जुन्नर परिसर

  पुणे जिल्ह्यातील एक पुरातात्त्विक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचे स्थळ म्हणजे 'जुन्नर'. जुन्नर शहराला इतिहासात खूप महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्रातील प्राचीन राजवंश सातवाहन यांच्या काळातील एक मुख्य ठिकाण, तसेच छ. शिवाजी महाराज यांचे जुन्नरजवळील शिवनेरी येथील जन्मस्थळ यांमुळे जुन्नर हे स्थळ प्रसिद्ध आहे. मानवी वास्तव्याचे पुरावे या परिसरात अश्मयुगापासून (बोरी) प्राप्त होतात. जुन्नर परिसरातील अग्निजन्य खडकात इ. स. पू. पहिल्या शतकात खोदलेली हीनयान पंथाची साधारणतः २५० बौद्ध चैत्यगृहे, विहार आहेत. सातवाहन, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही, मराठा आणि पेशवे काळापर्यंत जुन्नर हे आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे केंद्र होते.

जुन्नर हे भारतीय-रोमन व्यापारी काळात कोकण आणि देश यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा असून कल्याण-पैठण-तेर आणि भृगुकच्छ-पैठण-तेर या मुख्य व्यापारी मार्गावर स्थित होते. सातवाहन काळात पश्चिम आशियातून येणारा व्यापारी माल मुंबईजवळील सोपारा या बंदरांत येत असून या मालाची वाहतूक विशेषकरून नाणेघाट खिंडीतून जुन्नर मार्गे देशावर होत असे.  जुन्नर हे इसवी सन पुर्व सातवाहन कालखंडा पासूनच व्यापाराचे केंद्रस्थान होते ते जुन्नरला लाभलेल्या भौगोलिक रचनेमुळे. साधारण इसवी सनापूर्वी ५०० सालातल्या कालखंडात महाराष्ट्र समृद्धीच्या शिखरावर होता. प्रतिष्ठान [आताचे पैठण] ही सातवाहन राजांची राजधानी आणि जीर्णनगर [आताचे जुन्नर] ही उपराजधानी होती.
        त्या काळी जगभरातील व्यापारी कल्याण बंदरावर आपला माल घेऊन उतरत असत. मग नाणे घाट मार्गे ते घाटमाथ्यावर येऊन जुन्नर मार्गे पैठणला व्यापार करत करत जात असत.सोपारा व कल्याण येथून देशावर येण्यास नाणेघाट हा अगदी जवळचा आणि सोपा मार्ग होता.त्यामुळे या मार्गावरील जुन्नरची बाजारपेठ तेव्हापासूनच प्रसिद्ध होती. हा व्यापार उदीम वाढत जावा, आपल्या प्रदेशाची अशीच भरभराट होत राहावी आणि नाणे घाट मार्गे जुन्नरच्या डोंगराळ भागातून येणाऱ्या या व्यापारीमार्गाचे संरक्षण व्हावे आणि लूटमारीपासून बचाव व्हावा म्हणून त्या त्या वेळच्या राजवटींमध्ये भैरवगड, जीवधन, चावंड, हडसर, निमगिरी, ढाकोबा, शिवनेरी, नारायणगड, सिंदोळा यासारख्या किल्ल्यांची निर्मिती झाली.

        टिकाऊ खडकाचा प्रदेश म्हणून भारतातील सर्वात जास्त गिरिदुर्ग जुन्नरमध्ये निर्माण झाले. देशविदेशातून येणारे व्यापारी त्यांची संस्कृती पण सोबत घेऊन यायचे. जुन्नरमध्ये उत्खनन करत असताना त्यांना ग्रीक लोकांची देवता "युरोस"ची मूर्ती, चिनी भांडी, जुनी नाणी, सोन्याच्या मोहरा, शिलालेख असे खूप काही या भागामध्ये सापडले. येणारे व्यापारी मुक्त हस्ताने दान करत असत.त्यामुळे जुन्नर परिसरात प्रत्येक धर्माची, धर्मपीठाची भरभराट झाली.

ठाणे, अहमदनगर जिल्ह्यांना लागून असलेला आणि सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेला ऐतिहासिक आणि भौगोलिक दृष्ट्या संपन्न असलेला जुन्नर तालुका निसर्ग सौंदर्याने परिपूर्ण नटलेला आहे. म्हणूनच तत्कालीन आमदार शरददादा सोनवणे आणि माजी आमदार वल्लभशेठ बेनके यांच्या प्रयत्नातून २१ मार्च २०१८ रोजी महाराष्ट्र शासनाने जुन्नर तालुक्याला महाराष्ट्रातील पहिला "पर्यटन तालुका" म्हणून घोषित केले.

    जुन्नर हा महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त धरणे असलेला एकमेव तालुका आहे. जुन्नर तालुक्यात पिंपळगाव जोगा, माणिकडोक, येडगाव, वडज आणि चिल्हेवाडी हि पाच धरणे आहेत. मांडवी,पुष्पावती,काळू, कुकडी,आणि मिना या नद्यांचा याच तालुक्यात उगम होतो. कुकडी जलसिंचन प्रकल्पामुळे जुन्नर मध्ये बहुतेक भाग सुजलाम सुफलाम झाला आहेत. 

 ऐतिहासिक नोंदी:
१) मध्ययुगीन काळात लेण्याद्रीच्या बौद्ध लेण्यांमध्ये गिरिजात्मक गणपतीची स्थापना झाली.
२) पेशवे काळात जुन्‍नरजवळच्या ओझरच्या विघ्नहराचा जीर्णोद्धार झाला.
३) ओतूर येथे गुरु चैतन्य महाराजांनी वैष्णव पंथाचा ’रामकृष्ण हरी” हा मंत्र संत तुकारामांना दिला.
४) संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या रेड्याला जुन्नर तालुक्यातल्या आळे गावी समाधी दिली.
५) पिंपळगाव जोगा धरणाजवळ खुबी गावात खिरेश्वर या पांडव कालीन मंदिराची निर्मिती झाली, खिरेश्वराच्या उत्तरेला हरिश्चंद्र गड आहे.
६) जुन्‍नरच्या किल्ले शिवनेरी किल्ल्यावर फेब्रुवारी १६३० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला.
७) पेशवे कालीन महालक्ष्मी मंदिर उंब्रज येथे आहे.कोल्हापूर महालक्ष्मीचे ते उपपीठ मानले जाते.

भौगोलिक नोंदी:

१) जुन्नरचे पाहिले नाव जीर्णनगर होते. पुढे ते अपभ्रंश होऊन जुन्नेर नंतर मग जुन्नर झाले.
२) जुन्नर सह्याद्री पर्वत रांगेत बसल्यामुळे पश्चिमेकडील भाग हा डोंगराळ आहे आणि पूर्वेकडील भाग हा मैदानी आहे.  
३) याच सह्याद्रीच्या कुशीत निसर्ग सौंदर्याने नटलेला माळशेज घाट, नाणेघाट , दाऱ्या घाट , हरिशचंद्र गड, कोकणकडा आहे.
४) सातवाहन कालीन अनेक लेणी, त्याचे अवशेष, विहिरी या भागात आहेत.
५) माणिकडोह धरणाच्या पायथ्याला महाराष्ट्रातील एकमेव बिबट्या निवारण केंद्र आहे. १९९५साली जगातील सर्वात मोठी रेडिओ इलेक्ट्रॉनिक दुर्बीण जुन्नर तालुक्यात खोडद या गावी उभारण्यात आली. जवळच आर्वीचे उपग्रह भूकेंद्रही आहे.
६) श्री विघ्नहर सहकारी साखर कारखान्या मुळे जुन्नर च नाव साखर क्षेत्रात आघाडीवर आहे. माजी खासदार स्व. निवृत्तिशेठ शेरकर, स्व. सोपानशेथ शेरकर यांनी स्थापन केलेल्या आणि श्री. सत्यशीलदादा शेरकर यांच्या नेतृत्त्वाखाली या साखर कारखान्यामुळे येथील भूमिपुत्रांसाठी मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्माण झाला आहे.

  पुणे जिल्ह्याच्या सर्वात उत्तरेकडचा तालुका जुन्नर, म्हणजे निसर्गसौंदर्याची खाणच आहे.छत्रपती शिवरायांचे जन्मस्थान शिवनेरी हा तर मानिबदू. पण त्याचबरोबर माणिकडोह, वडज, येडगाव, पिंपळगाव जोगा अशी धरणं, लेण्याद्री-ओझर सारखी तीर्थक्षेत्रे, ट्रेकर्ससाठी हडसर, चावंड, जीवधन,निमगिरी, सिंदोळा, दुर्ग, ढाकोबा, हटकेश्वर असे किल्लेआणि गिरिस्थाने.
        कुकडी,मीना नद्यांचा उगम आणि ऐतिहासिक नाणेघाटसारखी अद्वितीय कलाकृती या आणि अशा अनेक गोष्टी या परिसरात खूप मोठय़ा संख्येने आहेत.
जुन्नर म्हणजे किल्ले शिवनेरी, लेण्याद्री, ओझर हे समीकरण मराठी माणसाच्या मनात अगदी पक्के आहे. परंतु याशिवायही अनेक गोष्टींनी हा परिसर संपन्न आहे, वैविध्यपूर्ण आहे. म्हणूनच तो ट्रेकर्स, पर्यटक,पक्षी निरीक्षक आणि पुरातत्त्वविद्यच्या अभ्यासकांना कायमच खुणावत असतो.
         जुन्नरचा उल्लेख थेट इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकापासून मिळतो. जीर्ण नगर या नावाने ज्ञात असलेल्या या ठिकाणाचा संबंध सातवाहन कुलापर्यंत जातो. पश्चिम भारतातील या संपन्न राजकुलाने ‘त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन’ अशी बिरुदावली मिरवली होती. याच कुळातील राणी नागनिका हिने नालासोपारा ते पैठण या प्रसिद्ध व्यापारी मार्गावरची वाहतूक होणाऱ्या याच नाणेघाटात एक लेणे खोदून काढले व त्यात एक ऐतिहासिक लेख कोरला आहे. अशी अद्वितीय कलाकृती अन्यत्र क्वचितच आढळेल.

 नाणेघाटाच्या संरक्षणासाठीच जणू इथे शिवनेरी, हडसर, जीवधन, चावंड अशा दुर्गाची निर्मिती झाली असा या किल्ल्यांची भ्रमंती आणि त्याचबरोबर न्याहाळता येणारा आसमंत नितांत रमणीय आहे. नुसते किल्लेच नव्हे तर कुकडेश्वरसारखे समृद्ध मंदिर पण याच परिसरातले. शिलाहारकालिन नमुना म्हणजे हे मंदिर होय. कुकडी नदीच्या उगमस्थानी पूर या गावी अंदाजे इ.स.च्या १०-११व्या शतकामध्ये बांधलेले हे शिल्पसमृद्ध मंदिर आवर्जून पाहण्याजोगे आहे.याचबरोबर जुन्नर परिसरातील डोंगरांमध्ये पूर्वजांनी कोरून ठेवलेली विविध लेणी हे तर अभ्यासकांचे कायमच आकर्षण राहिले आहे. जुन्नरच्या अलीकडे अंदाजे ३ कि.मी.वर डाव्या हाताला मानमोडी डोंगरामध्ये कोरलेली लेणी आपले लक्ष वेधून घेतात. मानमोडी, भीमाशंकर,भूतलेणे, तुळजा, अंबाअंबिका असा हा लेण्यांचा समुह इथे आहे. सध्या या लेण्यांमध्ये
मधमाशा मोठय़ा प्रमाणावर असल्याने तेथे जाणे धोकादायक आहे. सुमारे १४ लाख वर्षांपूर्वी इंडोनेशियातील टोबो नावाच्या ज्वालामुखीच्या बाहेर पडलेली राख (टेफ्रा),नारायणगाव नजीकच्या बोरी गावात येऊन पडलीये. नदीपात्राच्या कडेला या राखेचे थर पाहायला मिळतात. बोरी गावाला जातानाच वाटेत खोडद येथील महाकाय रेडिओ दुर्बिणी लक्ष वेधून घेतात.प्राचीन काळ ते आधुनिक वैज्ञानिक युग यांचा सुरेल संगम आपल्याला जुन्नर परिसरात पाहता येतो. आळे गावातील ज्ञानेश्वरांच्या रेडय़ाची समाधी,नारायणगावचा किल्ला आणि शँपेन प्रकल्प, पावसाळ्यातील रमणीय माळशेज घाट, खिरेश्वर आणि हरिश्चंद्रगड,या आणि अशा अनेक गोष्टींनी समृद्ध परिसर आपली वाट पाहतो आहे.
     चार दिवस बाजूला काढून आणि नारायणगाव व जुन्नर ही ठिकाणे केंद्रस्थानी ठेवून आपण या परिसराची मनसोक्त भटकंती करु शकतो. एक दिवस नारायणगाव, आळेफाटा, माळशेज हा परिसर पाहायचा. दुसऱ्या दिवशी जुन्नर शहर, शिवनेरी,लेण्याद्री आणि पुढचे दोन दिवस कुकडेश्वर, जीवधन, नाणेघाट आणि हडसर, चावंड,हटकेश्वरसाठी ठेवायचे,असा कार्यक्रम ठरवता येईल. नुसते जुन्नर शहर पहायचे झाले तरीसुद्धा एक दिवस कमी पडेल इतक्या वैशिष्टय़पूर्ण गोष्टी या नगरात आहेत. पैकी एक शिल्प महत्वाचे आहे.शिवपूर्वकालीन राजवटीमधील ऐतिहासिक खुणांमध्ये महत्वाचे असलेले हे शिल्प, सदर बाजारातील वेशीनजिकच्या दक्षिणेकडील बुरुजावर आहे. तर एका छोटय़ा दगडावरील द्वारशिल्प आहे. एक हत्ती, त्यामागे एक शुक (पोपट) आणि त्यामागे तोंडात तारा धरलेला वाघ आहे. फारच अर्थपूर्ण शिल्प आहे हे. याचा अर्थ असा- ‘या प्राचीन नगरातील सत्ताधीशांकडे गजांतलक्ष्मी आहे, शुकासारखी विद्वत्ता आणि वैराग् आहे, वाघासारखे पराक्रमी शूर सनिक आहेत अवघ्या जगाला प्रकाश देण्याचं सामर्थ्य आहे.’ शिवनेरीवर जन्मलेल्या शिवराजांच्या राज्यात हे सगळंच होतं, फक्त हे जुन्नर शहर आणि राजांचे जन्मस्थान शिवनेरी मात्र दुर्दैवाने नव्हते हीच एक खंत !
      आजही वापरत असलेला मलिक अंबर नहर या गोष्टीही पाहण्याजोग्या. जुन्नरर्भोवती पद्मावती, भातखळा ,कुंभार, आणि बादशहा असे चार तलाव बांधले गेले होते. तांदूळ, कांदा व फूलशेती यांनी समृद्ध असा हा प्रदेश आहे. संपूर्णपणे शाकाहारी, पण नाव मात्र मासवडी असलेला अतिशय चविष्ट पदार्थ आवर्जून खावा असा आहे.कोणत्याही ऋतूमध्ये हा परिसर रमणीयच आहे.ऐन पावसाळ्यामध्ये हा सगळाच परिसर पाण्याने सचैल न्हाऊन निघतो. नजर जाईल तिकडे हिरवाई पसरलेली असते अनेक रानफुले फुललेली दिसतात. काळेकभिन्न कातळकडे आणि त्यांच्या अंगाखांद्यावर पसरलेली ही हिरवीगार नक्षी अक्षरश डोळ्याचे पारणे फेडते. निसर्गाची मुक्तहस्ते उधळण या ठिकाणी पाहायला मिळते.नद्या ओसंडून वाहत असतात, काळे मेघ जमिनीला टेकायला आलेले असतात, खाचरांमध्ये भात रोपांची लागवड चालू असते,आणि य सगळ्याला पार्श्वभूमी अती भारदस्त किल्ल्यांची किंवा जबरदस्त कातळकडय़ांची ! निसर्गाचे एवढे मनमोहक रूप पाहण्यासाठी फार लांब जाण्याची गरज नाही. एक दिवसाची किंवा तीन चार दिवसांची, जसा वेळ उपलब्ध आहे तशी भटकंती करायला जुन्नर परिसरासारखे दुसरे ठिकाण नाही.गरज आहे ती बाहेर पडायची आणि इथे मनसोक्त भटकायची. पुण्या-मुंबईला एवढा जवळअसूनही काहीसा दुर्लक्षित राहिलेला जुन्नर परिसर आपल्याला खुणावतो आहे.

प्रसिद्ध पर्यटन स्थळे:

अ)   निसर्ग सौंदर्याने नटलेले सात किल्ले :-
     1) किल्ले शिवनेरी- (जुन्नर )
     2) किल्ले नारायणगड - (खोडद)
     3) किल्ले चावंड -( चावंड गाव)
     4) किल्ले जिवधन -( घाटघर )
     5) किल्ले निमगिरी -(निमगिरी गाव)
     6) किल्ले हडसर - (हडसर गाव)
     7) किल्ले सिंदोळा -(मढ, पारगाव )
ब)   लेणी समुह कोणते व कोठे आढळून येतात:- भारतातील जुन्नर तालुका एकमेव असा तालुका आहे की येथे सर्वाधिक 260 लेण्या पहावयास मिळतात.
     1) अंबा अंबिका लेणी  (खोरे वस्ती जुन्नर )
     2) शिवनेरी किल्ला लेणी  (जुन्नर )
     3) तुळजाभवानी लेणी  (पाडळी)
     4) लेण्याद्री विनायक लेणी( लेण्याद्री )
     5) सुलेमान लेणी  ( लेण्याद्री )
     6) चावंड लेणी  (चावंड गाव)
     7) हडसर लेणी ( हडसर गाव)
     8) निमगिरी लेणी ( निमगिरी गाव)
     9) प्रसिद्ध नाणेघाट लेणी ( घाटघर)
क)  तालुक्यातील प्रसिद्ध मंदिरे:-
     1) अष्टविनायक मंदिरे:-
        i)  गिरीजात्मक                            - लेण्याद्री
        ii) विघ्नेश्वर                                  - ओझर
     2) हेमाडपंथी बांधणीतील कोरीव पुरातन मंदिरे :-
         i)  नागेश्वर मंदिर                          - खिरेश्वर
         ii)  कुकडेश्वर मंदिर                      - कुकडेश्वर
         iii) अर्ध पीठ काशी ब्रम्हनाथ मंदिर  - पारूंडे
    3) संत समाधी मंदिर :-
        i) संत ज्ञानेश्वर वेद प्रणित रेडा समाधी- आळे
        ii) संत रामदास स्वामी समाधी          - आणे
        iii)चैतन्य महाराज समाधी               - ओतुर
    4) इतर महत्वाची मंदिरे:-
        i) पंचलींग मंदिर                            - जुन्नर
        ii) पाताळेश्वर मंदिर                       - जुन्नर
        iii) उत्तरेश्वर मंदिर                         - जुन्नर
        iv) खंडोबा मंदिर                          - वडज
        v) रेणुका माता मंदिर                    -निमगिरी
        vi)गुप्त विठोबा प्रति पंढरपूर मंदिर, - बांगरवाडी
        viii) वरसुबाई माता मंदिर              - सुकाळवेढे
         ix) दुर्गादेवी मंदिर                       - दुर्गवाडी
         x)  कपर्दिकेश्वर मंदिर                  - ओतुर
         xi) जगदंबा माता मंदिर               - खोडद
  5) निसर्गच्छादित निसर्गमय मंदिर         - हटकेश्वर
ड ) प्रसिध्द निसर्ग रम्य घाट :-
   i) पुरातन व्यापारी मार्ग असलेला नाणेघाट  - घाटघर
   ii) माळशेज घाट          - कल्याण   - मुंबई महामार्ग
   iii)दार्याघाट                                        - आंबोली
   iv) आणेघाट                                       - आणे
   v)  लागाचा घाट
   vi) म्हसवंडी घाट
   vii)इंगळुन घाट
   viii)हिवरे मिन्हेर घाट
ई) प्रसिद्ध धबधबे :-
    i) आंबोली
    ii) नाणेघाट
    iii)माळशेज
    iv)इंगळुन
    v) हातवीज
    vi)दुर्गादेवी
उ) प्रसिद्ध नद्या.
   i) मीना नदी व उगमस्थान आंबोली
   ii) कुकडी नदी व उगमस्थान कुकडेश्वर
   iii) पुष्पावती नदी व उगमस्थान हरीश्चंद्र गड
   iv) काळू नदी व उगमस्थान हरीश्चंद्र गड
   v)  मांडवी नदी व उगमस्थान
ए) प्रसिद्ध धरणे:-
   i) येडगाव धरण              - कुकडी नदी
   ii)वडज धरण                 - मीना नदी
   iii)माणिकडोह धरण        - कुकडी नदी
   iii)पिंपळगाव जोगा धरण  - पुष्पावती नदी
   iv)चिल्हेवाडी धरण          - मांडवी नदी
ओ) प्रसिध्द खिंडी
   i) गणेश खिंड
   ii)मढ खिंड
   iii)टोलार खिंड
   iv)आळे खिंड
ऑ) ऐतिहासिक वास्तू :-
    i) सौदागर हाबसी घुमट    - हापुसबाग
    ii) 300 वर्षे जूना मलिकांबर बाराबावडी   
        पाणीपुरवठा योजना जुन्नर शहर.
    iii) नवाब गढी    -  बेल्हे
    iv) गिप्सन निवास व समाधी.
औ ) जागतीक केंद्र :-
    i)  जागतिक महादुर्बिण         - खोडद
    ii) विक्रम दळणवळण उपग्रह - आर्वी
प) पठार :-
    i) आंबे हातवीज पठार
    ii) नळावणे पठार
    iii) कोपरा मांडवे पठार
फ) गिर्यारोहकांना आव्हान देणारे दोन ते तीन हजार फुट खोल असलेले कोकणकडे.
     i)  नाणेघाट
     ii) माळशेज
     iii)दार्याघाट
     iv)ढाकोबा
     v) दुर्गादेवी
 ग) प्रसिध्द रांजण खाचखळगे:-
    i) माणिकडोह गावातील कुकडी नदीवर
    ii) निघोज
घ ) पाच हजारांहून अधिक वर्षापुर्वी भुकंप झालेल्या उद्रेकाची राख आजही पहावयास मिळते - बोरी गाव
ड )  नैसर्गिक पुल
    i) आणे घाटातील नैसर्गिक पुल
    ii) हटकेश्वर डोंगरावरील नैसर्गिक पुल.
ढ ) प्रसिद्ध विहिरी :
    बारव बावडी-जुन्नर
    पुंदल बावडी-जुन्नर
    आमडेकर विहीर-पाडळी
न ) जुन्नर तालुक्यातील दगड घंटेसारखे वाजतात.
    आंबे गावच्या पश्चिमेस २०० मीटरवर
    दुर्गादेवी किल्ल्याच्या टॉपवर

सुरवातीला जुन्नर गावातील आणि त्यानंतर परिसरातील ठिकाणांची ओळख करुन घेउया.
भौगोलिक दृष्ट्या जुन्नर हे सपाट विस्तीर्ण क्षेत्र असून सह्यादी पर्वतरांगेपासून २५ किमी. पूर्वेस आहे. कुकडी, मीना आणि पुषावती या तीन प्रमुख नद्या असून पांढरीचे टेकाड कुकडी नदीच्या उजव्या तीरावर वसलेले आहे. जुन्नर येथील पांढरीचे टेकाड क्षेत्र साधारणतः २० हेक्टर क्षेत्रांत पसरलेले आहे. या प्राचीन स्थळाचे सर्वप्रथम उत्खनन महाराष्ट्र शासनाच्या, पुरातत्त्व आणि वस्तुसंग्रहालये संचालनालयाच्या वतीने १९८४ मध्ये करण्यात आले. तदनंतर २००५ ते २००८ या तीन सत्रांत डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर आणि संशोधन संस्था (अभिमत विद्यापीठ), पुणे येथील पुरातत्त्वज्ञांनी उत्खनन केले.
    या उत्खननामध्ये सर्वांत खाली सातवाहन-पूर्व काळात वस्ती असल्याचे संकेत मिळाले आहेत. जुन्नर या स्थळाचा सर्वांगीण विकास सातवाहन काळातील स्तरामध्ये दिसून येतो. या कालखंडाला दोन टप्प्यांत विभाजित केले आहे. जुन्नरच्या वरच्या स्तरांत मध्ययुगीन ते मराठा काळाचे पुरावे मिळाले आहेत. परंतु वर्तमान काळातील मानवी वस्ती आणि इतर खोदकामांमुळे या स्तरांचे अवशेष जवळपास नष्ट झाले आहेत.

 

 जुन्नर येथील उत्खननाचे एक दृश्य.

 

   जुन्नरच्या इतिहासात सातवाहन कालखंड विशेष महत्त्वाचा असून पहिल्या टप्प्यात उत्कृष्ट भाजणीची काळ्या-आणि-तांबड्या रंगाची, लाल लेप असलेली आणि उत्तरेकडील काळी झिलईदार खापरे मिळाली आहेत. तर दुसऱ्या टप्प्यात सातवाहन काळाची वैशिष्ट्यपूर्ण लाल रंगाची, लाल चकाकीयुक्त, काळी चकाकीयुक्त, राखाडी रंगाची यांशिवाय हिरव्या रंगाची चकाकी असलेली खापरे आणि अंफोरा प्रकारची मृद्भांडी मिळाली आहेत. पुरावशेषांमध्ये अर्धमौल्यवान दगडी, मृण्मय, शंख आणि विविध धातूंचे मणी, मातीचे शिल्पावशेष, बांगड्या, कर्ण-कुंडले, पदके, काचेचे मणी आणि बांगड्या, लोखंडी अवजारे, पाटे-वरवंटे प्रमुख आहेत. काही मृण्मय शिल्पांमध्ये रोमन प्रभाव दृष्टीगोचर होतो. उत्खननामध्ये ऐतिहासिक काळातील सातवाहन आणि क्षत्रपांची नाणी, मध्ययुगातील बहमनी, गुजरातच्या सुलतानाची, निजामशाही, मराठा कालखंडातील शिवराई आणि ब्रिटिश काळातील इ. नाणी प्राप्त झाली. सातवाहन काळात गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी, डुक्कर इ. पाळीव प्राणी आणि काळवीट, मृग, ससा आणि डुक्कर इ. जंगली प्राण्याची हाडे मिळाली असून धान्यांमध्ये गहू, तांदूळ, मूग, मसूर, उडीद डाळ, चना इ. पुरावे प्राप्त झाले आहेत.

    उत्खननात सातवाहन काळातील घरांचे आणि वर्तुळाकार विहिरींचे अवशेष मिळाले आहेत. घरबांधणीकरिता भाजल्या विटांच्या उपयोग होत असून भिंतीवर मातीचा गिलावा केला जात असे. घराच्या आतील जमीन चुना आणि मातीने सारवून तयार केल्या जात असत. सातवाहन काळातील खापरे आणि पुरावशेषांच्या आधारे हा कालखंड  इ. स. पू. दुसरे शतक ते इ. स. दुसरे शतक इतका निर्धारित केला आहे. उत्खननात प्राप्त अंफोरा प्रकारची, हिरव्या रंगाची चकाकी असलेली आणि चिनी खापरांवरून जुन्नरचे यूरोपातील रोम, फारसचे आखात आणि चीनसोबत व्यापारिक संबंध असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

 

जुन्नरची सातवाहन काळातील " सिंह छाप नाणी "

जुन्नर परिसरातील " सातवाहन  काळातील घराचे कौल "
     जुन्नर परिसरातील सातवाहन कालीन घराची बांधनी पक्की होती. घर बाधकामातील विटा एकावर एक जोड येणार नाहीत अशा पध्दतीने ठेवलेल्या असत. बाधकामातील खालच्या विटा आडव्या तर वरच्या विटा उभ्या ह्या पध्दतीने असल्याने घरांची बांधनी भक्कम असायची.बाधकामातील विटा आकाराने खुप मोठ्या म्हणजे साधारणपणे २१ इंच लांब, ११ इंच रुंद ,३ इंच जाडीच्या होत्या.
      जुन्नर परिसरातील गोळेगांव, उदापुर, कुसूर,पाडळी, जुन्नर ,सुसरबाग,डिगोंरे,निरगुडे येथील सातवाहन कालीन घरांची छप्परे भिंतीत आणि जमिनीत लाकडे वासे पुरुन त्यावर आडव्या लगी ( लाकडी वासे ) टाकून तयार केली जात. आणि त्यावर एका विशिष्ट प्रकारची भाजलेल्या मातीची कौले ठेवीत असत. ति कौले साधारणपणे आयत आकाराची असून त्यांना वरच्या भागास पन्हाळ्या केलेल्या दिसून येतात. सातवाहन काळात जुन्नर परिसरात भरपूर पाऊस पडत असावा  .पावसाचे पाणी झटकन निघून जाता यावे म्हणून ही व्यवस्था कौलाना केलेली असायची.
     जुन्नर परिसरातील सातवाहन काळातील घराच्या कौलांना वरच्या अंगास दोन छिंद्रे असून त्यांतून ती झाडाच्या वेलानी किंव्हा खिळ्यांनी लगीवर ( लाकडी वासे ) बाधीत किव्हा ठोकून बसवीत .कौलांना दिलेला उतार तसेच त्यांवर काढलेल्या पन्हाळी यावरुन जुन्नर परिसरात सध्या पडत असलेल्या पावसाच्या मानापेक्षा जास्त पाऊस सातवाहन काळात पडत असावा असे सिध्द होते.
    अशा विशिष्ट प्रकारची भाजलेल्या मातीची कौले नाशिक, कोल्हापूर, तेर, नालासोपारा, नेवासे, पैठण आदि ठिकाणी संशोधकांना - सातवाहन कालीन इतिहास अभ्यासकाना सातवाहन कालीन वस्तीस्थळाच्या भागात पाहायला मिळाली. लेण्याद्री जवळील गोळेगांव मध्ये सातवाहन कालीन लोकवस्ती चे अवशेष आजही दिसून येतात. जुन्नर परिसरातील असंख्य लेण्यांत जे शेकडो बुध्द भिक्षु निवास ( वर्षावास) करीत असतील ,त्याच्या भिक्षेसाठी, निर्वाहासाठी आश्रय देणाऱ्या लोकांच्या वस्त्या या प्राचीन जुन्नर परिसरात ठिकठिकाणी दिसून येतात.
---- बापुजी ताम्हाणे, गोळेगांव - लेण्याद्री ( जुन्नर)
    ( प्राचीन इतिहासाचे अभ्यासक )
  मों. नं. 9730862068 

सातवाहन काळातील पुरातन वस्तूचा संग्रह माझ्या जवळ आहे. बापुजी ताम्हाणे, जुन्नर मों. नं. 9730862068

१८६० साली स्थापन झालेली जुन्नर नगरपालिका

किल्ले जुन्नर अर्थात जुन्नरचा भुईकोट

      जुन्नर हे पुणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण.कुकडी नदीच्या तीरावर डोंगरांनी वेढलेल्या परिसरात वसलेले आहे.इथल्या डोंगररांगेत माळशेज घाट, नाणेघाट व दाऱ्याघाट या प्रमुख घाटवाटा आहेत.सातवाहन काळात कल्याण-नाणेघाट-जुन्नर-नगर-पैठण हा महाराष्ट्रातील प्राचीन व्यापारी मार्ग होता. त्या काळी जगभरातील व्यापारी कल्याण बंदरावर आपला माल घेऊन उतरत असत. पुढे नाणेघाट मार्गे घाटमाथ्यावर येऊन जुन्नर मार्गे पैठणला व्यापार करत जात असत. व्यापारपेठेला आणी मूळ शहराला संरक्षण देण्यासाठी जुन्नरचा गढीवजा नगरकोट बांधला गेला.अस्तित्वात असलेला किल्ले जुन्नर भुईकोट हा मध्ययुगीन काळात अस्तित्वात आला.जुन्नर एसटी स्थानकासमोरच जुन्नर भुईकोट असून लोकांना फारसा माहित नाही. स्थानिक लोकांत हा भुईकोट दादोजी कोंडदेव वाडा म्हणुन प्रचलीत आहे.

 

 

 

 

     साधारण आयताकृती आकाराचा हा किल्ला १२ एकरवर पसरलेला असुन किल्ल्यातील शासकीय कचेऱ्या, न्यायालय, दुकाने यांच्या अतिक्रमणात किल्ल्याचे अस्तीत्व नष्ट झाले आहे. या भुईकोटाला एकुण तेरा बुरूज असुन तटबंदीत अकरा व मुख्य दरवाजाशेजारी दोन अशी त्यांची रचना आहे. किल्ल्याची तीन बाजुची तटबंदी पुर्णपणे ढासळलेली असुन केवळ एका बाजुची तटबंदी पुर्णपणे शिल्लक आहे. असे असले तरी कोटाचे सर्व म्हणजे तेराही बुरूज आजही पहायला मिळतात. पुर्वाभिमुख दरवाजा पहायला मिळतो. या दरवाजाची चौकट आजही शिल्लक आहे. या भागात शासकीय कचेऱ्या असल्याने छायाचित्रणास मनाई आहे. या भागात दोन प्राचीन विहिरी असुन आत प्रवेशास मनाई आहे. कोटाच्या बाहेरून फेरी मारताना  एक शरभशिल्प दिसुन येते. या तटबंदीची उंची वीस फुट असुन खालील दहा फुट बांधकाम दगडात व वरील दहा फुट बांधकाम विटांनी केलेले दिसते. बुरुजांचे बांधकाम देखील असेच केलेले असुन.शिवनेरी किल्ला पाहण्यासाठी आले असता या किल्ल्याला अवश्य भेट द्यायला हवी.

जुन्नरची आश्चर्यकारक पाणीपुरवठा योजना :-

     सुमारे चारशे वर्षां पूर्वी मलिक अंबर नावाच्या एका हबशी गुलामाला अहमदनगर मधील एका मुस्लीम सरदाराने आफ्रिकेतील गुलामांच्या बाजारात विकत घेतले. त्या गुलामाच्या चांगल्या गुणांमुळे प्रभावित होऊन त्या मुस्लीम सरदाराने त्याची गुलामीतून मुक्तता केली आणि त्याला आपल्याच कुटूंबातील सहकारी म्हणून वागवले व त्याला युद्ध कलेचे धडे दिले.पुढे तो गुलाम सुद्धा युद्धात उत्कृष्ट कर्तबगारी दाखवत सरदार पदापर्यंत पोहचला व त्यामुळे त्याने औरंगजेबाच्या दरबारी नोकरी पत्करली. एकदा औरंगजेब मराठ्यांशी अटकोविटकोच्या लढाई साठी महाराष्ट्रात उतरणार होता. त्याला महाराष्ट्रात स्थायी स्वरुपाची राजधानी निर्माण करायची होती.औरंगजेबाच्या सरदार मंडळीनी मूळ नाव “खडकी” असलेल्या औरंगाबादची निवड केली. राजधानी औरंगाबाद वसवण्याची जबाबदारी मलिक अंबर च्या खांद्यावर येऊन पडली. मलिक अंबरने ५२ पुरे आणि ५२ दरवाजे असणारे उत्कृष्ट शहर औरंगाबाद वसवले. शहर वसवताना नागरिकांना पुरेल अश्या पाण्याची सोय करणे गरजेचे होते, परंतु औरंगाबामधील खाम नदी त्या दृष्टीने परीपुर्ण नव्हती.
     आफ्रिकेतून गुलाम म्हणून भारतात येताना मलिक अंबर इराण मधून आला होता आणि इराण मधील “क्यानोत” हि जलव्यवस्थापन यंत्रणा त्याला माहित होती. त्याने त्याच पद्धतीचा येथे अवलंब करायचे ठरवले. इराण देशात सुद्धा पाण्याचे दुर्भिक्ष आहे. परंतु तरी सुद्धा तुम्हाला इराण मध्ये सर्वत्र उत्कृष्ट बागा, कारंजे यांची रेलचेल दिसते. बऱ्यापैकी दुष्काळी आणि जवळ जवळ वाळवंट असणाऱ्या प्रदेशातील हा चमत्कार म्हणजे ‘क्यानोत’
     क्यानोत म्हणजे काय? आणि ते कसे ? बनवले जातात ? ज्यावेळी पावसाळ्यात पाउस पडतो त्यावेळी डोंगर रांगांच्या मध्ये एक जल साठवण विहीर तयार केली जाते. विहिरीची खोली ५०० फुट किंवा त्यापेक्षा अधिक सुद्धा असते. अर्थात जमिनीच्या प्रतीनुसार आणि पाण्याची लागणारी गरज यावर विहिरीची खोली ठरते.त्या विहिरीचे तोंड हे शंखाकृती ठेवले जाते कि ज्यामुळे सूर्यप्रकाश आत पोचू शकत नाही. कोणताही डोंगर अथवा पर्वतीय भागात नैसर्गिकरित्या उंचावर एक सपाट भाग तयार झालेला असतो. की जो डोंगर विहीर तयार करण्यासाठी निवडला जातो. त्याच्या पुढे अजून उंच डोंगरांची रांग असल्याची खात्री केली जाते.. त्या डोंगर रांगेवरील पाणी चर खणून या विहिरीपर्यंत पोचवले जाते. या पाण्याचे बाष्पीभवन होऊ नये आणि पाण्यासह धूप झालेली माती विहिरीत जाऊ नये म्हणून सभोवताली असणार्या डोंगररांगावर झाडे लावून तो भाग हिरवीगार केला जातो. झाडे आणि गवत जमिनीची धूप होऊ देत नाही आणि फक्त पाणीच विहिरीपरेंत वाहात येते. या पावसाच्या पाण्याने ती विहीर तुडुंब भरतेआता विहिरीचा परीघ अन खोली हि ज्या ठिकाणी पाणी पुरवठा करायचा आहे तेथील दैनंदिन गरज लक्षात घेऊन सुमारे दीड वर्ष पाणी पुरवठा होऊ शकेल या पद्धतीने बनवली जाते. या विहिरीतील खाली तळाशी काही भाग हा डेड स्टोक म्हणून सोडला जातो कि ज्यामध्ये वाहून आलेल्या पाण्यातील गाळ साठून राहतो आणि फक्त स्वच्ह पाणीच पुढे प्रवाहित होऊ शकते. आता डोंगरापासून खंदकापर्यंत एक सरळ रेषा लक्षात घेऊन प्रत्येकी २०० फुट ( ६० मीटर ) अंतरावर खोल खड्डे ( विहिरीपर्यंत कमी परिघाच्या ) तयार केले जातात. आता मुख्य विहीर आणि या छोट्या रांगेतील विहिरी एक मेकांना जोडण्यासाठी आत एक बीळ तयार केले जाते. त्या बिळाच्या वरच्या भागात आर्च म्हणजेच मातीच्या भाजून तयार केलेल्या कमानी बसवल्या जातात. या कमानी मातीचा दाब सहन करतात आणि पाण्यात माती मिसळू देत नाहीत. परंतु पृष्ठभाग मात्र मातीचाच असतो त्यामुळे या बिळातून सुद्धा जमिनीत पाणी झिरपत राहते आणि जमिनीखालील पाण्याचा स्तर सुद्धा राखला जातो. आता हि २०० फुटावर असणारी जी छोटी विहीर आहे तिच्या बरोबर खाली सुद्धा डेड स्टोक तयार करतात म्हणजे प्रत्येक ठिकाणी २०० फुट अंतरावर पाण्यातील गाळ साठला जातो आणि पुढे अधिकाधिक शुद्ध पाणी प्रवाहित होत राहते. आता हि यंत्रणा खेड्यापर्यंत आली कि त्याचे मुख उघडले जाते. आता मुखाचे तोंड हे साधारण २४ तास पाणी वाहत राहील आणि एका दिवसाची गरज भागेल इतके मोठे असते त्यामुळे वर्षभर त्या खेड्याला पाणी पुरवठा होत राहतो. त्यामुळे तुम्ही खेडे वगळता इराण मध्ये फिरलात तर तुम्हाला वाळवंटच दिसणार पण खेड्यात मात्र वापरासाठी मुबलक पाणी आणि शेतीसाठीसूध्दा एवढच काय मस्त बागा आणि कारंजे सुद्धा. हि अफलातून पद्धत सुमारे ४०० -४५० वर्षापूर्वी सुरु झाली आणि त्या काळात बांधलेले क्यानोत अजून सुद्धा उत्तम काम करत आहेत. नवीन क्यानोत बनवण्याची इराण मध्ये गरज पडत नाही फक्त जे आहेत त्या क्यानोत ची देखभाल केली जाते. डोंगरातील पाणी सायफन च्या तत्वाने खेड्यात येते वर्षभर पुरते. वीज किंवा कशाची सुद्धा गरज नाही.

