गणेश लेणी व शेजारील लेणी-समूह, जुन्नर

    जुन्नर परिसरातील लेण्याद्री व त्याच्या शेजारील टेकडीवरील प्रसिद्ध थेरवाद (हीनयान) पंथीय लेणी-समूह. जुन्नरपासून ५ किमी. उत्तरेस कुकडी नदी ओलांडून या समूहास जाता येते. मध्ययुगीन काळात सध्याच्या गणेश लेणी-समूहातील लेणे क्र. ७ मध्ये गणेशाची स्थापना झाल्याने या संपूर्ण टेकडीलाच ‘लेण्याद्री’ किंवा ‘गणेश टेकडी’ (गणेश पहाड) या नावाने ओळखले जाऊ लागले. यापूर्वी या टेकडीस ‘सुलेमान’ टेकडी म्हणण्याचा प्रघात होता. या लेणी-समूहाच्या पूर्वेकडे काही लेण्यांचा समूह असून तो ‘गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील समूह’ म्हणून ओळखला जातो.

       जुन्नर तालुका जवळपास सर्व बाजूंनी सह्याद्रीच्या डोंगर रांगानी वेढलेले आहे. व याच रांगांच्या अतिशय परीपक्व व मजबुत बेसाल्ट खडकात अनेक बौध्द कोरीव शैलगृह कोरलेली आढळतात.  जुन्नरमधे भारतातील सर्वात मोठा बुद्ध लेणीं समूह असून तिथे झालेले कोरीव कामाची संख्या ३२५ आहे! यात चैत्यगृह, विहार, पोढी व लेणीं आहेत.संपूर्ण देशांत शैलगृहांमध्ये जुन्नर तालुक्यातील गुंफा (लेणी) समुह सर्वात मोठा असून येथील शैलगृहांची संख्या जवळपास 350 इतकी आहे. येथील जवळपास सर्व बौद्ध गुंफा (लेणी) हीनयान (थेरवाद)परंपरेतील आहेत. या शैलगृहांची निर्मिती इ.स.पुर्व १ ल्या ते ३ र्या शतकात झाली. जुन्नर तालुक्यातील गुंफा(लेणी) समुह त्यांच्या निर्मिती व स्थानानुसार वेगवेगळ्या भागात व गटात विभागलेले आहेत. जसे की तुळजा लेणी, मानमोडी, भिमाशंकर,अंबा अंबिका, भुतलेणी,शिवनेरी,गणेश, चावंड, जीवधन,नाणेघाट,हडसर,निमगीरी,खिरेश्वरलेणी या गटात व विभागात विभागलेल्या आहेत. 

 यातील प्रमुख बुद्ध लेणीं समूह म्हणजे “लेण्याद्री बुद्ध लेणीं”. येथील सर्वात मोठ्या विहारात १७ व्या शतकात भिंतीत कोरलेल्या गणपतीचा आकार देण्यात आला (हे पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी व अभ्यासकांनी लिहून ठेवले आहे व भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण देखील हे मान्य करते) व या लेणींचे नामांतर “लेण्याद्री” करण्यात आले. मात्र प्राचीन काळी जेव्हा येथे बुद्ध लेणीं कोरण्यात आली तेव्हा याचे काय नाव होते?

    या लेणींचे मूळ नाव “कपिचित बुद्ध लेणीं” असे होते. त्याचे मूळ कारण म्हणजे या लेणींवर असलेल्या वानरांचा वावर होय! पालि भाषेत कपि म्हणजे वानर किंवा माकड. चित किंवा चिता म्हणजे एकत्रित राहणारे किंवा आवडणारे असा देखील होतो. म्हणजेच “जेथे वानर एकत्रित राहतात” किंवा “वानरांना आवडणारी जागा” म्हणजे कपिचित! आजही या डोंगरावर माकडांचा जथा राहत असतो. प्राचीन काळापासून येथे वानरांचा वावर असावा म्हणूनच त्याकाळी इथे लेणीं कोरणाऱ्यांनी किंवा येथे राहत असलेल्या भिक्खू संघाने या लेणीं समूहाला “कपिचित बुद्ध लेणीं” असे संबोधले होते. येथील शिलालेखात असा स्पष्ट उल्लेख आपल्याला पाहायला मिळतो. 

