आज गडाचा इतिहास अज्ञात असला तरी गडाच्या पायथ्याशी असलेले कुवारा भिवसेन हे गोंड देवस्थान पहाता किल्ल्याची निर्मीती गोंड राजांच्या काळातच झाली असावी हे निश्चित. या शिवाय किल्ल्याचा कोणताही इतिहास कागदोपत्री दिसुन येत नाही. भिवागड हे एक लष्करी किल्लावजा ठाणे होय. येथील विटांचा आकार पाहता येथे एखादी वास्तू (कदाचित वाकाटक काळची) असून त्याच्याच विटांचा वापर हा महाल रचताना केला असावा. कारण याच क्षेत्रात कोलीमतारा-नांदपूर येथे वाकाटकांची एक नगररचना असावी असे पुरावशेष सांगतात. गांधारशैलीतील ( इ.स. पूर्व प्रथम शतक) एक तथागत शिल्पही येथे आढळले होते,
असो तसा हा पट्टा बघायला गेला तर समृद्ध आहे आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने सर्व मार्गांनी जोडलेला आहे.
दुरांतो एक्सप्रेसने रात्री निघून २५ जानेवारीच्या सकाळी नागपूर ला पोहोचलो. आणि दिवसातला पहिला किल्ला भिवागड कडे प्रस्थान केले.सध्या हा किल्ला भिमसेन कुवारा ह्या नावाने स्थानिक ओळखतात. भिमसेन कुवारा हा कोणी एक संत पुरुष होता असे स्थानिक गावकऱ्यांकडून समजले.ह्या किल्ल्यावर भिमसेन कुवाराच्या पादुका आणि एक छोटेखानी मंदिर असल्याने किल्ल्यावर आणि पायथ्याजवळ लोकांची वर्दळ असते.नागपूर पासून भिवागड ४६ किलोमीटर वर आहे. दंतकथेनुसार पायथ्यावर असणाऱ्या मंदिरापासून भिमसेन हा ३ पावलांमध्ये गडावर पोहोचला त्यातले पहिले पाऊल मंदिराच्या पुढे असलेल्या चौकोनी विहिरीजवळ , दुसरे पाऊल वाटेत असणाऱ्या ओढ्याजवळ तर तिसरे पाऊल हे किल्ल्यावर असणाऱ्या मंदिरात ठेवलेल्या पादुका होय.
पायथ्याचे भिमसेन कुवाऱ्याचे मंदिर
मंदिरापासून मळलेल्या वाटेनं थोडा खडा चढ चढून साधारण १५ मिनिटांत आपण किल्ल्याच्या एका बुरुजाजवळ पोहोचतो.बुरुज दगडांवर दगड ठेवून रचला आहे.हा बुरुज चौकोनी आहे आणि किल्ल्यावरील इतर बुरुज पण चौकोनी आहेत. बुरुज पाहून आपण किल्ल्यावरील भिमसेन कुवाऱ्याच्या मंदिराजवळ पोहोचतो.मंदिर हे छोटेखानी आहे त्यावर पत्र्याची शेड बांधली आहे. मंदिरात भिमसेनाच्या पादुका आहेत आणि एक दगड आहे दोघांनाही शेंदूर फासला आहे.पादुकांच्या बाजूला शिवपिंडी आणि त्रिशूल ठेवला आहे.गडमाथ्याच्या मागे पेंच धरणाचे बॅक वॉटर असल्याने अतिशय छान गार वारा वाहत असतो आणि त्यामुळे हा परिसर रम्य वाटतो.ह्याच वाटेने डाव्या बाजूला चालत राहिल्यावर चौकोनी बुरुज आणि तटबंदी लागते. बुरुज पाहिल्यावर लगेच ओळखता येत नाही कि हे बुरुज आहेत .किल्ल्याच्या खाली राणी महाल नावाची वास्तू आहे तिथे जाण्यासाठीच्या वाटेत एक दरवाजा लागतो. दाट वाढलेल्या झाडींमुळे आम्ही हा दरवाजा पाहू शकलो नाही आणि राणीमहाल पाहण्यासाठी बोटीने जावे लागते.त्यामुळे आल्या पाऊली मागे फिरून आम्ही गड फेरी संपवली.