     मलिक अंबर ने हेच तंत्रज्ञान वापरून औरंगाबाद मध्ये पाणीपुरवठा योजना अंमलात आणली. व पुढे त्या जुन्नर मध्ये बाजारपेठ व मार्ग म्हणून पाठविण्यात आले. त्याने जुन्नर शहरात बाराबावडीची संकल्पना अमलात आणली व जुन्नर शहरात बावन्न चावडी व बावन्न पेठांची निर्मिती करून मलिक अंबर पाणी पुरवठा योजना आमलात आणली. कि जीचा र्हास झालेला निदर्शनास येतो. मलिक अंबरने या बाराबावडीच्या विहीरीतुन पाणीपुरवठा योजनेस दगडी कोरीव शिल्पांचा केलेला वापर म्हणजे एक आश्चर्यच आहे.जवळपास तीस फूट खोल विहिरीत खडकाला तीन होल पाडून मध्ये दोन ते तीन फुट अंतर सोडुन पुन्हा एका दगडाला वरील बाजूस विटेच्या आकाराचे एवढे होल केले आहे. व त्याच दगडाला एकाखाली एक असे तीन होल केले आहेत. त्यानंतर तीसफूट खोल जमीनीखालुन सहा फुट उंच घडीव दगडात बांधीव पाईपलाईन उच्छ्वास काढून तयार केले व ती पाईपलाईन पुन्हा दुसर्‍या विहीरीत दगडी फिल्टर बसवून सोडले आहे कि ज्यायोगे पाणी शुद्धीकरण होऊन ते पुन्हा शहरातील दगडी पाईपलाईनला सोडले जाई. आपण बांधलेल्या धरणांसाठी ७०० कोटी सरकार खर्च करू शकते. पण या अभियांत्रिकी चमत्काराला जिवंत ठेवण्यासाठी आणि सतत पाणी मिळवण्यासाठी काही लाख रुपये दर वर्षी देखभाल दुरुस्तीला खर्च करू शकत नाही हे लज्जास्पद आहे. जुन्नरला निर्जळी घडते व पावसाळ्यात सर्रास गढूळपाणी फिल्टर अभावी पीण्यासाठी नळांना येत असते. परंतु आज सुध्दा “क्यानोत” ४०० वर्षांच्या पूर्वी बांधलेली असून सुद्धा फुकटात काम करते. परंतु आज आपण बाराबावडी सारख्या अनमोल ठेव्याला नष्ट होताना पाहत बसलो आहोत. दुर्दैवाने सामान्य माणूस तर निसर्गापासून कायमचा तुटला आहे त्याला या अनमोल ठेव्याची काहीच किंमत राहीलेली नाही.

  

    या पद्धतीच्या यंत्रणा तुम्हाला भारतात सुद्धा इतर ठिकाणी बघायला मिळतील.औरंगाबादमध्ये, पाणीपुरवठा तुळजापूर ला मंदिरात जाताना गोमुखातून पडणारे पाणी, राजापूर ची प्रकट होणारी आणि गायब होणारी गंगा. लोणार च्या खार्या पाण्याच्या सरोवराजवळील मंदिरातील सतत वाहणारी गोड्या पाण्याची धार. हेच तंत्रज्ञान फक्त विहिरीपर्यंत तुम्हाला प्रत्येक लेणी मध्ये वापरलेले दिसेल. हेच तंत्रज्ञान तुम्हाला प्रत्येक किल्ल्यावर सुद्धा विहिरीच्या स्वरूपात वापरलेले दिसेल. त्याला टाके म्हणतात. वर्षभर फुकट मिळणारे पाणी. पाउस पडताना साठवून ठेवायचे. किती साधे आणि सोपे निसर्गपूरक तंत्रज्ञान.परंतु आजच्या काळात आपण प्रगत झालो आहोत. आपण डोंगर फोडतो.. जंगले उध्वस्त करतो आणि पावसाचे पाणी वाहून जाऊ देतो. नंतर आपण डोंगराळ भागाला नोव्हेंबर ते जून टॅकर ने पाणी पुरवठा करतो. पैसे खर्च झाले तरी चालतील पण ग्रामीण भागातील कार्यकर्त्यांचे करियर tanker ने पाणी पुरवठा होऊन घडणे अधिक महत्वाचे आहे.
हा लेख जलयुक्त शिवार या संकल्पनेकरीता खुपच महत्त्वाचा आहे कि ज्यायोगे आपणास थोडीफार मदत होईल.
मी येथे जुन्नर शहरातील बाराबावडी पाणीपुरवठा योजनेच्या पाणी शुद्धीकरणाच्या पध्दतीची काही छायाचित्रे देत आहे.
लेखक / छायाचित्रे -श्री.खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद ) 

  जुन्नरचा तालिमखाना :-

जुन्नर शहरातील कचेरी, तहसीलदार कार्यालय, पोलीस स्टेशन, महसूल विभाग, वनविभाग यांचे वास्तव्य असणारे ठिकाण, कुणाच्या परीचयाचे नाही?

अगदी डोळे झाकून म्हटले तरी आपण या ठिकाणी पोहचू शकतो. परंतु येथील इतिहास विचारलात तर सांगणे कठीण.
आज या ठिकाणच्या वास्तव्यावर पांघरून घालुन अक्षरशः येथील इतिहास हद्दपार केलेला पहावयास मिळतो. या वास्तूस अगदी बोटावर मोजता येतील एवढ्याच व्यक्ती “दादोजी कोंडदेव “वाडा होता असे संबोधतात. वास्तविक पाहता येथील काही मी पाहिलेले पुरावे वेगळेपण सांगू पहातात. तसा विचार केला तर संपूर्ण जुन्नर शहराला त्यावेळी तटबंदी होती. व हा संपूर्ण परीसरच एक भुईकोट किल्याच्या स्वरूपात होता. या किल्याच्या आत प्रवेश करण्यासाठी 21 प्रवेद्वार असावेत असे मला वाटते. येथे मला वाद घालायचे नाहीत मला तसे भासले म्हणून मी हा मुद्दा उपस्थित केला आहे.यामध्ये मला येथे असलेली दोन प्रवेद्वार दिसतात.त्यापैकि कचेरीत पुर्वेकडून आपण आत मध्ये प्रवेश करतो ते द्वार व जुन्या एस टी स्टॅन्ड कडून शहरात आतमध्ये प्रवेश करतो ते गंडभेरूड शिल्प असलेले पणसुंबापेठेतील द्वार. या व्यतिरिक्त नामशेष झाली ती मानवाच्या लोभापायी अन्य प्रवेद्वारे.

 

      दालनात प्रवेश केला कि अगदी छान अशी आतील भागात झालर लावलेली दिसते. त्या दालनाच्या दक्षिण भागात एक देवळी दिसते.या कोनाड्याचे पुरेशा प्रकाशात  निरिक्षण केले असता या” दादोजी कोंडदेव” भुईकोट किल्याच्या बांधनीचा उलगडा होतो. या किल्याची बांधनी मलिक अंबरनेच केलेली असावी असा विश्वास पटतो कारण या तालिमखाण्यातील खापरपाईपलानची केलेली उत्कृष्ट कलाकृती
    किल्ले शिवनेरीवर असलेल्या सरकार वाड्याच्या खापर पाईपलाईनशी अगदी मिळतीजुळतीच आहे. व सरकारवाड्याच्या दक्षिणेला अंघोळीसाठी पाणी तापवण्याची तेही पाणी पाईपलाईनच्या संपर्कातूनच याचे चांगल्या उदाहरणाचा उ त्तम नमुना या तालिमखाण्यात पहावयास मिळतो. आतील चुना व रेखाचित्रे एक पाहणारा वेगळाच भास निर्माण करतात. अशा वास्तुचे वास्तव्य कचेरीच्या ठिक पाठीमागे पश्चिमेस व भुईकोट किल्याच्या पश्चिमेकडील दक्षिण कोपर्‍यात पहावयास मिळते.

पंचलिंग मंदिराच्या दक्षिणेकडील भुयार

आपण जुन्नर शहरात आलात की जुन्नर शहराच्या पश्चिमेस शेवटी आपणास शिवसृष्टी लगत पश्चिमेस एक सुंदर पेशवेकालीन पंचलिंग मंदिर पहावयास मिळते. याच मंदिराच्या दक्षिणेस आपटाळे रोडच्या डाव्या बाजूला बाभळीच्या झुडपात हे भुयार आपणास पहावयास मिळते. एका वेळी एकच मनुष्य यात प्रवेश करून उतरू शकतो. खरेतर हे भुयार नसुन एक भुमिगत पाण्याची टाकी आहे की ज्या टाकीचे पाणी पंचलिंग मंदिरासमोरील शिवकालीन टाकीत एका खापरी पाइपलाइन व्दारा गायमुखातुन सोडण्यात आले होते.वर्षभर या गायमुखातुन सतत या टाकीत पाणी पडत राहील अशी सुंदर रचना त्यावेळी केली गेली होती. छायाचित्रात दिसणारी हि टाकी अतिशय सुंदर दगडी बांधकाम करून बांधण्यात आली असून यामध्ये पावसाचे पाणी साचण्यासाठी खापरी पाईप अतिशय सुंदर प्रकारे दगडांतील छताला बसविण्यात आले आहेत की ज्यातून पावसाचे फक्त झिरपणारे स्वच्छ पाणी या टाकीत जमा होईल व कोणत्याही प्रकारे ती गाडली जाणार नाही याची काळजी घेतली गेली आहे. या टाकीचा विस्तार पश्चिमेकडे असुन पुर्व पश्चिम अशी बांधण्यात आली आहे. साधारण ४० फुट लांब व ३ फुट रूंद व उंचीची ही टाकी असून सध्या ती तोंडाला गाडलेली पहायला मिळते. सुंदर अशी ही कलाकृती असुन तिचे जतन आणि संवर्धन होणे गरजेचे आहे ताकी एक ऐतिहासिक वारसा पुढिल पिढ्यांच्या अभ्यासासाठी सदैव उपलब्ध राहील व आपल्या पुर्वजांनी केलेल्या कलेचे पण सुंदर जतन अबाधित राहील. या टाकीत उन्हाळ्यात पाणी संपुर्ण आटल्यानंतर प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा आहे.  जुन्नर आपटाळे रस्त्याचे काम झाले व पंचलिंग मंदिरासमोरील शिवकालीन टाकीत पडणारे पाणी या रस्त्याच्या कामामुळे खापरी पाइपलाइन मोडकळीस आल्याने बंद झाले. या भुयारी टाकीचे संवर्धन केले गेले तर निश्चितच याबाबत अधिक उलगडा होऊन तो नक्कीच जगासमोर तर येईलच परंतु त्या कालखंडात शत्रू सैन्याकडून हे जलसाठे विषमुक्त रहावेत व ते सहजासहजी त्यांच्या निदर्शनास येऊ नये म्हणून अशा भुमिगत रचना करून टाक्यांची निर्मीती केली जात असे हा उत्कृष्ट नमुना पण पाहण्यासाठी उपलब्ध राहील.

 

 या भुयारा बाबत अनेक दंतकथा प्रचलित होत्या. कुणी तो किल्ले शिवनेरी वर गुप्त जाण्याचा मार्ग सांगत, कुणी किल्ले रायगडावर जाण्याचा मार्ग सांगत तर कुणी किल्ले नारायणगडावर जाण्याचा मार्ग सांगत असे. परंतु जेव्हा प्रत्यक्ष त्यामध्ये उतरुन पाहीले असता हे भुयार नसुन भुमिगत पाण्याची टाकी असल्याचे दिसून आले.

 रोकडे मारूती मंदिर.

जुन्नर शहरातील पंचायत समितीच्या समोरचं असलेलं अगदी जुन्या धाटनीतील हे मंदिर भाविकांचे लक्ष्य वेधून घेते. गेली सात वर्षे याच मंदिराच्या दक्षिणेस रस्त्यालगत एक ऐतिहासिक वारसा असलेले हेमाडशैलितील एक शिल्प धुळखात पडलेलं मी पाहत आलो आहे.

खूप सुंदर अशी कलाकृती असलेलं हे शिल्प हेच तर सांगत नाही ना? कि येथे एक याच कलाकृतील एक भव्य दिव्य मंदिर या ठिकाणी होतं की ज्याला उध्वस्त केले गेले असावे? 

 सौदागर घुमट किंवा हबशी मुंबज

सौदागर घुमट किंवा हबशी मुंबज, जुन्नर

 

जुन्नर तालुक्याचा ताजमहाल म्हणजेच हापूसबागचा हबशी घुमट.

 नारायणगाव ते जुन्नर हायवेने जुन्नरला आलात कि याच रस्त्यावर विशाल दगडी वेस जुन्या एस.टी स्टॅन्ड जवळ बांधण्यात आली आहे. याच वेशीच्या पूर्वेकडे तोंड करून उभे राहिले की एक आमरापुरकडे जाण्यासाठी डांबरी रस्ता आहे. याच रस्त्याने सरळ पूर्वेकडे साधारणतः सव्वा कि.मी गेलात की आपणास डावीकडे या विशाल वास्तूचे दर्शन घडते. असे म्हटले जाते की हा सतराव्या शतकातील निजामशाही राजवटीत मुघलकालीन स्थापत्य शैलीचा एक अनोखा देखावा आहे.

निजामशाहाचा वजीर मलिकांबर यांच्याशी संबंधीत ही वास्तू आहे. जो की आफ्रिकेतील हाबसन प्रांतातून आलेल्या जुन्नर येथील हबशीबाग येथे तो वास्तव्यास होता. आज याच हबशीबागचा उल्लेख #हापुसबाग असा करण्यात येत आहे.

         55 फुट रुंद व 60 फुट लांब कोरीव शिळेतील चौरसाकृती ही वास्तू लक्ष वेधून घेतल्या शिवाय राहत नाही. साधारण 50 फुट ऊंचीच्या नक्षीदार भिंतीवरील कमानीवर 30 फुट उंच असलेला वरील घुमट अलगद तोलुन धरल्याचे एक उत्कृष्ट उदाहरण पहावयास मिळते.

आतील भागात नऊ समाधी असुन. येथे आपण जोरात आवाज दिलात तर त्या ध्वनिचे नऊ पडसाद पुन्हा पुन्हा त्याच वेळी ऐकू येतात.व याच आतील भिंतीवर कुराणातील आयने कोरल्याचे निदर्शनास येते. या वास्तूचा मलिक अंबरशी संबंधीत कोण्या मोठ्या असामीचे हे स्मारक असण्याची शक्यता वर्तविली जात आहे.

पुरातत्व विभागाने आता या वास्तूचे मजबुतीकरण करूण संरक्षण भिंत बांधण्याचे काम हाती घेतले असून ते अंतिम टप्प्यात पुर्ण होत आले आहे.

मार्ग –

जुन्नर – ओझर राष्यावर अमरापूर विठ्ठलवाडी (हापूसबाग रोड / जुन्नर – कारखाना रोड) जवळ सौदागर घुमट नावाची ऐतिहासिक वास्तू आहे. जुन्नर वेशी पासून कारखाना रोड ने पुढे गेल्यावर १ km अंतरावर डाव्या बाजूला लगेच वास्तू दिसते.

हबशी महल- हापुसबाग, जुन्नर…

जुन्नर आणि परिसर हा प्राचीन घाटवाटा, लेणी यांच्यासाठी प्रसिद्ध आहे. पण, याच परिसरात मुघलकालीन स्थापत्याचा एक प्राचीन महालदेखील आहे. मध्ययुगीन कालखंडात जुन्नर ही एक मोठी बाजारपेठ आणि मुघलांचे महत्त्वाचे ठाणे होते. जुन्नर-ओझर मार्गावरील हापूस बाग म्हणून ओळखली जाणारी मुळातील हबशी बाग हे असेच एक वेगळे ठिकाण. निजामशाहीचा वजीर असलेला मलिक अंबर हा मूळचा हबशी माणूस. आफ्रिकेतील इथियोपियातून आलेल्या या लोकांनी आपल्या शौर्याच्या जोरावर इथल्या राजसत्तेमध्ये मानाचे स्थान प्राप्त केलेले होते. निजामशहाचा वजीर असलेल्या मलिक अंबरने जुन्नर इथे एक हवेली बांधली आहे. जुन्नरकडून ओझरला जायच्या रस्त्यावर डाव्या हाताला हापूस बाग आहे त्यात ही हवेली दिसते. मुळात हबशी बाग असे याचे नाव, त्याचे झाले हापूस बाग. एका खासगी जागेत ही हवेली आहे. आजूबाजूला खूप चिंचेची झाडे आणि त्यात वसली आहे ही हवेली. स्थानिक याला हबशी महाल असे म्हणतात. मुघल स्थापत्यशास्त्राचा एक अजोड नमुना म्हणून याकडे बघायला हवे. मोठे थोरले प्रवेशद्वार तसेच दोन्ही बाजूला बाहेर आलेले छज्जे आणि त्यावरील कलाकुसर बघण्यासारखी आहे. आत गेल्यावर एक मोठे सभागृह दिसते. त्याच्या छतावर आणि समोरच्या खिडकीपाशी मुघल स्थापत्याच्या खास खुणा असलेल्या विविध कमानी दिसतात. बाजूच्या खोलीतून वरच्या मजल्यावर जाण्याचा मार्ग आहे. वरच्या मजल्यावर नंतर बांधकाम केलेल्या दोन मोठय़ा खोल्या पाहायला मिळतात. राजेशाही हवेली म्हटल्यावर अर्थातच पाण्याची सोय हवीच. या हवेलीच्या मागच्याच बाजूला मोठी विहीर असून त्यातलेच पाणी इथे वापरले जायचे. आजूबाजूच्या परिसरात शेती असल्यामुळे सर्वत्र हिरवेगार दिसते. इथे उभे राहिले की शिवनेरीपासून ते अगदी लेण्याद्री रांगेपर्यंत सह्याद्रीचे देखणे रूप न्याहाळता येते. या हवेलीत शहाजहान आपला मुलगा औरंगजेब याला घेऊन आला होता आणि त्याचा जवळजवळ अडीच वर्ष इथे मुक्काम होता असे सांगितले जाते.

   इथेच जवळ मलिक अंबरच्या एका सरदाराची कबर आहे. हबशी गुंबज असे याला म्हटले जाते. तो सरदार त्याची पत्नी, त्याची मुले आणि त्याचा सेवक अशा एकूण नऊ कबरी एकाशेजारी एक इथे बघायला मिळतात. भव्य अशी ही वास्तू रस्त्यावरूनसुद्धा नजरेस पडते. अंदाजे ६० फूट लांब आणि तेवढीच रुंद आणि जवळजवळ ३० फूट उंच अशी ही वास्तू आहे. आतील िभतींवर फारसी लिपीतील मोठे शिलालेख कोरलेले आहेत. दोन बाजूला नक्षीदार दगडी जाळ्या असून दरवाजा आणि त्याच्या बाजूचे खांब बरेचसे िहदू स्थापत्याशी जवळचे वाटतात. जुन्नरला आल्यावर शिवनेरी, लेण्याद्री हे बघितले जातेच, पण त्याच जुन्नरमध्ये मुघल स्थापत्याच्या खाणाखुणा आजही उभ्या आहेत. आपल्या भटकंतीमध्ये त्याचाही समावेश आवर्जून केला जावा. जुन्नरच्या प्राचीनत्वाचे हे स्थापत्यरूपी पुरावे आजदेखील आपल्यासमोर उभे आहेत.

 

 

 

   

 

   जुन्नर प्राचीन ऐतिहासिक कालखंडात जुन्नर हे राजधानीचे केंद्र होते. सातवाहनांचे राजकीय प्रतिस्पर्धी शकक्षत्रप यांची राजधानी होती. टॉमेली या प्रसिद्द ग्रीक लेखकाने जुन्नरला ओमनगर म्हटले असून नंबनस म्हणजे ‘नहपान’ हे आता सिद्ध झाले आहे. अशा या जुन्नर शहराच्या पुर्वेकडे अगदीच दोन कि.मी अंतरावर असलेल्या हापुसबाग गावाच्या उत्तरेस असलेली ही देदीप्यमान वास्तू जवळपास 400 वर्ष ऊन, वारा, पावसाच्या नैसर्गिक कालचक्राशी सामना करीत आजही हा हबशी महल तेवढ्याच दिमाखात उभा असलेला पहावयास मिळतो. साधारणतः 60×150 फुट चौकोनाकृती ही वास्तू कोरीव शिळेतील व चुन्याच्या नक्षिदार बांधकामात तयार केलेली आहे . ही वास्तू, वास्तू शास्त्राचे उत्तम उदाहरणच म्हणावे लागेल. या वास्तूच्या चारही बाजूंनी संरक्षणासाठी मोठमोठ्या भिंती होत्या आज त्या जमीन दोस्त जरी झाल्या असल्यातरी चार बाजुच्या चार दरवाजांचे पुरावे पहावयास मिळतात. चारही बाजूंनी असलेली 200 वर्षाच्या आसपास असलेली मोठमोठी चिंचेची झाडे येथील इतिहास डोळ्यासमोर उभा करण्याचा प्रयत्न करतात.

महलाच्या दक्षिणेस असलेली साधारणतः 30×30 फुटाची चौरसाकृती टाकी व तीचे बांधकाम येथील इतिहास हा वेगळाच असल्याचे संकेत दर्शवीत आहेत.

महलाची रचना तीन टप्प्यात केलेली असून त्यामध्ये आपण उत्तरेकडून प्रवेश करतो. प्रथम आपण मध्य दालनात प्रवेश करून मग पुर्व व पश्चिम दालनात प्रवेश करतो. आतुन तिनही दालने अनेक पद्धतीने चुन्याच्या बांधकाम लेपाने सजवलेली आहेत. पुर्व व पश्चिम दालनाच्या दक्षिणेकडून दोन साधारण दगडी बांधकामातील 25 पायर्‍या चढून वर छताकडे जाण्याचे मार्ग दर्शविलेले आहेत व या इमारतीस उत्तम प्रकारे दुमजली बनविण्याचा प्रयत्न केला गेला आहे. वरील दुमजला व त्यातील खोल्यांचे दरवाजे याचा इतिहास असा सांगितला जातो कि, सन 1490 च्या कालखंडात बहामनी सुलतानाचा सरदार मलिक अहमद याने जुन्नर परिसरात निजामशाहिची स्थापना केली होती. त्यानंतर वाढत्या साम्राज्याला सोयीस्कर अशा राजधानीसाठी पुढे निजामशाहिची राजधानी नगरला नेण्यात आली. हीच ती इतिहास प्रसिद्ध निजामशाही. निजामशाहितील मातब्बर सरदार शहाजीराजे यांच्याशी अंतर्गत वर्चस्वातून शत्रुत्व पत्करणार्या निजामशहाचा वजीर मलिकांबर याचा संबंध सौदागर मुंबज व हबशी महल या वास्तूशी असल्याचे सांगीतले जाते.

निजामशाहाचा वजीर असलेल्या मलिकांबर हा आफ्रिकेतून भारतात आला होता. तत्कालीन जुन्नर शहरापासून जवळ असलेल्या हबशीबागेत (सध्याचे हापुसबाग ) त्याचे वास्तव्य याच हबशी महलात होते. जुन्नर शहरात त्याने आदर्श अशी मलिकांबर पाणीपुरवठा योजना त्या काळात राबविली होती. त्याचे अवशेष आजही जुन्नर शहरात पहावयास मिळतात. गृहकलहामुळे पित्याविरूध्द बंड करणार्‍या दिल्लीचा शहजादा शाहजान पत्नी मुमताज आणि दोन वर्षाचा औरंगजेब यांच्यासह याच महलात मलिकांबराकडे आश्रयार्थी म्हणुन आल्याचा, राहिल्याचा इतिहास सांगतो.

या राजवाड्याच्या तळ मजल्याची बांधकाम शैली हि मुघल पद्धतीची आहे व पहिल्या मजल्याचे दरवाजे हे पेशवे कालीन बांधकाम शैलीचा नमुना आहे। हबशी घुमब्ज आणि हा महाल यांच्या मध्ये अजूनही काही बांधकाम असण्याची शक्यता आहे। हापूस बाग मधील हा महाल मुघल आणि निजाम शाहितील स्त्रियांच्या जलक्रीडेची जागा म्हणून वापरात होता। मुळचा दक्षिण आफ्रिकेतील हबसाना प्रांतातील गुलाम पण जलतज्ञ असा मलिक अंबर या महालाचा करविता। त्या काळी जेव्हा या राज स्त्रीया जलक्रीडेसाठी इथे उतरायच्या तेव्हा कुठल्याही पुरुषाने पंचक्रोशीत उभे राहू नये म्हणून वाद्य वाजविले जायचे। शिवाजी महाराजांच्या जन्मा आधी 10-12 वर्ष 2-3 वर्षाचा औरंगजेब इथे 2 वर्ष राहिला होता। जुन्नरच्या या मातीने या लहानग्या औरंगजेबाचे पाय जोखले म्हणूनच नियतीने याच मातीत शिवाजी महाराजांना जन्माला घातले।अशा या वास्तूचा एक ऐतिहासिक वारसा म्हणून पहायला व जपायला हव्यात.

    जुन्नर शहरातील एतिहासिक ठिकाणांची माहिती घेतल्यानंतर जुन्नर तालुक्यातील इतिहासाच्या पाऊलखुणा बघुया.

नवाब गढी बेल्हे ( जुन्नर) :-

  कदाचित आपणास ठाउक नसेल. जुन्नर, नारायणगाव व बेल्हे या गावांमध्ये असणारे भुईकोट किल्ले होते. आज या किल्यांच्या अवशेष फक्त पहावयास मिळतात. या पैकी जुन्नर शहराची शान असलेला भुईकोट किल्ला आपल्या अस्तित्वाची ओळख करून देण्यासाठी मृत रूपात उभा असलेला पहावयास मिळतच आहे. नारायणगाव  येथील असलेला भुईकोट किल्ला नामधारी असून, तर बेल्हे गावातील नवाब गढीच्या दक्षिणेस असलेला दरवाजा दुर्गंधीच्या महासागरात एकटाच कुणाला काही तरी कानात सांगण्याकरीता आपले अस्तित्व तगधरून उभा आहे. बाकी भुईकोट किल्याचे अंग धरणीमातेच्या उदरी विलीन केव्हाच झालेले चित्र दिसत आहे.

        याच बेल्हे गावच्या भुईकोट किल्याची व किल्याच्या आतल्या गढीची जहागीरदारी जुन्नरच्या नवाब यास मिळाली. पुढे या नवाबास एक कन्यारत्न  झाले व तो पुत्र प्राप्ती पासुन वंचितच राहीला. त्याने आपल्या लाडक्या कन्येचा विवाह गुजरातमधील सुरत गावच्या नवाब आलम खानशी लावून दिला. बेल्हे गावचा नवाब पुढे कालवश झाला व या गढीची जहागिरी सुरतच्या नवाबाकडे गेली. मुळचा सुरतचा असलेल्या या नवाब आलम खानने पुन्हा बेल्हे गावी पायीच ठेवला नाही व ही गढी परवरीश व संरक्षण हेतू एका केअर टेकरकडे सुपूर्त केली. या केअर टेकर कडून या गढीचा चांगला  सांभाळ न झाल्याने या गढीच्या संरक्षण भिंती ढासळु लागल्या. सन 2012 मध्ये या भिंतीना आधार दिला गेला खरा परंतु त्या भिंतीचे असणारे लावण्य धुळीस मिळाले. विटांची मांडणी करून सिमेंटच्या कोब्यात या भिंतीचे निर्माण करण्यात आले परंतु त्यातील पुर्वीच्या वास्तुची झलक आत्माच सोडून गेल्यासारखे वाटते. हे पहात असताना खुप दु:ख होत. 

     या गढीत जाण्यासाठी परवानगी लागते. व परवानगी घ्यायला सुरतला फोन करावा लागतो. आज नवाबाचे वय जवळपास 76 वर्षे झाले असून त्यांची मुले अमेरिकेत वास्तव्य करत आहे.म्हणून या पौराणिक वास्तुला पहाण्याचे स्वप्न स्वप्नातच राहत आहे.या गढीबाबतची माहिती आमच्या जुन्नर पर्यटन विकास संस्थेमार्फत घेऊन सुरतच्या नवाबास पत्रव्यवहार करून ही गढी पर्यटकांना पाहण्यासाठी खुली करण्याचा आग्रह  करण्यात आला आहे कि ज्यायोगे आपले नाव व बेल्हेगावचा पर्यटकांच्या माध्यमातून विकास होईल व चार कुटुंबांना रोजगार उपलब्ध होईल अशी विनंती करण्यात आली आहे. परंतु या पत्राचे उत्तर मिळेल कि नाही हे सांगणे कठीणच आहे.  बेल्हेगावच्या ग्रामस्थ बंधुंनी या बाबत विषेश दखल घेऊन विचार करावा असे मला वाटते की जेणेकरून आपल्या बेल्हे गावच्या विकासासाठी पुढाकार घेऊन एक नविन रोजगारास या संदर्भातून चालना मिळेल. अशी आशा व्यक्त करतो. 

अपरिचित गढी - अळकुटी

आपल्या महाराष्ट्रात वैभवशाली इतिहास असूनही उपेक्षित असलेली ठिकाणे कमी नाहीत. त्यापैकीच एक - अळकुटी. आळे - पारनेर रस्त्यावर वसलेले हे गाव अहमदनगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात आहे. प्राचीन कल्याण - नाणेघाट - जुन्नर - पैठण ह्या व्यापारी मार्गावरील हे महत्वाचे ठाणे. गावाचे पूर्वीचे नाव अमरापूर असून येथे कपड्याचा व्यापार मोठ्या प्रमाणात चालत असे. पुढे गाव आवळकंठी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ब्रिटीशांनी उच्चारण्यास सोपे जावे म्हणून बदलून केले, अळकुटी ! गावास उत्तर व दक्षिण भागात दोन वेशी असून, त्याला जोडून पूर्वी तटबंदी व आठ बुरुज होते. गावातील बहुतांश ऐतिहासिक खुणा आता नामशेष झाल्या असल्या तरी सरदार कदमबांडे ह्यांची चार एकर जमिनीवर पसरलेली भक्कम गढी आजही गतकाळाची महती सांगत उभी आहे.

अळकुटी गढी

 

अळकुटी गढी

  गढीचे भव्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख असून दणकट आहे. कमानिच्यावर कमळपुष्पे, शरभ शिल्पे आढळतात. प्रवेशद्वाराचा खालचा भाग दणकट घडीव दगडांचा आणि वरील दोन मजली बांधकाम विटांचे पण अत्यंत सुबक आहे. त्यात रेखीव जाळ्यांची, सुंदर गवाक्षे आहेत.

गवाक्ष 

प्रवेशद्वाराच्या आत दोन्ही बाजूस प्रशस्त देवड्या आहेत. वरील भागात जाण्यासाठी डावी-उजवीकडून जिने आहेत, पैकी एक बुजलेला आहे. गढी साधारण १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस बांधण्यात आली पण तटबंदी आजही शाबूत असून आपल्या दणकटपणाची कल्पना देत ताठ उभी आहे. तटाची रुंदी सहा फुट आहे.

फांजी आणि प्रवेशद्वारावरील बांधकाम 

तटबंदी

तटबंदीतील वैशिष्ट्यपूर्ण जंग्या आजही सुस्थितीत आहेत.

जंग्या

गढीला चार भक्कम बुरुज आहेत. प्रत्येकात एक मजली बांधकाम आहे. आग्नेय दिशेच्या बुरुजातील वर जाणा-या पाय-या सुस्थितीत आहेत. वरील भागात गोलाकार पक्के बांधकाम असून मध्यभागी खळगा आहे. बहुदा ध्वजस्तंभ उभारण्याची ही जागा असावी.

ध्वजस्तंभ उभारण्याची जागा

इतर तीन बुरुजांच्या आतील भागाची खूप पडझड झालेली असून  पाय-या आणि वरील मजल्याचे वेगळे अस्तित्व नाहीसे झाले आहे. गढीच्या आतील दुमजली चौसोपी वाडा आज अस्तित्वात नाही. वाड्याची काही जोती पहावयास मिळतात. त्यावरील एक सोपा जेमतेम उभा आहे. बाजूलाच बारमाही पाणी असलेली विहीर आहे. वाड्यातील भुयार, दालने, नक्षीकाम असलेले खांब, सिंहासन अशा अनेक गोष्टी काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या आहेत.

बुरुज

शहाजीराजे भोसले आणि कृष्णाजी व व्यंकोजी कदमबांडे हे निजामशाहीतील मातब्बर सरदार होते. पुढे कदमबांडे, मोघलांचे जहागीरदार झाले. ते स्वत:चे पायदळ आणि घोडदळ बाळगून होते. मल्हारराव होळकर हे सरदार कांताजी कदमबांडे यांच्या घोडदळात होते आणि तेथून त्यांच्या पराक्रमाचा उदय झाला. पुढे बाजीराव पेशव्यांच्या कारकिर्दीत, गुजरात मोहिमेतील पराक्रमाबद्दल सरदार कांताजी कदमबांडे यांना धुळे, रनाळा, कोपर्ली, तोरखेड भाग मिळाला. त्यांचे पराक्रमी बंधू रघोजीराव, मल्हारराव या पुत्रासोबत तोरखेडला स्थायिक झाले तर दुसरा पुत्र कमळाजी अळकुटी येथेच राहिला. आजही गढीत सरदार कदमबांडे यांचे वंशज वास्तव्य करून आहेत.

गढी शेजारीच महादेवाचे मंदिर सरदार कदमबांडे यांनी बांधून घेतले. त्यात देवनागरीत खालीलप्रमाणे शिलालेख आहे -

" श्री सीवचरणि दृढभाव 
कमळाजी
सुत रघोजी कदमराव पाटिल
मोकदम मौजे आमरापूर
उर्फ आवळकंठी
प्रगणे कर्डे सरकार जुन्नर सके १६७२
श्री मुखनाम संवत्सरे
मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदा र _ _ _ _ _ _ _ _ _ शुभं भवतु "
         

असे हे वैभवशाली इतिहास लाभलेले अळकुटी ; गड - किल्ले, ऐतिहासिक वास्तू पाहणा-यांनाही परिचित नाही. एक दिवसात अळकुटीसोबत लोणी मावळा येथील तटबंदी, प्रवेशद्वार तसेच वडगाव दर्या गुहेतील देवीच्या मंदिरातील ‘लवण-स्तंभ’ , निघोज येथील रांजणखळगे ही ठिकाणे देखील पहाता येऊ शकतात. 

ऐतिहासिक गढी दावडी (ता.खेड जि.पुणे)

     निमगावच्या कमानीतून बाहेर पडून दावडीच्या रस्त्याला लागायचे. तीनचार किलोमीटर अंतर गेल्यावर दावडी गावच्या ओढ्यावरील निर्माणाधिन दगडी साकव(पुल) ओलांडला कि रस्त्याच्या दोन्ही बाजूस असलेले पुरातन भव्य वटवृक्ष, त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिलेला ऐतिहासिक सुवर्णकाळ सांगण्यास उत्सुक असल्याचे भासतात. गावची सुरक्षा चोखपणे पार पाडणारी पुरातन तटबंदी काही ठिकाणी लुप्त झाली असली तर गावचे पूर्वाभिमुखी मुख्य प्रवेशद्वार भक्कमपणे उभे आहे. दोन्ही बाजूस असलेले वीट बांधकातील डेरेदार बुरूज, त्यांच्या दरम्यान घडिव दगडी बांधकामातील विशाल नक्षीदार सागवानी दरवाजा, त्याच्या माथ्यावर असलेल्या बांधकामात लोखंडी स्तंभावर फडकणारा मराठा साम्राज्याचा जरीपटका, अप्रतिम व गौरवशाली दृश्य. 'श्रीमंत महाराजा सयाजीराव गायकवाड प्रवेशद्वार' हे नाव वाचताना मन अठराव्या शतकातील ऐतिहासिक घटनांमधे जाते. दरवाजा इतका भव्य आहे की, यातून मालवाहक चारचाकी वाहन सहजतेने आत - बाहेर होत असते. दरवाजाच्या आतील दोन्ही बाजूस सुरक्षा रक्षकांच्या देवड्या असून वरील ध्वजस्तंभाकडे जाण्यासाठी तटबंदीच्या आतील बाजूने दगडी पायऱ्या आहेत. दरवाजा माथ्यावर आज इमारत नाही मात्र रचना पाहताच लक्षात येते की कधीकाळी येथे नगारखाना असला पाहिजे. श्रीमंत गायकवाड यांच्या गौरवशाली भूमीत पाऊल ठेवताना कानात 'हर हर महादेव'ची गर्जना ऐकू येते. समोरच काही अंतरावर ' श्रीमंत दमाजी गायकवाड' यांची तत्कालीन भव्य गढी आहे. गढीच्या आजूबाजूच्या मोकळ्या जागेवर महाराष्ट्रातील एका अग्रगण्य शैक्षणिक संस्थेचे ज्ञानदानाचे संकुल आहे. श्रीमंत दमाजी गायकवाड गढीचे पूर्वाभिमुख एकमेव विशाल दुमजली प्रवेशद्वार दगड - वीट बांधकामात आहे. दरवाजाच्या दोन्ही बाजूस असलेले शरभ शिल्प आकर्षक आहे. दोनतीन पायऱ्या चढून गेल्यावर आत प्रवेश होतो. दोन्ही बाजूस असलेल्या देवड्या ओलांडून गेल्यावर ही गढी मध्यम व चौकोनी आकाराची असल्याची जाणीव होते. आतील बाजूने मातीच्या भेंड्याची तटबंदी दिसून येते, मात्र बाहेरील सर्व बाजूंनी दगडी बांधकाम आहे. चारही कोपऱ्यावर असलेले भव्य दगडी बुरूज, आतील बाजूने मातीचेच असल्याचे दृष्टिपथास येते. आतील भागात कोणतीही इमारत आजमितीस नाही, मात्र जमिनीच्या भूभागात असलेल्या भुयारात उतरण्यासाठी दक्षिणोत्तर पायऱ्या आहेत. स्थानिकांच्या म्हणण्याप्रमाणे जमिनीखाली काही दालणे असून तेथून निमगावपर्यंत जाणारा भुयारी मार्ग देखील आहे.

         ही गढी पाहून बाहेर आल्यावर गढीच्या डाव्या बाजूस असलेल्या पूर्वाभिमुखी दुमजली सागवानी बांधकामातील ' सरकार कचेरी वाडा' पाहण्यासाठी जायचे. पूर्वेकडील मुख्य दरवाजा बंद असल्याने दक्षिणेस असलेल्या दरवाजाने प्रवेश करावा लागतो. हा सरकार कचेरी वाडा रावश्री सरदार पिलाजी बीन झुंगोजी गायकवाड, समशेर बहादूर, मुकादम ठाणे, दावडी यांनी इ.स.१७२९ - ३० मधे बांधला असून इ.स.१९२२ मधे महाराजा सयाजीराव गायकवाड (तृ.) सेना खासखेल, समशेर बहादूर यांनी जीर्णोद्धार केला आहे. वाड्यात सागवानी लाकडावर अप्रतिम कलाकुसर केलेली आहे. पुढील भागात जमिनीत पाण्याचे टाके असून बाग बगीचा देखील आहे. सरकार कचेरी वाड्याच्या पुढील एका कोपऱ्यात जमिनीतील दगडी बांधकाम असलेले पाण्याचे टाके आहे. दोन्हीही वाड्यात पाण्याची विहीर किंवा आड नाहीत मग तेथील निवासी व्यक्तींच्या पाण्याची काय योजना असावी असा नैसर्गिक प्रश्न मनात येतो. या टाक्यात जे पाणी आहे ते गावापासून सुमारे एक दिड किलोमीटर अंतरावर असलेल्या तळ्यातून खापरी वाहिकेतून किंवा अन्य पर्यायाने आणलेले आहे. या टाक्याच्या जवळच उत्तरेस तत्कालीन पाणी वितरण सुरू किंवा बंद करण्याची व्यवस्था आढळून येते. तेथून पुन्हा गावातील लोकवस्तीतून उत्तरेस गेल्यावर गावाची तटबंदी आढळून येते व या ठिकाणी गाव प्रवेश करण्याचा ' श्री.प्रतापसिह गायकवाड महाराज' नावाचा दुसरा दिंडी दरवाजा आहे. या दरवाजातून बाहेर आल्यावर आपण गावाच्या बाहेरील बाजूच्या रस्त्यावर येतो. रस्त्याच्या दुसऱ्या बाजूला पुरातन विहीर आहे तर, समोर आधुनिकीकरण केलेले श्री महालक्ष्मीचे भव्य मंदिर आहे. मंदिराच्या पाठीमागील बाजूस गावचा ओढा व मंदिर यांच्या दरम्यान जवळपास पाऊन एकर क्षेत्रफळ असलेली कलात्मक दगडी बांधकामातील चौकोनी आकाराची पुष्करणी आहे. या पुष्करणीच्या दक्षिण बाजूला पायऱ्यांची सोय तर उत्तर बाजूला मोटेचा हौदा दिसून येतो. पुष्करणीच्या दगडी कठडा बराच रुंद असल्याने चोहोबाजूने सहज फेर फटका होऊ शकतो मात्र पूर्वेकडील बांधकाम कालौघात क्षतिग्रस्थ झालेले आहे. या पुष्करणीतील पाणी गावच्या तटबंदी लगत असलेल्या खंदकात सोडण्याची इतिहासकालीन सोय असल्याचे दिसून येते. गावा सभोवती असलेली तटबंदीचे काही अवशेषच शिल्लक राहिले आहेत, तर खंदकाची परिस्थिती काय असणार! एक मात्र नक्की गावाच्या पाठीमागील बाजूस म्हणजेच पश्चिमेस भव्य तटबंदी व खोल खंदक आपले वैभवशाली अस्तित्व राखून आहे. गाव परिसरात ऐतिहासिक घटनेची साक्ष देणाऱ्या मूक शिल्पांचे भाग दिसतात पण ते अव्यक्तच राहतात. 