लेण्याद्री गटाला ‘गणेश पहाड’ व सुलेमान डोंगर अशी नावे असून हा एक प्रमुख वेगळाच गट आहे. या ठिकाणी 40 शैलगृह असून मुख्य 30 शैलगृह पुर्व-पश्चिम रांगेत दक्षिणेकडील जुन्नर शहराकडे तोंड करून आहेत.

       महाराष्ट्रात अस्तित्वात असलेल्या प्राचीन बुद्ध लेणींना त्याकाळी अतिशय समर्पक अशी नावे देण्यात आली होती. ही नावे डोंगरांची किंवा शहराची, या लेणींच्या वैशिष्ट्याची किंवा या लेणींत राहत असलेल्या बौद्ध भिक्खुंच्या संघाची होती. जसे कि कण्हगिरी बुद्ध लेणी म्हणजे आत्ताची कान्हेरी बुद्ध लेणी (कान्हेरी डोंगर), तिरणहू म्हणजे त्रिरश्मी बुद्ध लेणी (त्रिरश्मी डोंगर)किंवा जाखीणवाडी बुद्ध लेणी (जाखीणवाडी हे कऱ्हाड येथील गावाचे नाव आहे). नंतरच्या काळात म्हणजे १७व्या शतकानंतर महाराष्ट्रातील अनेक बुद्ध लेणींवर अतिक्रमण झाले व काही लेणींचे रूपांतर मंदिरात झाले तर काही अतिक्रमणाच्या प्रचंड विळख्यात अडकले आहेत आणि त्यांना तशी “नवीन नावे” देण्यात आली आहेत.

 या लेणी-समूहात एकूण ३० लेणी असून, त्यांत दोन चैत्यगृहे व बाकीचे विहार व साध्या खोल्या आहेत. या लेण्यांत एकूण सहा ब्राह्मी शिलालेखही कोरण्यात आले आहेत. लेण्यांचा क्रम साधारणतः ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे आहे.
    लेणे क्र. १ ते ४ सामान्य प्रतीची असून त्यांस बाहेर ओसरी, आत भिक्षूंच्या निवासासाठी खोल्या व दगडी बाक कोरले आहेत.

     लेणे क्र. ५ - हा एक लहानसाच, पण महत्त्वाचा विहार आहे. यास बाहेर ओसरी असून आत काटकोनी मंडप किंवा सभागृह आहे. तसेच बाजूंच्या व मागील भिंतींत दगडी बाक कोरले आहेत. यास मागील व उजवीकडील भिंतींत एकूण सात खोल्या आहेत. बाहेरील ओसरीच्या डाव्या बाजूस पाण्याची टाकी (पोढी) आहे. या विहारातील शिलालेखात, धान्याच्या व्यापाऱ्यांनी सात दालने असलेले लेणे आणि पाण्याची टाकी दान दिल्याचे म्हटले आहे.

 

 

लेणे क्र. ६ व ७, गणेश लेणी, जुन्नर.

      लेणे क्र. ६ - हे चैत्यगृह दक्षिणाभिमुख असून याचा चैत्यगवाक्ष पूर्णपणे बंद आहे.  हे या गटातील प्रमुख चैत्यगृह आहे. दर्शनी भागात स्तंभ असलेला व्हरंडा असून चापाकृती विधानातील प्रार्थनामंडप स्तंभाच्या दोन ओळींनी तीन भागात विभागलेला आहे. हा लयननिर्माण तंत्रातील बदल निश्चितपणे चैत्यगृहस्थापत्यातील नवा टप्पा सूचित करतो. 