दगडी घडीव बुरुज
भिमसेन कुवारा मंदिर
पेंच बॅकवॉटर
भिवागड
गिरीदुर्ग नागपूर भिमसेन कुवारा
🏔️
श्रेणी नुसार स्तर
मध्यम
📏
समुद्र सपाटीपासून उंची (फ़ूट)
1446
🏰
किल्ल्याचा प्रकार
गिरीदुर्ग
नकाशे व मार्ग
किल्ल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी सविस्तर नकाशे आणि ट्रेकिंग मार्ग पहा
सध्या कोणतेही नकाशे उपलब्ध नाहीत
प्रस्तावना
भिवागड किल्ला सध्या भिमसेन कुवारा या नावाने ओळखला जातो. भिमसेन कुवारा हे पेंच अभयारण्याच्या परिसरातील प्रसिद्ध देवस्थान आहे. त्यामुळे या ठिकाणी भक्त आणि पर्यटकांचा राबता कायम असतो. पेंच धरणाच्या बॅक वॉटरने किल्ल्याला तीन बाजूने विळखा घातलेला आहे. त्यामुळे किल्ल्याच्या आजूबाजूला पसरलेले पाणी आणि दूरवर दिसणारे घनदाट जंगल यामुळे हा परिसर खूप सुंदर दिसतो .
महत्त्वाची ठिकाणे
भिवागडच्या पायथ्यापर्यंत खाजगी वहानाने जाता येते . वहानतळा जवळ जलाशयाला लागून भिमसेन कुवाराचे मंदिर आहे . आदिवासी दंतकथेनुसार भिमसेन गडा वरील त्याच्या स्थाना वरून ३ पावलात या ठिकाणी येउन बसला . मंदिराच्या थोडे पुढे एक पाण्याची चौकोनी विहीर आहे . या ठिकाणी भिमसेनने दुसरे पाऊल ठेवले होते . येथून मळलेल्या पायवाटेने भिवागड किल्ल्याच्या दिशेने जातांना एक ओढा ओलांडावा लागतो . या ओढ्या जवळ भिमसेनने पहिले पाउल ठेवले होते . ओढ्याच्या पुढे वाट चढत, वळसे घेत किल्ल्याच्या डोंगरा पर्यंत जाते . किल्ल्याच्या डोंगराला भिडलो की खडा चढ चालू होतो . साधारणपणे १५ मिनिटात आपण बुरुजाजवळ पोहोचतो. हा बुरुज दगड एकमेकावर रचून बनवलेला आहे . या किल्ल्यावरील सर्व बुरूज चौकोनी आहेत आणि तटबंदीही रचीव दगडांची आहे . या बुरुजापासून पाच मिनिटात गड माथ्यावर पोहोचतो . इथे एका अनघड दगडाला शेंदूर लावलेला आहे . त्याला भीमसेन कुवारा म्हणतात . इथे एक पिंड सुध्दा आहे . डाव्या बाजूला एका बुरुजाचे अवशेष आहेत . भिमसेनाचे दर्शन घेउन उजव्या बाजूला पुढे चालायला सुरुवात केल्यावर एक खड्डा दिसतो या ठिकाणी एकेकाळी बारमाही पाणी मिळत होते . पण आता तेथे पाणी नाही आहे . या ठिकाणावरून थोडे खाली उतरुन मळलेल्या पायवाटेने सरळ चालत जातांना या पायवाटेला समांतर खालच्या बाजूला चौकनी बुरूज आणि तटबंदी पाहायला मिळतात . या पायवाटेने राणी महालाच्या दिशेने खाली उतरल्यावर किल्ल्याच्या साधारण पाव उंचीवर एक दरवाजा आहे . किल्ल्याच्या खाली राणीमहाल नावाची वास्तू आहे . महालातून किल्ल्यावर जाण्यासाठी हे प्रवेशव्दार होते. ऱाणी महाल सध्या धरणाच्या जलाशयात बुडालेला आहे. तो पाहाण्यासाठी बोटीने जावे लागते . वहानतळा जवळून बोटी सूटतात. माणशी ५०/- रुपये शुक्ल घेतात.
किल्ल्याचे प्रवेशद्वार पाहून आल्या मार्गाने पुन्हा किल्ल्यावर आल्यावर आपली गडफेरी पूर्ण होते . किल्ला पाहाण्यासाठी पाउण तास लागतो .
कसे पोहोचावे
नागपूर ते भिवागड (भिमसेन कुवारा) अंतर ४६ किलोमीटर आहे.