     श्रीमंत दमाजी गायकवाड यांच्या भूमीतील वास्तू दर्शनाने आम्ही भूगोल पाहिला पण याच भूगोलामुळे श्रीमंत गायकवाड घराण्याचा दैदिप्यमान शौर्याचा इतिहास डोळ्यासमोर उभा राहिला. श्रीमंत गायकवाड घराणे हे मुळचे पुणे शहराच्या लगतच असलेल्या मुळशी तालुक्यातील भरे या गावचे. या घराण्यातील ज्ञात असणारा मुळ पुरुष नंदाजीराव गायकवाड हे भरे गावात उत्तम शेती करून राहत होते. शेतीवाडी करून आनंदाने राहणाऱ्या नंदाजीराव यांच्या नातवाचे म्हणजेच दमाजींचे मुलूखगिरी करून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याचे विचार होते. पुढे दमाजी हे तळेगाव दाभाडे येथील सेनापति त्र्यंबकराव दाभाडे यांच्या सैन्यात शिपाईगिरी करु लागले. दमाजी हे अंगच्या शौर्यधैर्यादि गुणांमुळे लवकरच नावलौकिकास आले. त्यांचे पराक्रम, शौर्य व कर्तृत्व पाहून छत्रपति शाहुमहाराजांनी समशेरबहाद्दर हा किताब त्यांना दिला व स्वराज्याच्या दुय्यम सेनापति म्हणून अधिकार बहाल केला. मात्र असा पराक्रमी शूरवीर लवकरच निधन पावला. दमाजीच्या निधनामुळे गायकवाड घराण्याला छत्रपतींनी दिलेला अधिकार आता कोणाला मिळणार हा प्रश्न होता, मात्र दमाजींच्या भावाचा मुलगा पिलाजी हा देखील त्यांच्यासारखाच बुद्धिमान, हिम्मतदार होता. छत्रपतींनी दमाजींचे सर्व अधिकार पिलाजीस दिले. पिलाजी गायकवाडांनी खानदेशातील नवापूर येथे काही काळ वास्तव्य केले, मात्र लवकरच त्यांनी स्वतः सोनगड येथे किल्ला बांधून राहण्यास सुरूवात केली. इ.स. १७२४ मधे गुजरातच्या नायब सुभेदार हमीदखान यांस पिलाजींनी सैन्य मदत केली व त्याच्या बदल्यात महीनदीच्या पूर्वेकडील मुलूखात चौथाई घेण्याचा हक्क मिळविला. पेशवा बाजीराव बाळाजी भट व सेनापति त्र्यंबकराव दाभाडे यांच्या सैन्याचा इ.स.१७३१ मधे रणसंग्राम डभई येथे झाला, तेव्हा दाभाडेंच्या बाजूने लढताना पिलाजींचा एक मुलगा कामी आला तर स्वतः पिलाजी जखमी झाले. या युद्धात सेनापति त्र्यंबकराव दाभाडे यांना वीरमरण आले. पुढे छ.शाहुमहाराजांनी उमाबाईसाहेब यांचे सांत्वन केले व यशवंतराव दाभाडे ह्यांस सेनापतींची वस्त्रे व अधिकार दिले. त्याचवेळी सेनापति यशवंतराव यांचे मुतालिकपदी पिलाजींस कायम ठेवून, सेना खासखेल हा आणखी दुसरा किताब दिला. गुजरात प्रांतावर मराठ्यांच्या वतीने दाभाडे व गायकवाड यांच्या पूर्ण अमल बसला पण हे जोधपूरच्या अभयसिंगास रुचले नाही. तो यांच्याशी समोरासमोर लढण्यात कमी असल्याने त्याने विश्वासघात करून पिलाजींचा खून केला.

पिलाजींच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा दमाजी ( द्वि.) हा कारभारी झाला. आपल्या वडिलांचा कपटाने खून करणाऱ्या अभयसिंगाचा प्रतिशोध घेण्यासाठी दमाजीने बडोदा किल्ल्यात राहणाऱ्या अभयसिंगावर हल्ला केला. दोन्ही सैन्यात घनघोर रणसंग्राम झाला व शेवटी दमाजी सैन्याला बडोदा किल्ल्याचा ताबा मिळाला मात्र अभयसिंग जीव वाचवून पलायन करण्यात यशस्वी झाला. दमाजींच्या सैन्याने अभयसिंगास जोधपूर गाठता नाकीनऊ आणले. या वेळापासून गायकवाड घराण्याकडे बडोदा हे राजधानीचे शहर म्हणून कायमच राहिले. इ.स.१७४४ मधे दमाजी साता-यास छत्रपतींच्या भेटीसाठी गेले होते.

      इ.स.१७४९ मधे छत्रपति शाहुमहाराज कैलासवासी झाल्यावर सातारची गादी प्राप्त करण्याचा प्रयत्न महाराणी ताराराणीसाहेब यांनी सुरू केला. तिने अनेक युक्त्या लढवून दमाजीस आपल्या पक्षात ओढून घेतले. पुढे पेशवा नानासाहेब ( बाळाजी बाजीराव) यांनी दमाजीस १७५२ मधे कैद केले. दोन वर्षे कैदेत राहिल्यावर पेशव्यास रोख रक्कम भरुन व एकनिष्ठ राहण्याचे वचन देऊन दमाजींने आपली मुक्तता करून घेतली. इ.स.१७५५ मधे राघोबादादाबरोबर ते अहमदाबाद मोहिमेवर गेले व यश संपादिले.

१४ जानेवारी १७६१ ला मराठ्यांचा व अहमदशाह अब्दाली यांच्यात पानिपत येथे रणसंग्राम झाला तेव्हा दमाजी गायकवाड हे मराठा सैन्यात रणांगणावर होते. पानिपतहून परतल्यावर दमाजींनी ब-याच मोहिमा करून मुलूख जिंकला तर १७६३ साली निजामाशी झालेल्या तादुंळजाच्या युद्धात तरवार गाजवली. सतत ३५ वर्षे दमाजींनी तरवार गाजवून गुजरात मधे गायकवाड घराण्याचा कळस चढविला. अशा या पराक्रमी नरवीराने १७६८ रोजी आपला देह ठेवला.

निमगाव गढी ( ता.राजगुरुनगर, जि.पुणे)

         राजगुरुनगरला भिमानदी पार करून निमगाव येथे जावे. राजगुरुनगर पासून सुमारे दहा किलोमीटर अंतरावर हे गाव आहे. पूर्वीच्याकाळी संपूर्ण गावाला तटबंदी असावी हे पुरातन गाव प्रवेशद्वाराहून निश्चित होते. शिरुर, राजगुरुनगर या तालुक्यातील बहुतेक गावांना तटबंदी असल्याचे अवशेष आजही दिसून येतात. निमगाव हे सर्वदूर परिचित आहे ते येथे असलेल्या श्री खंडोबा देवस्थानासाठी पण ही ऐतिहासिक गढी सामान्यजनांपर्यत पोहोचली नाही किंवा काय? हा प्रश्नच आहे.

भिमानदीच्या निळ्याभोर पाण्याच्या प्रवाहाला खेटूनच ही ऐतिहासिक वास्तू आहे.नदीच्या तीरावर दुतर्फा विविध वृक्षांची मांदयाळी असून हिरवाईने नटलेल्या भागातील घडिव दगडी बांधकामातील वाड्याची तटबंदी पाहताच मनाला अतिशय आनंद होतो. राजगुरुनगर हा तालुका प्रामुख्याने अनेक ऐतिहासिक वाडे व प्राचीन मंदिरांसाठी ओळखला जातो. वाफगांवचा होळकर भुईकोट, श्रीमंत सरदार दमाजी गायकवाड वाडा दावडी, चंद्रचूड वाडा कन्हेरसर व निमगाव इत्यादी महत्त्वाची ठिकाणे या तालुक्यात येतात तर ब्रिटिशांच्या विरूध्द आपले बलिदान देणारे भगतसिंग, सुखदेव व राजगुरु यापैकी राजगुरु हे तालुक्याच्या गावचे मूळ निवासी. भक्कम तटबंदी, चारही बाजूस असलेले बुरूज व उत्तराभिमुख तीस फूट उंचीच्या भव्य मुख्य प्रवेशद्वारासमोर उभे राहिल्यावर नकळत मन इतिहासात जाते. छत्रपति शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापन करून सुराज्य निर्माण केले ते सर्वसामान्य मावळ्यांच्या व सह्याद्रीच्या सहकार्याने. 'औत धरणारे, राऊत झाले' हे छत्रपतींच्या प्रेरणेमुळे हा गौरवशाली इतिहास आहे. छत्रपतींच्यानंतर स्वराज्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर करण्यात अठराव्या शतकात मराठी माणसाने दिलेले योगदान इतिहास पुरूषाने पाहिले आहे. अठरावे शतक हे अनेक घराण्याच्या पराक्रमांचे, शौर्याचे व कर्तृत्वाचे आहे. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांच्या काळात सुभेदार मल्हारराव होळकरांचे कर्तृत्व बहरास आले. याच दरम्यानच्या काळात कन्हेरसर व निमगाव येथील चंद्रचूड हे घराणे नावलौकिक मिळवून होते. सुभेदारांच्या उर्जित काळात यशवंतराव चंद्रचूड यांचे बाजी व गंगाधर हे पुत्र स्वकर्तृत्वाने प्रसिद्धीस आले होते. गंगाधर यांनी सुभेदार होळकर यांच्याकडून फडणिशी मिळविली होती. ह्या गंगाधररावांनी हा निमगावाचा वाडा बांधला असावा मात्र निश्चितपणे कोणत्या वर्षी बांधला हे ज्ञात होत नाही.( गंगाधर चंद्रचूड यांच्या ऐतिहासिक आढावा कन्हेरसर वाड्याच्या भेटी वेळी घेऊ)

   वाड्याच्या प्रवेशद्वारावर अणकुचीदार गजखिळे असून एक दिंडी दरवाजा देखील आहे. हे पाहताना पुण्यातील शनिवारवाडा किंवा सासवडचा पुरंदरेवाडा पाहत असल्याचा संभ्रम होतो. दरवाजाच्या बरोबर वर अतिशय रेखीव नगारखाना आहे. दिंडी दरवाजातून आत प्रवेश केल्यावर दोन्ही बाजूस असलेल्या रेखीव देवड्या आहेत, तर उजव्या बाजूच्या ढेलजातून नगारखान्यात जाण्याचा जिना असावा. निसर्ग बहरतो तो मानवी वर्दळ नसलेल्या शांत, निवांत ठिकाणी आणि येथे हेच झाले आहे. सुमारे पाचसहा एकर क्षेत्रफळ असलेला हा आयताकृति वाडा नैसर्गिक वृक्षाच्या सहवासाने भरून गेला आहे, त्यामुळे आतील भागातील अवशेष दिसून येत नाहीत. मग पुन्हा बाहेर यायचे मुख्य दरवाजाच्या बाहेरील डाव्या बाजूस पूर्वाभिमुखी प्राचीन दोन शिवपिंडी असणारे हेमाडपंति मंदिरात भक्तीभावाने दर्शन घ्यायचे. वाड्याची तटबंदी व बुरूज पाहताना तत्कालीन स्थपति यांनी किती अप्रतिम शैलीत बांधकाम केले आहे याची जाणीव होते कारण दोन घडीव दगडांच्या सांध्यात गवताची काडी देखील जाणार नाही इतके एकरूप केले आहेत. सुमारे तीनशे वर्षाचा कालखंडानंतर तटबंदीत कुठेही वड - पिंपळ किंवा लहान गवत वाढले नाही मात्र पश्चिमेकडील दक्षिणोत्तर तटबंदी क्षतिग्रस्त झालेली आहे. पूर्वेकडील तटबंदीत पूर्वाभिमुख लहान दिंडी दरवाजा व दक्षिणेकडील पूर्वपश्चिमेस तटबंदी मध्यम आकाराचे परसदिंडी दरवाजा आहे. या दरवाजातून भिमानदी पात्रापर्यंत दगडी पायऱ्या होत्या. वाड्याच्या चारही कोपऱ्यात असलेल्या बुरूजातून तटबंदीच्या तटावर जाण्यासाठी अतंर्गत दगडी जिने आहेत. याच जिन्यातून वर जाताना आत प्रकाश यावा व बाहेरील बाजूला लक्ष देता यावे यासाठी लहान सुरेख दगडी गवाक्ष असलेले दिसून येतात.वाडा व भिमानदी प्रवाहाच्या दरम्यान असलेल्या भूभागावर श्री विष्णू मंदिर व श्री गरूड मंदिर हे अप्रतिम स्थापत्यशैलीचा नमुना असलेली मंदिरे आहेत. स्थानिक नागरिकांशी संवाद साधल्यावर या वाड्यात सूर्यमहल व चंद्रमहल अशा दोन नक्षीदार वास्तू होत्या ही माहिती मिळते तर चंद्रचूड वाड्याची सद्यस्थितित मालकी अन्य व्यक्तीकडे असल्याचे समजते. महाराष्ट्राच्या वैभवात भर घालणाऱ्या अनेक ऐतिहासिक वास्तू व इतिहास पुरूष काहीसे उपेक्षितच असल्याची भावना घेऊन आपण परत निघायचे.

डॉ. अलेक्झांडर गिब्सन : दी फरगॉटन फर्स्ट फॉरेस्ट कन्झर्वर ऑफ इंडिया !

- विठ्ठल पांडे, श्री बेल्हेश्वर विद्यामंदिर, बेल्हे, जुन्नर, पुणे.
जुन्नर- ओझर रस्त्यावर येडगाव धरणाच्या जलाशयाच्या काठावरचं निर्जन ठिकाण. वर निमुळतं टोकंच दिसेल असा कुणीतरी अज्ञाताने बांधलेला दगडी पँगोडा तुमचं लांबून लक्ष वेधून घेतो. दाट झाडीतून रस्ता काढत आणि गुंता झालेल्या वेली बाजूला सारत तुम्ही त्या दगडी स्तंभाजवळ पोहोचता.
" भारताचे पहिले वनसंरक्षक म्हणून दिनांक २२ मार्च १८४७ रोजी यांची नेमणूक झाली. भारतातील वनशास्राचा मूलभूत पाया रोवून त्यांनी संस्मरणीय कामगिरी बजावली. वनस्पती शास्रज्ञ व वन शास्रज्ञ या नात्याने त्यांची कारकिर्द भारतीय वनशास्राच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिण्यायोग्य आहे. "
हा मजकूर कोरलेला आहे त्या दगडी स्तंभावर... डॉ.अलेक्झांडर गिब्सनच्या सन्मानार्थ ! जवळच गिब्सनच्या लेझी, हेक्टर आणि टिपू या तीन पाळीव कुत्र्यांच्या दगडी समाध्याही आढळतात. त्यावर इ.स. १८४६ सालाची नोंद आहे.जिथं बसून गिब्सन तुफान पावसाळ्यांच्या रात्री कंदीलाच्या मंद प्रकाशात 'फॉरेस्ट'आणि 'गार्डन रिपोर्ट' लिहित असे तो गिब्सनचा बंग्लो तसेच ज्या घोड्यावर बसून तो दररोज आठ मैल रपेट मारून 'फॉरेस्ट इन्सपेक्शन' करत असे त्या घोड्याचा तबेला आजही सुस्थितीत दिसून येतो. गिब्सनने दोनशे वर्षांपूर्वी लावलेला दुर्मिळ महोगनी वृक्ष आजही दिमाखात उभा आहे. गिब्सन आणि जे.इ. स्टॉक्सने बांधलेल्या छोट्या धरणाच्या अस्तित्वखुणा पाहायला मिळतात.
मुळात इ. स. १८०० मध्ये स्कॉटलंड मध्ये जन्मलेली व्यक्ती भारतातील जुन्नर तालुक्यातील हिवरे नावाच्या या आडवळणावरील गावात पोहोचलीच कशी ? तिथं या व्यक्तीने त्या काळी'बॉटनिकल गार्डन' कशी उभारली असेल ? ही व्यक्ती स्कॉटलंड मध्ये जन्मूनही स्थानिकांशी मराठीतून संवाद साधायची किमया कशी साध्य करू शकली ? आपल्या वैद्यकीय ज्ञानाचा उपयोग करून गावकऱ्यांना निःशुल्क वैद्यकीय सेवा कशी पुरवली असेल ? साबुदाणा, बटाटा, ऊस अशा पिकांवर प्रयोग करून इथल्या शेतकऱ्यांना त्याचा परिचय कसा करुन दिला ? या व्यक्तीत अशी कोणती जादू होती की रात्री बंगल्यावर दरोडा पडला असता आजूबाजूच्या गावातील सगळे रहिवाशी त्याच्या मदतीला धावून आले ? छत्रपती शिवराय आणि कान्होजी आंग्रेंच्या वननितीचा अभ्यास या व्यक्तिला का करावासा वाटला असेल ? असे अनेक प्रश्न सहज कुणालाही पडू शकतात. आणि त्यातूनच उलगडत जातो डॉ. अलेक्झांडर गिब्सनचा नाट्यमय जीवन प्रवास....
अलेक्झांडरचा जन्म २४ ऑक्टोबर १८०० साली लॉरेन्सर्क ( स्कॉटलंड ) येथे झाला. लहानपणीच अलेक्झांडर वडीलांकडून धार्मिक सहिष्णुता, निसर्गप्रेम आणि प्रगतीशील शेतीचे कौशल्य शिकला. माँट्रोज अकॅडमीत अँबरडीन मधल्या मँरिशस कॉलेजमध्ये लँटिन, ग्रीक आणि प्राकृतिक इतिहास यांचं शिक्षण घेतलं.एडिंबरा इथल्या विद्यापीठात अलेक्झांडरने 'मटेरिया मेडिका' शरीरशास्र व वनस्पतीशास्र यांचं अध्ययन केलं.
इ.स.१८२५ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीनं ब्रह्मदेशात डॉ. गिब्सन यांची ' फ्लॅग सर्जन' म्हणून नियुक्त केली. उत्कृष्ट सेवेसाठी गिब्सन यांना ब्रह्मदेशात 'अवा पदक' देण्यात आले. इ.स.१८२७ मध्ये 'ट्रूप्स ऑफ बाँबे हॉर्स, आर्टिलरी' या घोडदळासाठी 'सहायक शल्यचिकित्सक' म्हणून नेमणूक झाल्यानं डॉ.गिब्सन ब्रह्मदेशातून मुंबईत माटुंगा इथे आले. इ.स.१८३० मध्ये गुजरात,कोकण आणि दख्खन इथे लसीकरणाच्या कामासाठी त्यांची नियुक्ती झाली. मराठी, हिंदी, गुजरातीत ते बोलू शकत. भिल्ल आणि अन्य आदिवासी समाजाबरोबर मोहाच्या लागवडीसंबंधी डॉ.गिब्सन यांनी उत्तम संवाद साधला.
ईस्ट इंडिया कंपनीला जहाज बांधणीसाठी लागणाऱ्या लाकूड पुरवठ्यात टंचाई निर्माण झाल्यानं इ.स.१८४० मध्ये मुंबई सरकारनं पश्चिम घाटातल्या उत्तर अरण्यांचं सर्वेक्षण करण्याचा आदेश डॉ. गिब्सन यांना दिला. इ.स.१८४० ते १८४४ या काळात घोडेस्वारी करत डॉ.गिब्सन यांनी हे सर्वेक्षण पार पाडले. मलेरिया, विषारी वायू यांचा धोका टाळण्यासाठी गिब्सन पहाटे तीन वाजता उठून आठ मैल अंतर विजेरीच्या प्रकाशात पायी चालत असे. चार मैल घोड्याच्या पाठीवर तर सकाळी आठ वाजेपर्यंत चार मैल अंतर डोलीतून कापत असे. शंभर दिवस ८०० मैलांचा प्रवास करत मुंबई ते दक्षिण कर्नाटक पर्यंतचे दौरे त्यांनी पार पाडले. त्यावेळी मोठ्या प्रमाणातली वृक्षतोड आणि उजाड व नापिक जमीनींचे पट्टे डॉ. गिब्सन यांना आढळून आले. कोळसा, कृषी साधनं, चाकं, नागरी कामं, खांब, दारुगोळा वाहून न्यायच्या गाड्या, बंदुका, इंधन, इ. गोष्टींसाठी विशाल अरण्य नष्ट झाली होती. इ.स. १८४२ मध्ये त्यांनी नोंद करून ठेवली होती की, ' स्थानिक लोक वृक्षतोड करण्याच्या बाबतीत तयार आहेत पण वृक्षारोपणाच्या बाबतीत अजिबात जागरुक नाहीत.' लोकांकडे अरण्याची जबाबदारी सोपवण्याबाबत डॉ. गिब्सन यांनी सरकारला पुनर्विचार करण्याचा सल्ला दिला आणि अमर्याद वृक्षतोडीवर बंधन येण्याकरीता नियम तयार करण्यावर भर दिला. स्थानिक समाजाचा विश्वास संपादन केला. झाडांच्या अतिरिक्त छाटणीतून लोकांना लाकूड दिलं. लोकसहभाग आणि भागिदारीतून सामाजिक वनीकरणाचा पाया घातला गेला. अरण्यांचं सुयोग्य व्यवस्थापन करण्याची गरज गिब्सनने पहिल्यांदा अधोरेखित केली.
इ.स.१८३६ मध्ये पुण्यातल्या 'दापोडी उद्याना' त अधिक्षकपदी मुंबईचे राज्यपाल सर रॉबर्ट ग्रँट यांनी डॉ. गिब्सन यांची नियुक्ती केली. दापोडी उद्यान पवना नदीकाठी ९० एकरांवर वसलेलं होतं. गिब्सनने तेथे औषधी वनस्पती आणि पिकांच्या गुणवत्तावाढीवर भर दिला.डॉ. गिब्सन यांनी एका अज्ञात पोर्तुगीज चित्रकाराला दर महिना २० रुपये पगारावर २६ महिन्यांसाठी नेमलं. स्वतः गिब्सन यांनी जातीनं लक्ष घालून दापोडी आणि हिवरे उद्यानातल्या १७३ वनस्पतींची चित्रं त्या चित्रकाराकडून काढून घेतली. ही चित्रे 'दापुरी ड्राँईग्ज' म्हणून प्रसिद्ध आहेत. एडिंबरा येथे ही मूळ चित्रं आजही सुरक्षित आहेत. १७७ वर्षांपूर्वी गिब्सन यांनी स्कॉटलंडला जी कृषिसाधनं पाठवली होती त्यात कुदळ,फावडे,बी पेरण्याचं यंत्र, नांगर,टिकाव,थापी यांचा समावेश होता. जुन्नरहून पाठवलेली बैलगाडी ' नँशनल म्युझिअम ऑफ स्कॉटलंड ' मध्ये ठेवण्यात आली आहे.
डॉ. गिब्सन यांनी परंपरागत औषधी वनस्पतींवर ४८ च्या वर संशोधन निबंध लिहिले. 'जर्नल ऑफ दि अग्रीकल्चरलअँड हॉर्टिकल्चरल सोसायटी ऑफ इंडिया' या संशोधन पत्रिकांमध्ये त्यांचं लिखाण प्रसिद्ध झाले होते. आपल्या लिखाणात ते म्हणतात, ' पहाडी जंगलातलं कुजलेलं लाकूड आणि पाचोळा स्वच्छतेसाठी बाजूला केला नाही तर त्यातून प्रचंड प्रमाणात वनस्पतीजन्य खत तयार होतं. खालच्या भागात सुपिकतेचा मोठा परिणाम साधू शकेल असं हे खत पावसाच्या माध्यमातून वाहून नेलं जातं.' इ.स. १८५२ मधल्या आपल्या फॉरेस्ट रिपोर्ट मध्ये त्यांनी लिहून ठेवलं आहे की, ' जंगलतोडीमुळे ओढे कोरडे होतात; सर्वसाधारण वार्षिक तापमानवाढ होण्यावर, त्याचप्रमाणे वातावरणातली शुष्कता वाढवण्याच्या रुपानं थेट परिणाम होत असतो.' यातून त्यांची अभ्यासू वृत्ती दिसून येते. स्थानिक तरुणांना शास्रशुद्ध वनस्पतीशास्राच्या अभ्यासासाठी व वनशास्रात रूची निर्माण होण्यासाठी त्यांनी हिवरे येथे एक ग्रंथालय सुरु केले होते. त्याकाळी या ग्रंथालयाचं मूल्य होतं १००० रुपये ! गिब्सन यांनी हर्बेरिअम केलेले जुन्नर परिसरातील जैव विविधतेने नटलेल्या वनस्पतींचे मूळ शास्रीय नमुने आजही वातानुकूलित कक्षात आर.बी.जी क्यू लंडन येथे सुरक्षित ठेवलेले आहेत. 'बॉम्बे फ्लोरा' 'हँडबुक टू दी फारेस्ट ऑफ बॉम्बे प्रेसिडेन्सी' ही महत्वाची दस्तऐवज असलेली पुस्तकंही गिब्सनने लिहिली. इ. स. १८६४ मध्ये गिब्सनने स्कॉटलंडला प्रयाण केले.

१६ जानेवारी १८६७ रोजी हिमवादळ सुरु असताना ऑकेनरिऑक ( स्कॉटलंड ) येथे गिब्सन यांनी अखेरचा श्वास घेतला. ऑकेनरिऑक येथे गिब्सन यांनी जाएंट रेडवुड हे महाकाय वृक्ष लावले होते. आपल्या मृत्यूपत्रात गिब्सन यांनी लिहून ठेवले होते : " जो कोणी वृक्ष कापेल त्याचे नाव कायदेशीररित्या माझ्या जमीनजुमल्याच्या वारसा हक्कातून रद्द करण्यात येईल." मृत्यूनंतरही गिब्सनला काळजी होती ती त्याच्या लाडक्या वृक्षांचीच !
माँट्रेज मधल्या श्रद्धांजली सभेत गिब्सनसाठी उच्चारलेले शब्द हेच त्यांच्या कार्याचे फलीत होते.
ते शब्द होते :
'' दिलदार आणि महनीय व्यक्तिमत्वाच्या डॉ. अलेक्झांडर गिब्सन यांनी स्वतःसाठी आरामशीर जीवनशैली कधीच स्वीकारली नाही. परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी, सुख सुविधांसाठी प्रयत्न करायला ते नेहमीच तत्पर असत. भारतातील वनसंपत्ती जपण्यासाठी, सुधारण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी त्यांनी आजीवन अथक प्रयत्न केले ! "
- विठ्ठल पांडे.

बांगडगड (आळु)

   जुन्नर शहराच्या उत्तरेस पिंपळगाव जोगा व आळु ही ग्रुपग्रामपंचायत असलेली दोन वेगळी गावे आहेत, यापैकी आळु या गावहद्दीत बांगडगड आहे.यासाठी जुन्नरवरुन पांगरी गाव गाठायचे. पांगरी माथ्यावरुन आडवाटेने डिंगोरे गाठावे. डिंगोरे गावातील वेशीतुन एक उत्तरेला मार्ग आपणास आळुला घेऊन जातो. या मार्गाने उत्तरेस प्रवास सुरू केला कि अगदी थोड्याच अंतरावर उत्तरेला डिंगोरे गाव संपते तेथेच एक ऐतिहासिक गंगा महादेव मंदिर निदर्शनास पडते. या महादेव मंदिराच्या उत्तरेकडील आवारात अनेक वर्षांपासून गाडलेला घाट नुकताच उकरलेला आहे. डिंगोर ग्रामस्थांनी या बांधलेल्या ऐतिहासिक घाटास उकरून पुन्हा पुनर्जिवीत केले होते. महादेवाचे दर्शन घेउन आळु गावच्या काळबा मंदिरापाशी पोहोचावे. आळु ग्रामस्थांचे श्रद्धा स्थान असलेले काळबा मंदिर एका वटवृक्षाच्या छायेत विटेत बांधलेले आहे.  मंदिराच्या आवारात प्राचीन शिल्प आहेत. मंदिराच्या पश्र्चिमेस आवारात शेंदुर फासलेल्या तीन जीर्ण वीरगळी, दोन थडगी व काही शिवपिंडी दिसते. इथल्या वीरगळी बघता काही प्रश्न उपस्थित होतात, खरोखरच येथे तीन वीर जर वीरगतीला प्राप्त झाले असतील तर या ठिकाणी असलेल्या बांगडगडाला नक्कीच काहीतरी ऐतिहासिक वारसा असावा असा अंदाज

     काळबा मंदिर परीसर बराच पायाखाली घातला. कि इतिहासाच्या खुणा दिसतात. या ठिकाणी पुर्वी आळु गावचे गावठाण नक्कीच असावे. कारण तेथील जवळपास २०० ते ३०० वर्ष जिर्ण झालेला वटवृक्ष व याच वटवृक्षाच्या खाली पुर्वेकडुन विसावलेली भलीमोठी कोरीव असलेली हनुमानाची शिळा याचे ज्वलंत उदाहरण देत साक्ष देत उभी आहे. पुर्वी जेथे गाव वसलेले असायचे त्या भागाला आपण गावठाण असं संबोधतो. काही कारणास्तव या गावाच्या जागा बदलल्या जायच्या व गाव दुसरीकडे स्तलांतरीत करण्यात येत असे. मग या पुर्विच्या गावठाणाच्या काही पाऊलखुणा ग्रामस्थ तेथेच सोडून जायचे. देवता शक्यतो हालवत नसतं कारण देवता जर हलवली तर गावावर प्रकोप होईल असे वाटत असे. म्हणुनच तर जुन्या गावठाणाची शक्तिची देवता या कातळ कोरीव वैभवातून इतिहासाची साक्ष देत आजही येथे निरंतर उन, वारा, पाऊस सहन करत आज कित्येक वर्षे उभी आहे.

बजरंग बलीचे दर्शन घेउन बांगडगडाकडे निघायचे. बांगडगड हे पुर्विपासुन उत्तर दक्षिण पसरलेल्या सह्याद्रीच्या एका डोंगर भागाचे स्थानिकांनी दिलेले नाव. मुथाळणे घाट व आळु घाट या दोन्ही घाटांच्या मध्ये वसलेला हा सुंदर डोंगर म्हणजेच बांगडगड. पुर्वेला ओतुर, दक्षिणेला मराडवाडी, पश्चमेस आळु, तर उत्तरेला नयनरम्य असलेले व निसर्गाने ओतप्रोत भरलेले मुथाळणे गाव. बांगडगड हे नाव का दिले असावे याबाबत स्थानिकांना विचारना केली  तरी खरी परंतु कुठली भाकडकथा ऐकायला मिळाली नाही. हां एक मात्र गोष्ट ऐकायला मिळते की श्री शिवछत्रपती शिवाजी महाराजांचा प्रवास या मार्गे होत असे. कारण विचारले असता वर गडमाथ्यावर खोदलेला घोड्याचा मार्ग हे ऐकायला मिळाले.

  वनहद्दीच्या पश्चमेस असलेल्या वाटेने  पुर्वेस पसरलेल्या डोंगररांगेवर चढण्यासाठी सुरुवात करावी. गडावर पोहचण्यासाठी उत्तरेकडून मार्ग होता. बांगडगडाचे  शिखर गाठले कि एका ठिकाणी मोठा गाडलेला खड्डा निदर्शनास पडला कदाचित ही पाण्याची सोय केली असावी. परंतु बांधकामांच्या खुणा कुठेही निदर्शनास आल्या नाही. यानंतर पुढे उत्तरेकडे चालू लागलो. दुरूनच समोर एक साधारण पाच फुट रूंद व जवळपास ४५ फुट लांबिचे कोरीव पाण्याचे गाडलेले टाके दिसून आले व अत्यानंद झाला. गड निरीक्षणा बरोबरच आजुबाजुचा परीसर ही तितकाच महत्त्वाचा असतो. गडावर राहणीमान किती प्रमाणात असावे याचा अंदाज नेहमीच पाण्याच्या टाक्या पाहून केला जातो. याच टाक्या गडावरील मनुष्यांचा राबता, प्राणी यांची माहिती गोळा करण्यासाठी उपयुक्त ठरत असतात. एवढंच नाही तर पाण्यांच्या टाक्या गडावरील इतिहास सांगण्यासाठी पण महत्त्वपूर्ण योगदान देत असतात. कदाचित या गडावरील ही गाडलेली टाकी जर उकरली तर त्यात सापडणारे अवशेष कदाचित या ठिकाणी कुणाचा राबता व कोणत्या कालखंडात कोणती राजवट येथे राहून गेली असेल हे ही ओळखले जाऊ शकते. कदाचित येथील ऐतिहासिक वारसेची ओळख याच टाक्याच्या माध्यमातून भविष्यात होऊ शकते. 

 

गडाचा एकंदरीत विस्तार खुपचं छोटा असल्याने हा गड असावा असे वाटत नाही. तसेच याठिकाणी तटबंदी, राहण्याची व्यवस्था, इतर ठिकाणी पाण्याची सुविधांचा अभाव असल्याने हा गड नसल्याची खात्री पटते. या गडाच्या उत्तर टोकावर दोन कोरीव दगड व अगदीच छोटे बांधकाम असल्याने हा डोंगर भाग जुन्नर तालुक्यातील पुर्व, दक्षिण व पश्चिम भागावर लक्ष ठेवण्यासाठी वापरात असावा असे वाटते. कारण येथुन जवळच कोंबडं किल्ला व हरीश्चंद्रगड असल्याने व त्यांना शत्रुसैन्यांपासुन सुरक्षिततेचा उपाय म्हणून येथे राहणाऱ्या पाहरेदारांसाठी टाकी खोदण्यात आली असावी. याच बांगड्यांचा पुर्वेकडुन एक नैसर्गिक गुहा आहे. या गुहेत साधारण १० ते १५ व्यक्ती सहज आराम करू शकता. उत्तरेला असलेल्या डोंगर माथ्यावर जेव्हा आपण जायला निघतो व बांगडगडाचे उत्तर टोक सोडून खाली उतरून आपण लगेच गिधाडे डोंगराकडे चढाईला सूरुवात करतो. या डोंगरावर पुर्वी खुप गिधाडांचे अस्तित्व असे म्हणून या डोंगरास गिधाडे डोंगर संबोधतात. आज या ठिकाणी एकही गिधाड पहावयास मिळत नाही फक्त डोंगराचे नाव गिधाड राहीले मात्र गिधाडांचे अस्तित्व नाहीसे झाले. या ठिकाणाकडे जाण्यासाठी सूरूवात करतो तेथेच जवळच साधारण अडिच फुट रूंद व साधारण ४० फुट लांबीचा एक चर निदर्शनास पडतो. हा नैसर्गिक असावा की मनुष्य निर्मीत समजून येत नाही. स्थानिक सांगतात की ही घोड्यांची वाट होती. परंतू तेथील परीस्थिती पाहता तसे वाटत नाही. गिधाडे डोंगर माथ्यावर आपण घळीतुन प्रवेश करत असताना आपणास येथे उंबराचे पाणी असलेला एक छोटा झरा दिसतो. अगदी एप्रिल/मे पर्यंत येथे पिण्यासाठी पाणी उपलब्ध असले बाबत स्थानिक सांगतात. डोंगर माथ्यावर पोहोचलो की एक वाट उजवीकडे जाते या वाटेने गेला तर एक सुंदर दगडांची मानवरहित कलाकृती व आविष्कार पहावयास मिळतात. एकमेकांवर ठेवणं असलेले हे दगडी पाहुन नेत्रसुख मिळतेच परंतु भौगोलिक चमत्कार कसा असतो ते पण ज्ञानप्राप्त होते. पुढे आपणास आळुघाट व जोशी वाडी, कोपरे, मांडवेकडे जाता येते. जर उजविकडे चढाई केली तर ही वाट पिर शिखरावर घेऊन जाते व येथेच पिरबाबा समाधिचे दर्शन घडते. या ठिकाणाहून चारही बाजूंच्या निसर्ग सौंदर्य न्याहाळता येते. या ठिकाणी रामनवमीला अनेक भावीक येतात व पिरबाबांचा यात्रोत्सव साजरा करतात. येथून पुढे चालत गेल्यावर आपण मुथाळणे घाटाकडे प्रवेश करतो व पुढे भामकाई डोंगरमाथा चढाई करून भामकाईदेवीचे दर्शन घेता येते. खरोखरच नयनरम्य दृश्य जर पहायचे झाले तर येथील ट्रेक म्हणजे एक पर्वणीच. 

श्रीमंत उदाबाई होळकर वाघमारे वाडा खडकी (खडकी-पिंपळगाव ता.आंबेगाव)
मंचर मधील पिंपळगाव फाट्यावरून जवळच सात कि.मी अंतरावर पिंपळगावला पोहचता येते. येथुन घोड नदी ओलांडली की आपण खडकी गावात येतो. सतराव्या शतकातील पेशवेकालीन ऐतिहासिक वारसा असलेले मोठे प्रवेशद्वार आपल्या डाव्या हाताला निदर्शनास पडते. याच वेशीतुन आपण मुख्य गावठाणात आपण प्रवेश करतो. मुळातच खडकी गाव घोड नदीच्या उत्तर किनाऱ्यावर वसलेले असल्याने येथील नैसर्गिक सुंदरता पाहण्यायोग्य असुन हा भु -भाग कृषी प्रधान आहे. खडकी गावच्या ऐतिहासिक वास्तूचे कागदोपत्री पुरावे  पहावयास मिळाले नाही परंतु दोन ठिकाणी कोरलेले शिलालेख व वाड्याच्या मुख्य प्रवेश व्दारावर कोरलेले दगडी शिल्प खुप काही सांगुन जातात. व हेच खरे येथील ऐतिहासिक वास्तूचे भक्कम पुरावे म्हणता येतील. या वाड्याच्या भिंती व प्रवेशद्वार पहाता हा निश्चितच भुईकोट किल्ला असल्याचा भास होतो. कारण या वाड्याचा विस्तार खुप मोठा असल्याच्या खुणा आपणास जागो जागी निदर्शनास येतात. येथील असलेला वाडा व नदीवर बांधण्यात आलेला जवळपास अर्धा कि.मी लांबीचा घाट आपले विशेष लक्ष वेधून घेतो. येथील इतिहास म्हणजे हा किल्लेसदृश वाडा श्रीमंत सुभेदार मल्हारराव होळकर( प्रथम ) यांनी आपल्या राज्यकाळात बांधला असे गावक-यांकडून सांगितले जाते.

श्रीमंत सुभेदार मल्हारराव होळकर( प्रथम ) व श्रीमंत गौतमाबाई होळकर यांच्या कन्या श्रीमंत उदाबाई होळकर यांचा विवाह बाबुराव मानाजी वाघमारे – पाटील यांच्याशी झाला होता. श्रीमंत सुभेदार मल्हारराव होळकर( प्रथम ) यांनी कन्या श्रीमंत उदाबाई हीस माहेरची चोळीबांगडी म्हणून हा वाडा व जमीन आई वडिलांनाई बक्षीस स्वरुपात मुलीला देऊन टाकली. त्यामुळे आज आपणास वास्तु दिसता त्या होळकर कालीन वास्तू शिलालेखाच्या माध्यमातून असल्याचे समजते.याच काळातील बांधलेले महादेव मंदिर, त्यामधील घुंगरमाळेने सजवलेला नंदी ,लक्ष्मी नारायण मंदिर ,काळ भैरनाथ मंदिर व भैरवाची जिर्ण झालेली मुर्ती, राममंदिर ,बिरोबा मंदिर कि ज्या मंदिरास नुकताच क दर्जा प्राप्त झाला आहे अशी विविध मंदिरे याच वाड्यात पहावयास मिळतात.

  श्रीमंत सुभेदार मल्हारराव होळकर( प्रथम ) यांचे नातू अवचितराव वाघमारे – पाटील( श्रीमंत उदाबाई आणि बाबुराव मानाजी वाघमारे – पाटील यांचे पुत्र ) यांनी पितृ उध्दरातीर्थ बांधलेली समाधी तर आखिवरेखीव शिल्पांत उभारलेली असून हि समाधी होळकर कालीन स्थापत्य शास्त्राचा उत्तम नमुनाच असल्याचे दर्शन घडते. या समाधी नक्षी कामामध्ये मध्ये मराठा व राजपूत कलाकृती दिसून येते व तसेच या समाधी गर्भगृहा मध्ये एक महादेव पिंड असून समाधीस्थलावर होळकर कालीन शिलालेख नजरेस पडतो. छत्रीनूमा समाधीवर असलेल्या शिलालेखाचा उल्लेख पुढील प्रमाणे सहज वाचता येतो.