या लेण्याला ६.३० मी. रुंद, २.०३ मी. खोल आणि ३.७६ मी. उंच असा ओळीने स्तंभ असलेला (Pillar fronted) मुखमंडप (ओसरी) आहे. पायऱ्यांच्या चौकोनी शंक्वाकृती घटकावर कुंभाकार तळखडा, अष्टकोनी स्तंभ, घंटाशीर्ष, आमलकयुक्त पेटीसारखा घटक, पायऱ्यांचा उलटा चौकोनी शंक्वाकृती घटक आणि त्यावर पशुशीर्ष असा या स्तंभांचा घटकक्रम आहे. यात पाठीला पाठ टेकून बसलेले हत्ती (आतील बाजूस सिंह) आहेत. या मुखमंडपातून आपण सभामंडपात जातो. आत याचे विधान चापाकार आहे. सभागृहाचे छत गजपृष्ठाकार असून त्यावर दगडी तुळया (फासळ्या) कोरल्या आहेत. 

चैत्यगृह, लेणे क्र. ६, गणेश लेणी, जुन्नर.

मागच्या बाजूस अखंड दगडात स्तूप कोरला असून खालच्या गोलाकारावर वेदिकापट्टी, त्यावर अंड व हर्मिका कोरलेली आहे. हर्मिकेचा वरील भाग सपाट असून मध्ये लाकडी छतासाठी खोबण कोरलेली आहे. लयन स्थापत्यानुसार हे चैत्यगृह इ. स. दुसऱ्या शतकाच्या पहिल्या दशकात खोदल्याचे सांगितले जाते. हा टप्पा लेणी कोरण्याच्या पध्दतीतील बदल सुचवतो. या टप्प्यात चैत्यगृहाचा सभामंडप आणि मुखमंडपाच्या कोरीवकामातील बारीक सारीक तपशील मागे पडत गेले. चैत्यगृहाच्या आत जे गजपृष्टाकार छत होते ,ते मागे पडून सपाट छत असा बदल झाला. 

या लेण्याच्या आतील बाजूस अर्धस्तंभ व त्याच्या मागे, डावीकडे व उजवीकडे एकूण सोळा स्तंभ आहेत. स्तूपाच्या मागील सहा स्तंभ साधे अष्टकोनी आहेत; तर बाकीचे मुखमंडपातील स्तंभांसारखेच अलंकृत असून वरती पशुशीर्ष आहेत. डावीकडील दुसरा व उजवीकडील चौथा यांत स्त्रीमुखे असलेले ‘स्फिंक्स’ कोरले आहेत. त्यांचे शरीर घोड्यासारखे दिसते. अशाच प्रकारची स्त्रीमुखे असलेले स्फिंक्स पितळखोरे व कार्ले लेण्यांतही आढळून येतात. यवन किंवा ग्रीकांच्या प्रभावामुळे वरील प्रकारचे स्फिंक्स महाराष्ट्रातील लेण्यांत कोरले असावेत, असे सुरेश जाधव यांचे मत आहे.इ.सन 2 र्या शतकातील एक शिलालेख व्हरांड्यातील आतल्या भिंतीवर द्वारकमानिवर कोरलेला आहे. या शिलालेखात ‘सुलसदत्त, ह्या कल्याण येथील सोनाराच्या मुलाने दिलेल्या दानाचा उल्लेख केला आहे. 

    लेणे क्र. ७ :- ही जुन्नर तालुक्यातील सर्वात मोठी गुंफा(विहार) आहे. विहारात मध्यभागी प्रशस्त मंडप असुन तीन बाजुला वेगवेगळ्या आकाराचे 20 निवासकक्ष आहेत. या विहारात प्रवेशासाठी दगडात कोरलेल्या पायर्यांचा जीन आहे. जिन्याच्या शेवटी स्तंभ असलेल्या व्हरांड्यातील मधल्या दारातून विहार प्रवेश करता येतो.विहाराच्या प्रांगणात व डावीकडे पाण्याची टाकी खोदली आहेत, तर दर्शनी भागावर दगडी बाकांवर आधारित सहा स्तंभ आणि दोन्ही बाजूंच्या कडेस अर्धस्तंभ कोरले आहेत. 

