बौद्ध
विहारांमधून कॉपी केलेली आहेत . ' [ (यजदानी १९५२, २)]
[८३] बहुश्रुतः हा शब्द बुद्धभद्राच्या समर्पित शिलालेखात आढळतो. आम्हाला आश्चर्य वाटते की ते मुख्य प्रवाहातील बौद्ध धर्मातील अठरा निकायांपैकी एकाशी संबंधित आहे का . छाबरा
यांनी त्यांच्या श्लोकाच्या भाषांतरातून हा शब्द सोडला आहे असे दिसते: 'यो
बुद्धशासनिम् समबुद्ध्य) भिक्षुर्व्ययसभिनवेभिजनोपपन्नः [। [१६ ॥*], 'यो बुद्धशासनगतं
समबुद्ध्य जातो भिक्षुर्व्य(र्व्वा)यस्यभिनवेभिजनोपपन्न[ह |*] बहुश्रुत:
श(ई)लविशुद्धचेता (लोकास्य मोक्षया कृ)ताधिकारः || (१६ ||*), जो एका कुलीन कुटुंबात जन्मला होता, ज्याचे मन धार्मिक आचरणाने शुद्ध झाले होते ( लोकांना मुक्तीच्या मार्गावर नेण्यास सक्षम होते ), बुद्धांच्या शिकवणींचा मार्ग पूर्णपणे आत्मसात करून, तो त्याच्या लहानपणीच भिक्षू बनला.' [(छब्र १९५२, ११६, ११८, वि. १६)]
[८४] पहा (श्लिंगलॉफ 2013) आणि (झिन आणि श्लिंगलॉफ 2007).
[८५] मूलसर्वास्तिवाद-विनयासाठी , श्लिंगलॉफ
यांनी जर्मन आवृत्ती उद्धृत केली. (Schiefner 1876-1878) = इंजि. ट्रान्स.
(Schiefner 1882), Snk. एड (दत्त 1947-50), टिब. एड (सुझुकी 1955-61),
इंजि. एड (ग्नोली 1977-78).
[८६] आर्याशुराच्या जातकमालासाठी , श्लिंगलॉफ इतर गोष्टींसह (केर्न १८९१), (स्पेयर १८९५), (वैद्य १९५९), (खोरोचे १९८९) उद्धृत करतात.
[८७] अश्वघोषाच्या सौंदरानंदसाठी , श्लिंगलॉफ इतर गोष्टींबरोबर (जॉन्स्टन १९२८) उद्धृत करतात.
[८८] 'सिद्धम् देयधर्ममो यम शाक्यभिक्षो म अपरशैल… नियस्य मातापितृ…, सिद्धम देयधर्ममो-यम शाक्यभिक्षो म अपारशैला.i… न्यास्य मातापित्रि...' [३६]
[८९] 'शाक्यभिक्षो म अपरशैलनिकायस्य' [(कोहेन २००६, ३३१)]
[९०] 'शाक्यभिक्षो[र]-म[हा]यान… [नियस्य मातापितृ]…, शाक्यभिक्षो[आर*]-मा[हा]यान [नियास्य माता-पितृ]… ' [ (चक्रवर्ती १९५२, ११२)]
[९१] 'विपश्वी सम्यकसम्बुद्ध चेतिक[…]रिकस्य [|*], vi(pa)śv(i) samya(k)saṁbu(ddhaḥ) cetika.rikasya. ' [(कोहेन 2006, 304)]
[92] अजिंठा येथील तथाकथित 'अनाहूत' प्रतिमांच्या तपशीलवार अभ्यासासाठी, पहा (WM Spink 2006, 116 ff.).
[93] शास्त्री (१९९७, २०९-२१०).
[94]
स्पिंकचे खंड पहा (डब्ल्यूएम स्पिंक २००५-२०१४). लेणी १, २, १६ आणि १७ शी
संबंधित काही अतिरिक्त पुराव्यांसाठी, पहा (सिंग २०१२ब); लेणी २६ साठी, पहा
(सिंग २०१२अ).
[९५]
अजिंठा गुहा १६ शिलालेख, वि. १७, पहा (मिराशी १९६३, १०८, ११०)]. घटोत्कच
गुंफा शिलालेख, वि. १३, पहा (मिराशी १९६३, ११७, ११९). अजिंठा लेणी 17
शिलालेख, विरुद्ध 21, पहा (मिराशी 1963, 126, 129). तसेच, पहा (बर्गेस
1883, 128).
[96]
यजदानीलाही असे वाटले की वाकाटक बौद्धांचे समर्थन करतात; तेव्हा त्याला हे
फारसे माहित नव्हते की बौद्धांना संरक्षण देणारे केवळ हरिषेण होते,
संपूर्ण वाकाटक राजवंश नाही. यजदानीच्या शब्दात सांगायचे तर: 'बौद्ध
श्रद्धा आणि कलेच्या प्रसाराला वाकाटक राजांनी दिलेला पाठिंबा हस्तीभोज आणि
त्याचा मुलगा वराहदेव यांच्या धार्मिक उत्साहामुळे मिळाला असावा,
राजवंशातील शेवटचे दोन राजे, देवसेन आणि हरिषेण यांचे मंत्री, ज्यांनी
बौद्ध धर्म स्वीकारला होता आणि ज्यांची नावे अजिंठा येथील गुहेतील XVI आणि
परिसरातील घटोटकाच येथील विहारातील शिलालेखांमध्ये जतन केलेली आहेत (सं. ३: व्ही. मिराशी, हैद्राबाद पुरातत्व मालिका, क्रमांक १४, पृष्ठ २, आणि घटोटकाच शिलालेख , पृष्ठ ८-१७).' [ (यजदानी १९५२, १)]