     श्री गणेशाय नम : प्रतापि महाराज मळहारराजा जसि लक्षुमिगौतमा नाम तया उदरी रत्नकन्या विराजे उदाबाई हे नाम पृथ्वीत गाजे . सके १७११ सौम्य नाम संवत्सरे चौत्र शुद्ध ९ नवमी मंदवासरे ते दीवसी बाबूरावा वल्द ( वडील ) मानाजी पाटील वाघमारे मोकदम तक्षिम दिड मौजे खडकी तर्फे महाळुंगे तस्ये भार्या उदाईवा पुत्र अवचितराव पाटील वाघमारे याणी पित्रु उद्धारार्थ परलोकसाधनार्थ छत्रीचे काम केले असे .

    येथील प्रवेशद्वार वरील व बिरोबा मंदिरावरील होळकर कालीन दगडी नक्षीकाम आज हि पाहण्यासारखे आहे. येथील होळकरकालीन नदीघाट हा गावाची शोभा वाढवताना दिसतो, कि ज्याची रचना राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांनी घोड नदीवर केलेली असून या घाटाचे सौंदर्य आपणास पिंपळगावातील उत्तरेकडील नदिकाठावरून न्याहाळता येते. या परिसरात असलेले दगडी तोडतील कोरीव मोठे मोठे तीन नंदी खास आकर्षण ठरतात.नदीघाट वेशीतुन आपणास पायरी मार्गाने एका वेशीतुन नदी पात्रता उतरता येते. याच वेशीवर होळकर कालीन भव्य शिलालेख आढळतो. हा नदीघाट खूपच भव्य दिव्य व निसर्ग सौंदर्याने नटलेला आहे.

    येथील होळकर कालीन वास्तूमुळे या गावास पर्यटनाचा दर्जा प्राप्त झालेला असल्याने येथील नष्ट होत चाललेल्या वास्तुंना संवर्धित करणे खुप गरजेचे आहे. खडकी ग्रामस्थ बंधूंनी वेळीच योग्य पाऊले उचलली तर निश्चितच आंबेगाव तालुक्यातील उच्च दर्जाचे पर्यटनस्थळ म्हणुन खडकी गाव लवकरच उदयास येईल. बोटींगसाठी हा परीसर उत्तम असून खडकी आणि पिंपळगाव ग्रामस्थांनी उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. की जेणेकरून खुप मोठ्या प्रमाणात येथे रोजगार संधी उपलब्ध होई

जुन्नर तालुक्यात आढळला दुसरा ऐतिहासिक दगडी रांजण.

जुन्नर तालुक्यातील पुर्व पट्ट्यातील खामुंडी गाव परीसरात आढळला दुसरा दगडी रांजण परंतु काळाच्या ओघात रांजणाचा वरचा भाग झाला नामशेष. ज्या प्रकारे ऐतिहासिक नाणेघाटातील दगडी रांजणा समोर दक्षिणेस एका लेणीत गणपती शिल्प पहावयास मिळते अगदी तसेच या खामुंडी गाव परीसरातील दगडी रांजणा समोरच पश्चिमेस एक भंगलेले गणेश शिल्प आढळून येत आहे व गावकऱ्यांनी या शिल्पाला एक छोटंसं विटांचे बांधकाम करून त्यात संरक्षण देत जतन केलेले पहायला मिळते. 

 लागाचा घाट

हा दरवाजा नाही, हा बोगदा पण नाही, हा किल्ल्याचा कुठलाही भाग पण नाही.ऐतिहासिक वाड्यांचे बांधकाम पण नाही. जुन्नर तालुक्यात एकमेव पहावयास मिळणारा ऐतिहासिक ठेवा आहे. असंख्य व्यक्ती या ठिकाणावरून रोज प्रवास करतात तरीपण हा वास्तुविशेष प्रकाशझोतात येत नाही. 

इंग्रजांनी येथील घाटवाटेचा वापर कशासाठी बरं केला असेल? या आधी तीचा काही इतर गोष्टींशी संबंध असेल का? अनेक वर्षे उन वारा झेलून ती आजही किती सुस्थितीत आहे बरं. कधी व कुणी बांधली असेल बरं? जुन्नर तालुक्यात नाणेघाट, आणेघाट, म्हसवंडी घाट, बदगी बेलापूर घाट, माळशेज घाट, दा-याघाट, इंगळुन घाट, हिवरे मिन्हेर घाट व अन्य घाट पहावयास मिळतात परंतु या एकाच घाटात का बरं ही वास्तू बांधली असेल? असे अनेक प्रश्न निर्माण करतोय तो जुन्नर तालुक्यातील ओतुर व ब्राम्हणवाडा यांच्या मध्ये असलेला आंबेगव्हाणच्या गडवाडी जवळ असलेल्या लागाच्या घाटातील हा दक्षिणोत्तर बांधलेला हा ब्रिटीशकालीन पुल? खरंच तो ब्रिटीशकालीन असेल का? आपण कधी पाहीला आहे का? नसेल तर नक्कीच लागाच्या घाटातुन कधी प्रवास करत असाल तर गडवाडीच्या रस्त्याच्या इंग्रजी सी आकाराच्या वळणाखाली हा पुल आपणास पहावयास मिळेल व अभ्यासावयास मिळेल.

जुन्नर तालुक्यात ब्रिटिशकालीन बांधण्यात आलेले पुल नारायणगाव येथील मीना नदी व पिंपळवंडीच्या जवळ वाहणाऱ्या कुकडी नदीवर पहावयास मिळतात परंतु पैकी कुकडी नदीचा पुल पाडण्यात आल्याने संपुष्टात आला आहे. 

 

गोळेगाव व बल्लाळवाडी गाव हद्दिवरील दुर्लक्षित खांबटाके.

जुन्नर तालुक्यातील बल्लाळवाडी व गोळेगाव या दोन गावाला जोडणारी एक पुर्व पश्चिम डोंगरांग आहे. याच डोंगररांगेत पश्चिमेला बल्लाळवाडी लेणी (सुलेमान लेणी) समुह पहावयास मिळतो एक खिंड असून एक कच्ची वाट लेण्याद्रीकडुन जवळचा रस्ता म्हणून जाते. जेव्हा आपण या डोंगराच्या खिंडीत पोहोचतो तेथेच हे पाय-या असलेले पुर्व पश्चिम एक तीन खांब असलेले खांबटाके निदर्शनास पडते. आतील एक खांब तुटलेला असून हे टाके व पाय-या गाडलेल्या असल्याने त्याची खोली व विस्तार किती असेल हे निश्चित सांगणे कठीण आहे. या टाक्यातील माती काढून स्वच्छ केले तर उन्हाळ्यात वन्यजिवांच्या पाण्याचा प्रश्न पावसाळ्यात पाणी साचून नक्कीच सुटेल असे वाटते? आपणही एकदा या टाक्यास भेट द्या व जमलेच तर नक्कीच त्यास साफ करून संवर्धन करण्यासाठी योगदान द्या. यापासून ऐतिहासिक वारसा जतन होईल व वन्यप्राण्यांसाठी पाण्याची सोय पण होईल.

लेख/छायाचित्र रमेश खरमाळे, माजी सैनिक

८३९०००८३७०

माणिकडोह धरणात(जुन्नर) दडलेल्या ऐतिहासिक खजान्याचे रहस्य.

माणिकडोह आय टी आय च्या पश्चिमेला अगदीच 200 मीटर अंतरावर व मळगंगा मंदिराच्या पुर्वेला जेथे कुकडी माई नदी उत्तरोन्मुख होते तेथे एक मोठा डोह आहे. या डोहासंदर्भात एक एतिहासिक पण फारसे तथ्य नसलेली कथा सांगितली जाते, ती अशी.   
     श्री.छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पारतंत्र्यातुन मुक्तता करण्याचा विडाच उचलेला होता. मनुष्य बळ स्वबळाने निर्माण केल होत.परंतू यासाठी मुबलक प्रमाणात साधनसंपत्तीची गरज होती. या आधी आपल्याच बांधवाकडून शत्रुसैन्याने लुबाडलेली धनदौलत त्यांनी सुरतवर आक्रमण करून ती पुन्हा मिळविण्यासाठी छापे टाकून लुटले होते, परंतु तरीही स्वातंत्र्यासाठी ती धनदौलत पुरेशी नव्हती. पुन्हा एकदा सुरतवर छापा टाकण्यात आला परंतु यावेळी राजांनी पुण्याला राजगडावर पोहचण्याचा मार्ग बदललेला होता. कारण शत्रु सैन्याला याची भनक लागली होती. राजांनी तुरंत निर्णय घेऊन ठाणे, कल्याण,आजचा माळशेजघाट, मढ (पारगाव) निमगीरी मानिकडोह, जुन्नर मार्गाने घोडदौड सुरू केली. शत्रू सैनिकांना याबाबतची भनक पुन्हा लागली व महाराजांचा पाठलाग सुरू झाला. जवळपास असलेले लुटीतील माणिकरत्ने प्रवासाला अडथळा निर्माण करू लागले. राजांना काही पर्यायच सुचत नव्हता. हाती आलेल्या धनावर शत्रू पुन्हा कब्जा करतो की काय असे अनेक विचार त्यांच्या मनामध्ये डोकाऊ लागले. तो पर्यंत ही घोडदौड सह्याद्रीच्या झाकाळलेल्या किर्र जंगल मार्गाने माणिकडोह (जुन्नर) गावापर्यंत पोहचली होती. माणिकडोह गावाला वरदान लाभलेली कुकडी माई नदि या घोडदौड करणार्या व भारतभुमीचे पालनहार करणार्या राजाकडे कुतुहलाने पाहत होती. ती अबोल असल्याने राजाशी वार्तालाप करण्याची इच्छा असुनही काही बोलु शकत नव्हती. तीचे ते वाहत असतानाचे शांत रूप काहीतरी विचार करण्यासारखे राजांना भासले व घोडदळ करणारे सर्व सैन्य येथे थांबले. राजांनी येथे थांबण्याचा घेतलेला निर्णय सर्वांना आश्चर्य कारक वाटत होता. कारण पाठलाग करनारा शत्रू जवळ येऊ लागला होता.
    त्यावेळी शिवाजी महाराजांचे सैन्य या कुकडी नदीच्या डोहाजवळ पोहचले. क्षणाचा विलंब न करता लुटून आणले माणिकरत्ने राजांनी त्यात बुडविण्याचा आदेश दिला. ती सर्व माणिकरत्ने तेथे आपणास शत्रुपासून सुरक्षित राहुन पुन्हा उपलब्ध होतीलच ह्या दृढ निश्चयाने महाराजांनी पुण्याच्या दिशेने तेज घोडदौड सुरू केली. आणि ही संपत्ती एक महिन्यानंतर सुखरूप राजगडावर पोहचविण्याची जबाबदारी मोरोपंत पिंगळेवर सोपविण्यात आली होती. मोरोपंतांनी पण हे आव्हान स्वीकारून जबाबदारी पुर्ण केली होती.
      एवढा मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या या कुकडी माई डोहाला माणिकडोड नाव देण्यात आले. नविन बांधण्यात आलेल्या धरणालाही माणिकडोह धरण म्हणुन संबोधन्यात आले. या धरणाला शहाजी सागर म्हणुन ओळखले जाते.हे धरण बिबटय़ा निवारणकेंद्र माणिकडोह च्या अगदिच लागुन पश्चिमेला आहे. याच धरणातून पुर्वीचा सर्वात मोठा कल्याण , नाणेघाट ते पैठण पुरातन मार्ग होता. त्यामुळे या वाटेत अनेक ऐतिहासिक वास्तू बांधण्यात आल्या होत्या. त्याच पैकी आपणास छायाचित्रात असलेल्या निजामशाहीच्या कालखंडातील दोन मस्जिद दिसत आहे. एक मस्जिद सध्याच्या तेजूर गावच्या उत्तरेस धरणात आहे, तर तीन मस्जिद राजुर नंबर 1 या गावाच्या दक्षिणेस धरणात एकाच ठिकाणी पडझड झालेल्या अवस्थेत आहे.या मस्जिदी निजामकालीन असुन यामध्ये पारशी भाषेतील शिलालेख कोरलेले आहेत.गेली चाळीस वर्षे या मस्जिदींना व माणकेश्वर पडझड झालेल्या हेमाडपंती मंदिराला जलमय समाधी मिळाली होती. परंतु या वर्षी पावसाचे घटते प्रमाण असल्याने व पाण्याचा दुष्काळ निर्माण झाल्याने धरणाची पाणी पातळीने निचांक गाठल्याने गावकर्यांच्या जुन्या आठवणींना उजाळा मिळत असून पर्यटक या वास्तू पाहण्यासाठी आकर्षित होत आहेत. चाळीस वर्षापुरर्वी याच मस्जिदीच्या पाठीमागे लागुनच तेजूर आणि राजुर ही दोन गावे होती. धरण बांधण्यात आल्याने ही दोन गावे एक धरणाच्या उत्तरेला तर दक्षिणेला डिव्हाईड झाली व राजुर गावचे दोन भाग झाले. आज त्यांना ग्रामपंचायत जरी एक असली तरी तेजूर नं – 1, तेजूर नं – 2 अशी एक वेगळीच ओळख निर्माण झाली आहे.
आपणास या वास्तु पाहण्याचा आनंद घ्यायचा असेल तर नक्कीच या स्थळाला भेट द्यायला विसरू नका. कारण आज आपण पाहीले व नंतर कालावधीत सतत चांगला पाऊस झाला तर पुन्हा कधी या वास्तूंचे दर्शन घडेल हे सांगणे कठीणच आहे.

    

 

पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्याची दुर्लक्षित Prehistoric art

Prehistoric art ही जगभरात अनेक ठिकाणी अशी कातळात कोरलेली शिल्प पहायला मिळतात. जुन्नर तालुक्यातील राळेगण डोंगराच्या कातळावर कोरलेले prehistoric art पहायला मिळते की जी फार दुर्लक्षित आहेत. जुन्नर तालुक्यातील ऐतिहासिक वारसेत याबाबत राळेगण गावच्या या Prehistoric art ची नोंद होणे गरजेचे आहे.

छायाचित्र:- रमेश खरमाळे,माजी सैनिक

मो.नं. ८३९०००८३७०

जुन्नर परिसरातील बारवा :-

जुन्नर तालुक्यातील ४३ बारवा.

१)खरकाळी बारव(लोखंडे मळा) - निरगुडे

२) किल्ले जीवधन पायथा बारव - घाटघर

३) आमडेकर बारव १ - घाटघर

४) आमडेकर बारव २ - घाटघर

५) किल्ले हडसर पायथा बारव - हडसर

६) आमडेकर विहीर - पाडळी

७) बारा बावडी १ - जुन्नर शहरात

८) बारा बावडी २ - जुन्नर शहरात

९) कुंदलबावडी - जुन्नर शहरात

१०) श्री दत्त बारव - कुसूर

११)शंभावली बारव - कुसुर

१२)खंडोबा बारव - धामणखेल

१३)ब्रम्हनाथ बारव - पारूंडे

१४) श्रीराम बारव - गुंजाळवाडी

१५)सहकार नगर बारव - शिरोली बु!!

१६)गणेशनगर(गोसावी बाबा) बारव - येडगाव

१७)खानेवाडी बारव - येडगाव

१८)कुतळमळा बारव - हिवरे तर्फे नारायणगाव

१९)भोरवाडी बारव - भोरवाडी

२०)अतकरी मळा बारव - सुलतानपूर

२१)बेल्हे बारव (कच-यात गाडलेली) - बेल्हे

२२) टक्याची बारवा,बेल्हे

२३) साखर बारव, बेल्हे

२४)आणे बारव - आणे

२५) रेडा समाधी बारव (गाडलेली)- आळे

२६) महादेव बारव,आळे

२७)खामुंडी बारव - खामुंडी

२८)भवानी बारव - धोलवड

२९) गरूड बारव - ओझर

३०) गोळेगाव बारव

३१) तेजेवाडी गोसावी बाबा बारव

३२) पिंपरी पेंढार गावठाण बारवा

३३) वेठेकर मळा बारव, पिंपरी पेंढार

३४) चौकोनी बारव, डिंगोरे (लोहोटेमळा)

३५) हरीस्वामी बारव, नारायणगाव

३६) नारायणगाव बारव क्र.१

३७) सुर्यकुंड बारव - जुन्नर

३८) रेणुकामाता बारव, धोलवड

३९) तुकाई माता बारव, आर्वी

४०) श्री रामचंद्र बारव, पिंपळगाव तर्फे नारायणगाव.

४१) गुप्त विहीर - सोमतवाडी

४२) भागेश्वर बारव - वारुळवाडी

४३) बारव - अमरापुर, (आगार)

जुन्नर तालुक्यातील ५ पुष्करणी.

१) बेल्हे

२) किल्ले चावंड

३) धामणखेल खंडोबा डोंगर माथा

४) किल्ले निमगिरी पायथा

५) पंचलिंग मंदिर जुन्नर

२ भुमिगत पाणी पुरवठा टाक्या.

१)पंचलिंग मंदिर पाणी पुरवठा टाकी - जुन्नर

२)भुमीगत पाणीपुरवठा भुयार - सोमतवाडी

 गोसावी बाबा बारव - तेजेवाडी

जुन्नर तालुक्यातील तेजेवाडी येथील गोसावी बाबा बारव 

 

 

मांजरवाडी गावची ऐतिहासिक बारव.

जुन्नर तालुक्यातील मांजरवाडी गावची ऐतिहासिक बारव दोन दिवसांपूर्वी पहायचा योग आला. शाळेच्या पश्चिमेस बैलघाटाच्या लगत उत्तर किना-यावर ही बारव पहायला मिळते. बारवेचा ग्रामस्थांनी जिर्णोद्धार केला असुन तिचा ऐतिहासिक वारसा जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. शाळेसमोर एक मोठे वडाचे झाड असुन या वडाच्या झाडाखाली एक आखाडा निर्माण करण्यात आला असून त्या आखाड्याला लागुनच एक चुण्याच्या घाण्याचे मळणीचे दगडी गोल चाक ग्रामस्थांनी एक ऐतिहासिक वारसा म्हणून जतन करण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजे व शाळेतील मुलांना त्यांचे महत्त्व सांगण्यासाठी तेथेच जतन करायला हवे. 

 

 

 

पुष्करणी एक पवित्र जलस्थान.

पाण्यापेक्षा जास्त महत्त्व कशालाच नाही. हिंदी भाषेत सांगायचे झाले तर जल है तो कल है! ब्रम्हांडात पाण्याशिवाय जीवाची निर्मिती होऊच शकत नाही व जीवसृष्टी टीकुच शकत नाही. आपल्या पुर्वजांनी हे जलश्रोत वर्षोनी वर्ष टिकून राहण्यासाठी खुप अपार कष्ट घेतले. हे जलस्त्रोत निर्माण करण्यासाठी त्यांनी फक्त मनुष्याचा विचार न करता संपूर्ण जीवसृष्टीचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून हे जलसाठे पाय-यांच्या रूपात निर्माण केले ज्यामुळे कोणताही जीव पाण्यावाचुन तहानलेला राहु नये व प्रत्येकाला त्या जलस्त्रोतापर्यंत सहज पोहचता यावी अशी निर्मीती केली. अगदी विहीरी खोदताना त्यांनी पाय-यांच्या विहिरींची रचना केली. ज्यामुळे त्यात पडलेला प्राणी या पाय-यांनी चढून येईल व त्यांचा जीव वाचेल.

 

 

प्रत्येक जलस्त्रोत अतिशय आखिव रेखीव व आकर्षक निर्माण केले कारण या स्थानाचे पावित्र्य राखले गेले पाहिजे व त्यांचे अस्तित्व धोक्यात येऊ नये व पुढील काळात पण ते संवर्धीत रहावे हाच त्यांचा उद्देश होता.

छायाचित्रात दिसणारा जो जलसाठा आपण पाहत आहोत तो साठा म्हणजे पुष्करणी होय. जुन्नर तालुक्यातील धामणखेल डोंगराच्या देवगड माथ्यावर स्थित असुन दोन वर्षांपूर्वी धामणखेल गावच्या तरुणांच्या संवर्धनातुन ही पुष्करणी जगासमोर आली व तिचे सुंदर रूप जगाला न्याहळता आले. संपूर्ण गाडलेल्या या पुष्करणीला उकरुन पुन्हा जीवनदान देण्यात आले व आज हीच पुष्करणी अनेक पशुपक्षी यांची तहान भागवत आहे. असे जलस्त्रोत स्वच्छ व सुंदर राहण्यासाठी आपण निश्चिंत योगदान देत त्यांना जिवंत ठेवणे गरजेचे असुन येथील साफसफाई करून त्या जलसाठ्यांचे पावित्र्य नक्कीच जपले पाहिजे. कारण जल है तो कल है!

निजामशाही कारकीर्दीत बांधलेली महाराष्ट्रातील ‘पहिली बारव’..

ओझर जुन्नर येथील जुनी विहीर आणि त्यावरील शके १५०३ चां शिलालेख...

“शिलालेख वाचन”...

श्री गणेसा 

येनमा ।। 

श्री सके १५००३ वृंस  संवछरे

फाळगुण सुध पाडीवा तदी 

  नी नेउ हर देउ गरुडवीहीर

 बाधळि 

शके १५०३ वृषनाम संवत्सर फाल्गुन शुद्ध १ [ शुक्रवार ] .  इंग्रजी साल / तारीख : २३ फेब्रुवारी १५८२

कारकीर्द : पहिला मुर्तजा निजामशहा यांच्या कारकीर्दीत : 

नेउ हरदेउ गरूड .यांनी ओझर येथे एक बारव बांधली

सदरची बरव ही ओझर गणपती येथे मुख्य रस्त्यालगत मोठ्या कमानी शेजारी आहे बारव पूर्ण बुजली असून झाडाच्या मुळ्यानी पूर्ण विखुरली आहे या बारवे वर एक शिलालेख आहे आणि तो श्री चांदोरकर सर यांनी १९४० ला वाचला आहे अशी माहिती मिळाली बारव शोधणे अवघड झाले होते परत त्यात शिलालेख शोधणे फार अवघड झाले होते. जुन्नर) चे डॉक्टर अमोल पुंडे सर, म्हस्करे सर, सौरभ मंडलिक यांना घेवून आम्ही ती बारव बराच वेळ घालवून स्थानिक माहिती घेवून घाणी व झुडूपातून ती बारव व शिलालेख शोधला आणि तो परत वाचला...

या शिलालेख चे महत्व म्हणजे महाराष्ट्रतील पहिली बारव आहे की ज्यात सर्वात मध्ययुगीन बहामनी सत्तेतील पहिला मुर्तुजा निजाम कारकीर्द पहिला मराठी शिलालेख त्यात आहे...

शिलालेख.अर्थ : शालिवाहन शकाच्या १५०३ व्या वर्षी वृषनाम संवत्सरातील फाल्गुन शुद्ध १ या दिवशी ( शुक्रवारी ) नेउ हरदेउ याने गरुडविहीर बांधून पूर्ण केली..

 स्थान : विहिरीतील पूर्वाभिमुख भिंतीत 

 अक्षरपद्धती :उठावी 

 भाषा : मराठी ..

  प्रयोजन :विहीर बांधल्याची स्मृती जपणे.

――――――――――――

पोस्ट साभार : Anil Dudhane Sir 

अप्रतिम पुष्करणी व ऐतिहासिक बेल्हे. 

  बेल्हे गावाला मध्ययुगीन कालखंडापासून इतिहास आहे. श्री. छत्रपती संभाजी राजांनी सोळाव्या शतकात श्रीमंत सरकार नबाब मीर कासीम यांच्या जुन्नर तालुक्यातील बेल्हे येथील गढीवर स्वारी केली होती.
    श्रीमंत सरकार मीर कासीम यांनी बांधलेल्या गढीच्या दक्षिण- पूर्व दिशेला अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार असलेली व मध्ययुगात निजामशाहीकडे जाण्यासाठी अतिशय जवळची समजली जाणारी वेस डौलदारपणे उभी असल्याचे दिसत असले तरी वापराविना ती भग्नावस्थेत झाल्याचे दिसते.या वेसेची उभारणी महसुली कारभाराचे अधिकार क्षेत्र असलेल्या श्रीमंत सरकार नबाब मीर कासीम यांनी निजामशाहीशी जवळीक साधण्यासाठी केली होती. त्याच पद्धतीची एक वेस पश्‍चिम दिशेला आहे. पश्‍चिमेच्या वेसेतुन प्रवेश करून याच निजामशाहीकडील वेशीतून छत्रपती संभाजी राजे गढीवर स्वारी करून बाहेर पडले होते, असा उल्लेख जयपूर येथून प्रसिद्ध होणार्‍या औरंगजेबाच्या द-दरबार-इ-मुअल्ला (जयपूर) या वर्तमानपत्रात 29 डिसेंबर 1684 रोजीच्या अंकात होता. लेखिका कमल गोखले यांच्या ‘शिवपुत्र संभाजी’ या पुस्तकात मराठा-मुघल संघर्षात याबद्दलचा उल्लेख आढळून येतो.
     पुढे याच बेल्हे गावच्या गढीची जहागीरदारी जुन्नरच्या नवाब मिर कासिम यास मिळाली होती. पुढे या नवाबास एक कन्यारत्न झाले व तो पुत्र प्राप्ती पासुन वंचितच राहीला. त्याने आपल्या लाडक्या कन्येचा विवाह गुजरातमधील सुरत गावच्या नवाब आलम खानशी लावून दिला. बेल्हे गावचा नवाब पुढे कालवश झाला व या गढीची जहागिरी सुरतच्या नवाबाकडे गेली.
    पुणे व अहमदनगर जिल्ह्याच्या सीमेवर बेल्हे गाव वसलेले आहे. साधारण पणे १९३० च्या दशकात बेल्हे ग्रामपंचायत व बाजाराची सुरुवात झाली. सुरुवातीला बाजार हा जुन्या आळकुटी रस्त्यावरील टका वस्ती या भागात भरत होता. त्या वेळेचे त्याचे स्वरूप म्हणजे भाजी पाला किराणा सामान, कडधान्य, बाजरी, ज्वारी, गहू, असा सर्व गावरान सकस व रासायनिक खतापासून मुक्त अशा प्रकारची धान्ये मुबलक प्रमाणात मिळत असत. त्या वेळी बाजारात खरेदी विक्री करत असताना वस्तू विनिमय जास्त चालत असे. त्या वेळचे चलन म्हणजे भोकपड्या पैसा, घोडा छाप पैसा तांब्याचे चलन, कथलाचे दोन पैसे, एक आणा, पितळी दोन आणे, चांदीचे चार आणे, आठ आणे, राणी किंवा राजा छाप चांदीचा रुपया अशा प्रकारचे चलन वापरात असे. त्या वेळी बाजारात येणाऱ्या व्यापारी व ग्राहकांची संख्या हि शंभर ते दीडशे च्या घरात असायची. सोळा आण्याच्या रुपया मानला जात असे त्या सोळा आण्याला मणभर म्हणजे चाळीस किलो धान्य मिळत असे. सोळा आण्याला चाळीस अंडी व दीड ते दोन रुपयाला गावरान कोंबडी मिळायची. दोन पैश्यांची केळी संपूर्ण घराला पुरत असत.बाजारात होणारी ये-जा हि पायीच असे. माल वाहतुकीसाठी बैलगाडी व घोडागाडी वापरली जात असे. बाजारात येणाऱ्या लोकांसाठी पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था पाणकोळी समाजाकडून पखाली मार्फत केली जायची. त्या नंतर बाजारातील वर्दळ वाढू लागल्याने व टका येथील जागा कमी पडू लागल्याने १९४० नंतर बाजार हा बेल्हे गावात त्या वेळेचे नबाब ह्यांच्या गढी जवळ व मारुती मंदिराच्या आसपास भरू लागला. परंतु येथेही जागा कमी पडू लागल्याने १९४५ नंतर बेल्हे बाजारचे स्थलांतर आजच्या ठिकाणी म्हणजे गावातून जाणाऱ्या कल्याण – अहमदनगर महामार्गावर लागत असणाऱ्या मोकळ्या ६-७ एकर क्षेत्रावर भरपूर झाडे असणऱ्या ठिकाणी झाले. त्या वेळी बाजारावर ग्रामपंचायत नियंत्रण असायचे. त्या मधून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून गावात विकास कामांना चालना मिळायची. त्यावेळेपासून सर्व शेतकरी व व्यापारी यांची जागा ठरलेली असायची. त्यात कापड दुकानदार, जुन्या कपड्याचा बाजार, अंडी व कोंबडी बाजार,सुकी मासळी बाजार, मसाले, किराणा समान, धान्याचा भुसार बाजार, चप्पलांचा व चामड्यांचा वस्तू ह्या एका बाजूला असायच्या व भाजीपाला आणि फळ फळावळ इतर गरजेच्या वस्तू ह्या एका बाजूला असायच्या आजही परंपरे नुसार तसेच दृश्य दिसते.
    ह्या बाजाराचे वैशिष्ठ्य म्हणजे बैल बाजार हा बाजार एका बाजूला ४-५ एकरात भरत असयचा. ह्या बाजारात जवळपासच्या गावातील बैल व इतर जनावरे विक्री साठी यायची. तसेच प्रामुख्याने पंढरपुरी (खिलारी), गावठी, भडोशी या जातीचे बैल पंढरपूर, सातारा सांगली, इस्लामपूर, मंगळवेढे, कर्नाटकातील बेळगाव व ईंडी या ठिकाणाहून जातिवंत बैल विक्रीसाठी येत असत. या बैलांसाठीचे खरेदीदार हे परजिल्ह्यातून म्हणजे लासलगाव नाशिक, लोणी प्रवरा, जामखेड, टोकावडे, म्हसे, मुरबाड, सरळगाव, यासह इतरही ठिकाणाहून येत असत. पूर्वी आजच्या सारखी वाहतुकीची सोय नसल्याकारणाने जनावरांची वाहतूक हि पायीच केली जायची. १९४० च्या दरम्यान हा बाजार शनिवार पासूनच सुरु होऊन तो मंगळवार दुपारपर्यंत चालू असायचा. येणाऱ्या व्यापाऱ्यांची व शेतकऱ्यांची जेवनाची व्यवस्था अतिशय अल्पदरात सोनाबाई शिंदे, सावित्राबाई बनकर, महादू संभेराव, बबनराव जगताप, रंगनाथ पोपळघट, कासाबाई बांगर यांच्या जेवणाच्या खानावळी होत्या. त्यात प्रामुख्याने मटकी उसळ,
     पुरी, असा जेवणाचा बेत असायचा. हे जेवण फक्त काही आण्यात, व चहा दोन पैश्यात मिळत असे. जनावरांच्या पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था भोवतालच्या तीन विहिरीमधून करण्यात यायची. विहिरीतून पाणी बदलीने ओढून व हंड्याने डोक्यावर घेऊन एक पैशाला तांब्या व एक आण्याला एक हंडा विक्री होत असे. तसेच जनावरांच्या पिण्यासाठी व्यापाऱ्यांना दोन पैशांना हंडा या प्रमाणे विक्री होत असे. तरी देखील एक महिला दिवसभरात साधारणपणे दहा ते बारा रुपयांची कमाई पाणी विक्री करून करत असे.
      प्रामुख्याने येथील असलेल्या पुरातन पुष्करणीचा पाण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असे. आजही ही पुष्करणी अंतिम घटका जरी मोजत असली तरी तीची सुंदरता कायम आहे. जुन्नर तालुक्यातील सर्वात सुंदर पुष्करणी म्हणुन मी तर या ऐतिहासिक वास्तूचा निश्चितच उल्लेख करेल. जवळपास 50×40 फुट लांब रूंदी असलेली ही पुष्करणी पहाताच क्षणी लक्ष वेधून घेते. पुर्व व पश्चिम अशा दोन्ही बाजूला मध्यभागी पुष्करणीत उतरण्याचे मार्ग असून या पुष्करणीच्या दक्षिण आणि उत्तरेस 3×2 उंची व रूंदिचे 5 -5 मोठे दगडी शिल्पमुर्ती ठेवण्यासाठी कोनाडे आहे तर पुर्व व पश्चिमेस 2 – 2 कोनाडे आहेत. पुष्करणीच्या एकही कोणाड्यात कोणत्याही प्रकारची मुर्ती दिसून येत नाही. त्या मुर्ती त्यानंतरच्या कालखंडात जाणिवपुर्वक नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला गेला असावा? असे वाटते. सुंदर अशा मोठ मोठ्या तोडीत पुष्करणीचे सुंदर असे बांधकाम करण्यात आले आहे.

  सध्या पुष्करणीचा वापर स्थानिक ग्रामस्थ पोहण्यासाठी करत आहे. ही पुष्करणीचे बांधकाम वेगळ्याच शैलीत असल्याचे दिसून येत असल्याने तीचे संवर्धन करणे खुप गरजेचे आहे. आजपर्यंत मी ज्या पुष्करणी पाहील्या त्यापैकी सर्वात मोठी व सुंदर असलेली ही पुष्करणी होय. बाँम्बे गॅझिटियर मध्ये ज्या बेल्हे गावातील पुष्करणीचा उल्लेख आढळतो ती हीच पुष्करणी होय. सध्या स्थानिक या पुष्करणीला टक्याची बारव म्हणुन संबोधतात.

इतिहास_ओतूर_गावचा

       पुणे जिल्ह्याच्या उत्तरेस जुन्नर तालुक्यात कल्याण नगर राज्य महामार्ग क्र.222 वर पुण्यापासून 100 कि.मी अंतरावर वसलेले ओतूर हे एक ऐतिहासिक गाव. महाराष्ट्र राज्यातच नव्हे तर भारतभर प्रसिद्ध झाले,ते येथील कपर्दिकेश्वर आणि बाबाजी चैतन्य महाराजांच्या समाधी स्थळामुळे.
    इ.स १३४७ मध्ये महाराष्ट्रात बहमनी राज्याची स्थापना झाली.त्यावेळी ओतूर गावाचा व जुन्नर परिसराचा समावेश बहमनी राज्यात होता.बहमनी राज्याच्या विघटनानंतर निर्माण झालेल्या पाच सत्तां पैकी ओतूर परिसरावर निजामशाहीची सत्ता होती. १० नोव्हेम्बर १५६६ रोजीच्या एका फार्सी पत्रामध्ये ओतूर गावचा उल्लेख वोतूर असा आढळतो.
              अशा या ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या गावाच्या उत्तरेस एक कि.मी. अंतरावर झाडाझुडपातून ,डोंगरदऱ्यातून खळाळत येणाऱ्या दाक्षिण वाहिनी चंद्रकोर ष पवित्र मांडवी नदीच्या तीरावर अतिशय निसर्गरम्य परिसरात श्री क्षेत्र कपर्दीकेश्वराचे मनमोहक व भव्य मंदिर वसलेले आहे. या मंदिराचे देखणे रूप पाहताक्षणीच. भक्तांचा थकवा दूर होतो. बाबाजी उर्फ केशव चैतन्य महाराज संजीवनी समाधी मंदिर व संत तुकाराम महाराज मंदिर या त्रिस्थळी पवित्र स्थानामुळे पावन झालेले हे ठिकाण हवेहवेसे वाटनारे आहे. वारकरी सांप्रदायाचा “रामकृष्णहरि” हा मंत्रघोष याच ठिकाणी प्रथम दिला गेला, म्हणून या स्थानाला धर्मिकदृष्टया अनन्यसाधारण महत्व प्राप्त झालेले आहे.
उत्तमापूर हे गावचे प्राचीन नाव. या नावातच ओतूर गावाची प्राचीनता लक्षात येते.उत्तमापूर चा अपभ्रंश होत ओतूर हे नाव पुढे पुढे रूढ़ झाले. फार पूर्वीपासून मांडवी नदी किनारी वसलेले समृद्ध प्राचीन नगर आणि “स्वयंभू शिवलिंगाच्या” कपर्दीकेश्वर मंदिराच्या जागृत अशा ठिकाणाचा उल्लेख पुराणकालापासून होत आलेला आहे; परंतु हे स्थान खऱ्या अर्थाने प्रकाशात आले ते शिवलिंगावरील “कलात्मक” कोरड्या तांडळाच्या पिंडीमुळे आणि संत शिरोमणी तुकाराम महाराज यांना त्यांचे गुरु बाबाजी उर्फ केशव चैतन्य महाराज यानी स्वप्नात येऊन अनुग्रह देऊन उपदेश केल्यामुळे.संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी सुद्धा तपश्चर्येसाठी उत्तम असे ठिकाण म्हणून उल्लेख केलेला आहे. संतांची तपोभूमी म्हणून या ठिकाणाला खूप महत्व असूनही पंढरपूर ,आळंदी ,देहू यांच्या तुलनेत ओतूर हे तीर्थक्षेत्राचे स्थान मात्र महाराष्ट्राच्या वारकरी संप्रदायाच्या दृष्टीने उपेक्षितच राहिलेले आहे.
    कपर्दीकेश्वर या नावाविषयी एक अख्यायिका आहे. राघव चैतन्य स्वामींचा कार्यकाल १५ व्या शतकातील आहे. त्यांनी मांडवी नदीकिनारी घनदाट अरण्यात महर्षी व्यासांचे दर्शन व्हावे म्हणून कठोर साधनेद्वारे बारा वर्षे अनुष्ठान केले. येथील मांडवी नदीच्या तीरावर वाळूचे शिवलिंग तयार करीत असताना त्यांना एक कवडी मिळाली. (संस्कृतमध्ये कवडीला कप्रदिक असे म्हणतात). आपल्या तपश्चर्यचे फळ म्हणजे कवडी मिळाल्यामुळे महाराज अतिशय दुःखी झाले. त्यांनी ती कवडी फोडली. त्यात एक अतिशय "तेजस्वी", "सुंदर" "स्वयंभु शिवलिंग" मिळाले. महाराजांच्या प्रेरणेने या लिंगाचे कपर्दीकेश्वर हे नामकरण करुन या ठिकाणी लोकांनी मंदिर बांधले. तसेच नवव्या शतकातील शिलाघर राजवंशातील नववा झंझ या राजाने प्राचीन शिवलिंगावर सुंदर मंदिर उभारले होते. १२व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी सुध्दा या तपोभूमीचा उल्लेख केला आहे. यादव राजवटीच्या अस्तानंतर अनेक लहानमोठ्या टोळ्यांनी स्वतंत्र राज्य निर्माण केले. यात इराणच्या मुस्लीम टोळ्यांनी या भागात धुमाकूळ घालून खुप संपत्ती लुटण्याबरोबर या ठिकाणची मंदिरे देखील जमीनदोस्त केली. त्या काळात याच मांडवी तीरावर घनदाट जंगलात या प्राचीन व जागृत शिवलिंगाची स्थापना महर्षी व्यासांनी राघव चैतन्य महाराजांच्या हस्ते करून मंदिर उभारणी केली.
            मांडवी नदी ऋषिवर्य मांडव्य ॠषींच्या आश्रमापासून उगम पावून आपल्या दोन्ही किनाऱ्यांच्या पारिसरला विलोभनीयरीत्या सुशोभीत करीन या तीर्थक्षेत्राजवळ येऊन दाक्षिणवाहिनी चंद्राकार घेऊन संथपणे आजही वाहत आहे. याच पवित्र ठिकाणी बाबाजी ऊर्फ केशव चैतन्य महाराजांनी गुरुवार वैशाख शु. द्वादशी इ.स.१५७१ रोजी वयाच्या ४७व्या वर्षी ओतुर येथे संजीवन समाधी घेतली. ठिकाणी संत चैतन्य महाराजांनी तुकाराम महाराजांना स्वप्नात गुरूपदेश करून अनुग्रह देत ‘रामकृष्णहरी’ हा मंत्र दिला. या मंत्राचा जप आज जगभर होताना आढळतो. चैतन्यांच्या संजीवन समाधीवर वाढलेले वारुळ हे नैसर्गिक असून, दगड किंवा विटांचा यात समावेश नसूनसुद्धा शेकडो वर्षे होऊनही या समाधीची एक कण माती सुद्धा वेगळी झाली नाही.श्रावण महिन्यात चारही सोमवारी या ठिकाणी मोठी यात्रा भरते. १९५३ साली गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन कपर्दीकेश्वर देवस्थान ट्रस्टची स्थापना केली आणि १९५८ साली मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला. तसेच चैतन्यस्वामी समाधी स्थानावर मंदिर बंधण्यात आले. संपूर्ण महाराष्ट्रात तुकाराम महाराजांचे भव्य असे मंदिर देहु व ओतुर या दोनच ठिकाणी आहेत. नगर - कल्याण रस्त्यावरून गावात प्रवेश करताना "श्री कपर्दीकेश्वर देवस्थान श्री क्षेत्र ओतूर" अशी भव्य प्रवेशद्वार उभारावयाचे आहे यासंबंधी ज्यांना भगवंताची सेवा करायची आहे अथवा आपल्या प्रियजनांच्या स्मरणार्थ योगदान द्यावे.

 

ओतुर मधील भुईकोट किल्यातील एक वास्तुचे नव रहस्य..