दगडी बाकांस कक्षासने व त्याच्या बाहेरील बाजूस वेदिकापट्टीचे नक्षीकाम केलेले दिसते. स्तंभांवर वरील बाजूस पाठीला पाठ टेकून बसलेले सिंह, हत्ती व बैल कोरले आहेत. विहाराचा सभामंडप १७.३९ मी. खोल, १५.५५ मी. रुंद व ३.३८ मी. उंच असून मंडपात कोठेही खांबांचा आधार नाही. याच्या तिन्ही बाजूंस दगडात कोरलेला अखंड बाक असून बाजूंच्या भिंतींत एकूण २० खोल्या भिक्षूंच्या निवासासाठी कोरल्या आहेत. लेण्यात मध्यभागी गणेशशिल्प असून मंडपाच्या भिंतींवर सतींचे हात कोरले आहेत. गर्भगृहाच्या डावीकडील खोलीत अठराव्या शतकातील हिंदू देव-देवतांची भित्तिचित्रे आहेत.

 हि गुंफा महाराष्ट्रातील भाविक आणि गणेश भक्तांच्या दृष्टीने फार महत्वाची आहे.  मध्ययुगातील मागील भिंतीतील दोन निवासकक्ष एकत्र करून तिथे “गिरीजात्मज” गणपतीची स्थापना करण्यात आली आहे. हा गणपती अष्टविनायकांपैकी एक असुन “गिरीजात्मज “नावाने जगप्रसिद्ध आहे. गुंफा क्र.14 ही एक चैत्यगृह आहे. पण त्याचा मंडप आयताकार असुन छत सपाट आहे. चैतगृहाला व्हरांडा असून व्हरांड्यात एक शिलालेख कोरलेला आहे. हा शिलालेख ‘कपिलाचा नातू व तपसाचा पुत्र असलेल्या आनंद’ या भक्ताने चैत्यगृसाठी दिलेल्या दानाविषयीचा आहे. या गुंफांचा काळ साधारण इ.स 2 रे शतक आहे.

यानिमित्ताने लेण्याद्रीच्या गिरीजात्मकाची माहिती घेउया.

       गिरिजात्मक म्हणजे पार्वती अर्थात गिरीजा हिचा पुत्र. अष्टविनायकांपैकी हे एकच मंदिर आहे जे पर्वतावर असून ते १८ गुहा असलेल्या एका बौद्ध गुहांच्या संकुलात स्थित आहे. हे गणेश मंदिर ८ व्या गुहेत आहे. या मंदिरामुळे या गुहांना गणेश लेणी असेसुद्धा संबोधिले जाते.

 श्री क्षेत्र गिरिजात्मकाची कथा

गणेश पुराणानुसार देवी सतीने पार्वतीचा अवतार घेऊन गणेशाला जन्म देण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यासाठी तिने लेण्याद्री पर्वतावर अतिशय घोर तप केले. भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी देवी पार्वतीने स्वतःच्या अंगाच्या मळापासून मूर्ती बनविली. गणपतीने या मूर्तीमध्ये प्रवेश केला आणि तो तिच्या समोर सहा हात आणि तीन डोळे असलेला बालक म्हणून प्रविष्ट झाला. असे म्हणतात की गिरिजात्मक या अवतारात गणपती लेण्याद्रीवर १५ वर्षे राहिला. या अवतारात त्याने अनेक दैत्यांचा संहार केला.

श्री गिरिजात्मक मंदिर आणि परिसर

या मंदिरापर्यंत पोचण्यास ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात. हे मंदिर जरी दक्षिणाभिमुख असले तरी यातील मूर्ती ही उत्तराभिमुख आहे. म्हणजे प्रवेश केल्यावर आपल्याला प्रथम गणपतीच्या पाठीचे दर्शन होते. अशा पाठमोऱ्या मूर्तीचीच पूजा केल्या जाते. देऊळ अशा पद्धतीने बांधले आहे की सूर्य आकाशात असेपर्यंत देवळात उजेड असतो आणि त्यामुळेच या देवळात एकही इलेक्ट्रिक बल्ब नाही. या मूर्तीची सोंड डावीकडे आहे. मूर्तीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला हनुमान आणि शिवशंकर आहेत. मूर्तीची नाभी आणि कपाळ हिरेजडित आहेत. हे मंदिर पूर्णपणे दगडातून कोरून बनविले गेले असल्यामुळे इथे प्रदक्षिणा करता येत नाही. मंदिरासमोर पाण्याची दोन कुंडे आहेत.