ट्रेकसाठी लागणारा वेळ
⏱️ पायथ्यापासून अर्धा तास लागतो.
सुविधा व सोयी
🏠
निवास व्यवस्था
किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या मंदिरात राहाण्याची सोय होवू शकेल.
🍽️
अन्न व्यवस्था
किल्ल्यावर जेवणाची सोय नाही .
💧
पाणी उपलब्धता
किल्ल्यावर पिण्याचे पाणी नाही .
प्रकार : गिरीदुर्ग
जिल्हा : नागपुर
उंची : १४२७ फुट
श्रेणी : मध्यम
भीवगड
डोंगरी ठाणे, ता. पारशिवनी, जि. नागपूर
नागपूर जिल्ह्याच्या पर्यटन नकाशाचा अभ्यास करताना माझी नजर रामटेक तालुक्यातील भिवगडवर स्थिरावली. अर्थातच मला भंडारा जिल्ह्यातील अंबागड व प्रतापगड या किल्ल्याच्या स्थापत्यअभ्यासासाठी तेथे जायचे होते. पण याही डोंगरावर एक किल्ला असल्याचे नोंदले असल्याने तेथे मी व डॉ.पु. नि. फडके गेलो. पारशिवनी क्षेत्राच्या (रामटेकच्या अलीकडे या गावास जाणारा फाटा नामफलकयुक्त व दिशादर्शक आहे) कुवारा भिवसेन नावचे अत्यंत रमणीय असे पर्यटन स्थळ येथे असून पेंच नदीला घातलेल्या बांधामुळे येथे जलाशय रचले आहे. तिन्ही बाजूंना टेकड्या व दक्षिणेस गोंड समाजाचे दैवत असलेला कुवारा भिवसेनाचे छोटेसे देऊळ येथे आहे. विस्तीर्ण जलाशयात एक महाल मात्र आजही दिसतो. तो महाल उन्हाळ्यात दृष्यमान होतो. व पाणी सुकल्याने तेथेपर्यंत थेट जाता येते. अर्थातच त्या महालाच्या काठानेच उंच चढण चढ़ता चढता गिरीदुर्ग - अभ्यासकांची दमछाक होते. बहुधा या टेकडीवर पण महदागडसारखे लष्करी ठाणे असावे. आम्ही संपूर्ण पठारावर चिकित्सकपणे भटकलो, पण किल्ला या संज्ञेस अनुसरून तिथे कोठलेही स्थापत्य आम्हाला दिसले नाही. नाही म्हणायला पठाराचे सर्व बाजूंनी उतारावर विशाल दगडांची रास दिसते व तिची आखणी केवळ संरक्षक भिंत, अशी असावी अशी शंका येते.
दगडांना जोड नाही. केवळ एकावर एक ओबडधोबड स्वरूपात या प्रचंड दगडाची रचना आहे. काही दगड छत्रीसारखे संरक्षक कवचांचे असून दूरवरची विस्तीर्ण शोभा तेथून न्याहाळता येते. शेंदराने माखलेले काही दगडं याच तेथील देवता! हा किल्ला (?) पण पेंढाऱ्यांचाच असावा व गोंडकाळी म्हणजे. इ.स. च्या १७ व्या शतकातील तो असावा. पायथ्याचा ३ तस्म्यांचा महाल मात्र विटांनी बांधून काढलेला दिसतो. तीन कक्ष व कमानी छत असे त्याचे भग्न रूप आहे. विटांचे आकार मात्र मोठे असून (१५ इंच x ९ इंच) बांधकामात त्या वापरलेल्या दिसतात. पाण्याच्या भाऱ्याने महालाचे अवशेष खिळखिळे झाले आहेत. पण महालात जाण्याचा आनंद अवर्णनीय असून अर्थातच भिवगड हे एक लष्करी किल्लावजा ठाणे होय. येथील विटांचा आकार पाहता येथे एखादी वास्तू (कदाचित वाकाटक काळची) असून त्याच्याच विटांचा वापर हा महाल रचताना केला असावा. कारण याच क्षेत्रात कोलीमतारा-नांदपूर येथे वाकाटकांची एक नगररचना असावी असे पुरावशेष सांगतात. गांधारशैलीतील (इ.स. पूर्व प्रथम शतक) एक तथागत शिल्पही येथे आढळले होते हे खरे!
No comments:
Post a Comment