ओतुर शहराच्या पश्चिमेस वैकुंठधाम वेशीतुन आपण मांडवी नदिचा पुल ओलांडून प्रवेश करतो. याच वैकुंठधाम प्रवेशद्वाराच्या दक्षिणेला साधारण १०० मीटर अंतरावर असलेल्या झुडपात लुप्त झालेली व दफन होत चाललेली ही वास्तू निदर्शनास पडते. या वास्तुत प्रवेश करण्यासाठी दोन बाय दोनची एक खिडकी असून यात प्रवेश करता येतो. ही वास्तू चुन्याच्या बांधकामात चार खांबावर तरलेली असून छताकडील भागात एका वर्तुळात १२ त्रिकोण रचना पहावयास मिळते. छताची उंची साधारण १२ फुट असून वास्तुची लांबी व रूंदी १२ फुट दिसून येते. चार खांब व छतास संपूर्ण चुन्याचा गिलावा केलेला असून ती अदिलशाहीतील असल्याचे जानवते.पुर्वेस दोन,पश्चिमेस तीन तर दक्षिणेस दोन कोणाडे बाजुच्या भितीत पहावयास मिळतात परंतु या भिंती साध्या स्वरूपात बांधण्यात आल्या आहेत. या वास्तुत पुर्वेकडून बसुन प्रवेश करावा लागतो. अतिशय सुंदर अवस्थेत ही वास्तू आजपण पहावयास मिळते. ही वास्तू संवर्धीत होणे गरजेचे आहे ताकी ओतुरचा खरा ऐतिहासिक वारसा जगासमोर येईल व याच बरोबर ओतूर परीसरास पर्यटनाच्या संधी निर्माण होतील व स्थानिक रोजगार वाढण्यास मदत होईल. यासाठी ग्रामस्थांनी पुढाकार घेणे गरजेचे आहे.

एक दुर्लक्षित दुधा-या डोंगर लेणी समूह (शिरोली)

जुन्नर तालुक्यातील शिरोली गावच्या दक्षिणेस व कुरण गावाच्या पश्चिमेला पुर्व पश्चिम विस्तार असलेला एक दुधा-या नावाचा डोंगर आपणास पहावयास मिळतो. या डोंगर माथ्यावर एक दावलमालीक बाबांचे सुंदर मंदिर असुन शिरोली, कुरण, खानापूर, आगार गावचे ग्रामस्थ या माथ्यावर दर्शनासाठी गर्दी करत असतात. या मंदिराच्या पश्चिमेला पायथ्याशी एक शिंदेवाडी असून याच डोंगरावर पश्र्चिमेस या अतिशय दुर्लक्षित लेणी पहावयास मिळतात.

 

 

 

 या लेणी अतिशय दुर्लक्षित असुन अद्याप ठरावीक काही स्थानिक ग्रामस्थ सोडले तर या लेण्यांना भेट कुणीही भेट दिली नसावी. या ठिकाणी एक जवळपास १० X १० ची कोरलेली लेणी असुन एक लेणी अर्धवट स्थितीत कोरलेली पहावयास मिळते. पायवाट नसल्याने येथे शक्यतो कुणी भेट देत नाहीत.

भिमाशंकर गट बौद्ध लेणी समूह (खानापूर, जुन्नर)

भिमाशंकर गट बौद्ध लेणी समूह देवगड डोंगर. या जुन्नर तालुक्यातील लेण्या आपण पाहील्यात का? अतिशय सुंदर आणि आकर्षक लेणी समूह असुन जुन्नर शहराच्या दक्षिणेस आपणास धामणखेल डोंगर रांग निदर्शनास पडते त्याच डोंगरात उत्तरेकडून जुन्नर हुन नारायणगावला जाताना किंवा नारायणगावहुन जुन्नरला येताना दक्षिणेस आपणास रस्त्यावरून या लेणी निदर्शनास पडतात. हा लेणी समूह खानापूर गाव हद्दीतील वनक्षेत्रात येतो.

भीमाशंकर लेणी-समूह : या समूहात महत्त्वाच्या १७ लेणी असून इतर आठ अपूर्ण लेणी आहेत. त्यातील लेणे क्र. २ हे चैत्यगृह असून बाकी सामान्य खोल्या आहेत. या समूहात १३ पोढीही आहेत. लेणे क्र. १ च्या दर्शनी भागात, मध्यभागी दोन स्तंभ व बाजूंस अर्धस्तंभ आहेत. याच्या मागे ओसरी असून मागील भिंतीत तीन खोल्या आहेत.

लेणे क्र. २. या चैत्यगृहाच्या दर्शनी भागाची उंची १२.२० मी., रुंदी ६.१० मी. असून, हे दोन भागांत विभागले आहे. लेण्याच्या ओसरीत पायऱ्या चढून गेल्यानंतर दोन्ही बाजूंस दोन स्तंभ व अर्धस्तंभ आहेत. स्तंभांस खाली कलश नसून ते दगडी बाकावर आधारित आहेत. बाकांस आतील बाजूने पाठ टेकण्यास कक्षासने व बाहेरील बाजूस वेदिकापट्टी कोरल्या आहेत.

चैत्याच्या वरील भागात अर्धगोलाकार असलेला अपूर्ण चैत्यगवाक्ष असून त्यास बाहेरील बाजूने पिंपळाच्या पानासारखा आकार दिलेला नाही. तसेच हा भाग नेहमीप्रमाणे आरपारही खोदला गेला नाही, त्यामुळे या संपूर्ण भागास ‘आभासी चैत्यगवाक्ष’ संबोधले जाते. याच्यापुढे लहानसा सज्जा आहे.

चैत्यगृहाच्या आतील मंडप काटकोनात असून त्यास सपाट छत आहे. या छतावर व ओसरीतील छतावर मातीच्या गिलाव्यांचे अवशेष दिसतात. मागील भिंतीत उभ्या काटकोनात मागील भिंतीपासून वेगळा असलेला दगड आहे. त्यात स्तूप कोरावयाचा असावा; परंतु यावर कालांतराने एक बसलेली ओबडधोबड स्त्री-मूर्ती कोरली गेली. या स्तूपाच्या बाजूस दोन लहान टाकी दिसतात. त्यांच्या मागील भिंतीत असलेल्या भेगांतून पाणी झिरपते व या टाक्यांत साठले जाते. बहुधा पाणी झिरपत असल्याने हे चैत्यगृह अपूर्ण राहिले असावे.

चैत्याच्या प्रांगणात उजव्या भिंतीवर व लेणे क्र. ३ च्या दरवाजावर एक शिलालेख असून त्यात लेण्यासाठी दान दिल्याचा उल्लेख आहे. वरील चैत्यानंतरची बरीच लेणी साधी असून ती डोंगराच्या चढ-उतारावर जिथे जागा सोयीची वाटली अशा ठिकाणी खोदली आहेत. यांतील एका पोढीस लेणे क्र. ५ दिला असून त्यावर पोढी दान दिल्याचा उल्लेख असणारा लेख आहे. पोढीपासून थोड्या अंतरावरील लेणे क्र. ७ हे अत्यंत सामान्य असले तरी त्याच्या डाव्या भिंतीवर कोरलेला लेख ऐतिहासिक दृष्टीकोनातून महत्त्वाचा आहे. त्यात महाक्षत्रप ‘नहपान’ याचा मंत्री ‘अयम’, जो वत्स गोत्रातील होता, त्याने या मंडप (मटप) व पोढीस, वर्ष ४६ (इ. स. ७८) मध्ये पुण्यकर्मार्थ दान दिल्याचा उल्लेख आहे. संपूर्ण जुन्नरच्या लेण्यांत तत्कालीन राजवंशाचे नाव दर्शविणारा हा एकमेव शिलालेख आहे. क्र. ८ पासून १७ पर्यंतची लेणी ही सामान्य खोल्या आहेत. त्यांत कलाकुसरींचा अभाव आहे.

 जुन्नर तालुक्यातील गाडलेल्या ४ लेणी समुहांचा शोध :-

जुन्नर तालुक्यातील पाडळी येथील डोंगररांगांत  नवीन ४ लेणी समुहांचा शोध लागल्याची माहिती माजी सैनिक व वनरक्षक रमेश खरमाळे यांनी दिली.असून हे चारही लेणी समूह संपुर्ण मातीत गाडलेले असल्यामुळे त्या गाडलेल्या ढिगा-यांखाली किती लेणी असतील याचा अंदाज बांधता येणे मात्र अवघडच आहे. तसा फक्त अनुमान जर लावलाच तर कमीत कमीत १० ते १५ लेणी तरी उत्खननानंतर जगासमोर येतील असा अंदाज येतो. काही ठिकाणी दोन, काही ठिकाणी एक तर काही ठिकाणी अगदी पाचच्या आसपास लेणी समुहांचा तेथील कातळकोरीव कडे पाहून अंदाज येतो. पैकी एक लेणी समुहात शिवलिंग कोरलेले असून ते केंव्हापासून असावे याचा अंदाज बांधता येत नाही. कातळ कोरीव कलेतून हा संपूर्ण बौध्दकालिन वारसा असावा असे वाटते. २०१५ साली या शिवलिंग असलेल्या लेणीस खरमाळे  यांनी प्रथमभेट दिली होती. यानंतर याच डोंगर रांगेवर जसजसा वेळ मिळत गेला तसं तसा तेथील शोध घेत गेले. आजुन पण खूप काही येथे दडलेले उजेडात येऊ शकते व जुन्नर तालुक्यातील ऐतिहासिक वारसेत व जागतीक लेणी समुहांच्या संख्येत भर पडू शकते असे ही त्यांनी सांगितले

  हे ४ लेणी समुह जर उत्खनन करून संवर्धीत केले गेले तर येणाऱ्या काळात  पाडळी गावच्या ऐतिहासिक वारसेत खुप मोठी भर तर पडेलच परंतु जुन्नर तालुक्याच्या नावलौकिकास पण चार चांद निश्चितच लागतील.

अपरिचीत भागडेश्वर लेणी :-

(वळती ता. आंबेगाव जि. पुणे)
 खोडद जवळ भागड्या डोंगर रांग आहे. ही डोंगररांग म्हणजे आंबेगाव तालुक्यातील पुर्वेकडील रांग होय. उत्तरेकडून औरंगपूर, भागडी, आणि वळती अशी दक्षिणेकडे जवळपास तीन ते चार कि.मी पर्यंत पसरलेली रांग आहे. जंगलव्याप्त सपाट भुभागामध्ये येथील वनराई असल्याने, अनेक विविध पक्षी, प्राणी व वनस्पतींचा वारसा या परिसरास लाभलेला आहे. पुर्व पट्यातील एकमेव भटक्या पर्यटकांची जणू ही पंढरीच. येथे फिरताना मोकळा श्वास घेता येतो. ट्रेकसाठी तर सर्वोत्तम पुर्व मार्ग म्हणता येईल. आणि तो पण डोंगराच्या क्षितीजावरून. दोन्ही बाजूचे नयनदृष्य एकाच वेळी सहज टिपता येते एवढे निकट असलेला हा पायवाट मार्ग आहे. दुरवरून कानी येणाऱ्या विविध पक्षी व प्राण्याचे आवाज मनमोहीत करतात.

  अशा या नयनरम्य परिसरातील डोंगरकपारीत वसलेली एक लेणी आहे. या लेणीत 12 किंवा 13 व्या शतकातील दोन दगडी शिल्प व एक मोठी दगडी गणेशमूर्ती आहे कि जी मुर्ती हरिचंद्रगडावरील दक्षिण लेणितील गणेशमूर्ती प्रमाणे वाटते. इथले कारभारी भोर बाबा सांगतात, की या लेणीच्या तोंडावर कोरीव दगडी बांधकाम होते. त्यांचे रुपांतर नविन सिमेंट मंदिर बांधकामात झाले. या लेणी मधील दगडी शिल्पे येडगाव धरणात बुडविण्यात आली. अनेक कोरीव शिल्पे बांधकामातील चौथर्‍यात गाडली गेल्याने तेथेच  त्यांचा अस्त झाला. जुन ते सोने हे का म्हटले जाते हे कधी आम्ही समजून घेतले नाही. या मंदिरात पुर्वी दगडी संदूक होती व ती चोरीस गेल्याचे बाबा सांगतात. मंदिराच्या पुर्वेस असलेल्या मैदानातील दगडांबाबत त्यांना विचारले तेव्हा ते बोलले की हे दोन संदूकीचे दगडी आहेत.

    मंदिराचे पौराणिकत्व नवीन बांधण्यात आलेल्या मंदिराने हिरावून घेतले असून जुन्या शिल्प मुर्तींची जागा जयपुरवरून आणलेल्या मुर्तीने घेतली आहे. जेव्हा जुन्या मुर्तींबाबत गावात चर्चाने जोर धरला तेव्हा पुन्हा धरणात बुडविलेल्या मुर्ती पुन्हा आणल्या गेल्या परंतु त्यांचे प्रथमस्थान प्राप्त झाले नाही व त्या शोरूम मधील देखावा म्हणुन गणेश शिल्पाला टेकून ठेवण्यात आल्या. खरे तर ही ग्रामस्थांची चूक म्हणता येणार नाही. कारण शिक्षण क्षेत्राचा विस्तार शहरीभागात झपाटय़ाने झाला व तेथील मनुष्यास इतिहास व त्याचे महत्त्व समजू लागले. परंतु खरे पाहता जास्त इतिहास घडला गेला तो अतिदुर्गम भागात. सह्याद्रीच्या कुशीत. जोपर्यंत येथे शिक्षणाचे महत्व समजले जाऊ लागले तो पर्यंत खूप उशीरा झाला होता व येथील ऐतिहासिक वास्तू नष्ट होताना दिसतात. आजही या दगडधोंड्यांना खरच एवढे महत्त्व आहे हे येथील जनतेला ठाऊक नाही. हेच पौराणिक दगड धोंडे गावचा इतिहास लिहीण्यास मदत करणार आहेत हे सांगणारे कुणीच दिसत नाही. त्यामुळे आज पण या पौराणिक वास्तुंचे वास्तव्य खुप मोठ्या संकटात सापडलेले दिसत आहे. पौराणिक मंदिरे तोडली जात आहे व तेथील दगडी शिल्पे नविन मंदारांच्या पायाभरणीतच गाडली जात आहे. हाच प्रकार येथे घडला. खरे पाहता वळती ग्रामस्थांनी येथील सर्व दगडी शिल्पांना एकत्र करून गावाला लाभलेल्या पौराणिकतेसाठी नवजीवन द्यायला हवे.

     लेणी गाभार्‍यातील जलकुंड व जलकुंडातील अतिस्वच्छ पाणी आश्चर्य चकित करते. ग्रामस्थ या जलकुंडातील पाण्याचा वापर कुंडातील पाणी व चिंच पाला सेवन केल्यास सर्दि खोकला , ताप यासारखे आजार नाहीसा करत आहे. लेणीच्या बाहेर च्या टाकीला सिमेंटचा लेप करून व विटेचे बांधकाम करून बंदिस्त केले आहे.

लेणीच्या पुर्वेस शंभर फुट अंतरावर एक नांदरूक नावाचा वृक्ष आहे या वृक्षाला लाकडे बांधून झोपडी बांधून ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे परंतु ती पडलेल्या स्वरूपात असून तीच्या खाली दोन पाण्याच्या टाक्या गाडल्याचे निदर्शनास येत आहे. त्या टाक्यांचे संवर्धन केल्यास बराचसा इतिहास कळण्यास मदत निश्चितच होईल.

मंदिरा पासून पश्चिमेस डोंगरावर एक पाऊल वाट जाते. या वाटेचा वापर करत डोंगर रिजवर पोहचता येते. ही पायवाट येथील पर्यटकांना ट्रेकसाठी खुपच छान आहे. सहज आठ ते दहा कि.मी अंतरावरील ट्रेक येथे आयोजित केला जाऊ शकतो.

 आतील एक शिल्प खरे तर अवलोकितेश्वर आहे सोबत तारा व भृकुटी आहे …पण ह्याना आज आपण भगवान विष्णू म्हणतो … तर दुसरे शिल्प धनुष्यबाण धारकाचे आहे व ही दोन्ही शिल्पे 12 व 13 व्या शतकातील असल्याचे श्री. महेंद्र शेगावकर सांगतात.

जेवढी दगडी शिल्पे मंदिर परीसरात शेवटची घटका मोजत असलेली दिसत आहेत त्यांची जपवणूक करून गावचा इतिहास जपण्यासाठी आपण त्यांना एकत्र करून त्यांचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे. की जेणेकरून येणाऱ्या पिढीला ती अभ्यासावयास मिळतील.
  येथील इतिहास भार्गवराम व त्यांच्या सहाव्या अवतारा बाबत लिहिला गेला आहे व त्यामुळे येथील डोंगराला भागड्या डोंगर म्हणुन संबोधतात. कदाचित भार्गव शब्दाला इंग्लिश मध्ये लिहीताना र च्या ठिकाणी ड चा उच्चार होत असल्याने भागड्या म्हणुन  संबोधले गेले असावे किंवा शब्द उच्चारताना येथील त्यावेळच्या अशिक्षित ग्रामस्थांनी असा उल्लेख केला असावा असे मला वाटते.

माणिकडोह (जुन्नर) येथील शोध नव्या बौद्धकालीन लेण्यांचा.

जुन्नर शहराच्या पश्चिमेला सात कि.मी अंतरावर डोंगराळ भागात वसलेले छोटेसे गाव म्हणजे माणिकडोह होय. येथे जाण्यासाठी वापरात येत असे ती पुरातन व्यापाराची व नाणेघाटला जाणारी वाट. परंतु काळ बदलत गेला व या पाऊल खुणा व या वाटेचा इतिहास बुडला गेला तो माणिकडोह धरणाखाली. श्री. शिवछत्रपतींच्या दुसर्‍या सुरतेच्या लुटीतील लुटलेले मानिकरत्न ज्या डोहात बुडावले गेले ते येथील कुकडी नदीच्या डोहात. कुकडी माईच्या पात्रखडकात पाण्याने जवळपास  सांदन व्हॅली सारखी ५००  मीटर लांब घळ नैसर्गिक रित्या तयार झालेली असून जवळपास ती ४० ते ५० फुट खोल असून तिच्या तोंडावर बांधलेला यशवंत घाट व गावातील विविध दगडी शिल्प आपणास पुरातन इतिहासात डोकावण्यास भाग पाडतात.
    गावाच्या दक्षिणेस जवळच अर्ध्या कि.मी अंतरावर पुर्व, पश्चिम डोंगररांग पसरलेली असून ही रांग पुर्वेकडे तुळजाभवानी लेणी समुहापाशी संपते. परंतु पश्चिमेस गेलेल्या रांगेतील लेणींचादरा म्हणुन नाव असलेल्या ठिकाणी ही लेणी पहावयास मिळते. ज्या ठिकाणी सध्या खडी क्रेशर जे माणिकडोह धरणाच्या भिंतीच्या रेषेत दक्षिणेस दिसून येते त्याच ठिकाणी डोंगराच्या मधभागी वाटीच्या आकारातील कातळात या लेणी कोरलेली दिसून येतात. ही लेणी कोरण्या आधी येथे प्रथमतः पाण्याची दोन टाकी खोदण्यात आल्याचे लक्षात येते. येथील डोंगररांगावर त्याकाळी येथे सहज कंदमुळे उपलब्ध होत असे परंतु पाण्यासाठी मात्र माणिकडोह गावाकडे धाव घ्यावी लागत असेल कारण मानवाच्या दोन मुख्य गरजा म्हणजे अन्न आणि पाणी होय. त्यामुळेच प्रथम येथे टाकी कोरली गेली असावित.येथील कातळाचा अभ्यास करता या लेणी कोरताना कच्च्या स्वरूपात आढळुन आला व त्या त्या ठिकाणी काम अर्धवट सोडलेल्या खुणा आढळतात.
या लेणीमधून समोरील दृश्य मनाला भुरळ घालणारे असून, माणिकडोह धरण, किल्ले हडसर, हटकेश्वर डोंगररांग व यामधील येणारा सपाट भुभाग न्याहाळता येतो. त्यामुळे येथे लेणी कोरण्या पाठीमागचा उद्देश देखरेख संरक्षण म्हणून असावा असे वाटते.
येथील सुंदरतेला चार चांद पावसाळ्यात लागलेले दिसतात. दोन्ही बाजूने कड्यावरून घरंगळत येणारे दोन धबधबे लेणी संपताच एकमेकांना अलिंगण देऊन या लेणी समूहाला आपल्या मिठित घेतल्याचे सुंदर दृष्य पाहून मन भारावून जाते.कधी माणिकडोह धरण दर्शन तेजूर गावाकडून घेण्याची इच्छा झालीच तर या लेण्यांना पाहून नेत्रसुख नक्कीच घ्या.
या अपरिचित लेण्या.श्री. विनायक खोत सर, शिवाजी ट्रेल व हिस्ट्री क्लबने जगासमोर आणण्याचा छोटा प्रयत्न केला असून या माणिकडोहच्या बौद्धकालीन लेणी दुर्गप्रेमींसाठी अभ्यासपर्वणी ठरणार आहेत. 

लेखक /छायाचित्र श्री. खरमाळे रमेश

यानंतर आपण माहिती घेउया जुन्नर परिसरातील धार्मिक स्थानांची अर्थातच मंदिरांची.

पुरचे कुकडेश्वर मंदीर :- 

   कुकडेश्वर शिवालय हे महाराष्ट्रातील पुरातन काळी बांधलेल्या दगडी मंदिरापैकी एक. अखंड दगडात केलेलं अप्रतिम असे कोरीवकाम आणि स्थापत्य कलेचे उत्कृष्ट उदाहरण असलेले हे मंदिर तसे फारसे प्रसिद्ध नाही. दुर्लक्षित अश्या या प्राचीन मंदिरापासून कुकडी नदीचा उगम होतो. पुढे याच नदीवर माणिकडोह धरण आहे ज्यामुळे जुन्नर परिसर संपन्न बनला आहे.

इतिहास :
   शिलाहार वंशातील/ घराण्यातील असंख्य राजे जुन्नर प्रदेशात राज्य करून गेले. त्यापैकी कपर्दिन, पुलशक्ती, झंझ, वज्जड, चित्तराजा, मुन्मुणी, अनंतदेव , अपरादित्य, केशीदेव व शेवटचा सोमेश्वर हे राजे प्रमुख होते.ह्या शिलाहारांनी असंख्य मंदिरे बांधली. अंबरनाथचे कोरीव शिवमंदिर, ठाण्याचे कौपिनेश्वर मुन्मुणी राजाच्या कारकीर्दीत बांधले गेले, तर झंझ राजाने पूरचे कुकडेश्वर, हरिश्चंद्रगडावरचे हरिश्चंद्रेश्वर, खिरेश्वरचे नागेश्वर, रतनवाडीचे अमृतेश्वर अशी शिवालये बांधली.
  साधारण इ. स. ७५० ते ८५० च्या आसपास शिलाहारांनी हे मंदिर बांधले असा उल्लेख आढळतो मग स्थानिक लोक यास पांडवकालीन म्हणतात.अर्थातच त्यात काही तथ्य नाही.
     सह्याद्रीत भटकंती करताना नाशिक ते जुन्नर या भागात उगम पावणाऱ्या नद्यांच्या उगमस्थानाजवळ शिवभक्त शिलाहार राजा झंज याने बारा शंकराची मंदिरे बांधली ही आख्यायिका ऐकायला मिळते. पण खरोखर ही मंदिरे झंज राजाने बांधली आहेत का? झंज राजाचा राज्यकाल किती होता सांगणारा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही आहे. आजपर्यंत झंज राजाचा कोणताही शिलालेख किंवा ताम्रपट अभ्यासासाठी उपलब्ध झालेला नाही आहे. झंज राजाचा कोणताही पुराभिलेखीय पुरावा (शिलालेख/ताम्रपट) नसल्यामुळे त्याच्या काळातील महत्त्वाच्या राजकीय घडामोडी किंवा त्याच्या राज्यकाळात त्याने बांधलेल्या मंदिरांची माहिती मिळू शकत नाही.अरब इतिहासकार आणि भूगोलतज्ञ अल मसुदी याने आपल्या प्रवासवर्णनात सन ९१६ मध्ये शिलाहारांसंदर्भात पुढीलप्रमाणे नोंद करून ठेवली आहे. “सामूर (चौल) येथे राज्य करणाऱ्या राजाचे नाव झंज (Djandja) असे आहे.”
झंज राजाने बांधली म्हणून ज्या मंदिरांचा उल्लेख केला जातो, ती मंदिरे पुढीलप्रमाणे.

०१. गोदावरी नदी, त्र्यंबकेश्वर, जिल्हा नाशिक (अहिल्यातीर्थानजीक असलेले भग्न शिवालय)

०२. वाकी नदी, त्रिंगलवाडी, जिल्हा नाशिक

०३. बाम नदी, बेलगांव, जिल्हा नाशिक

०४. धारणा नदी, तऱ्हेळे, जिल्हा नाशिक

०५. कडवा नदी, टाकेद, जिल्हा नाशिक

०६. प्रवरा नदी, रतनवाडी, अमृतेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर

०७. मुळा नदी, हरिश्चंद्रगड, हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर

०८. पुष्पावती नदी, खिरेश्वर, नागेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे

०९. कुकडी नदी, पूर, कुकडेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे

१०. मीना नदी, पारुंडे, ब्रम्ह्नाथ मंदिर, जिल्हा पुणे

११. घोड नदी, वचपे, सिध्देश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे

१२. भीमा नदी, भोरगिरी येथील शिवमंदिर, भोरगिरी, जिल्हा पुणे

    शिलाहार घराण्याच्या तीन शाखा मानल्या जातात.पहिली शाखा उत्तर कोकणातील, दुसरी शाखा दक्षिण कोकणातील तर तिसरी शाखा दक्षिण महाराष्ट्रातील. वरील मंदिरांची यादी बघितल्यास यातील एकही मंदिर उत्तर कोकणात नाही आहे. ही सगळी मंदिरे घाटमाथ्यावर आहेत. जर झंजाने मंदिर ताम्रपटातील नोंदीनुसार शंकराची मंदिरे बांधली असतील तर त्याची नोंद झंजानंतर सत्तेवर आलेल्या गोग्गी आणि छद्वैदेव यांनी का नाही घेतली ?

जर झंज राजाच्या काळात ह्या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली असे मानले आणि ही मंदिरे त्याच्या कार्यकालात पूर्ण न होता नंतरच्या राजांच्या कार्यकालात पूर्ण झाली असे मानले, तर त्या राजांनी शिलालेख नोंदून ठेवले असते. उदा. अंबरनाथ शिवमंदिरातील राजा मम्मुनी याचा शिलालेख. छित्तराजा हा पण मोठा शिवभक्त होता. त्याने अंबरनाथ येथील प्रसिध्द भूमिज शैलीतील शिवमंदिर बांधायला सुरुवात केली. पण ते मंदिर छित्तराजाच्या कारकि‍र्दीत पूर्ण न होता मम्मुनी राजाच्या कार्यकालात पूर्ण झाले. तर अंबरनाथ मंदिरात तश्या अर्थाचा शिलालेख कोरून ठेवला आहे.
झंज राजाने बांधली म्हणून जी बारा मंदिरे सांगितली जातात, त्यापैकी फक्त हरिश्चंद्रेश्वर, अमृतेश्वर आणि नागेश्वर हीच तीन मंदिरे मूळ रुपात आहेत. बाकीची मंदिरे धरणाच्या पाण्यात गेलेली आहेत किंवा त्यांचे आधुनिकीकरण झालेले आहे.मंदिराची शैली ओळखण्यासाठी मंदिराचे शिखर महत्त्वपूर्ण ठरते. हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर नागर शैलीत, अमृतेश्वर मंदिर भूमिज शैलीत आणि नागेश्वर मंदिर फांसणा शैलीत आहेत. कुकडेश्वर मंदिराचा शिखर नष्ट झालेले असल्यामुळे त्याची निश्चित शैली सांगता येणार नाही. जर झंज राजाने ही मंदिरे बांधली आहेत, तर त्यांची शैली वेगवेगळी का?तसेच झंज राजा मंदिरे बांधतो ती पण त्याच्या राजधानीपासून भरपूर लांब ठिकाणी. असे का? त्याला मंदिरे बांधायचीच असती तर ती त्याने राजधानीच्या आसपास बांधली असती. ज्या प्रदेशात ही सगळी मंदिरे आहेत तो प्रदेश झंज राजाच्या ताब्यात होता का हे पण आपल्याला माहिती नाही. त्यामुळे सद्यस्थितीत नाशिक, अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यातील नद्यांच्या उगमावर असलेली बारा मंदिरे झंज राजानेच बांधलेली आहेत ह्या दाव्याला आपल्याकडे कोणताही ठोस पुरावा नाही आहे.

कुकडेश्वराचा शोध…

‘शोध’ म्हणजे नव्याने शोध…

१९३० च्या दशकात जुन्नर तालुक्यात पूर येथील कुकडेश्वराचे मंदिर कसे नव्याने सापडले याची एक रोचक कथा सुरेशचंद्र वारघडे यांच्या पुस्तकात आलेली आहे ती इथं सांगतो..

तर झाले असे की आलमगिरी वावटळीत किंवा त्या आधी कधीतरी मुस्लिम राजवटी पासून मंदिर वाचवावे म्हणून त्या वेळच्या गावकऱ्यांनी कुकडेश्वर मंदिर पूर्णपणे मातीमध्ये गाडून टाकले आणि त्या जागी एक भली मोठी टेकडीच तयार केली..

काळ पुढे सरकला मंदिर जमिनीत लपवून ठेवणारे लोकही गेले, आणि पुढे पुढे तर त्याचा विसरही पडला.

   नंतर १९३०-३५ च्या आसपास एका गुराखी पोराला तिथं एक भगदाड दिसलं ,त्यात मधमाशा ये जा करत होत्या, म्हणून त्याने उकरले…तर खाली नक्षीदार दगड दिसला, पोरानं पळत जाऊन वस्तीवरून माणसं आणली.. कुदळ फावडी आली.. हळूहळू माती चा थर कमी होत गेला आणि नक्षीदार देऊळ उघडं झालं

दिवसरात्र गावकऱ्यांनी कष्ट घेतले.. सगळं स्वच्छ करून गाभाऱ्यात जायची वेळ आली तोवर अंधार पडला , टेम्बे पेटवून चार गडी आत घुसले तसं फुस्स करून आवाज आला. पिंडीजवळ भला मोठा नाग दिसला.. गावकऱ्यांनी हात जोडले,वाट पाहिली मग तो निघून गेला..

तो दिवस होता सोमवार एकादशी चा..तेव्हापासून कुकडेश्वराला एकादशी ला भजन कीर्तन चालू झाले …

कुकडेश्वर महादेव कोळी समाजाचा कुलदैवत झाला.

  काही शतके मातीखाली राहून मंदिराचे चिरे बरेच निखळले होते माती गाळ आतपर्यंत गेला होता..पुढे लोकांनी मंदिराला टेकू म्हणून खांब लावले पत्रा टाकला..(आता चे मंदिर पूर्ण उलगडून पुन्हा बांधलेले आहे )

—————————————————

आता दुसरी कथा:

     कुकडेश्वराचे मंदिर पुन्हा श्वास घेऊ लागले आणि एकादशीला भजन कीर्तन नित्यनेमाने होऊ लागले.आदिवासी आपली सुखदुःखे घेऊन महादेवाकडे येऊ लागले, लग्न झालेली जोडपी पाया पडायला येऊ लागली.

एक दिवस एकादशीचे कीर्तन करायला मंडळी देवळाजवळ आली.समोरच्या नंदीला विळखा घालून एक मनगटा एवढं जनावर दिसलं..तुळाजी पारधी देवभोळा माणूस आवेशात येऊन त्याने भुजंगासमोरच बसकन मांडली आणि हातात विना घेऊन भजन म्हणू लागला

नागराज पण त्याच्या हातवाऱ्यांकडे बघून डुलू लागले…सगळे लोक हे कौतुक पाहू लागले , लोकांना नागाच्या रूपाने कुकडेश्वर च दिसत होता जणू…

     गावातल्या एका म्हाताऱ्यानं हटकलं, बाजूला हो डसला तर पाणी पण मागू देणार नाय…

पण तुळाजी तल्लीन होऊन भजन गाऊ लागला ..आणि एका क्षणी तुळाजी चा हात नको तेवढा जवळ गेला , डुलणाऱ्या त्या नागराजाने तुळाजी चे मनगट धरले ..काय होतंय समजायच्या आत सळसळ करत तो निघून गेला, तुळाजी भानावर आला आणि खाली कोसळला…

लिंबाच्या पाल्यावर झोपवून तुळाजी साठी रात्रभर मंदिरात घंटा वाजवली पण त्याचा उपयोग झाला नाही… कुणी म्हणू लागलं पुण्यवान माणूस म्हणून देवानं एकादशीला बोलावलं.. कुणी म्हणे ढाकोबा च्या डोंगरात मागे एकदा तुळाजीने नागीण कोयत्याने तोडली होती, तिचा बदला घेतला जनावरानं …काही असो पण हे सगळं घडलं कुकडेश्वर च्या अंगणात…

———–

     याच कुकडेश्वराने इंग्रज काळात ४०आदिवासींना खाणाऱ्या नरभक्षक वाघालादेखील पाहिले आहे..

इंगळुन गावी मंदिराबाहेर वाघाशी झुंजणारा माणूस दाखवला आहे , ते शिल्प आहे या नरभक्षक वाघाला मारणाऱ्या मारुती दामसे पाटील यांचे.. या आणि अशा अनेक रोमांचकारी घटना आदिवासींनी आणि कुकडेश्वराने पहिल्या असतील …काळाच्या ओघात ती माणसं पण गेली आणि त्या कथाही… ही सगळी कथा भीमजी दामसे या आदिवासीने साधारण १९८५ च्या आसपास सुरेशचंद्र वारघडे याना कथन केली, भीमजी पुढे ९६ वर्षाच्या वयात गेले.

 जायचे कसे :

जुन्नर पासून १७ किमी अंतरावर वा चावंड किल्ल्यापासून ८-९ किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. चावंड वरून घाटघरला जाणाऱ्या मार्गातून चावंड किल्ल्याच्या पुढे ६ किमी एक फाटा फुटतो. तेथून पुढे ३ किमी वर हे मंदिर आहे. चावंड किल्ल्यापासून चालत गेल्यास अंदाजे २ तास लागतात. पण ते २ तास चालणेही हे मंदीर पाहिले कि सार्थकी लागतात. गावाचे नाव 'पुर ' असून कुकडेश्वर हेच नाव प्रचलित आहे. जुन्नर स्थानकावरून बस व्यवस्था आहे पण वारंवारता कमी आहे.

बसच्या वेळा : जुन्नर ते कुकडेश्वर
१. जुन्नर ते घाटघर/अंजनावळ : सकाळी १०, दुपारी- १२:३०, २, ५, ७:३० (शेवटची गाडी मुक्कामी अंजनावळ)
२. जुन्नर ते कुकडेश्वर : सकाळी ११, दुपारी ३:३०
नाणेघाट ते जुन्नर जाण्यासाठी :
१. अंजनावळ (घाटघर फाटा) ते जुन्नर (कुकडेश्वर वरून) : सकाळी -११, दुपारी -३:३०, ५:३०

सद्यस्थिती :  

   मंदिराची उंची साधारण १५ फूट असावी. प्रत्येक भिंतीवर आतून, बाहेरून पूर्णतः कोरीवकाम केलेलं आढळते. मंदिराचे प्रवेशद्वार पश्चिमाभिमुख असल्याने मंदिरात पुरेसा प्रकाश नाही.

पश्चिमाभिमुख शिवमंदिर :

 मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार 

 

 पुढील बाजूस उजवीकडे गणपती कोरलेला आहे.असेच  शिल्प खांबाच्या इतर दोन्ही बाजूस आहे. गणेशाच्या दोन्ही बाजूला विविध वाद्ये हातात घेतलेले शिवगण कोरलेले आहेत. संपूर्ण मंदिरावर सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. दारावरील कोरीव गणेशपट्टी, उंबरठ्याजवळील दोन किर्तीमुखे, दारासमोरचा नंदी आणि गणेश, वेलबुट्टी आणि अलंकारणे, शिवपिंडीची पूजा करणारी पार्वती अशी अनेक शिल्पे लक्ष वेधून घेतात.

   मंदिरासमोरच दगडात खोदून तयार केलेला नंदी आहे. याच्या डाव्या बाजूस अजून एक छोटेसे मंदिर आहे. त्याच्या दर्शनी भागावर वेताळ आहेत. कोकणातल्या प्राचीन मंदिरांत असे वेताळ अथवा भूतगण आढळतात. हे मंदिर शिलाहारांनीच बांधलेले आहे हा कयास पण यामुळेच करता येतो.

    प्रवेशद्वारावरील शिल्पे

   

मंदिराच्या दारावर दोन्ही बाजूला शैव द्वारपाल असून त्यांच्याच शेजारी खांद्यावर घागर घेतलेली  नदी(गंगा आणि यमुना) देवतेची  मूर्ती आहे. प्रत्येक शिव मंदिराप्रमाणे इथे पण  कीर्तिमुख आहे.उंबरठा आणि प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम हे वेगळ्याच धाटणीचे वाटते. 

   

 

 मंदिराला आधार देणारे खांब पूर्णतः नक्षीकाम केलेले आहे. थोडीही जागा रिकामी अशी सोडलेली नाही.  त्याखाली ढोल वाजवतानाचे शिल्प आहे. 

   आत शिरताच सभामंडप(नंदी मंडप), अंतराळ व गर्भगृह अशा भागात विभागलेले मंदिर पाहायला मिळतात. सभामंडपात, एका देवकोष्टात अतिशय सुंदर असे शिवपार्वतीचे शिल्प आहे. आत दिसणारे विविध खांब, त्यावरील कोरीवकाम हे सुद्धा लक्षवेधक आहे. प्रत्येक खांबावर मंदिराचा भार पेलणारे गंधर्व, यक्ष, किन्नर दिसून येतात. आतील काही खांबांवर सुरसुंदरी, गणेश, शिव पार्वती, नर्तिका, वादक यांची सुरेख शिल्प कोरलेली आहेत. मंदिराचा बाहेरचा भाग विविध थरात विभागला गेला असून त्यात हंस पट्टी, तसेच कीर्तिमुख, कलश, फुले, वेगवेगळ्या भूमितीय आकृत्या अशा विविध शिल्पांनी नटलेला आहे. 

 

तसेच आतल्या बाजुला गाभार्‍याच्या भिंतीवर ( पुरुष) प्रतिहारी आहेत.डावीकडच्या प्रतिहाराच्या हातात एक लांबट पिशवी दिसेल. याचा अर्थ मंदिराच्या उभारणीसाठी हे धन घेऊन आलेत. उजवीकडचा शैव प्रतिहारी आहे. डमरू आणि (बहुधा) त्रिशूळ अशी साधने हातात आहेत.प्रतिहारी म्हणजे सेवक. हे स्त्री-पुरुष अशा दोन्ही प्रकारांत कोरले जातात. हे द्वारपाल नव्हेत. हे मुख्य प्रवेशद्वार आणि गर्भगृहांच्या द्वारांवर दोन्ही बाजूस अधिक संख्येने दिसतात. तर द्वारपाल दोन्ही बाजूस फक्त एक एक.

 

 मंदिराच्या आतील भागातही खूपच सुंदर नक्षीकाम केलेले आढळते. मंदिराच्या पश्चिमेस एका गोमुखातून पाणी पडत आहे. त्या भागातही शिल्पखंड आणि नागशिळा मांडून ठेवल्या आहेत.

 

 

      हे शिव मंदिर फार पुरातन असले तरी त्यावरील शिल्पे आजही सुस्थितीत आहेत. काही वर्षांपूर्वी या मंदिराचे शिखर ढासळले त्यामुळे  पुरातत्व खात्याने मंदिराच्या उरलेल्या भागाची पुनर्बांधणी केली.मंदिराचा कळस पडला असून त्याची डागडुजी करण्याचे काम चालू आहे. 

 

 

केवळ दगडात केलेले कोरीवकाम तसेच शाबूत ठेवून सिमेंटने कळस न बांधायचा गावात निर्णय झालाय. त्यानुसार मोठे दगड येथे आणून त्यावर कोरीवकाम करून कळस उभारण्यात येणार आहे. या खर्चिक कामासाठी सरकारी निधी मंजूर झाला आहे.कुकडेश्वराच्या मंदिरातील प्रत्येक शिल्प आपल्या सांस्कृतिक वैभवाची, समृद्ध इतिहासाची  साक्ष देत आजही उभी आहेत.  त्याचे योग्यरीत्या जतन आणि संवर्धन करणे आपले कर्तव्य आहे.

उगमाच्या जवळ धेनु गळ (वीरगळ) आहे. धेनु अर्थात गायीला वाचवताना या वीराचा मृत्यू झाल्यामुळे त्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ हा वीरगळ असल्याचे शिल्पातून दिसते.

राहायची व्यवस्था :
गावात कोणाकडे तरी जेवणाची व्यवस्था होऊ शकते. राहायचे असेल तर मंदिरासमोर पुजारी काकांचे घर आहे त्याच्या समोर मोठी ओसरी आहे. १५-२० लोक तेथे झोपू शकतात.