असेसुद्धा मानले जाते की पांडवांनी या गुहा त्यांच्या वनवास काळात घडविल्या. इथे मुख्य मंडप असून त्याला सभा मंडप म्हणतात आणि त्याला १८ लहान खोल्या असून यात्रेकरू इथे बसून ध्यान करू शकतात.

पूजा आणि उत्सव

दर्शनाची वेळ सकाळी ६ ते संध्याकाळी ६ आहे. या मंदिरात दररोज सकाळी पंचामृत पूजा केली जाते. ही पूजा अतिशय महत्वाची आहे.

इथे भाद्रपद महिन्यात गणेश चतुर्थी साजरी केली जाते. बैलगाड्यांची शर्यत हा या उत्सवाचा एक लोकप्रिय भाग आहे. गणेश जयंतीचा उत्सव माघ प्रतिपदा ते माघ षष्टी पर्यंत साजरा केला जातो. या आठवड्यात मंदिरात अखंड हरीनाम साप्ताह आयोजित केला जातो.

    लेणे क्र. ८ - ला समोर ओसरी असून डावीकडे एका दगडी बाकासहित खोली व उजव्या बाजूस चिंचोळा रस्ता आहे. त्याच्या मागील भिंतीत अगदी अरुंद दगडी बाक आहे; याचा उपयोग बौद्ध भिक्षूंनी कदाचित ध्यानस्थ बसण्यासाठी केला असावा. यापुढील लेणी सामान्य आहेत.

     लेणे क्र. १४ :- हे या गटातील दुसरे चैत्यगृह आहे. परंतु याचा आकार गजपृष्ठाकृती नसून काटकोनी आहे. पूर्वी दर्शनी भागावर कलश व अष्टकोनी स्तंभ होते; त्यांचे काही अवशेष छतावर शिल्लक आहेत. घराच्या छतास लाकडी तुळया लावतात, तसेच येथेही बाहेरील छतावर तुळयांची प्रतिकृती दगडात दिसते. या चैत्यगृहाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या आतील मंडपाचे छत सपाट असून, मागील बाजूस भिंतीपासून अलग असलेला स्तूप कोरलेला आहे. त्यावर वेदिकापट्टी, हर्मिका व छतात कोरलेली छत्री आहे. स्तूप, भिंती व छतावर मातीचा गिलावा व रंगकाम केल्याचे काही अवशेष दिसतात. या चैत्यगृहाच्या दरवाजावरील शिलालेखात उपासक तापसचा पुत्र व उपासक कपिलचा नातू ‘आनंद’ याने हे चैत्यगृह पुण्यकर्मार्थ दान दिल्याचे म्हटले आहे.

      लेणे क्र. १५ ते १९ :-  यांचा विन्यास बराचसा लेणे क्र. ८ शी जुळतो; परंतु ठिसूळ दगडांच्या थरांमुळे यांतील बऱ्याच लेण्यांचे दर्शनी भाग व आतील काही भिंती पडल्या आहेत.

       लेणे क्र. २० :-  हे लेणे नसून एका ओळीत पाण्याची तीन टाकी आहेत. त्यांतील दोन टाक्यांवर दान दिल्याचे लेख आहेत. पहिल्यात कल्याणचा सुवर्णकार कुडीरचा मुलगा ‘सधक’ याने हे टाके खोदण्यास दान दिल्याचा उल्लेख आहे. तर दुसऱ्यात दोन स्त्रिया, तोरिकाची पत्नी ‘लक्ष्मी’ आणि ऋषी मूल्यस्वामीची पत्नी ‘नादबालिका’ यांनी सदर टाकीस दान दिल्याचा उल्लेख आहे.

    लेणे क्र. २१ व २३ :- यांचा वापर ‘भोजनमंडप’ म्हणून केला जात असावा, असे नागराजू यांचे मत आहे. २१ क्र.च्या बाहेर डाव्या बाजूस विशाल टाकी आहे.

      लेणे क्र. २५ ते २८:-  यांचे विधान थोड्याफार फरकाने लेणे क्र. ८ प्रमाणेच आहे. लेणे क्र. २६ मधील शिलालेखात, कपिचितच्या संघास उपासक सामरचा पुत्र शिवभूतीने लेणे दान दिल्याचा उल्लेख आहे. उर्वरित लेणी साधारण आहेत.
       या ३० शैलगृहांपैकी गुंफा क्र. ६ व १४ हे चैत्यगृह म्हणजेच प्रार्थनास्थळ असून बाकीचे विहार म्हणजे भिक्षुकांची निवासस्थाने आहेत.या पैकी गुंफा क्र.७ हा सर्वात मोठा( प्रशस्त )विहार आहे. बाकिच्या इतर गुंफा(लेणी) विहार लहान असुन काही दोन ते तीन भागात विभागलेल्या दिसतात. या सर्वांचा कालखंड पहिले शतक ते तीसरे शतक असाच गणला गेला आहे. 

गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील लेणी-समूह, जुन्नर.

गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील लेणी-समूह : सुलेमान लेणी

बौद्ध लेणी आणि हे वेगळे नाव. ही लेणी लेण्याद्री रांगेतील पूर्वेकडच्या एका सुटावलेल्या डोंगरात आहे. गणेश लेण्यांचाच हा एक भाग आहे, परंतु कोणी सुलेमान नामक व्यक्तीने याचे संवर्धन केले म्हणून याला सुलेमान लेणी म्हटले जाऊ लागले. या समूहाकडे जाण्यासाठी लेण्याद्री डोंगराच्या पायथ्यापासून पूर्वेकडे, सुमारे १.०६ किमी. अंतरावर, बल्लाळवाडीच्या साधारण वायव्येस असलेल्या दोन डोंगरांच्या घळीत जावे लागते. उजव्या डोंगरावर पाच व त्याच्या विरुद्ध बाजूच्या डोंगरावर तीन अशी एकूण आठ लेणी येथे आहेत. येथे उजव्या बाजूस एक सुंदर चैत्यगृह आहे. चैत्याचा दर्शनी भाग सरळ उभ्या असलेल्या (किंवा जमिनीशी काटकोनात) उंच कपारीत कोरला असून दर्शनी भागाची उंची ७.६२ मी. व रुंदी ६.१० मी. तर चैत्यगृहाची खोली सुमारे ७.८० मी. आहे. या चैत्यगृहाच्या दर्शनी भागावर अप्रतिम नक्षीकाम केले आहे. प्रवेशद्वार १.०६ मी. रुंद असून त्यावर व त्याच्याशी समांतर दोन्ही बाजूंस अशा एकूण ३ चैत्यकमानी कोरल्या आहेत. त्याच्या वरच्या बाजूस लहानसा अरुंद सज्जा (Gallery) आहे. त्यावर पिंपळाच्या पानाच्या आकारासारखे एक देखणे चैत्यगवाक्ष असून ते आरपार कोरलेले आहे. संपूर्ण गवाक्षाच्या अर्धवर्तुळाकार पट्टीवर एकात-एक गुंफलेली सहा पाकळ्यांची फुले कोरली आहेत. एका पाकळीची दुसऱ्या पाकळीशी गुंफण फारच प्रमाणबद्ध कोरली आहे. वरील टोकास त्रिरत्नांचे चिन्ह आहे. पश्चिम भारतातील कोणत्याही चैत्यगवाक्षाच्या पट्टीवर याच्यासारखी नक्षी कोरलेली नाही. चैत्यकमानीच्या वरील बाजूस दोन लहान चैत्यकमानी असून त्यांत स्तूप कोरलेले आहेत. गवाक्षाच्या उजव्या बाजूस एकात-एक गुंफलेल्या त्रिदलाची नक्षी (Triskelion) व त्याच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीवर स्वस्तिकांचा पट्टा चैत्यकमानीच्या दोन्ही बाजूंस कोरला आहे. तसेच उजव्या भिंतीवर चैत्यकमानीत पीठावर धर्मचक्र कोरले आहे. याच्यावर पुन्हा लहान चैत्यकमानी व वेदिकापट्टीची नक्षी दिसते. डाव्या बाजूस भिंतीवर असेच कोरीव काम असून मोठ्या कमानीत बोधिवृक्ष कोरला आहे. यातील त्रिदल नक्षीचे खास वैशिष्ट्य आहे. नाशिकच्या चैत्यगृहाच्या दर्शनी भागावर ही नक्षी कोरली असून महाराष्ट्रातील इतर कोणत्याही लेण्यांत ती दिसत नाही. प्राचीन ग्रीक नाण्यांवर हे चिन्ह दाखविले आहे. येथून जवळच असलेल्या बल्लाळवाडीनजीक ‘इरॉस’ या ग्रीक देवतेचे लहानसे शिल्प सापडले होते. या सर्व निरीक्षणांवरून देणगी देणारा किंवा कारागीर यवन म्हणजे ग्रीक असावा, असे सुरेश जाधव यांचे मत आहे.