अजून काही :
१. महाराष्ट्र सरकारने हे शिवालय तीर्थक्षेत्रे बनवून त्याचा विकासकाम (?) हाती घेतले आहे.
२. कुकडेश्वर मंदिर हे 'क- वर्गीय' मंदिर असून त्या मंदिरामागील डोंगरामधून कुकडी नदीचा उगम आहे. गावातील काही लोकांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, 'पूर' गावातील डोंगर व दाऱ्या घाटातील डोंगरामध्ये शिखरावर कुकडी नदीचा उगम असून त्यानंतर तेथून नदीचा प्रवाह लुप्त झालेला आहे. तो लुप्त झालेला प्रवाह कुकडेश्वर मंदिरापासून चालू होतो. जेथे प्रवाह चालू होतो (नदीचा उगम होतो) तेथे छोटेसे मंदिर बांधले आहे. कितीही पाणी टंचाई आली तरी येथे बारमाही पाणी असते.
३. पुढे कुकडी नदीवरच माणिकडोह धरण बांधलेले आहे.
४. कुकडेश्वर मंदिरापासून पुढे डोंगर चढून गेल्यास आपण डायरेक्ट दाऱ्या घाटात पोहोचतो. तेथूनच दुर्ग ढाकोबाला हि जाऊ शकतो.

ठाकुर द्वार मधुसुदन मंदिर जुन्नर एक आगळी वेगळी कथा.

 बालाजींची येथील अप्रतिम मुर्ती 

    जुन्नर शहर एका भातखळ्या तलावाच्या किनारी व किल्ले शिवनेरीच्या दक्षिण पायथ्यालगत वसले होते. आजही त्याचे भक्कम पुरावे आपणास तेथे पहावयास मिळतात. मग प्रश्न असा पडतो की सर्वच गाव तेथून दुसरीकडे का गेले असावे? तीच कथा पुढे ऐकावयास मिळाली.
रोगराई व आकस्मिक मृत्यूचे तांडव या भातखळ्या ठिकाणी चालू झाले होते. संपूर्ण परिसर झाडाझुपांनी वेढलेला होता. जागेचा दोष म्हणून काही कुटूंबांनी येथून निघता पाय घेतला होता. जो तेथे राहील तो संकटाच्या भोव-यातच फिरत राहत असे. कुकडी माईचे पाणी येथे उपजिवीकेसाठी जवळ आहे म्हणून लोक (नविन सध्याचे जुन्नर) आहे येथेच झोपडय़ा करू लागले. एक एक करून सर्वजण तेथून नवीन जागी सध्याचे जुन्नर या ठिकाणी स्थलांतरित झाले. मग गावचा देव तेथे कसा राहणार म्हणून गावक-यांनी तो उचलून आणण्याचा प्रयत्न केला. म्हणे ती शिळा उचललीच नाही. अथक प्रयत्न केले सर्व व्यर्थ गेले. एकदिवस एका ठाकराच्या स्वप्नात “हा बालाजी” देव गेला व त्यास दृष्टांत दिला, की मला घेऊन जायचे असेल तर नंदी असलेल्या बैलगाडीत घेऊन जा. त्यावेळी फक्त दोनच व्यक्ती मला उचलतील व गाडीत ठेवतील. ती गाडी ज्या ठिकाणी थांबेल तेथेच माझे मंदिर बांधण्यात यावे.
त्या ठाकराने घडलेला प्रकार सर्व ग्रामस्थांना सांगितला. अगदी दृष्टांताप्रमाणेच सर्व काही केले. अगदी अलगतच दोन व्यक्तींनी ती मुर्ती उचलली व बैलगाडीत ठेवली व ती गाडी न हाकता बैले चालू लागली. व बैले आज मंदिर आहे त्या ठिकाणी थांबली. व त्याच ठिकाणी मंदिर बांधण्यात आले तो कालखंड होता दिडशे वर्षा पुर्वीचा. ठाकराला दृष्टांत दिला म्हणून मंदिराचे नाव ठाकुरद्वार मंदिर असे देण्यात आले. आहे की नाही कथा विचार करण्यासारखी?
   मंदिराच्या दक्षिणेस सती मंदिर, विहिर व समाधी आहे. पश्चिमेस कल्याणपेठ लेंडीनाला आहे. पुर्वेस भास्कर घाट व स्मशान तर उत्तरेस कुकडी नदी. संपूर्ण परिसर शेतीने व हिरवाईचा शालू पांघरलेला आहे. सतीमंदिरांची रचना तर खास आकर्षित करते. येथील दक्षिणेला खोदलेली विहीर फक्त आणि फक्त देवस्नानासाठीच बांधली गेली असल्याचे समजले. यावर मोट किंवा कातडी चमड्याची वस्तू वापरणे बंदी होती. अनेक समाधीस्थळे ठिकठिकाणी विखुरलेली दिसतात. संपूर्ण परिसर सध्या विटभट्यांच्या विळख्याने व्यापलेला आहे. येथील मंदिराची रचना पेशवेकालीन ओळखली जाते व कातळातील मुर्तीची रचना ही मुर्तीकाराने जेंव्हा मुर्ती साकारायला घेतली तेंव्हा त्याच्या समोर इ.स.दुसऱ्या , तिसऱ्या शतकातील लेणीमधील पद्मपाणी यांच्या मुर्त्या नजरेसमोर ठेवून बनविली असावी. अशा मुर्त्या 16 व्या 17 व्या शतकातील भगवान बालाजी ,विष्णु ,केशव ,हरी ,,म्हणूनच महाराष्ट्रात अशा मुर्त्या ओळखल्या जातात अनेक जून्या मंदिरात ह्या पाहयला मिळतात.मुर्तीच्या खालच्या हातात चक्र आणी गदा स्पष्टपणे दिसत आहेत. हीच आठ फुटाची मुर्ती बुलढाणा जिल्हातील मेहकर येथे भव्य मंदिरात आहे. मित्रांनो कधी जुन्नर मध्ये असाल तर या मंदिरास धावती भेट द्यायला विसरू नका.

  

  

 श्री क्षेत्र हटकेश्वर देवस्थान – गोद्रे,  ता. जुन्नर  जि. पुणे ( महाराष्ट्र )

 श्री छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जन्माने पुनीत झालेल्या आणि  सह्याद्री पर्वत रांगांमध्ये हटकेश्वर डोंगराच्या कुशीत वसलेल्या व जुन्नर शहराच्या उत्तरेला ८ किमी अंतर असलेले  एक आदिवासी ८ – ९  वाड्यांचे गाव म्हणजेच  – गोद्रे.
   जुन्नर तालुक्यातील गोद्रे गावाच्या भूमीला देखील अगदी अनादी कालापासून धार्मिक परंपरा आहे. या गावातील डोंगरावरील अत्यंत पवित्र व जागृत महादेवाचे देवस्थान म्हणजे अर्थातच ||” श्री *क्षेत्र* हटकेश्वर “||
       संत ज्ञानेश्वरांनी म्हटले आहे  ” ना तरी काखेसुनि वसुंधरी | जैं हिराण्यक्षु रिगाला विवरी || ते उघडले हटकेश्वरी | जेवी पातळ कुहर || ” ( संदर्भ :  ज्ञानेश्वरी – अध्याय 11 ओवी क्र.360) ज्ञानेश्वरी सारख्या धार्मिक ग्रंथात श्री क्षेत्र हटकेश्वराची महती वर्णली आहे  परंतु काळाच्या ओघात पवित्र असलेले हे जागृत महादेवाचे देवस्थान अर्थातच तिर्थक्षेत्र ” हटकेश्वर ”; परंतु अद्याप प्रसिध्दीच्या झोतापासून पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिले आहे. आज संपूर्ण महाराष्ट्रातून भाविक भक्तीभावाने श्री शंभूमहादेव हटकेश्वराच्या दर्शनास येतात. विशेषतः महाशिवरात्री ला मोठी यात्रा भरते. आजू बाजूच्या खेड्यांतील भाविक मोठ्या संख्येने येथे दरवर्षी भक्तिभावाने  अभिषेक व दर्शना साठी न चुकता येतात. या तीर्थक्षेत्राची महती सांगायची म्हणजे महादेवाने या स्थानी ध्यानस्त बसून हटकेश्वर नामक लिंगाची स्थापना केली त्याचा अंकुर सप्तपातळे भेदून गेला व रूपाने स्थिर झाला ते आजचे श्री क्षेत्र काशिविश्वनाथ आणि त्याच्या पादुका म्हणजेच श्री क्षेत्र हटकेश्वर होय. ( संदर्भ: काशिखंड-अध्याय क्र.77- अगस्ती ऋषींना कार्तिकस्वामी यांनी सांगितलेली माहिती) म्हणूनच की काय या परिसरातील भक्त भाविक हटकेश्वराच्या दर्शनास काशीक्षेत्राचे पुण्य मानतात.  हटकेश्वराच्या दर्शनाने काशीक्षेत्राच्या दर्शनाची प्राप्ती होते. काशीखंड, दासबोध व स्कंदपुराण या ग्रंथामध्येही त्याबाबत माहिती वर्णिलेली आहे. अहो, येथील “वास्तूपाद” जलकुंडात तिर्थस्नान केल्याने शारिरीक दोष दूर होतात त्याचबरोबर येथील जलाच्या शिंपडण्याने किंवा सेवनाने वास्तूदोषही दूर होतात. (संदर्भ : स्कंदपुराण, नागरकथा – 132)  एकूणच हटकेश्वर हे अतिप्राचीन महादेवाचे पवित्र व जागृत असे देवस्थान आहे.

       हटकेश्वराच्या  डोंगरावरून आजूबाजूच्या परिसराचे दृश्य अतिशय  सुंदर, मनमोहक व नयनरम्य विलोभनीय दृश्य चहोबाजूला दिसते. उत्तरेला पायथ्याशी  पिंपळगाव जोगा धरण, पश्र्चिमेला शहाजी सागर, दक्षिणेला श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्म ठिकाण  किल्ले शिवनेरी  व  अष्टविनायकां पैकी एक लेण्याद्री गणपतीचे स्थान असलेली गिरीजात्मक पर्वत रांग. पावसाळयात चहोबाजूला दिसणारे ते अप्रतिम विहंगम दृश्य याचे वर्णन करणे अशक्यच आहे. ती दृश्ये प्रत्यक्ष् आपल्या मंनचक्षूं मध्ये साठवून ठेवण्याची मजा काय औरच म्हणावी लागेल. हिरवागार शालू पांघरून नटलेली वनश्रुष्ठी, दूधसागरा प्रमाणे  धोधो वाहणारे धबधबे, ओढ्या नाल्याना आलेला महापूर, हे सर्व वर्णन करणे खरंच कठीण आहे ते तेथे जाऊन प्रत्यक्ष् बघण्यातच खरी मजा आहे. हटकेश्वराचा डोंगर म्हणजे पर्यटकांसाठीचे वरदान. या डोंगरावरील मुख्यत्वे आवर्जून पाहण्या सारखी ठिकाणे म्हणजे जुनामहादेव, पड्या हौद, नैसर्गिक पुल तथा नवरानवरीची गाठ, व-हाडी डोंगर, महादेव मंदिर, वास्तूपाद तिर्थ, साळुंखी गुहा तथा कुहर, गणपती कुहर, डोंगराचे सर्वोच्च टोक – पाणगा, घोडे पाऊल, ढोल्याचे पाणी , इत्यादी. हटकेश्वर डोंगरावरील काही भागास असलेली नावे:- आंबेझाडी, चूल, टिवय, याहळमाची, चौरा,कवाडदार,आंदरई,कावडा,लहान कावडा,भसरंड,बांध,अल्हादयांचा कडा, सादरमाळी, भरंमखाच, चिलीमखडा, पाणगा, गिधाडाची नळी, म्हतारीचा काप, भागडी, हत्तीचा गळा, माळी,आडवी माळी, लिंगी , पांढरकडा, घोडीधार,गुरांची नळी,देवाची वाट,आडव  इत्यादी नावे आहेत.

किल्ले शिवनेरीच्या उत्तर पायथ्याशी शिवसृष्टी लगत पश्चिमेस असलेले  पेशवेकालीन पंचलिंग मंदिर..

जुन्नर शहरास लागुन पश्चिमेस सर्वात शेवटची ऐतिहासिक वास्तू म्हणजे पंचलींग मंदिर. या वास्तूच्या अगदी 200 मी. अंतरावर पुर्वेस असलेला चौफुला मार्ग की ज्याचा मध्यबिंदू विशाल अशा राजे श्री शिवछत्रपती शिवाजी महाराज यांचा घोड्यावर स्वार स्मारकाने सजविण्यात आलेला आहे.येथुन एक मार्ग दक्षिणेस किल्ले शिवनेरी, उत्तरेस लेण्याद्री विनायक गिरीजात्मक मार्ग, पश्चिमेस प्रसिद्ध नाणेघाट आपटाळे मार्ग व नारायणगाव या दिशांना जातो. आपटाळे मार्गावर छत्रपतींच्या स्मारकापासुनच सुरूवात होते ती जिजाऊ उद्यान, शिवसृष्टी अशा या अलिकडच्या काळातील बांधलेल्या वास्तूंपासून. सध्या जिजाऊ उद्यान दुर्लक्षित अवस्थेत असल्याचे निदर्शनास येते. शिवसृष्टीत बाळराजे शिवराय व संपूर्ण कालखंड पंचधातुतील मुर्त्यांच्या स्वरूपात माहीतीसह लावलेल्या भिंतीवरील फलकावर वाचण्यास व पाहण्यास मिळतो. याच शिवसृष्टीच्या पश्चिमेस भिंतीच्या पलिकडेच लागुन अतिशय जुन्या पद्धतीचे मंदिर वाढलेल्या झाडाझुडपांत लपलेले निदर्शनास येते. हे जुन्नरमधील प्रख्यात मंदिर आहे.

पुण्याचे कर्तबगार नाना फडणवीसांचे मेहुणे हे शिवनेरीचे सुभेदार होते. त्यांनी इ.स. 1777 साली पंचलींगाचे कलात्मक पुर्वामुखी सुंदर दगडी मंदिर बांधले.गर्भग्रुहात पंचलींग असलेली महादेवाची सुंदर व सुबक स्वयंभू पिंड आहे. ही पिंड पाहताना जरी एक दिसत असली तरी त्या पिंडाचा मधील भाग खोलगट असून त्या खोलगट भागात पाच पिंडी कोरलेल्या आहेत व वरून पडणारे कमंडलू मधील टिप टिप पाणी ते याच पिंडीवर सतत पडत असते. पश्चिमेस समोरच मध्यभागी देवळीत माता पार्वतीची संगमरवरी मुर्ती असुन वर दोन देवळ्या आहेत,असेच इतर तीन दिशांना सहा देवळ्या असुन मंदिरात दक्षिण व उत्तरेस कडील भागातून आतमध्ये ताजी हवा येण्याकरीता दोन वर निमुळत्या स्वरूपात झरोके दिले आहेत. आतमध्ये छताला चार कोपर्‍यात कोरीव कमानी दिलेल्या असून आतील छताची रचना अष्टकोनात केलेली असून त्या कोनांना एक कातळात कोरलेल्या शिळेच्या फुलात जोडलेले आहे. प्रत्येक कोनापाशी लोखंडी कड्या दिलेल्या आढळून येतात. तसेच नैऋत्येला दीपस्तंभ असून त्यावर नेहमी दिपप्रज्वलीत असलेला पहावयास मिळतो. पश्चिमेस भिंतीवर लावलेला गर्भगृहातील आरसा बाहेरून येणारा प्रकाश मुख्य पिंडीवर परावर्तित करतो.

 या गृहात सभामंडपातून 2×4 च्या दगडी तोडीत उभारलेल्या चौकटीमध्ये गणेशाची तर उंबरठ्यावर मध्यभागी राक्षसाची दगडात कोरलेल्या मुर्त्या असून दरवाजातून 5 पायर्‍या उतरून गर्भगृहात प्रवेश करावा लागतो.

 शिवनेरी किल्ल्याच्या पायथ्याशी आहे जुन्नरचे प्रसिद्ध ऐतिहासिक पंचलिंग मंदिर!  ३० जून २०१९. शिवनेरी किल्ल्याला भेट देऊन आम्ही आलो पंचलिंग मंदिर पाहण्यासाठी.मंदिराच्या दर्शनी भागावर मंदिराच्या नावाची पाटी आहे. सोमातवाडी रस्त्यावरून शिवश्रुष्टीकडे जाताना हे मंदिर लागते.

फाटकातून आत गेल्यावर मंदिराची घरवजा वस्तू दिसते.

मंदिराच्या कळसाचे इथून दर्शन होते.

कळस, मंदिराच्या मागील बाजूने ...

कळसावर काही सुंदर शिल्प कोरलेली आहेत.

मंदिराच्या घर वजा दर्शनी भागातील किंचित  बसक्या दारातून आत गेल्यावर एक भली मोठी ओसरी आहे. ओसरीला लोखंडी गज असलेली कमान आहे. ह्या गजापलीकडे आहे मुख्य मंदिर.

मुख्य मंदिरासमोर पाण्याचे कुंड आहे. पाण्यात मंदिराचे प्रतिबिंब घेण्याचा प्रयत्न केला. शिखर पूर्ण बसेना म्हणून प्रतिबिंबावर फोकस केला.

डावीकडून मंदिराच्या मुख्य भागाकडे प्रवेश केला. शिवमंदिराच्या समोरील नंदीमंडपातून सुरेख दिसले मुख्य मंदिर!

शिवलिंगाचे दर्शन घेऊन निघताना नंदिशिल्प आणि मंडप इतके सुरेख दिसले. गणेश प्रतिमेने त्याचे सौंदर्य खुलून आले.

नंदी मंडपासहित मुख्य मंदिराचे दृश्य

पुष्करिणी

कीर्तीमुख आणि गणेश प्रतिमा असलेल्या मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून गाभाऱ्याचे दर्शन

मंदिराच्या अंतराळात आहे कासव प्रतिमा, गणेश आणि शिवपार्वती.

गाभाऱ्यात आहे पिंड/लिंग रहित शाळुंका आणि पार्वती मूर्ती

पिंड/लिंग  विरहीत पन्हाळीसहित शाळुंका विस्मयाने पाहतच राहिले.

का असावे असे? पंचलिंग मंदिर म्हणताना लिंग विरहीत शाळुंकेला पंचलिंग का म्हणावे?

वाचण्यात आलेली माहिती: शिवमूर्तींबाबत पं महादेवशास्त्री जोशी यांच्या 'भारताची मूर्तीकला' या पुस्तकात  शिवाच्या मूर्तीबद्दल पं. जोशी म्हणतात, " शाळुंका ही पार्वतीस्वरूप तर शिवलिंग हा महेश्वर. शाळुंकेसहित लिंगाची पूजा केल्याने दोन्हीची पूजा केल्यासारखे होते. 

ह्या मंदिरात तर पन्हाळी सहित शाळुंका आहे, पार्वतीची पूर्ती देखील आहे परंतु शिवलिंग नाही. इथे शिव अभिषेक होतच नसावा का?

असे अनेक प्रश्न निर्माण झाले खरे, परंतु नंतर वाचनात आले कि हि पिंड स्वयंभू आहे. दिसताना एकच दिसत असली तरी पिंडीचा मध्यभाग खोलगट आहे. ह्या खोलगट भागात पाच पिंडी कोरल्या आहेत. म्हणून हे पंचलिंग मंदिर!

नाना फडणवीसांचे मेहुणे शिवनेरीचे सुभेदार होते. त्यांनी इ.स. १७७७ साली पूर्वाभिमुख दगडी थाटातील हे पंचलिंग मंदिर बांधले असे वाचनात आले. 

श्रावण महिन्याच्या दर सोमवारी ह्या शिवालयात परंपरागत तांदळाच्या सुबक पिंडी केल्या जातात. ही परंपरा साधारण २०० वर्ष जुनी आहे. 

हेमाडपंथीयांची नगरी म्हणजेच जुन्नर तालुका.
   जुन्नर तालुक्यात असलेली खिरेश्वर, नागेश्वर, ब्रम्हनाथ, ही तीन हेमाडपंती मंदिरे अस्तित्वात असून माणकेश्वर, जुन्नर शहरातील अनेक ठिकाणी अस्तव्यस्त पडलेले कोरीव हेमाडपंथी शिल्पकलेचे दगड, ओतुर गावात तसेच कपर्दिकेश्वर मंदिर असे अनेक तालुक्यात हेमाडपंथी बांधनितील उदाहरणे देता येतील अशी ठिकाणे आहेत.

      या मंदिराची निर्मिती दर्या खोर्यात केली असून नाशिक,त्र्यंबकेश्वर ते भिमाशंकर मंदिराच्या मधील सह्याद्रीच्या रांगात ही निर्मिती केली गेली आहे. सर्वात जास्त मंदिरे मध्यवर्ती ठिकाण व पुरातन व्यापारी मार्ग म्हणुन ज्या तालुक्याचे नाव प्रथम घेतले जाते तो तालुका म्हणजेच शिवजन्मभुमी जुन्नर तालुका होय.

    

 तालुक्यात असलेल्या आदिवासी भागात विकास न झाल्याने या बांधवांना पुरातन वास्तूचे महत्वच उमगले नाही. याला जबाबदार कोण आहे?

 ज्या माणिकडोह धरणाला एक ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त आहे त्या माणिकडोह धरणाचे अलिकडेच पाण्याची पातळी वाढावी या हेतूने काम करण्यात आले. त्या धरणक्षेत्रात येणार्या गावांचे शासनाने पुणर्वसनपण केले. हे करत असताना येथील नाणेघाटाकडुन जुन्नर शहराकडे येणारा पुरातन व्यापारी मार्ग या धरणात बुडून गेला. परंतु या मार्गावरील असलेल्या पौराणिक पाऊल खुणांना कोणत्याही स्वरूपात इजा होऊ दिली नाही. त्या खुणा पाण्यात बुडाल्या खर्या परंतु पाण्याची पातळी कमी झाली की त्या आपले वास्तव निदर्शनास आणून देण्यासाठी डोके वर काढून आठवणी ताज्या करून देण्यात सक्षम असत. परंतु माणकेश्वर येथील हेमाडपंती मंदिरास जेसीबीच्या सहाय्याने उकरून त्या मंदिराचे अवशेष शिक्षणाचा अभाव कमी असल्याने व त्या वास्तुची नियमित पुजा व्हावी या उद्देशाने वाहतुक करून गावात पुन्हा एक माणकेश्वराचे सिमेंटचे नवीन मंदिर उभारण्यात आले व तेथे हे शिल्प मंदिराच्या बाहेरील चौथर्यास वापरण्यात आले आहे. एका हेमाडपंथी मंदिराचा झालेला अंत पाहून खुप वाईट वाटले. कोण सांगणार याचे महत्व येथील रहिवासी बांधवांना? नक्की कोण चुकतय याचेच कोढ पडलेल दिसतय.

        मंदिरासमोरील असलेला एक हजार टनी वजनाचा दगडी शिल्पातील कोरीव पौराणिक नंदी पहाताच क्षणी डोळ्यांमध्ये भरतो व क्षणात वाटते की याला नजर तर लागणार नाही ना? मी आजपर्यंत अनेक नंदी शिल्प पाहीली परंतु हे नंदी शिल्प आपली वेगळीच ओळख सांगण्याचा प्रयत्न करत आहे की काय असा प्रश्न पडतो.येथे मंदिरा समोर अनेक वाहतुक करून ठेवलेली दगडी शिल्प प्रदर्शन मांडावी तसी मांडण्यात आली आहे. त्यांच्याकडे एक दु:खी नजर फिरवतच जड मनाने माघारी फिरावे लागते.या स्वरूपात अनेक मंदिरे जुन्नर शहरात अवशेषांवरून असावेत असे वाटते म्हणून मनी प्रश्न पडतो की मंदीरांची नगरी म्हणून तर जुन्नर शहराला महत्व तर नव्हते ना?

       मित्रांनो आपल्या प्रत्येक गावाला काही ना काही तरी पौराणिक महत्व आहे. परंतु ते आपण भुतकाळाप्रमाणे गाडत चाललो आहे. त्याला उजागर करण्याचा प्रयत्न प्रत्येक ग्रामपंचायतीने करायला हवा होता, परंतु तो शिक्षणाच्या अभावापोटी केला गेला नाही. मला प्रशासनाला एक विनंती करावी वाटते की आपण प्रत्येक ग्रामपंचायतीला या पौराणिक वास्तुंबाबतची एक जागृती करण्याचे आवाहन केले तर निश्चितच काही आशा आंधारात दडलेल्या पौराणिक वास्तु नक्कीच उजेडात येतील की ज्या बाबतची माहीती अद्याप कुणाकडेही उपलब्ध नसेल. कारण प्रत्येक गावात काही अशा वास्तु आहेत त्या गावातील अनेक गुराख्यांना माहीत आहेत परंतु त्या जगासमोर आल्याच नाहीत. म्हणून हा उपक्रम आपण राबवाल हीच सदिच्छा व्यक्त करतो.

ऐतिहासिक वारसा असलेले जुन्नर तालुक्यातील सावरगाव.

जुन्नर तालुक्यातील जुन्नर, ओतूर, नारायणगाव, बेल्हे या गावांचा ऐतिहासिक वारसा जवळपास ब-याच व्यक्तींना माहीत आहे परंतु सावरगाव नेहमीच दुर्लक्षित राहिले आहे. सावरगाव मध्ये भव्यदिव्य असलेले वाडे, पेशवेकालीन सावरेश्वर,लक्ष्मीनारायण व विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर, बारव व शेवटचा श्वास घेत असलेल्या तटबंदीच्या भिंती पाहुन येथील ऐतिहासिक वारसा कधी उजागर झालेला पहायला मिळत नाही हे मात्र दुर्दैवच म्हणावे लागेल. प्रत्यक्ष सावरगावला भेट दिली तर आपल्या लक्षात येईल जुन्नर तालुक्यातील हे सावरगाव त्या काळात व्यापारी व इतर बाबतीत तितकेच महत्वाचे स्थान असावे. कालांतराने तेथील लोप पावत चाललेल्या ऐतिहासिक वारशामुळे ते दुर्लक्षित राहिले असंच म्हणावं लागेल.

मंदीरांमधील लाकडी कलाकुसरीच्या ऐतिहासिक खुणा पाहुन खरोखरच डोळ्यांचे पारणे फिटते. मिना नदिच्या दक्षिण किना-यावर वसलेल्या या गावास मिनामाईने नैसर्गिक वारसेचा परिसस्पर्श केला असुन तेथील सुंदरता पाहुन तर मन प्रसन्न होते. भव्यदिव्य वाडे पाहीले की तेथील त्यावेळीच्या आसामिंचा किती थाट असावा हे शब्दात व्यक्त करता येत नाही. खरोखरच ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या या सावरगावास एकदातरी आवश्य भेट द्या वी असेच हे गाव आहे

 

लालखन हिवरे अर्थात हिवरे बु.|| एक ऐतिहासिक भेट.
हरिश्चंद्राची भेट घेऊन पुष्पावती माई धाकटी बहिण मांडवीला भेटायला निघते. द-याडोंगर खोरे तुडवत तुडवत व वेडीवाकडी वळणे घेत घेत ती जेव्हा जुन्नर तालुक्यातील तेजेवाडी येथे येते तेव्हा तीची भेट मांडवीशी होते. एकमेकींना भेटून झाल्यावर पुष्पा, मांडवीला विचारते अग तु कोठे निघालीस एवढे नटून थटून? मांडवी उत्तरते मोठ्या ताई कुकडीला भेटायला निघाले. येतीस का ताई तु पुढे? पुष्पा म्हणते अग मी मोठ्या ताईलाच भेटायला निघाले होते. म्हटले रस्त्यात तुला भेटून पुढे कुकडी ताईला भेटावे. मग काय पुष्पा व मांडवी दोघी मोठी बहीण कुकडीला भेटायला निघतात. बरेच अंतर चालत चालत त्या एका ठिकाणी कुकडीला भेटतात तेच ठिकाण म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील लालखण हिवरे होय.
त्यांची भेट ज्या ठिकाणी होते त्या ठिकाणास आपण संगम असे म्हणतो. या ठिकाणी तीन नद्या एकत्र आल्याने येथे हेमाडपंती संगमेश्वराचे मंदिर बांधण्यात आले होते. संपूर्ण मंदिर जमीनदोस्त झाल्याने मंदिराबाहेरचे चार नंदी पहावयास मिळतात. हेमाडपंती मंदिराचे अवशेष पालथे असून फक्त एक मुर्ती निदर्शनास पडते. गणपती शिल्प जीर्ण अवस्थेत पहावयास मिळते. या ठिकाणी येण्यासाठी आज प्रथतःच कपडे उतरून छातीभर खोल पाण्यातुन 30 मीटर प्रवास करावा लागला तेव्हा कुठे येथील शिवलिंगास स्नान घालण्याचा व स्वच्छ करण्याचा योग आला.

नियमित पाण्याची सुखसुविधा उपलब्ध असल्याने येथे गाव वसले ते लालखन हिवरे.हेमाडपंती मंदिराचे जीर्ण अवशेष येथे पहावयास मिळतात. 1977 पर्यंत येथे येडगाव धरणाची निर्मीती करण्यात आली व या तीनही बहिणींचा रस्ता येथे अडविण्यात आला. व निर्माण झाले ते येडगाव धरण. त्यामुळे #संगमेश्वर_मंदिर व लालखण गाव पाण्याखाली गेले.

जुन्नर तालुक्याचे माजी आमदार कि ज्यांनी 15 वर्षे आपली सत्ता प्रस्थापित केली ते मा. वल्लभशेठ बेनके यांचे हे गाव. धरणामुळे गाव विभागले गेले व #कैलासनगर व #हिवरे_बुllअशी दुभागणी झाली.
आता आपणास प्रश्न पडला असेलच कि लालखण हे नाव कसे? यावर भोर बाबा आख्यायिका सांगतात की खुप खुप वर्षापूर्वी अहमदनगर मधील लालखण बाबांच्या समाधीपाशी असलेले दोन अतिशय लाल व मोठे भुंगे फिरत फिरत येथे आले व मरण पावले. त्यांची समाधी लालखण म्हणुन येथे बांधण्यात आली. ते भुंगे येथे बाबाच्या रूपात आले होते म्हणून तसे नाव देण्यात आले. #लालखण_मंदिर ही वास्तु बहुतेक निजामशाही कालखंडात बांधण्यात आली असावी असे वाटते. मंदिरात एक व मंदिराच्या बाहेर पश्चिमेस लागुन एक अशी दोन पिरस्थाने पहावयास मिळतात. नुकतीच 4 तारखेला मंदिर पाण्याची पातळी कमी झाल्याने येथे यात्रा संपन्न झाली होती.
याच समाधीच्या अगदी दक्षिणेला 30 मीटर अंतरावर भारताचे सर्वप्रथम वनसंरक्षक इंग्रज अधिकारी गिब्सन येथे सरकारी बंगल्यात वास्तव्यास होते. धरण निर्माण झाल्याने त्यांचे राहते घर पाण्याखाली गेले व त्याची पडझड मोठ्या प्रमाणात झाली व आज फक्त त्या इमारतीचे अवशेष पहावयास मिळतात. येथे विविध ठिकाणी समाधीस्तल पहावयास मिळतात. आखीव व रेखीव सुंदर तुळस येथील पसरलेल्या हिरवाईमधे तल्लीन होऊन उभी असल्याचे दिसते. बौद्ध समाधी याच तुळशीच्या पुर्वेस पहावयास मिळते. परंतु ती बौद्ध समाधी नसून समाधीस्तल असावे की जीच्या छतावर चुन्यामध्ये चारही दिशांना बसलेल्या अवस्थेतील मुर्ती कोरलेल्या दिसतात.
धरणाची पातळी खाली गेली की येथील ग्रामस्थांच्या पुर्वीच्या आठवणी ताज्या होऊ लागतात. सर्व बाजुंना लाबवर हरळीच्या गवताचे साम्राज्य पसरल्याने हा परिसर हिरवाईने व सौंदर्याने नटलेला पहावयास मिळतो. एकदा का या परिसरात आलात तर येथून निघता पाय काढणे फारच कठीण. ओझरच्या विघ्नहर्त्याच दर्शन झाले की पर्यटकांनी हिवरे बुll या गावातील या ठिकाणी भेट देणे सोयीस्कर आहे. अगदीच तीन कि.मी अंतरावर हे गाव आहे. गाव परिसर संपूर्ण उस क्षेत्राने अच्छादीत असल्याने येथील रस्ते नेहमीच हिरवाईच्या छायेत असतात. येथील सौंदर्य दर्शन जर सांजवेळी घेत असाल तर अतिउत्तम कारण सुर्यमावळतीचे दृष्य तर अप्रतिमच. मग पहातायना #हिवरे_बुll परिसर?

वडज खंडोबा देवस्थान.(जुन्नर)

जुन्नर शहराच्या दक्षिणेस 6 कि.मी अंतरावर माता मिना नदिच्या दक्षिण किनार्यावर वसलेले ऐतिहासिक व सर्व गुण संपन्न गाव म्हणजेच “वडज” गाव होय. या गावला नावलौकिक प्राप्त झाला तो येथील गावच्या उत्तरेस असलेल्या भंडार्या डोंगराच्या पुर्व भागात एका जोगधावा नावाने प्रसिद्ध असलेल्या व डोंगर कपारीत पालीच्या खंडोबाच्या स्थापित पादुकांमुळे. दुसरे नावलौकिकास पात्र असलेले व मिनामाईला अडवून सुजलाम सुफलाम करणार्या शेतकरी वर्गाला वडज धरणामुळेही या गावच्या कारकिर्दीस चांगलाच उजाळा मिळाला आहे.
या गावातील जुने जिर्ण व पडझड झालेले वाडे आजही पुरातन ऐतिहासिक वारसेची आठवण करून देतात. अशा या गावात मुळचे कर्हाड, सातार्याचे रहिवासी असलेले चव्हाण कुटूंब येथे राहण्यासाठी आले. हे कुटुंब मुळातच धार्मिक वृत्तीचे असल्याने व आपल्या कुलदैवताची येथुन पूढे जाग्यावर जाऊन सेवा करता येणार नाही, म्हणून त्यांनी कर्हाड, सातार्याहून येताना आपले कुलदैवत असलेल्या पालीच्या खंडोबाच्या पादुका ते घेऊन आले होते. या पादुकांची प्रतिस्थापणा भंडार्या डोंगरावर असलेल्या कपारीत करण्यात आली. कारण मुळातच खंडोबा हे डोंगरदर्यामध्ये फिरणारे असल्याने तेथेच त्यांची जोगधावा म्हणुन स्थापना करण्यात आली.

सदानंद चव्हाण रोज सकाळी 3 वा उठून मिना मातेच्या पात्रात अंघोळ करून नित्यनियमाने देवाची भक्ती भावे पुजा करू लागले. देवाचा जवळचा व नित्यनियमाचा भक्त म्हणून त्यांची ख्याती पंचक्रोशीत पसरू लागली. गावातील व पंचक्रोशीतील समाज पण देव पुजा श्रध्देने व भक्ती भावाने करू लागले. देवापुढे आपल्या समस्या मांडू लागले व त्यांच्या समस्या सुटू लागल्या, व त्यामुळे लवकरच हे देवस्थान जागृत देवस्थान म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ही ख्याती दुरवर पोहचण्यास वेळ लागला नाही. हळू हळू यात्रा, उरूस येथे साजरा होऊ लागला. परंतु देव पुजारी सदानंदाचे आता खुपच वय झाले होते. दिसायला व ऐकायलापण कमी झाले होते. पायांची गती मंदावली होती. परंतु देव भक्तीची भुक कमी होत नव्हती. दिवसभर हळु हळू चालत चालत ते संध्याकाळपर्यंत पोहचत असत व रात्र तेथेच काढत असत. शरिर साथ सोडू लागले होते. आज ते पुजा करुन भगवंताला विनंती करू लागले,की मला आता तुझ्या भक्तीची खुपच चिंता भासत आहे. मला तुझी पुजा येथपर्यंत येऊन करने शक्य होणार नाही. याच विचारात मी रोज खचलो जाऊ लागलो आहे. तुझ्या भक्ती वाचून माझा दिवस जाऊच शकत नाही. मी काय करू? जीव अगदी कासावीस होऊन जातो. सदानंदने आपले गार्हाणे भगवंताला बोलून दाखवले. व हळु हळु आपल्या पडझड झालेल्या झोपडीकडे मार्गस्थ झाले. सदा चालून चालून खुप थकलेला होता. सकाळी निघालेला सदा रात्री घरी पोहचला. आज तो दिवसभर उपाशीच होता व रात्री थकावट घालावी म्हणुन तेथेच झोपडीत जमीनीवर आडवा झाला ते ही काही न खाताच.
आज चम्पाषष्टीचा दिवस होता. सदा गाढ झोपेत होता. खंडोबाच्या स्वारीने त्यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला.

देव बोलु लागले. सदा उठ, मी तुझी काळजी दुर करायला आलो आहे. मला माहीत आहे की तु माझ्या भक्तीचा किती भुकेला आहेस. तु माझ्या भक्ती पोटी प्राण देण्यासाठी पण मागे फिरणार नाहीस. तुझी काळजी ती आता माझी काळजी आहे. तु उद्या जेव्हा पुजा करण्यासाठी येशील तेव्हा मी तुझी पुजा झाली की तुझ्या पाठी पाठी कायमचाच तुझ्या घरी येणार आहे,फक्त एक लक्षात ठेव तु जेव्हा जोगधाव्यापासुन परतिला निघशिल तेव्हा तु घरापर्यंत मागे बघू नकोस. व नंतर तु माझी तेथेच घरी पुजा करायची. तुला कुठे जाण्याची अवश्यकता पडणार नाही. हे सांगुन देव निघुन गेले. सदा दचकून जागा झाला. सकाळचे तीन वाजले होते. सदाने नित्य नियमाचे पालन म्हणून पुन्हा भंडार्या डोंगराकडे चालण्यास सुरूवात केली. आज त्याचा आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. त्या आनंदाच्या भरात तो सोळा वर्षांचा होऊन चालू लागला होता. अगदी अर्ध्या तासात मीना मातेच्या पवित्र पात्रात स्नान करून सदा जोगधाव्यापाशी पोहचला होता. सर्व संपन्न पुर्ववत पुजा अर्चा करून तो घरच्या परतीच्या मार्गाला लागला. तो जस जसा पुढे चालु लागला तस तसा घोड्यांच्या टापाचा, घुंगरांचा आवाज सदाच्या कानी येऊ लागला. सदा या आवाजाने आजुनच गदगदित झाला होता. त्याच्या उत्साहाला सिमाच उरली नव्हती. या आवाजाने व भगवंताचा जास्त वेळ सहवास लाभेल म्हणून तो अगदी रमत गमत चालला होता. मना मध्ये कधी कधी भगवंताला पाहण्याची लालसा भेडसावत होती. परंतु मागे पाहू नये ही भगवंताची आज्ञा होती. घोड्याच्या खिंकाळीने त्याचे भान पुन्हा जाग्यावर येत होते. साधारण जोगधावा ठिकाणापासून सदा वडज गावाच्या दिशेने 1 कि.मी अंतर चालुन आला होता. आज सदाच्या शरीराला शक्ती मातेने शक्ती व बळ प्रदान केले होते, म्हणूनच की काय त्याला थकवा जाणवत नव्हता. रोज थोडा वेळ विसाव्यासाठी सदा ज्या वृक्षाचा आधार घेत असे तो बोरीचा वृक्ष समोरच 10 ,12 फुटावर होता, परंतु भगवंताला एकदातरी वळुन पाहण्याचे काहुर सदाच्या मनात माजल होत. हळु हळु पावले टाकत सदा चालला होता. बोरीचा वृक्ष मागे टाकत सदा 12, 15 पावले पुढे चालून गेला असेल नसेल तेवढ्यात भगवंताला एकदा पाहण्याची लालसा सदाला तीव्र झाली व त्याने मागे वळून पाहीले. तेवढ्यात बोरीच्या वृक्षाच्या खोडाचा अत्यंत मोठा कडकड आवाज झाला व भगवंत त्या वृक्षात गुप्त झाले. भगवंताने सदानंद ला दृष्टांत दिला होता की तुझी भक्ती पाहून मी एवढा खुष झालो आहे की भक्त माझे नाव घेण्याआधी तुझे नाव पहीले घेतील. म्हणून आपण आज केव्हाही खंडोबा देवदर्शन साठी जातो तेव्हा सदानंदाचा येळकोट असे उच्चार करतच देव दर्शन घेत असतो. अशी कथा येथील भक्त सांगत असतात.

    बोरीच्या वृक्षात भगवंत गुप्त झाल्यानंतर येथील भाविक येथे दर्शनासाठी येऊ लागले. येथे एक छोटेसे मंदिर उभारण्यात आले. हळु हळु या मंदीराचा जिर्णोध्दार होत गेला. सन 1825 ते सन 1877 पर्यंत ग्रामस्थ,देणगी निधी व देणगी धान्य कोठाराच्या माध्यमातून मुस्लिम व मराठी गवंड्यानी आपल्या छन्नी हातोड्याच्या बळावर 51 वर्षे सतत काम करून एक आखीव व रेखीव असे सुंदर मंदिर निर्माण केले. आजही मंदिराची रंगरंगोटी व हस्तकला पाहण्या व वाखाणण्या योग्य आहे. आजही तो बोरी वृक्ष सदाच्या भक्तीची व सदाच्या विश्रांतीची साक्ष देण्यासाठी मंदिराच्या समोर उभा आहे. व आजही ते धान्य कोठार मंदिराच्या जिर्णोध्दारासाठी मदत करणारे होत आहे.