चैत्यगृहाची दर्शनी बाजू, गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील लेणी-समूह, जुन्नर.

चैत्याच्या आत, मागील भिंतीपासून अलग असलेला, हर्मिकेसह स्तूप दिसतो. चैत्यगृहाचे विधान चापाकार आहे. तसेच छत गजपृष्ठाकृती आहे. परंतु एकंदरीत ही लेणी अपूर्ण राहिली आहे. याचे विधान व सर्वसाधारण कलाकुसर नाशिक लेणे क्र. १८ व अजिंठा लेणे क्र. ९ च्या चैत्याशी जुळणारी आहे. सुरेश जाधव यांनी या चैत्यगृहाचा काळ इ. स. पू. पहिल्या शतकाच्या अखेरीस किंवा इ. स. पहिल्या शतकातील पहिली दोन दशके ठरविला आहे. या समूहातील इतर लेणी साधी आहेत. त्यांतील एक बऱ्यापैकी विहार आहे. त्यास ओसरी, प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस खिडक्या, आत मंडप व काही खोल्या आहेत.

गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील लेणी-समूह : या समूहाकडे जाण्यासाठी लेण्याद्री डोंगराच्या पायथ्यापासून पूर्वेकडे, सुमारे १.०६ किमी. अंतरावर, बल्लाळवाडीच्या साधारण वायव्येस असलेल्या दोन डोंगरांच्या घळीत जावे लागते. उजव्या डोंगरावर पाच व त्याच्या विरुद्ध बाजूच्या डोंगरावर तीन अशी एकूण आठ लेणी येथे आहेत. येथे उजव्या बाजूस एक सुंदर चैत्यगृह आहे. चैत्याचा दर्शनी भाग सरळ उभ्या असलेल्या (किंवा जमिनीशी काटकोनात) उंच कपारीत कोरला असून दर्शनी भागाची उंची ७.६२ मी. व रुंदी ६.१० मी. तर चैत्यगृहाची खोली सुमारे ७.८० मी. आहे. या चैत्यगृहाच्या दर्शनी भागावर अप्रतिम नक्षीकाम केले आहे. प्रवेशद्वार १.०६ मी. रुंद असून त्यावर व त्याच्याशी समांतर दोन्ही बाजूंस अशा एकूण ३ चैत्यकमानी कोरल्या आहेत. त्याच्या वरच्या बाजूस लहानसा अरुंद सज्जा (Gallery) आहे. त्यावर पिंपळाच्या पानाच्या आकारासारखे एक देखणे चैत्यगवाक्ष असून ते आरपार कोरलेले आहे. संपूर्ण गवाक्षाच्या अर्धवर्तुळाकार पट्टीवर एकात-एक गुंफलेली सहा पाकळ्यांची फुले कोरली आहेत. एका पाकळीची दुसऱ्या पाकळीशी गुंफण फारच प्रमाणबद्ध कोरली आहे. वरील टोकास त्रिरत्नांचे चिन्ह आहे. पश्चिम भारतातील कोणत्याही चैत्यगवाक्षाच्या पट्टीवर याच्यासारखी नक्षी कोरलेली नाही. चैत्यकमानीच्या वरील बाजूस दोन लहान चैत्यकमानी असून त्यांत स्तूप कोरलेले आहेत. गवाक्षाच्या उजव्या बाजूस एकात-एक गुंफलेल्या त्रिदलाची नक्षी (Triskelion) व त्याच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीवर स्वस्तिकांचा पट्टा चैत्यकमानीच्या दोन्ही बाजूंस कोरला आहे. तसेच उजव्या भिंतीवर चैत्यकमानीत पीठावर धर्मचक्र कोरले आहे. याच्यावर पुन्हा लहान चैत्यकमानी व वेदिकापट्टीची नक्षी दिसते. डाव्या बाजूस भिंतीवर असेच कोरीव काम असून मोठ्या कमानीत बोधिवृक्ष कोरला आहे. यातील त्रिदल नक्षीचे खास वैशिष्ट्य आहे. नाशिकच्या चैत्यगृहाच्या दर्शनी भागावर ही नक्षी कोरली असून महाराष्ट्रातील इतर कोणत्याही लेण्यांत ती दिसत नाही. प्राचीन ग्रीक नाण्यांवर हे चिन्ह दाखविले आहे. येथून जवळच असलेल्या बल्लाळवाडीनजीक ‘इरॉस’ या ग्रीक देवतेचे लहानसे शिल्प सापडले होते. या सर्व निरीक्षणांवरून देणगी देणारा किंवा कारागीर यवन म्हणजे ग्रीक असावा, असे सुरेश जाधव यांचे मत आहे.

चैत्यगृहाची दर्शनी बाजू, गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील लेणी-समूह, जुन्नर.

चैत्याच्या आत, मागील भिंतीपासून अलग असलेला, हर्मिकेसह स्तूप दिसतो. चैत्यगृहाचे विधान चापाकार आहे. तसेच छत गजपृष्ठाकृती आहे. परंतु एकंदरीत ही लेणी अपूर्ण राहिली आहे. याचे विधान व सर्वसाधारण कलाकुसर नाशिक लेणे क्र. १८ व अजिंठा लेणे क्र. ९ च्या चैत्याशी जुळणारी आहे. सुरेश जाधव यांनी या चैत्यगृहाचा काळ इ. स. पू. पहिल्या शतकाच्या अखेरीस किंवा इ. स. पहिल्या शतकातील पहिली दोन दशके ठरविला आहे. या समूहातील इतर लेणी साधी आहेत. त्यांतील एक बऱ्यापैकी विहार आहे. त्यास ओसरी, प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस खिडक्या, आत मंडप व काही खोल्या आहेत.

 या लेण्या अष्टविनाय गणपती ” गिरीजात्मज ” कामुळे जगप्रसिद्ध असुन इतर लेण्या प्रसिद्धीपासून खुपच वंचित झालेल्या आहेत. आपण एकदा या संपूर्ण लेण्यांना आवश्य एकदा भेट देऊन आनंद घ्यावा हीच सदिच्छा.

संदर्भ :

१) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर

२) Dhavalikar, M. K. Late Hinayana Caves of Western India, Pune, 1984.

३) Jadhav, Suresh V. Rock-cut Cave Temples at Junnar-An Integrated Study, Ph.D. Thesis submitted to the University of Poona, 1980.

४) Jadhav, Suresh Vasant, A Little-known “Caitya” Hall at Junnar, Ars Orientalis, Michigan, 1986.

५) जाधव, सुरेश वसंत, जुन्नर-शिवनेरी परिसर, पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालये विभाग, महाराष्ट्र शासन, मुंबई, १९८२.

६ )जामखेडकर, अ. प्र. संपा., महाराष्ट्र : इतिहास-प्राचीन काळ (खंड-१, भाग-२), स्थापत्य व कला, दर्शनिका विभाग, मुंबई, २००२.

गणेश लेणीच्या पूर्वेकडील चैत्यगृह (दर्शनी बाजू), छायासौजन्य : प्रवीण पाटील. 

७) सांगाती सह्याद्रीचा-यंग झिंगारो ट्रेकर्स

७) श्री.रमेश खैरमाडे, अभिजित बेल्हेकर, केव्हीन स्टँडेज  यांचे लिखाण