 मंदिराचे काम सुरळीत व चांगले चालण्यासाठी सन 1966 मध्ये खंडोबा देवस्थान ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. सन 1976 साला पासुन मंदिराच्या आवारात लग्न कार्याची सुरूवात करण्यात आली. व आज पर्यंत 16,000 (सोळा हजार) विवाहाची साक्ष व जुन्नर तालुक्यातील सर्वात जास्त विवाह सोहळे आयोजन करण्यात आग्रेसर असलेले हे तालुक्यातील एकमेव मंदिर आहे.

माघ पौर्णिमेला फेब्रुवारी महिन्यात येथे सर्वात मोठा यात्रोत्सव साजरा केला जातो. तसेच चम्पाषष्ठी व दसर्याला येथे यात्रा, सहा दिवसाचा सप्ता व रात्रोत्सव साजरा करण्यात येत असतो.
जुन्नर तालुक्यातील वडज खंडोबा मंदिरात दडलय लाख मोलाचे सोने.

जुन्नर तालुक्यातील वडज खंडोबा मंदिरातील लाख मोलाचे सोने याची माहिती घ्यायची आहे. आपण या मंदिरात हजार वेळा गेला खरे परंतु हे सोने आपणास कधी दिसलेच नसणार. ते येथे कसे? ते खरच दुर्मीळ आहे का? नाणेघाटातील दगडी रांजणाचा छोटा भाऊ येथे का बर असावा? असे कितीतरी प्रश्न विचारला करायला भाग पाडतात.
       मित्रांनो वडज खंडोबा मंदिराच्या जिर्णोध्दारात त्याची मुळ प्रतिमा धुळीस मिळाली. सिमेंटचा लेप देऊन त्यांचे पौराणिकत्व लुप्त झाले. आज पाहणारा या मंदिराकडे एक नवनिर्माण मंदिर म्हणुन पाहतो खरा परंतु हा लेप जर काढला तर भिमाशंकराच्या मंदिरानंतर दगडी तोडीतील सर्वात मोठे मंदिर म्हणून हे पुन्हा उदयास येऊ शकते. असो.
या मुख्य मंदिराच्या बाहेर दक्षिणेस एका झाडाखाली असलेले शिल्प मात्र लक्ष वेधून घेते. हे शिल्प जवळपास फक्त याच ठिकाणी दिसून येते. लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज व ओझरचा विघ्नहर्ता या ठिकाणी हे शिल्प असायला हवे होते परंतु ते येथे कसे? हा प्रश्न पडतो. कारण हे शिल्प आहे ते गणेशाच्या असणाऱ्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिध्दी यांच्या समवेत. यावरून गणेशाच्या परिवारातील झाले ला प्रकार आपणास माहितच आहे. गणेशाच्या लग्ना आधी शंकर पार्वतीने मुलांचा वाद मिटविण्यासाठी लग्न कुणाचे आगोदर होणार यावर उपाय म्हणून पृथ्वी प्रदक्षिणा पूर्ण जो करेल त्याचे लग्न आधी होणार ही युक्ती शोधून काढली व गणेशाच्या चातुर्याने आपल्या वेद आणि शास्रात जो कोणी आपल्या मातापित्यांना प्रदक्षिणा घालेल त्याला पृथ्वी प्रदक्षिणेचे फळ मिळेल आणि तुम्ही जर हे अमान्य कराल तर तुम्ही वेदसुध्दा अमान्य करता आणि तुमचा अवतार सुद्धा. हे जेव्हा मातापित्यांना सांगितले तेव्हा याच रिद्धी, सिद्धीशी गणेशाचा विवाह संपन्न झाला. आज तेच शिल्प म्हणजे पौराणिकतेचे लाख मोलाचे सोने येथे पहायला मिळाते.
तसे जर पाहीले तर प्रदेशानुसार श्रीगणेशांच्या पत्नी बदललेल्या दिसतात. उत्तर प्रदेशात त्या रिद्धी सिद्धी म्हणुन ओळखल्या जातात आपल्याकडे विवाहित आणि दोन पत्नी असणारा गणेश मात्र दक्षिणेत ब्रम्हचारी आहे. तरी पण दक्षिणेकडे अनेकदा त्या सिध्दी, बुध्दी असतात व त्या गणेशाच्या सकारात्मक शक्ती मानल्या जातात.
    मंदिराच्या बाहेर प्रदक्षणा पुर्ण करत जेव्हा बाहेर पडलो तर आजून एक आश्चर्य दिसते. नाणेघाटात असलेला दगडी रांजण मोठा आहे परंतु त्याच्यासारखाच परंतु छोटा रांजण येथे पहावयास मिळातो. तो कधी कोरला गेला असावा? तो येथे ठेवण्यात का आला असावा? येथेही जकात वसुली केली जायची का? या मंदिराचा इतिहास नाणेघाटाशी निगडीत तर नाही ना? असे अनेक प्रश्न निर्माण झाले. याचे संशोधन करणे गरजेचे आहे. आणि खरच हे मंदीर या गोष्टीचा उलगडा करेल का? हा पण तितकाच महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

 जुन्नर तालुक्यातील पिंपळवंडीचे हेमाडपंती पिंपळेश्वर मंदिर.

     जुन्नर तालुक्यातील पिंपळवंडी  पुणे – नाशिक हायवेपासुन अगदीच दोन कि.मी अंतरावर पश्चिमेस वसलेले हे गाव. गावाला असे नाव का पडले असावे असा प्रश्न पडतो व विचारधारा सुरू होते ती या नावाच्या शोधाची. जुन्नरवरुन उंब्रज, काळवाडी मार्गे पिंपळवंडी असा प्रवास करता येतो. हा सर्व परिसर येडगाव धरणाच्या पाणलोटाखाली असल्याने येथील सुंदरतेला तर चार चांद लागलेले दिसतात. गावाच्या पाठीमागे पश्चिमेस एक 100 मी. अंतरावर पिंपळेश्वर ओढा लागतो. या ओढ्याच्या काठी एक हेमाडपंती मंदिर दृष्टीस पडते. येथील परिसर अनेक पिंपळ वृक्षांनी व्यापलेला दिसतो व नकळतच  काशीखंड अध्याय – 50 मधील ओव्या आठवू लागतात.

श्री गणेशाय नमः षडास्यलणे आगस्ती मुनी

त्या दक्षिणदेशी काम्यकवनी महाक्षेत्र असे पुण्यजीवनी

पापनाशनी जोदाते ll1ll

गोदावरीचे उत्तरपारी प्रतिष्ठान आसे पुण्यनगरी

तेथे लींग रछायना बरव्यापरी पिंपळेश्वरतो ll2ll

दुधचीऋषीचा कुमार पीपलाद नामे मुनेश्वर तेणे गोदातिरी

छपीलाहार त्यानाव पिंपळेश्वर ll3ll

हे आठवताच येथील अख्यायिका समोर एक चित्रपट रूपात उभी राहते. ती पुढील प्रमाणे.

स्वतःच्या हाडाची शस्त्रे इंद्रास करून दिली ते ऋषी म्हणजे दधीची ऋषी जे सप्तऋषी होऊन गेले त्यापैकी हे त्यातील एक होय. त्यांचे पुत्र पिंपलाद हे खुप मोठे शिवभक्त होते. त्यांनी काही वर्षे विश्वेश्वराची सेवा करून ते नर्मदातिरी तपचर्या परिक्रमा केली व पुन्हा ते काशिला आले. व विश्वेश्वराची भक्ती व सेवा केली. काही वर्षे निघून गेली व पिंपलाद यांना भगवंतांचा आदेश झाला की तिर्थांटन करा.ते तिर्थांटन करत करत “शिवजन्मभुमी” आज ज्या नावाने ओळखले जाते तेव्हा त्यावेळी हा भुभाग “दंडकारण्य” म्हणुन ओळखला जायचा ते या ठिकाणी पोहचले. येथील परिसरातून जात असताना त्यांना हा परीसर खुप आवडला. दक्षिणेस जवळच अंतरावर कुकडी माई संथ प्रवाहीत होत्या. घणदाट जंगल असल्याने जपासाठी त्यांना येथे सर्व काही मांगल्य वाटले व ते येथेच वाहत्या ओठ्याकाठच्या खडकावर तपश्चर्या करू लागले. परंतु त्यांचे प्रत्येक वर्षी महाशिवरात्री काशियात्रेस जाणे टळत नसे.

           यात्रा संपली की येथील भुमाता पुन्हा त्यांची येथे वाट पाहत असे. पिंपलाद ऋषींचे वय होत चालले होते. तपश्चर्येच्या बळावर त्यांना अनेक सिध्दी प्राप्त झाल्या होत्या. आजुबाजुच्या परिसरातही ऋषींची ख्याती पसरत चालली होती.

पिंपलाद ऋषींचे आता खुपच वय झाले होते. महाशिवरात्रीस काशियात्रेस जाण्याची चिंता वाटू लागली होती. त्यांना त्यांचे मन स्वस्थ बसू देत नव्हते. कारण वृद्धापकाळात यात्रा करणे शक्‍य होणार नव्हते. शेवटी त्यांनी आपल्या साधनेचा वापर केला व स्वतःचे शिर काशियात्रेस योगसाधनेने पाठवले.

पिंपलाद ऋषींच्या तपाची व श्रद्धेची भगवान शंकरांना जाणीव झाली व भगवान शंकराची व या पिंपलाद ऋषींच्या शिराची भेट  नगर जिल्ह्यातील  पारनेर तालुक्यातील  विरोलीगावात झाली. या भक्ताचे निस्सीम भक्ती पाहून या भक्ताच्या शिराची भगवान शंकरांनी प्रतिष्ठापना या विरोली गावातच केली व ते शिर स्वतः भगवान शंकर पिंपळवंडी या गावात या पिंपलाद ऋषींच्या तपश्चर्ये ठिकाणी येऊन त्यांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले व आता तुला काशियात्रेस येण्याची गरज नाही. मी सतत लिंग रूपात निवास करीन व मला या ठिकाणी पिंपळेश्वर या नावाने ओळखले जाईल. असे सांगून त्यांनी लिंग रूपात पिंपळेश्वराची लिंगरूपामध्ये व येथे गंगेसह स्थापना केली व भगवान शंकर अंतर्धान झाले.

          मित्रांनो ही जरी अख्यायिका सांगितली जात असली तरी येथील गंगा कुंड रूपात वर्षाच्या 365 दिवस गायमुखातुन वाहताना दिसते या कुंडास आजही गंगातिर्थ व छोट्या कुंडास काशितिर्थ म्हणुन ओळखले जाते. मंदिराच्या शेजारीच पिंपलाद ऋषींची समाधी आहे. मंदिर गर्भगृहात डावीकडे पिंपलाद ऋषींची शिरविरहीत मुर्ती आहे. व समोरच एक गोल दगड ठेवला असून आपण मांडी घालून बसुन त्या दगडावर हात ठेवून मनात प्रश्न केला की त्याचे उत्तर मिळते. पिंपलाद ऋषींच्या ख्यातीने एक एक भक्त या स्थानी राहु लागला. येथे बाजारपेठेची निर्मीती झाली व उभे राहीले एक खेडेगाव अर्थात  पिंपळवंडी.

येथे काळानुरून एक प्रचंड कोरिव व आखीव व रेखीव दगडी शिल्पांचे एक हेमाडपंती मंदिर उभे राहिले. काळ वाढू लागला व भुतकाळात लोटला जाऊ लागला. मनुष्य इतिहासाच्या पाऊलखुणा विसरू लागला. जिर्ण व पडझड झालेली मंदिरे हटवू लागला. हळूहळू पडझड झालेल्या वास्तु धरणात, गंगेत तर कधी कधी जमीनीखाली दडपून टाकू लागला. जुणी मंदिरे पाडून त्या जुन्या मंदिरांचे पुरावे नवनिर्मित मंदिराच्या पायथ्यातच गाडून त्यावर उभी राहिली ती नवीन मंदिरे. आज जेव्हा  येथे  पाऊलखुणा शोधू लागलो तर एकच दगडी शिल्प मंदिराच्या उत्तरेला टेकवून ठेवल्याचे दिसले कदाचित ते श्री गणेशाचे शिल्प असल्याने ते ठेवण्यात आले असावे.तसेच दक्षिणेस विरघळ दिसून येते. मंदिराच्या आतील भाग पुरातन वाटतो खरा परंतु तो पुनरस्थापीत करण्यात आले असावे असे वाटते. हेमाडपंती बांधनीतील दगडांचा ढीग मंदिराच्या पुर्वेस ओढ्यात पडलेला दिसतो खरा परंतू येथील कोरीव मुर्ती पहावयास मिळत नाहीत. मात्र पिंपळवंडी गावतील मारूती मंदिराच्या चार दिशेला भिंतीला उभ्या केलेल्या मुर्ती दिसतात. यावरुन खात्री पटली कि खरोखरच येथे पिंपळेश्वराचे हेमाडपंती मंदिर होते. या मुर्ती व मंदिराच्या पायथ्याच्या भरावात गाडलेल्या मुर्ती बाहेर काढणे खुपच गरजेचे वाटले. कारण या परीसराचा व गावचा खरा पौराणिक इतिहास फक्त आणि फक्त याच मुर्तींमुळे जीवंत ठेवला जाऊ शकतो.

 

कुसुर मधिल अप्रतीम कलाकुसर असलेले मारूती मंदिर.

किल्ले शिवनेरीवर पायथ्याशी असलेल्या कुसुर गावच्या दक्षिणेस असलेल्या पौराणिक मारूती मंदिराला आवर्जून भेट द्यावी असे ते ठिकाण आहे. या मंदिराची घडण अतिशय सुंदर अशा तोडीत केली असुन उत्तर आणि पश्चिमेला दोन घडीव तोडतील प्रवेशद्वारे आहेत. या दोन्ही प्रवेशद्वारांवर दोन घड्याळे कोरण्यात आलेली असुन त्या घड्याळ्यात 9:00 वाजल्याचे दिसत आहे. हे मंदिर जुन्या पद्धतीने बांधलेले असुन उत्कृष्ठ 19 कारागिरांच्या मार्फत याचे निर्माण केले गेले आहे. आत प्रवेश केला तर मारूतीची शिळेतील मुर्ती आपले लक्ष वेधून घेते. हे मंदिर दुमजली असुन छताचा भाग अतिशय सुंदर कोरीव लाकडी नक्षीने बनविण्यात आला आहे. वर दुमजल्यावर जाण्यासाठी असलेला लाकडी जीना स्वतःच्या मजबुतीची आठवण करून देत जशाच्या तसा आपले स्वागत करत उभा आहे. दुमजली भागातून दक्षिकडे असलेल्या वडज धरणाचे अथांग पसरलेले सौंदर्य आपणास भेटीसाठी खुणावत असल्याचा भास निर्माण करताना लक्षात येत.
जुन्नर तालुक्यातील हे एकमेव दगडी कोरीव तोडी व उत्कृष्ट लाकडी कोरीव नक्षी व जुन्या पद्धतीचे बांधलेले व तग धरून असलेले एकमेव मंदिर असाव. कधी किल्ले शिवनेरीला आलात तर नक्कीच या मंदिराला हल्की भेट देऊन या देव दर्शनाचा आपण आनंद घ्याल हीच सदिच्छा.   

 श्री. क्षेत्र थापलिंग खंडोबा देवस्थान – नागापूर 

  आंबेगाव तालुक्यातील नागापूर जवळ असलेला थापलिंगचा खंडोबा हा पंचक्रोशीतील सर्वच कुटुंबियांच कुलदैवत आहे. जुन्नर, आंबेगाव व खेड तालुक्याचे श्रद्धास्थान म्हणुन नावलौकिक असलेल्या या खंडेरायावर जीवापाड प्रेम करणारे येथील भक्तगण जानेवारी महिन्यातील पौर्णिमेस मात्र दरवर्षी कुटूंबानिशी यात्रेत न चुकता भंडार खोबरे उधळण्यासाठी हजर असल्याने या परिसरास कुंभ मेळ्याचेच स्वरूप प्राप्त होते व हा परिसर भंडारा उधळल्याने सोनेरी रूपात दर्शन देऊन जातो. आंबेगाव तालुक्यातील नागापूर गावास लौकिक प्राप्त झाला तो या खंडेरायाच्या पाऊल स्पर्शाने व वास्तव्याने. घोड नदीच्या उत्तर किना-यावर वसलेले हे छोटे शेतीप्रधान परिपूर्ण गाव. या गावच्या दक्षिणेस अगदी अर्ध्या कि.मी अंतरावर एक छोट्याश्या डोंगरावर या खंडेरायांच जागृत देवस्थान अगदी सहज निदर्शनास पडत. पावसाळ्यात तर ही डोंगरांग जेव्हा हिरवाईचा शालू नेसते तेव्हा म्हाळसा जणू खंडेरायास नटून थटून भेटण्यासाठीच आली आहे की काय असा भास होतो.
        जुन्या बांधणीचे हे मंदिर असून खंडोबा व म्हाळसाच्या गाभार्‍यातील मुर्ती भक्तांना आशिर्वाद देताना दिसतात. जेजुरीच्या खंडेरायाला ज्या भाविकांना जाणे शक्य होत नाही तेव्हा तेच दर्शन येथे घडते. बाहेर उभी असलेली दिपमाळ येथील पौराणिक इतिहासाची आठवण करून देते. यात्रेतील दुकानांसाठी बांधलेले ओटे, भक्त निवास व टोलेजंग मंदिर वेस येथील सुंदरतेत अजूनच भर घालते. नागापूर ग्रामस्थांनी येथील निसर्ग देवतेला फुलवण्यासाठी सोनचाफा आदि वृक्षलागवड गडावर केल्याने अभिमान वाटतो कारण कोणत्याही देवस्थानापाशी आपण जातो तेथे देवराई ही हमखास असायची परंतु ती निर्माण करण्याचे काम हाती घेतल्याचे जानवले.
गडाच्या पुर्वेला जवळच भिमाशंकर सहकारी साखर कारखाना येथील परिसरास गोडी निर्माण करत असून गडाच्या पश्चिमेस पायथ्याशी जागतीक महादुर्बिण विज्ञानात मानवाच्या प्रगतीचे पुरावे दर्शवित आहे. अशा या नयनरम्य वातावरणात एक फेरफटका व देवदर्शन घेण्यासाठी थोडा वेळ काढा व कुटूंबातील सर्वांना येथील भुमीचे दर्शनासाठी घेऊन जा.
बोला येळकोट येळकोट जय मल्हार.
सदा आनंदाचा येळकोट

नरसिंह देवस्थान रांजणी (आंबेगाव)

पुणे जिल्ह्य़ात एकमेव असलेले आंबेगाव तालुक्यातील नरसिंह मंदिर हे असून येथे पुण्याहून नाशिक महामार्गावर मंचर येथून रांजणी येथे जाण्यासाठी फाटा आहे. साधारण मंचर येथुन चांडोली, थोरांदळे, कारफाटा व रांजणी असे 14 किमी अंतर कापत रांजणी या गाव पोहचावे. हे गाव आंबेगाव तालुक्यातील पुर्व पट्यात असल्याने सपाट भू-भागाने व्याप्त असल्याने येथे जाण्यासाठी चांगले रस्ते असून हा संपूर्ण परिसर हिरवाईने नटलेला आहे. या गावाला व मंदिराला मिना नदिचा किनारा लाभल्याने येथील शेतकरी प्रगतशील असून विविध प्रकारचा शेतीव्यवसाय येथे पहावयास मिळतो. गावातील ग्रामस्थांच्या ऐक्याने येथील परिसराला नवलाईचा शालू नेसवलेला आपल्या दृष्टीस पडल्याशिवाय राहत नाही. अशा या नैसर्गिक वातावरणात गावच्या पश्चिमेस प्रचंड सुंदरतेने नटलेले व भक्त प्रल्हादाच्या भक्तीने मोहून टाकण्या-या व आपल्या वेगळ्याच रूपात प्रकट होऊन भक्ताच्या मदतीला धावून आलेल्या भगवान नरसिंहाचे सुंदर मंदिराचे व देवाचे दर्शन घडते. गावक-यांनी जुनं ते सोन या म्हणीला येथे प्रत्यक्षात साकार करत या मंदिराला आहे त्या स्थितीत संवर्धित करून ठेवण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला आहे. म्हणूनच आपणास सभा मंडपातील असलेले लाकडी नक्षीकाम कारागिराने किती चातुर्याने केले होते तो पुरावा पहावयास मिळतो. बाह्य मंदिराला केलेल्या रंगरंगोटी व लेपामुळे या मंदिराची पौराणिकता लुप्त झाली आहे.साधारण सतराव्या शतकात नाना फडणविसांनी हेमाडपंती बांधणीच्या पद्धतीचा अवलंब करून या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला व नदीच्या घाटाचीही बांधणी केली, असे सांगितले जाते. या मंदिराच्या गाभाऱ्यात प्रवेश निषेध असल्याने गाभाऱ्यात केलेल्या दगडी शिल्पांचे वर्णन आपणास सांगू शकलो नाही या बद्दल खेद व्यक्त करतो. परंतु गाभार्‍याच्या प्रेवशव्दारावर जिर्ण झालेले गणपती शिल्प या मंदिराचा पुरातण इतिहास जागवताना दिसतो. ग्रामस्थ हे मंदिर पेशवे कालखंडाच्या आधीचे मंदिर असा उल्लेख करतात. याच मंदिरात भगवान मारूतीचे मंदिर असून कातळकोरीव मारूती मुर्ती सेंदुराने रंगवलेली असल्याने कोणत्या कालखंडात निर्माण केली गेली असावी हा तर्क करता येत नाही.

रांजणी येथे नरसिंह मंदिर निर्माण झाले तो इतिहास

रांजणी येथील रहिवासी लखोजी हे नरसिंह भक्तीत नियमित तल्लीन असत.भगवान भक्ती ने त्यांची तहान भूक हरपल्याने ते पायी चालत चालत नेहमी सोलापूर येथील टेंभुर्णी फाट्यावरून आत नीरा नरसिंहपूर येथील नरसिंह मंदिरात देवसेवा घडावी, देवाचे दर्शन व्हावे व हा मानव जन्म सार्थ व्हावा हीच त्यांची विचारधारा होती. त्यांच्या भक्तीकडे पाहून गावकरी त्यांना आवडिने महाराज म्हणत.
परंतु आता लखोजीचे पाय थकले होते. लखोजी नियमित चिंता सतावू लागली की यापुढे ही वारी आपणास वृद्धापकाळामुळे करता येणार नाही. माझे देवदर्शन होणार नाही. भगवंत माझ्यावर रागवणार तर नाही ना? अशा अनेक शंका कुशंकांनी त्यांच्या डोक्यात थैमान घातले होते. काय करू ? कसे दर्शन घडणार माझ्या भगवंताचे? या विचाराने महाराज हवालदिल होऊन झोपी जात. आता तर त्यांचे डोळे खोल गेल्याचे स्पष्ट जानवत होते. खुपच थकलेले व अशक्त झालेले दिसत होते. आजही ते भगवंत दर्शनाचाच विचार कथा-कीर्तनात करत होते.कशातच त्यांचे मन रमत नव्हते. परंतु चेहर्‍यावर असलेले तेज आज जास्तच झळकत होते. त्यांना झोपेतही नृसिंहाचाच ध्यास लागला होता. त्यांचे दोन्ही डोळे बंद झाले होते. त्यांच्या निरोगी शरीरातून फक्त आणि फक्त श्वासाची होत असलेली हालचालच जानवत होती. ते अचानक दचकले मध्यरात्रीचा तो प्रसंग असावा बहूतेक तेव्हा लखलखाट झाला त्यांचे शरिर तेजोमय झाले व त्यांच्या आत्म्यास नरसिंहाने दृष्टांत दिला. भगवंत त्यांच्या आत्म्याशी बोलू लागले “तू आता नरसिंहपूरला येऊ नकोस. मी तुझी या त्रासातून सूटका करणार आहे. मी तुझ्या भक्तीवर एवढा प्रसन्न झालो आहे की मी तुझ्या सहवासात रांजणी गावी येत आहे.असे अभिवचन दिले.झोपलेल्या लखोजींच्या चेहर्‍यावर प्रसन्नता साफ झळकत होती.
आज लवकरच लखोजी उठले.नरसिंह भगवंताची पुजा अर्चना करत रांजणी गावची वाट धरली. शरिरात असलेला थकवा दूर पळाला होता. लखोजी १८ वर्षेच्या तरूणासारखे आनंदाने झपझप चालू लागले होते. त्यांना आज स्वतः वृध्द आहे हे पण आठवत नव्हते. रस्त्यात भेटणारी माणसे लखोजींकडे पाहून जगातील आश्चर्यकडे पहावे अगदी तसेच पहात होते. लखोजींचे लक्ष फक्त रात्री भगवंताने दिलेल्या दृष्टांताकडेच होते.चालून चालून आता रात्र झाली होती. लखोजींना कोठेही नाही थांबता रांजणी गावी पोहचायचे होते. संपूर्ण रात्र त्यांनी चालून पायाखाली घातली परंतु स्वारीला आपण दिवसा चाललोय कि रात्री काहीच माहित नव्हते. जेवण,पाणी सर्व काही विसरून गेले होते. आता सकाळचे तिन वाजले असावेत लखोजींनी रांजणी गाव हद्दीत प्रवेश केला होता. चार वाजता ते गावात पोहचले. गावच्या उत्तरेला असलेल्या मीना नदी पात्रात ते स्नानासाठी पायर्‍या उतरू लागले. गावातील इतर मंडळी तेथे स्नान करत होती. त्यांना बाजूला करत लखोजी उद्गरले बाजूला व्हा माझे भगवंत तेथे स्नान करत आहेत. काही क्षण गावकरी चिंताजनक नजरेने लखोजींकडे पाहू लागले. ते बाजूला झाले. लखोजींनी प्रथम स्नान केले. जवळच असलेल्या दोन गावकर्यांना जवळ बोलावले. शेजारीच पाण्यात गवताच्या अर्धवट जळत्या पेंढ्या पडल्या होत्या त्या बाजूला केल्या तर सर्वजण आश्चर्य चकित झाले. सर्वजण डोळे फाडून पाहू लागले की त्या ठिकाणी नृसिंहाची मूर्ती होती. लखोजींना दिलेला दृष्टांत खरा ठरला होता. त्या मुर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली, व लखोजी रोज नित्य नियमाने त्या मुर्तीची पुजा शरिरात प्राण असे पर्यंत करत राहिले. अशी अख्यायिका सांगितली जाते.

 नरसिंहाची सुंदर बोलकी मूर्ती

उभ्या असलेल्या सिंहाच्या रूपातील ही मूर्ती अतिशय रेखीव असून पुढचे दोन पाय भू मातेवर टेकवून जणू भक्तांना आशिर्वादच देत आहेत व सांगत आहेत की मी तुमचा पाठीराखा आहे. मी सदैव भक्ताच्या संकटी धावून येण्यासाठी तयारच आहे. दगडी आयाळ शक्ती , लांब टोकदार दात शत्रुंचा काळ व लोंबणारी जीभ भक्तांना आशिर्वादच देत आहे असे वाटते. डोळे व नाकावर सोन्याचा पत्रा असल्याने चेहर्‍यावर चमक दिसते , तर भुवयांना मढवलेला चांदीचा पत्रा भक्तांसाठी प्रेमभाव दर्शवित आहे. मूर्तीच्या मागील बाजूला असलेल्या महिरपीवर सुंदर कोरीवकाम केलेले दिसते. त्यावर डाव्या बाजूस मोराची सुंदर प्रतिकृती असून, मध्यभागी नागाची व सिंहाच्या चेहऱ्याची शत्रुंचा नायनाट करण्यासाठी साकारलेली कोरीव प्रतिमा दिसते.

नरसिंह मंदिराची रचना

       मुख्य सभागृहात लाकडी खांब असून, वरील मजला लाकडाचा वापर करून बांधलेला आहे. तेथेच नगारावादन केले जाते. मंदिरातच उजव्या बाजूस मारुतीची मूर्ती बसवलेली दिसते. मंदिराच्या पुढे मोठा सभामंडप असून, डाव्या बाजूला शंकराचे मंदिर आहे. अंगणात तुळशी वृंदावन आहे. मंदिरासभोवतीचा परिसर व समोरच घाटा शेजारी उभे असलेले चिंचेचे झाड जवळपास १५०  ते २०० वर्षे जुने असावे व उन्हाळ्यात यात्रेकरूना थंडावा देत आहे. मीना माईच्या कृपाशिर्वादाने बाजूच्या परिसरात थंडावा निर्माण करत तो हिरव्यागार वनश्रीने नटलेला आहे.
मंदिराची व्यवस्था, पूजा-अर्चा, अभिषेक इत्यादी कामे मंदिर ट्रस्ट व ब्राह्मणवृंद करतात. नरसिंह जयंतीच्या वेळी (नरसिंहाचे नवरात्र) येथे मोठा उत्सव असतो. कथा-कीर्तन, वाचन आदी धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. अभिषेक व दर्शनासाठी येथे भाविकांची गर्दी असते.
आज पर्यंत येथील एक आश्चर्य म्हणजे नरसिंह जयंतीला वरूणराजा गडगडाट करतच येथे बरसतो, पवनराजा वेगाने धावू लागतो, मोठ मोठाले वृक्ष आनंदाने हवेत डोलू लागतात व अशा या वातावरणातच नरसिंहाचा हजारो भक्तांच्या साक्षिणे जन्म होतो. हजारो फुले पाकळ्या उधळल्या जातात. वातावरण या पाकळ्यांच्या फुलांच्या सुगंधाने सुगंधित होऊन जाते.

ब्रम्हस्थान…

ब्रम्हस्थान…

घर असो, वाडा असो किंवा मंदिर असो. वास्तुशास्रानुसार घर,वाडा किंवा मंदिर या वास्तूचा मध्यबिंदू म्हणजेच त्या वास्तुचे ब्रम्हस्थान होय. या जागेस अगदी पुर्वी पासुन खुप महत्व दिले गेले आहे. या जागेवर कोणत्याही प्रकारचे वजन पडू नये, पाय पडू नये म्हणून आज मंदिरात त्या ठिकाणी कासव बसविण्यात येते व प्रत्येक जण या कासवाचे दर्शन घेत असतो. आपण अनेक ठिकाणी पाहीलेही असेलच की कासव देवतेच्या समोरच मध्यभागी असते. या मधील काल्पनिक रेषेवरून कधीच दर्शन घेऊ नये.

जुने शिवाई देवी मंदिर

गोमुख

दगडी पाईपलाइन

ब्रम्हस्थान

ब्रम्हस्थान

 अनेक वर्षांनी किल्ले शिवनेरी वरील माताशिवाई देवी मंदिराच्या जिर्णोध्दराचे काम जलद गतीने सुरू आहे. त्यामुळे या मंदिराच्या सभामंडपात उत्खनन सुरू केले व माता शिवाई देवीच्या सभामंडपात असलेले ब्रम्हस्थान उघडकीस आले. ब्रम्हस्थानाच्या ठिकाणी बसविण्यात आलेले कोरीव दगडी शिल्प कि त्या शिल्पाची रचना एका घमेल्यासारखी केलेली असुन त्या भांड्यात दगडात कोरून पाण्याची एक पन्हाळी बनवून मातेच्या स्नानाचे पाणी त्या पन्हळीद्वारे एक छिद्र पाडून त्या ब्रम्हस्थानाच्या भांड्यात सोडण्यात आले आहे, कि ज्या पाण्याचा उपयोग अमृत तीर्थ म्हणून करण्यात येत असे. पुन्हा हे तीर्थ पुर्वेकडे एक छिद्र पाडून दगडी पन्हळीद्वारे काढून देण्यात आले आहे. कि जेणेकरून ते पाणी साठून राहीले जाऊ नये. व मंदिरात उग्र वास पसरू नये. हेच पाणी पुढे गोमुख कोरीव दगडी शिल्पातुन बाहेर सोडण्यात आले आहे.
पुर्वीच्या बांधकाम शैलीचे देखावे पाहताना खुप बारकावे जोपासले गेले तर त्यांचा उलगडा व बांधन्यापाठीमागचे उद्देश आपणास थोडेफार समजू लागतात. त्यासाठी निरीक्षण असणे आवश्यक आहे.

देवराई अंजनावळ्याच्या भैरवनाथाची :-

 जुन्नर शहरातून पश्चिमेला आपटाळे रस्त्याने उजवीकडे वळून 40 कि.मी अंतरावर असलेल्या अंजनावळे गावात वनराई आहे. घाटघर गावच्या आधी ४०० मी. अंतरावर उत्तरेला वळण घेतले येथुन तीन कि.मी अंतरावरच अंजनावळे गावच्या पुर्वेला देवराई आहे. परंतु डाव्या हाताला आसमंताकडे टोकदार व निमुळती होत गेलेले एकाच डोंगर रांगेवरील वेगवेगळी टोके असलेले छोटे छोटे सुळके पाहताक्षणीच मन आकर्षित करून घेतात. याच डोंगररांगेस वर्हाडी डोंगर म्हणुन संबोधन्यात येते. कोकणाकडून वाहत येणारी वेगवान हवा कोकणकड्याला आदळत अतिशय वेगाने पुर्वेला येते. त्या हवेपासुन अंजनावळे गावचा बचाव याच डोंगरांगेने केला आहे.
        गावात जिल्हा परिषद  शाळेला लागुनच 45 गुंठे वनक्षेत्र असलेल्या देवराई आहे. या देवराईवर सन.1986 मध्ये पुण्यातील एका संस्थेने संशोधन करून येथील औषधी वनस्पती व वृक्षांचा अभ्यास करून त्यावर एक पुस्तक प्रकाशित केले होते. एवढी अफलातून ही देवराई आहे. या देवराईची काळजी घेतली आहे ती या देवराईत असलेल्या भैरवनाथ देवतेने. या देवतेच्या मंदिराचा जिर्णोध्दार वनविभाग जुन्नर याच्याकडून करण्यात आला आहे. अतिशय आकर्षक असे भव्यदिव्य मंदिर बांधण्यात आले आहे. या देवतेची कथा येथील पुजारी शिवलिला या ग्रंथाच्या 12 व्या अध्यायाच्या माध्यमातून सांगतात.
      मंदिरात असलेले शिवलिंग व समोर असलेले पौराणिक दगडी तोडीतील घडीव व कोरीव नंदी, पाठीमागे देवीच्या आकाराचे कोरलेले चतुर्भुज दगडी शिल्प व समोरील 12 फुट उंचीचा दिपस्तंभ येथिल पुरातन इतिहास जागवताना दिसून येतात. येथील ग्रामस्थ कोणत्याही प्रकारचे नवकार्य करायचे असेल तर, सर्वप्रथम या देवतेच्या पुजना नंतरच करतात. या देवराईतील प्रत्येक वृक्ष हा निरीक्षण व माहीत करून घेण्यायोग्य आहे. प्रत्येक वृक्षातील एक वेगळपण आपणास जाणवतो. अनेक बांबूना एकत्र करून बांधल्यास जी मोळी तयार होते अगदी तसेच खोड असलेले वृक्ष पहावयास मिळतात.         

 

 

 कधी नाणेघाट, किल्ले जीवधन पाहवयास गेलात तर या 2000 लोकसंख्या असलेल्या छोट्या गावतील वनराईचे दर्शन घेण्याचे विसरू नका.

 

सह्याद्रीच्या रांगेत आढळतात हेमाडपंती १२ जोतीर्लिंगे.
हातविज (जुन्नर)  गाव व परिसर अतिदुर्गम आहे. हा जुन्नरपासुन साधारण 45 कि.मी अंतरावर असुन येथे नेहमीच एस.टी सेवा खुप कमी आहे. अशा या गावात वेगवेगळ्या स्वरूपाची शिवलिंगे व कोरीव दगडी शिल्पे आढळुन येतात. हि शिल्पे अस्तव्यस्त पडलेली असून येथील पौराणिक इतिहास सांगण्यास मदत करतात. यावरून असा तर्क बांधला जातो की त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) अमृतेश्वर (रतनगड) हरिश्चंद्र गड, नागेश्वर (खिरेश्वर) माणकेश्वर (माणकेश्वर ) कुकडेश्वर (पुर) कपर्दिकेश्वर ( ओतूर) ब्रम्हनाथ (पारूंडे) डिंभे धरणातील आंबेगावाच्या ठिकाणी असलेले मंदिर, भिमाशंकर मंदिर ( भिमाशंकर ) आणि दोन मंदिरांचे अवशेष जुन्नर शहरात दिसुन येतात. यावर असे समजते की, नाशिक ते भिमाशंकर हा सह्याद्रीच्या कुशितील त्या काळी  जवळचा मार्ग असावा.जो मार्ग हरिश्चंद्र गड, खिरेश्वर, आंबोली , ढाकोबा, हातविज, डोणी, आहुपेहून पुढे भिमाशंकरला जाऊन मिळतो. मध्यवर्तीत ठिकाण म्हणजेच पुरातन व्यापारी मार्ग व व्यापाराची राजधानी अर्थातच “जुन्नर” होय. म्हणूनच या ठिकाणी सहा हेमाडपंती मंदिरे दिसत असून ती जुन्नर शहराच्या पश्चिम पट्यात दिसतात. सर्वात जास्त सात किल्ले, सर्वात जास्त लेणी समुह, त्या व्यतिरिक्त जुन्नर,ओतूर, नारायणगाव, बेल्हे या ठिकाणी असलेले भुईकोट किल्ले या परीसराच्या संरक्षणाची साक्ष देतात. आणि म्हनूनच आपणास त्यावेळी येथे असलेला राबता किती मोठ्या प्रमाणात होता याची खात्री पटते.

लुप्त झालेले हेमाडशैली बांधणीतील शितळेश्वर मंदिर - सितेवाडी

जुन्नर तालुक्याला ऐतिहासिक वारसा एवढा प्रचंड लाभला होता की याची कल्पनाच करवत नाही. कदाचित तो जर जतन केला गेला असता तर आज जुन्नर तालुक्याची ओळख एक आगळीवेगळीच असती. काही वारसा काळाच्या ओघात नष्ट झाला, काही वारसा तर विविध शाह्यांमध्ये उध्वस्त केला गेला, काही वारसा अज्ञानापोटी नष्ट करण्यात आला, काही वारसा संपत्तीच्या हव्यासाचा शिकार झाला तर काही वारसा मालकीचा असल्यामुळे तो दफन करण्यात आला. यामध्ये सगळ्यांत जास्त प्रमाणात नुकसान झाले ते मंदिर आणि बारवांच. तालुक्यातील काही गावच्या कारभा-यांनी तर हेकोखोरीमुळे अक्षरशः या ऐतिहासिक वारसांचा खुनच करत गावचा इतिहासाचं संपवलाय व आजपण त्या ऐतिहासिक वास्तूंचे महत्व लक्षात न घेता त्यांना उध्वस्त करण्याचा प्रयत्न चालुच आहे. नवीन मंदिर बांधण्याच्या नादात जुन्या मंदिरांना एकतर गावातुन हद्दपार केले जातंय नाहीतर त्या पाडलेल्या मंदिरांना नवीन मंदिराच्या पायाभरणीत दफन केले जातंय. काहींना तर मंदिरासमोर शेड किंवा मैदान हवं असतं की जेथे पुर्वजांनी बांधलेली पाय-यांची पवित्र विहीर असते की जीला बिनधास्त गाडलं जातंय. काही गावांमध्ये तर या पाय-यांच्या विहीरींना कचराकुंडीचा दर्जा दिलेला पहायला मिळतो, की ज्या विहीरींनी आपल्या त्या पुर्वजांची तहान भागविली होती कि ज्यांनी गावचा इतिहास घडवला होता. गावच्या परीसरात असलेली वीरगळ,गध्देगाळ, नागशिल्प, गजलक्ष्मी शिल्पे, वीर अशा कितीतरी अनेक शिल्पांना आपण दफन करत तिलांजली पहिलीच दिली आहे की ज्या शिल्पांच्या माध्यमातून गावचा इतिहास जीवंत ठेवला जाऊ शकत होता. आजही अनेक ठिकाणी हि शिल्प पहायला मिळतात खरी परंतु रंगरंगोटीच्या प्रयत्नांनी ती शिल्पे व मंदिरे आपला भुतकाळ सोडून वर्तमानात जगताना दिसतात. खरेतर ती आपली ओळखपण विसरून गेलीत.
अशाच एका जुन्नर तालुक्यातील हेमाडशैली बांधणितील मंदिरा बाबत माहिती घेणार आहोत कि जे काळाच्या ओघात नष्ट झाले परंतु त्याच्या पाऊलखुणा अवशेष रूपात धुळ खाताना पहायला मिळतात.

कल्याण ते अहमदनगर महामार्गावर जुन्नर तालुक्यातील एक डोंगरांनी वेढलेले सितेवाडी गाव आपण मढ फाटा ओलांडून पुढे आलात की, एक रस्ता गणेश खिंडीकडे जातो तर हा महामार्ग पुढे अहमदनगरकडे वळण घेऊन जातो त्याच फाट्याच्या पश्चिमेस अगदी ५०० मीटर अंतरावर आपणास हे सितेवाडी गाव पहावयास मिळते. पुष्पावतीच्या पवित्र दक्षिण किना-यावर हे गाव असल्याने तेथील नैसर्गिक सुंदरता फारच आकर्षक दिसुन येते. गावात प्रवेश करताच ओढा ओलांडून थोडं पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूला एक कच्चा रस्ता दिसतो. तेथेच डाव्या हाताला आपणास गजांतलक्ष्मी शिल्प एका सिमेंट कांक्रिटच्या चौथा-यावर गावचा ऐतिहासिक वारसा सांगताना पहायला मिळते. तेथील कच्च्या रस्त्याने डाविकडे वळण घेत १०० मीटर पुढे गेल्यावर ओढ्याच्या पुर्व किना-यावर एक रंगरंगोटी केलेले पुर्वमुखी मंदिर आपले लक्ष वेधून घेते. ओढा ओलांडून आपणास साधारण १५/२० पाय-यांची चढाई करावी लागते. पाय-या चढाईला सुरूवात करण्याआधीच दोन ऐतिहासिक मंदिराचे गाडलेले खांब आपले लक्ष वेधून घेतात. या खांबावरील नक्षीकाम पाहताच क्षणात डोळ्यांचे पारणे फिटते व पुढे काय असणार म्हणून आपोआपच आपले पाय पाय-यांवर चालू लागतात व क्षणांत आपले विचार ९ व्या ते १२ व्या शतकाकडे धावू लागते. पाय-या चढून आपण पत्र्याच्या शेडमध्ये प्रवेश करत पुर्वेस असलेल्या दरवाजा पाशी पोहचतो व घोर निराशा पदरी पडते. रंगरंगोटीमुळे मंदिराची नवलाई त्या रंगात झाकलेली असल्याने मंदिराचा जीर्णोद्धार केलेल्या चौथा-याचे आयुर्मान लावता येत नाही. ग्रामस्थ सांगतात की येथे एका छोट्या टेकडीवर हे मंदिर उभं होतं. अलिकडच्या काळात शेड बांधन्यासाठी ती टेकडी सपाट करण्यात आली कि ज्यात अनेक दगडी शिल्पे गाडली गेली की जी पुरातन हेमाडशैली मंदिराची होती. मंदिरातील शिवलिंग मात्र तेच आहे. गाभाऱ्यात एक दक्षिण भिंतीत खाली एक छोटी टाकी बांधण्यात आली असून यात वर्षभर पाणी राहते तर पश्चिम भिंतीत एका शिल्पावर पाच मुर्ती कोरण्यात आललेली पहायला मिळतात. सध्याचा आतील गाभाऱ्याचा जिर्णोद्धार पेशवे कालीन स्वरुपाचा असावा असा अंदाज वाटतो. मंदिराच्या आवारात आजुन एक कोरीव खांब पडलेला तर अतिशय सुरेख असे नक्षीकाम केलेले दगडीफुल कोरलेले मोठे शिल्प पहायला मिळाले. मंदिराच्या दक्षिणेस धूळखात पडलेले अनेक कोरीव शिल्प शेवटची घटका मोजताना पाहुन अक्षरशः अंगावर काटाच उभा राहीला. जुन्नर तालुक्यात सध्या हेमाडपंती शैलितील बांधणितील  तीन मंदिरे अर्थात नागेश्वर, कुकडेश्वर व ब्रम्हनाथाची मंदिरे पहावयास मिळतात तर घाटघर, माणकेश्वर, मीनेश्वर,कपर्दिकेश्वर व पिंपळेश्वर अशा पाच मंदिरांचे फक्त अवशेष पहायला मिळतात त्यात या शितळेश्वराची भर पडल्याने जुन्नर तालुक्यातील एकुण ९  हेमाडशैली मंदिरांचा उलगडा होतो. याचा अर्थ हेमाडशैलीतील बांधनीतील १२ ज्योतिर्लिंगांचा ऐतिहासिक वारसा जुन्नर तालुक्याला नक्कीच लाभलेला असावा. तीन मंदिरे काळाच्या ओघात आपली संपूर्ण ओळख मानवाच्या काही वृत्तीमुळे नामशेष झालेली असावी.

जुन्नर तालुक्यातील सितेवाडी (मढ) गावात आढळले पंधरावे गजांतलक्ष्मी शिल्प.

पुर्वी म्हणे की पाऊस वेळेवर पडला नाही की या दगडी शिल्पावर दगड रचुन बोजा दिला जायचा व पाऊस पडू दे अशी आर्त हाक या शिल्प असलेल्या दगडाला दिली जायची व म्हणे पाऊस पण पडायचा. मला वाटतं की या भोळ्या आशेवर असलेल्या जनतेकडून एक प्रकारे याच माध्यमातून या शिल्पाचे जतन केले गेले असावे. सितेवाडी गावात ओढा ओलांडून प्रवेश केला कि लगेच डाव्या हाताला एक कच्ची वाट सितळेश्वर मंदिराकडे जाते तेथेच डाव्या हाताला एका सिमेंट कांक्रिट केलेल्या ओट्यावर एक भंगलेले शिल्प असंख्य पावसाळे खाल्लेले पहावयास मिळते तेच हे गजांतलक्ष्मी असलेले शिल्प होय.खरेतर सितेवाडी गावचा पुरातन वारसा सांगणारं हे एकमेव ऐतिहासिक शिल्प असाव. गावचा त्या काळी असलेला वैभवसंपन्न थाट सांगणारं हे शिल्प जर काळाआड गेलं तर निश्चितच सितेवाडीचा इतिहास अगदी अलिकडचाच आहे असं सांगाव लागेलं. जोपर्यंत हे शिल्प जिवंत आहे तोपर्यंत अगदी हक्काने पुराव्यानिशी या शिल्पाच्या माध्यमातून छातीठोकपणे सांगता येईल की खरोखरच सितेवाडीचा इतिहास खूप खूप जुना आहे. म्हणून सांगावेसे वाटते की ग्रामस्थांनी हा ऐतिहासिक वारसा तळहाताच्या फोडाप्रमाणे व स्वतःच्या मुलांसारखा जपला पाहिजे.

जुन्नर तालुक्यातील खोडद, खामगाव, निरगुडे , निमगीरी (किल्ले निमगिरी वर),निमगीरी किल्ला पायथा, नाणेघाट, घाटघर, किल्ले जीवधन,घंगाळधरे, माणकेश्वर , बोरी शिरोली, भुत लेणी व पिंपळगाव तर्फे नारायणगाव आणि खोडद अशी चौदा ठिकाणी विविध गावांमध्ये म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील प्रत्येक दिशेला ही गजांतलक्ष्मीची शिल्पे पहावयास मिळतात.

 गजांतलक्ष्मी  शिल्पांचे निरीक्षण केलेत तर दोन बाजूने हत्ती आपली सोंड उंच करून टोकाला त्या मिळालेल्या असुन टोकाचा भाग खाली वाकलेला दिसतो. अगदी याच ठिकाणी सरळखाली दोन हत्तींच्या मध्ये एक स्रीशिल्प कोरलेले दिसते. या स्त्रीला ते सोंडेतून पाणी टाकून अंघोळ घालताना दिसते हे शिल्प म्हणजेच लक्ष्मीमातेचे चित्र होय. म्हणून या शिल्पाला गजांतलक्ष्मी असे संबोधण्यात येते. गावा गावांत अशी अनेक विविध शिल्पे पडलेली असतात परंतु दगड म्हणून त्याकडे सर्वच दुर्लक्ष करत असतात. खरेतर गावाचा ऐतिहासिक वारसा दाखवून देण्याचे काम हि शिल्पे करत असतात म्हणून या शिल्पांना सोन्यांच्या दागिण्यापेक्षाही जास्त जपलं पाहिजे कारण तो संपूर्ण गावचा इतिहास उजेडात आणण्यासाठी महत्वपूर्ण पुरावा असतो. आज पण हजारो वर्षे उन,वारा व धुळखात पडलेली ही शिल्पे तगधरुन उभी किंवा पडलेली आहेत ती फक्त गावचा इतिहास उजेडात आणण्यासाठीच. आपण त्यांचे महत्त्व लक्षात घेऊन ती संवर्धीत करण्यासाठी योगदान दिले पाहिजे.

जुन्नर तालुक्यातील खोडद गावात आढळले तेरावे गजांतलक्ष्मी शिल्प –

पुर्वी म्हणे की पाऊस वेळेवर पडला नाही की खोडद ग्रामस्थ या दगडी शिल्पावर दगड रचुन बोजा दिला जायचा व पाऊस पडू दे अशी आर्त हाक या दगडी रुपातील शिल्प असलेल्या या भवानी मातेला दिली जायची मग काय आश्चर्य पाऊस हमखास पडायचाच असे ग्रामस्थ छान अनुभव सांगता व नंतर त्यावर ठेवलेल्या वजना इतकी गुळाची शेरणी गावात वाटली जायची व तो भवानी मातेवर ठेवलेला बोजा उतरविला जायचा. भवानी माता म्हणून या उघड्या पडलेल्या शिल्पाला हात जोडले जायचे आज याच उघड्या पडलेल्या शिल्पाला खोडद ग्रामस्थांनी मंदिर निर्माण करत खुप सुंदर जतन केले आहे. शेजारीच दक्षिणेकडे एक अर्धवट तुटलेल्या वीरगळीचा तुकडा पण पण जतन केला असुन गावातील एका वीराचा जनू तो सन्मानच केल्यासारखे वाटते.(गजांतलक्ष्मी शिल्प, खोडद)

जुन्नर तालुक्यातील खामगाव, निरगुडे , निमगीरी (किल्ले निमगिरी वर), नाणेघाट, घाटघर, किल्ले जीवधन,घंगाळधरे, माणकेश्वर , बोरी शिरोली, भुत लेणी व पिंपळगाव तर्फे नारायणगाव आणि खोडद अशा तेरा ठिकाणी विविध गावांमध्ये म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील प्रत्येक दिशेला ही गजांतलक्ष्मीची शिल्पे पहावयास मिळतात.

श्री क्षेत्र ब्रम्हनाथ मंदीर - पारूंडे

जुन्नर तालुक्यातील हेच ते ब्रम्हनाथाचे मंदिर की ज्या ठिकाणी १२ वर्षातून एकदा नाशिकचा कुंभमेळा संपला की तेथील साधु येथे कुंभमेळ्यासाठी येतात. विशेष म्हणजे या मंदिराच्या खांबांवर योगासने कोरलेली असून या मंदिराची बांधकाम शैली ही हेमाडशैली आहे. हे एक ऐतिहासिक मंदिर असुन लाखो भाविक दर्शनाचा लाभ घेतात तर हजारो अभ्यासक या मंदिराच्या निरीक्षणासाठी भेट देतात. याच मंदिरासमोर त्याच काळातील एक जुन्या धाटनीतील एक पाय-यांची बारव तटबंदीच्या बाहेर पहावयास मिळते. या मंदिराच्या आवारातील घंटा पण अभ्यासकांचा विषय असते. श्रावणातील सोमवारी येथे असंख्य भाविक दर्शनाचा लाभ घेतात असे हे मंदिर जुन्नर शहराच्या दक्षिणेस जवळच अगदी १०/१२ कि.मी अंतरावर असून आपणास सहज पारूंडे गावात पोहचता येते.

श्री.स्वयंभू गुप्त विठोबा प्रति पंढरपूर

   बेल्हे गावच्या उत्तरेस ६ कि.मी अंतरावर असलेल्या बांधुडा, कुरूंदा, दुधवडी व बाळेश्वर या सह्याद्री पर्वताच्या डोंगररांगामध्ये वसलेले छोटस परंतु निसर्ग सौंदर्याने चहु बाजुने वेढलेले गाव म्हणजेच जुन्नर तालुक्यातील पुर्व दिशेच्या उत्तर कोपर्‍यातील “बांगरवाडी”. हे गाव सिताफळ विक्रीसाठी  प्रसिद्ध आहे.येथील सिताफळ पिक अग्रेसर असून उत्पादन काढून लाखो रूपयांची उलाढाल करणार हे गाव.

      ९६ वर्षा पुर्वी बेल्हे गावातून दिवसा बांगरवाडीत जायचे म्हटले तर भिती वाटायची एवढी किर्र झाडेझुडपे असायची. त्या वेळेस या गावात व्यापार उद्योग म्हटले तर फक्त आणि फक्त गुराखी असाच होता. त्याच कालखंडात अनेक गुराखी या सह्याद्री पर्वत रांगांच्या अंगा खांद्यावर गुरे चारण्याकरीता फिरत असत. १९१७ साली श्री.स्वयंभू गुप्त विठोबा पांडूरंगाने म्हणे येथील गुराख्याला दृष्टांत दिला, की हे भक्ता माझा डोंगराच्या कडेला असलेल्या एका गाडलेल्या गुफेत जीव गुदमरतो आहे. आपण त्या गुहेला उकरून येथील जनतेच्या दर्शनासाठी ही गुहा उकरून मला मोकळे करा. एका सपाट खडकावर कोरलेल्या परंतु संपूर्ण गाडलेल्या ठिकाणी उत्खनन करण्याचा मुहुर्त गुळुंचवाडी व बांगरवाडी ग्रामस्थांनी ठरविला.रेखांश व अक्षांस – N-19 09’18.8 , E- 074 11’33.7 या ठिकाणी उत्खनन करण्यास प्रारंभ झाला. इतरत्र त्या ठिकाणी संपूर्ण पक्का खडक होता. गुहेच्या तोंडाशी संपूर्ण तोंडभरून असलेली माती काढण्याचे कार्य सुरु झाले. काम करण्यार्यांपेक्षा बघणारांची गर्दी झाली होती. एकाच वेळी एकच व्यक्ती त्या ठिकाणी काम करू शकेल एवढीच जागा तेथे त्या गुहेच्या तोंडाची होती. माती खाली घमेल्यात भरली जाऊन बाहेर काढली जात होती. उत्सुकता एवढी वाढलेली होती की आज नक्कीच काहीतरी घबाड भेटणार अशी कुजबूज बघे करत होते. एक, दोन, तीन अशा नऊ पायर्‍या उकरण्यात आल्या. किती खोली असेल याची? असे अनेक प्रश्न उपस्थित केले जात होते. शेवटी येथेच पायरीमार्ग संपला व तळाच्या सपाट भु-भागावर असलेल्या मातीचे उत्खनन सुरू झाले. गुफेत असलेले उभे तीन खांब दिसु लागले. 10 बाय 15 फुटाची गुफा अनेक ट्रक भरेल एवढी माती आतुन बाहेर काढून स्वच्छ करण्यात आली. परंतु अजुन एक छोटी खोली असल्याचे लक्षात आले. तेथील माती काढण्याचे काम सुरू झाले साधारण चार बाय चार फुटाची ही खोली भरलेल्या माती पासून खाली करण्यात आली व याच खोलीत सापडला तो मोठा खजिना. कि जो तो प्रत्येक जण याच शोधात होता. दृष्टांत खरा आहे की खोटा हे येथेच सिध्द झाले होते.याच ठिकाणी आढळून आली ती श्री.स्वयंभू विठ्ठल रूक्मीणीची काळ्या बुक्याची मुर्ती. परंतु ही मुर्ती खराब झाली होती. याच खोलीच्या शेजारीच उत्तरेला अजुन एक भुयार होते. परंतु ते उत्खनन न करण्याचा गावकर्यांनी निर्णय घेतला.
        चार वर्षे ४×४ फुट खोलीत श्री.स्वयंभू विठ्ठल रुक्मिणीची ती जुनी मुर्ती ग्रामस्थांच्या दर्शनासाठी ठेवण्यात आली. पुढे सन १९२१ साली प्रसिद्ध मुर्तिकार कै. कृष्णा भागवत यांनी ग्रामस्थ व भाविकांच्या सहकारातुन मुर्तीची प्रतिस्थापना केली.याच गुहेच्या वर एक मंदिर असावे म्हणुन १९५२ साली मंदिराचे काम सुरू केले परंतु अनेक अडी- अडचणी आल्याने हे अर्धवट काम बंद पडले. ते अर्धवट काम १९६४ साली प्रसिद्ध मुर्तिकार व शिल्पकार श्री. शामाकांत भागवत यांच्या अथक सहकार्याने पुर्ण करून त्या वरील मंदिरात देखील मुर्तीची स्थापन करण्यात आली. सध्या गुहा आणि गुहेवर असलेले नविन मंदिर या दोन्ही ठिकाणी मुर्ती आहेत. आषाढी कार्तिकी एकादशीला ग्रामस्थांच्या वतीने भव्य दिव्य अशी यात्रा येथे साजरी केली जाते. या यात्रेस पुणे,नगर,मुंबई, ठाणे येथील असंख्य भाविक पंढरपूरला न जाऊ शकल्याने प्रति पंढरपूर म्हणुन येथे दर्शनासाठी रांगा लावत असतात. यात्रेकरूंची जेवणाची किंवा उपवासाची गैर सोय होऊ नये म्हणून येथे या दिवशी 3 टन खिचडी अन्नदान व प्रसाद म्हणून भाविकांना दिली जाते.
      आज बांगरवाडी गाव व मंदिर परिसर धार्मिक व निसर्गरम्य प्रेक्षणीय स्थळ म्हणून उदयास येत आहे. गुप्त विठोबा मंदिर हे महाराष्ट्रातील एकमेव मंदिर आहे. येथील परिसराची भेट घ्यायची झालीच तर आपणाकडे दोन दिवस वेळ असायला हवा. कारण जवळपास असलेली बेल्हे गावची नवाब गढी, संत ज्ञानेश्वर वेद प्रणित रेडा समाधी, पराषर कृषी पर्यटन केंद्र राजुरी, जगातील एकोणीस पैकी असलेला आणे घाटातील नैसर्गिक पुल, आणे गावातील संत रंगदास स्वामी समाधी, तसेच नळावणे गावातील विविध ऐतिहासिक व निसर्ग संपदेच आपणास मुक्तपणे दर्शन घेण अगदीच सोपे जाते.
आज आधुनिक युगात येथे एक चांगलाच औद्योगिक विकास झालेला पहावयास मिळतो.त्यामुळे येणारा पर्यटक येथे आनंदाने सुखावलेला पहावयास मिळतो. आपणही एकदा एक ऐतिहासिक वारसा म्हणून भेट द्या.

कळमजाई मंदिर :-

        निसर्गाची किमयाच न्यारी अस म्हणणे वावगे ठरणार नाही. निसर्गाशी जेवढी जवळीक साधण्याचा प्रयत्न कराल तेवढे आपणास निसर्ग दिल्या शिवाय राहत नाही. नाणेघाटाच्या रस्त्यावर फांगुळगव्हाण जवळील रस्त्याच्या पश्चिमेस असलेल हे कळमजाई मंदिर या मंदिराचा जीर्णोध्दार पुर्ण न झाल्याने ते रंगरंगोटी पासुन अपुर्ण अवस्थेत दिसुन येते. परंतु पावसाळ्यात हे मंदिर पाहिले तर आश्चर्य वाटले कारण चक्क निसर्गाने बहाल केलेली ही हिरवीगार रंगोटीने या मंदिराला एक मोठी देणगीच तर दिली की काय असे वाटले.

 

  कपर्दिकेश्वर (ओतुर)…

कपर्दिकेश्वराचे जुने मंदीर

सध्या सुशोभिकरण करुन बांधलेले नवीन मंदीर

सदगुरु महाराज चैतन्य महाराज समाधी स्थळ

  पुणे जिल्ह्याच्या उत्तरेस जुन्नर तालुक्यात कल्याण नगर राज्य महामार्ग क्र.222 वर पुण्यापासून 100 कि.मी अंतरावर वसलेले ऐतिहासिक ओतूर हे गाव महाराष्ट्र राज्यातच नव्हे तर भारतभर प्रसिद्ध झाले,ते येथील कपर्दिकेश्वर आणि बाबाजी चैतन्य महाराजांच्या समाधी स्थळामुळे. इ.स १३४७ मध्ये महाराष्ट्रात बहमनी राज्याची स्थापना झाली.त्यावेळी ओतूर गावाचा व जुन्नर परिसराचा समावेश बहमनी राज्यात होता.बहमनी राज्याच्या विघाटनानंतर निर्माण झालेल्या पाच सत्तां पैकी ओतूर परिसरावर निजामशाहीची सत्ता होती.१० नोव्हेम्बर १५६६ रोजीच्या एका फार्सी पत्रामध्ये ओतूर गावचा उल्लेख वोतूर असा आढळतो.

 मांडवी नदी

 अशा या ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या गावाच्या उत्तरेस एक कि.मी. अंतरावर झाडाझुडपातून ,डोंगरदऱ्यातून खळाळत येणाऱ्या दाक्षिण वाहिनी चंद्रकोर व पवित्र मांडवी नदीच्या तीरावर अतिशय निसर्गरम्य परिसरात मनमोहक भव्य श्री क्षेत्र कपर्दीकेश्वराचे मंदिर वसलीले आहे. या मंदिराचे देखने रूप पाहताक्षणी भक्तांचा थकवा दूर होतो.बाबाजी उर्फ केशव चैतन्य महाराज संजीवनी समाधी मंदिर व संत तुकाराम महाराज मंदिर या त्रिस्थळी पवित्र स्थानामुळे पावन झालेले हे ठिकाण हवेहवेसे वाटणारे आहे.वारकरी सांप्रदायाचा “रामकृष्णहरि” हा मंत्रघोष याच ठिकाणी प्रथम दिला गेला,म्हणून या स्थानाला धर्मिकदृष्टया अनन्यसाधारण महत्व प्राप्त झालेले आहे.
    उत्तमापूर हे गावचे प्राचीन नाव.या नावातच ओतूर गावाची प्राचीनता लक्षात येते.उत्तमापूर चा अपभ्रंश होत ओतूर हे नाव पुढे पुढे रूढ़ झाले.फार पूर्वीपासून मांडवी नदी किनारी वसलेले समृद्ध प्राचीन नगर आणि “स्वयंभू शिवलिंगाच्या” कपर्दीकेश्वर मंदिराच्या जागृत अशा ठिकाणाचा उल्लेख पुराणकालापासून होत आलेला आहे; परंतु हे स्थान खऱ्या अर्थाने प्रकाशात आले ते शिवलिंगावरील “कलात्मक” कोरड्या तांडळाच्या पिंडीमुळे आणि संत शिरोमणी तुकाराम महाराज यांना त्यांचे गुरु बाबाजी उर्फ केशव चैतन्य महाराज यानी स्वप्नात येऊन अनुग्रह देऊन उपदेश केल्यामुळे.संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी सुद्धा तपश्चर्येसाठी उत्तम असे ठिकाण म्हणून उल्लेख केलेला आहे. संतांची तपोभूमी म्हणून या ठिकानाला खूप महत्व असूनही पंढरपूर ,आळंदी ,देहू यांच्या तुलनेत ओतूर हे तीर्थक्षेत्राचे स्थान मात्र महाराष्ट्राच्या वारकरी संप्रदायाच्या दृष्टीने उपेक्षितच राहिलेले आहे.

गावात असणारे जुने वाडे

   कपर्दीकेश्वर या नावाविषयी एक आख्यायिका आहे. राघव चैतन्य स्वामींचा कार्यकाल १५ व्या शतकातील आहे. त्यांनी मांडवी नदीकिनारी घनदाट अरण्यात महर्षी व्यासांचे दर्शन व्हावे म्हणून कठोर साधनेद्वारे बारा वर्षे अनुष्ठान केले. येथील मांडवी नदीच्या तीरावर वाळूचे शिवलिंग तयार करीत असताना त्यांना एक कवडी मिळाली. (संस्कृतमध्ये कवडीला कपर्दिका असे म्हणतात.) आपल्या तपश्चर्यचे फळ म्हणजे कवडी मिळाल्यामुळे. महाराज अतिशय दुःखी झाले. त्यांनी ती कवडी फोडली. त्यात एक अतिशय तेजस्वी, सुंदर स्वयंभु शिवलिंग मिळाले. महाराजांच्या प्रेरणेने या लिंगाचे कपर्दीकेश्वर हे नामकरण करुन या ठिकाणी लोकांनी मंदिर बांधले. तसेच नवव्या शतकातील शिलाहार राजवंशातील नववा झंझ या राजाने प्राचीन शिवलिंगावर सुंदर मंदिर उभारले होते. १२ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी सुध्दा या तपोभूमीचा उल्लेख केला आहे. यादव राजवटीच्या अस्तानंतर अनेक लहानमोठ्या टोळ्यांनी स्वतंत्र राज्य निर्माण केले. यात इराणच्या मुस्लीम टोळ्यांनी या भागात धुमाकूळ घालून खुप संपत्ती लुटण्याबरोबर या ठिकाणची मंदिरे देखील जमीनदोस्त केली. त्या काळात याच मांडवी तीरावर घनदाट जंगलात या प्राचीन व जागृत शिवलिंगाची स्थापना महर्षी व्यासांनी राघव चैतन्य महाराजांच्या हस्ते करून मंदिर उभारणी केली. मांडवी नदी ऋषिवर्य मांडव्य ॠषींच्या आश्रमापासून उगम पावून आपल्या दोन्ही किनाऱ्यांच्या पारिसरला विलोभनीयरीत्या सुशोभीत करीन या तीर्थक्षेत्राजवळ येऊन दाक्षिणवाहिनी चंद्राकार घेऊन संथपणे आजही वाहत आहे. याच पवित्र ठिकाणी बाबाजी ऊर्फ केशव चैतन्य महाराजांनी गुरुवार वैशाख शु. द्वादशी इ.स.१५७१ रोजी वयाच्या ४७व्या वर्षी ओतुर येथे संजीवन समाधी घेतली. ठिकाणी संत चैतन्य महाराजांनी तुकाराम महाराजांना स्वप्नात गुरूपदेश करून अनुग्रह देत ‘रामकृष्णहरी’ हा मंत्र दिला. या मंत्राचा जप आज जगभर होताना आढळतो. चैतन्यांच्या संजीवन समाधीवर वाढलेले वारुळ हे नैसर्गिक असून, दगड किंवा विटांचा यात समावेश नसूनसुद्धा शेकडो वर्षे होऊनही या समाधीची एक कण माती सुद्धा वेगळी झाली नाही. १९५३ साली गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन कपर्दीकेश्वर देवस्थान ट्रस्टची स्थापना केली आणि १९५८ साली मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला. तसेच चैतन्यस्वामी समाधी स्थानावर मंदिर बंधण्यात आले. संपूर्ण महाराष्ट्रात तुकाराम महाराजांचे भव्य असे मंदिर देहु व ओतुर या दोनच ठिकाणी आहे.

ऐतिहासिक महादेव मंदिर - पिंपरी पेंढार

  हरिश्चंद्रगड पुर्व रांगेतील सह्याद्रीच्या परिसरात असलेला एक निसर्ग सौंदर्याने परिपूर्ण नटलेला डोंगर म्हणजे महादेव डोंगर. खरेतर या रांगेला तीन ऐतिहासिक महादेव मंदिरांच वरदान लाभलेलं पहावयास मिळते. प्रथम मंदिर दर्शन घडते ते जुन्नर तालुक्यातील खिरेश्वर येथील नागेश्वराचे नंतर टोलार खिंड मार्गे हरिश्चंद्रेश्वराचे व पुन्हा जर उलट प्रवास करत टोलार खिंडीतून जर आपण पुर्वेस असलेल्या डोंगर रांगेने चालत गेला कि आपणास पिंपरी पेंढारच्या महादेव डोंगरावर पोहचता येते, परंतु हा प्रवास खूप लांबवरचा व अवघड होतो. या ठिकाणी जर पोहचायचे झालेच तर जुन्नर तालुक्यातील नगर- कल्याण हायवेवर स्थित असलेल्या पिंपरी पेंढार गावी पोहचावे.म्हसवंडी घाटाकडे जो रस्ता जातो त्या रस्त्याने प्रवासाला सुरुवात केली कि पुढे खारावने वाडीचा रस्ता धरावा व पुढे विचारत गेले की आपणास महादेव डोंगरावर एक वनविभाग हद्दीतून एक उजव्या हाताला डोंगरावर जाण्यासाठी पाऊलवाट दिसते. या पाऊलवाटेने थोडं पुढे चालत गेल्यावर काही मोडकळीस आलेल्या दगडी पायऱ्या दिसतात. डोंगरावर जाणारी सोबतच वीजेच्या खांबांची रांग आपणास दिशादर्शक म्हणून मदत करते.अशी नागमोडी चढाई करत आपणास महादेव मंदिरात २० मिनिटांत पोहचता येते. प्रथम आपणास वाटेच्या कडेला खडकात पुर्वी खोदलेली साधारण ६×८×७ रूंदी,लांबी व खोली असलेली टाकी डाव्या बाजूस निदर्शनास पडते. आठ दहा पावले चालत गेल्यावर डाव्या हाताला थोडे वर चढून गेले की एक प्रशस्त नैसर्गिक गुहा डोंगराच्या कपारीत निदर्शनास पडते ही गुहा म्हणजेच महादेव मंदिर होय. मंदिरात प्रवेश करताच आपले लक्ष एक पश्चिम मुखी असलेले नंदीचे दगडी शिल्प वेधून घेते. समोरच साधारण एक १५×२० फुट लांबी,रूदी असलेला गुहेतील बांधीव तळवटा पहावयास मिळतो. याचं तळवट्याच्या मधोमध वर कपारीतील शिल्पे म्हणजे श्री गणेश, गणेशाच्या पाठीमागे शिवलींग, उजव्या बाजूला नागशिल्प, पुढे पादुका व येथेच वर मोठ्या आकाराचे कातळात कोरलेले वराह शिल्प पहावयास मिळते. याच मंदिराच्या डाव्या बाजूस एक कोरीव गुहा निदर्शनास पडते साधारण चार × चार फुट चौरस आकाराचे तोंड असलेली ही गुहा म्हणजे स्थानिकांच्या भाषेत चोरधाव होय. हे चोरधाव साधारण २० फुट खोल असुन यामध्ये उभ्या पध्दतीने कोरीवकाम केल्याचे पहावयास मिळते. पाण्याची एक टाकी व एक कोरीव गुहा येथे कोरण्या पाठीमागचा उद्देश हा या भागावर लक्ष ठेवण्यासाठी राहण्याची जागा म्हणून पुर्वी करण्यात आला असावा की काय असा प्रश्न उपस्थित होतो. कारण म्हसवंडी, बेलापूर हा पुर्व मार्ग पुढे जाण्यासाठी सोयीचा असावा असे एकंदरीत लक्षात येतो. पिंपरीपेंढार गावात असलेल्या तेलाच्या घाण्यांवरुन लक्षात येते की येथुन कदाचीत तेलाचा व्यापार केला जात असावा. गावातील मोठ्या आकाराची बारव हेच दर्शविते की या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर वस्ती असावी व येणारा जाणारांसाठी येथे विसाव्याची सुविधा होत असावी. कारण जवळच असलेल्या खामोंडीमधील पाच रस्त्यावरील खडकात खोदलेल्या पाण्याच्या शिवकालीन ऐतिहासिक टाक्या पण येथील ऐतिहासिक वारसा जीवंत होण्यासाठी मदत करतात.

 

 महादेव मंदिर अतिशय सुंदर अशा नयनरम्य वातावरणात असल्याने येथील दृश्य पाहून मन प्रफुल्लित होते. विशेष म्हणजे या ठिकाणाहून पिंपरी पेंढार,खारावने, गायमुख वाडी म्हसवंडी घाट.नारायणगड, जि.एम.आर.टी. खोडद, येडगाव धरण. भागडी डोंगर, सुळक्या डोंगर.म्हसवंडी घाट ,आळेफाटा अशा विविध ठिकाणांचे दर्शन घडते. पिंपरी पेंढार ग्रामस्थ श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी किर्तन व भजनाचे आयोजन करून या ठिकाणी उत्सव साजरा करतात. या उत्सवात येथील परीसरातील अनेक भावीक हजेरी लावत असतात. पर्यटन वाढीसाठी ग्रामस्थांना हे ठिकाण म्हणजे एक पर्वणीच लाभलेले असुन गाव विकासासाठी हे ठिकाण नक्कीच हातभार लावू शकते. कधी पिंपरी पेंढार मार्गे जर आपण म्हसवंडी जात असाल तर थोडीशी वाट आडमार्गे करून नक्कीच आपणास पिंपरी पेंढार गावच्या ऐतिहासिक वारसेत भर घालणा-या या ठिकाणाचे सुंदर दर्शन घेता येईल. 

  रेडा समाधी (आळेफाटा) :-

 संतांची भूमी म्हणजेच पुण्यनगरी ! याच नगरीत अनेक संत महंत, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि कित्येक महात्मे जन्माला आले. एक जगप्रसिद्ध असलेल्या प्राण्याची अनोखी वेद बोलल्याची प्रचिती आपणास श्रीसंत ज्ञानेश्वर यांच्या चरित्रातून येते. त्याच रेड्याची समाधी असलेले गाव म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील आळे हे गाव. 

 आपण कधी पुणे ते नाशिक प्रवास करत असाल किंवा अहमदनगर ते कल्याण प्रवास करत असाल तर आळेफाटा येथे उतरून  आळे येथील अगदी 4 कि.मी अंतरावर असलेल्या या रेडा समाधीचे नक्कीच दर्शन घेऊ शकता.

  निसर्ग सौंदर्याने नटलेले उंब्रज गाव :-

    हिंगणे दप्तर खंड तिसरा या भारत संशोधक मंडळाने जी बखर लिहीली त्या पुस्तकात ज्या गावच्या ऐतिहासिक मंदिराच्या खर्चाचा उल्लेख मिळतो ते मंदीर म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील उब्रज गावचे महालक्ष्मी मंदिर. या गावचा ऐतिहासिक वारसा सुरू होतो ते येथील पुष्पावती व कुकडी नदीच्या संगमाने. येथील धरणात लुप्त झाले ते संगमेश्वराचे मंदिर. येथील ऐतिहासिक वारसा पाहता नवीन गावातील शनि व हनुमान मंदिराच्या समोर असलेली वीरगळ लक्ष वेधते. गावकरी या वीरगळीचा उपयोग पाऊस पाडण्यासाठी करतात ,पुर्वी पासून जर दुष्काळी परिस्थिती उद्भवली की या मुर्तीला पालथे घातले की त्यावर एक वजन ठेवतात. पाऊस पडला की त्या ठेवलेल्या वजनाचा इतकी शेरणी वाटतात म्हणे. विशेष म्हणजे उब्रज गाव एकच होते परंतु येडगाव धरण बांधण्यात आले व येथील गावाचे विभाजन झाले व दोन ठिकाणी विस्तारीत झाले. म्हणून येथे उंब्रज 1 व 2 अशी गावे पहावयास मिळतात. परंतु आजही गावच्या खुणा व येथील मंदिरे जशास तशी आहेत. येथील वीर नावाचे दगडी शिल्प परीसरात लक्ष वेधून घेते. महालक्ष्मी मंदिर पेशवेकालीन असून खुप काही येथे अभ्यास करण्यासाठी गोष्टी पहावयास मिळतात.
याच गावातून पुर्व पट्यातील आणे व इतर 10 गावांना येथुनच पाईपलाईन द्वारा पाणी पुरवठा केला जातो. विशेष म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील इतर चार धरणांचे पाणी या येडगाव धरणात आणले जाते. येथील परीसर पाहता आपण बाहेर देशात आहोत की काय असा भास होतो. येथील मळगंगा मंदिराच्या आवारातील वडाचे झाड जवळपास 400 वर्ष जुने असुन आजही ते सुरक्षित आहे. जो एकदा या परिसरास भेट देईल तो निश्चितच वारंवार या परीसराच्या दर्शनास गेल्या शिवाय राहणार नाही. 
येथील गध्देगाळचा वापर गावकरी जर पाठीची शिर भरली असेल तर या दगडावर झोपल्यावर व्यवस्थित होते व आराम मिळतो. याच गावाला लागुन येडगाव धरणभिंत लाभली असल्याने येथील परीसर नेहमीच हिरवाईचा शालू पांघरलेला दिसतो. संपूर्ण परीसरास उसाचे अच्छादन पहावयास मिळते.
या जुन्या उंब्रज गावचा एक पर्यटन म्हणून जर विकास केला गेला तर निश्चितच येथील तरूण व तरूणींना रोजगाराच्या हजारो संधी उपलब्ध होतील फक्त गरज आहे ती एक चांगल्या प्रकारच्या पर्यटन विकासीत आराखड्याची व गावकर्यांच्या सहभागाची. की ज्यांच्या माध्यमातून साकार होईल एक विकसीत पर्यटन स्थळ. या विकासासाठी मराठाबाणा फेम अशोकजी हांडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली ती भक्तभवन बांधून सुरूवात झाली आहेच.

    यानंतर जुन्नर परिसरातील नैसर्गिक आश्चर्याची माहिती घेउया. 

जुन्नर तालुक्यातील पाच नैसर्गिक पुल आणि नेढी.

१) मळगंगेचा नैसर्गिक पुल - गुळुंचवाडी (आणे घाट)

अमेरिकेतील गोल्डन नैसर्गिक पुल आपण पाहून किंवा त्याविषयी खूप काही ऐकून असालच. त्याच पठडीतील एक जुन्नर तालुक्यातील आणे घाटातील गुळुंचवाडीच्या मळगंगेच्या नैसर्गिक पुला विषयी कदाचित आपल्या वाचनात किंवा पाहण्यात आले असेलच. अमेरिकेतील गोल्डन नैसर्गिक पुलाच्या वाट्याला अमाप प्रसिद्धी मिळाली परंतु जुन्नर तालुक्यातील या पाच नैसर्गिक पुलांना पर्यटन अज्ञानातून या ठिकाणी कुणी उभे ही राहत नाही हे दुर्भाग्यच. पण या पार्श्वभूमीवर खऱ्या भटक्यांची पावले या घाटात किंवा इतरच्या चार ठिकाणी असलेल्या नैसर्गिक पुलांपाशी उमटली की पाहणारास थक्क व्हायला होते.

गुळुंचवाडी व इतर ठिकाणचे चार नैसर्गिक पुलांचे कोडे सोडविण्यासाठी मग थोडेसे भू-शास्त्रकडे वळावे लागते. आपला भू-भाग प्रदेश हा विविध प्रकारच्या खडकांच्या स्तरांनी तयार झाला आहे. यातील काही स्तर हे कठीण तर काही मऊ, मृद खडकाचे आहेत. या भू-स्तरांवर निसर्गातील ऊन, वारा पाऊस आणि पाणी हे घटक सतत परिणाम करत असतात. हजारो वर्षांच्या या संघर्षात (घर्षणात) मृदू खडका जवळचे भू-स्तर नष्ट होतात, बदलतात किंवा नवे रूप धारण करतात. निसर्गाच्या या बदलांमध्ये कधीकधी त्या भुस्तरांना एक आगळा वेगळा आकार प्राप्त होतो, आणि त्याचे आकर्षण म्हणुन पर्यटनाचा केंद्रबिंदूही बनतात. अमेरिकेतील गोल्डन नैसर्गिक पुल किंवा गुळुंचवाडीचा किंवा इतर चार ठिकाणचे हे नैसर्गिक पूल ही याच बदलातील आकर्षक भू-रचना आहे.

गुळुंचवाडीचा हा नैसर्गिक पुल तब्बल 21 मीटर लांब, ९ मीटर रुंद, तर २ तर ६ मीटर पर्यंत उंच आहे. शेजारीच पश्चिमेस मळगंगेचे मंदिर असल्याने या पुलाची माहिती स्थानीकांच्या माध्यमातून इतरत्र थोड्या प्रमाणात का होईना प्रसारीत होते व हा नैसर्गिक चमत्कार पहाण्याचे भाग्य त्यांच्या पदरी पडते. अगदी सहज सोपे पोहचता येईल असे हे ठिकाण पुर्व पश्चिम वाहणाऱ्या ओढ्याच्या पाण्याने निर्माण झाले आहे. अनेक वर्षे सतत पावसाच्या पाण्याने वाहणा-या पाण्याच्या प्रयत्नातून साकार झालेला हा नैसर्गिक चमत्कार आहे. हा पाण्याचा प्रवास किती लाख वर्षांपूर्वी पासून चालू असेल हा प्रश्न जेव्हा आपण हा नैसर्गिक पुल पाहतो तेंव्हा उपस्थित होतो.

जुन्नर तालुक्यातील हा एकमेव नैसर्गिक पुल छोट्याशा दरीत निर्माण झाला असून इतर चार पुल डोंगरांच्या उंच कड्यावर उभे असलेले पहावयास मिळतात. हे पाहण्यासाठी धाडस व शारीरिक फिटनेस असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे हे प्रसिद्धी पासून व अभ्यासकांपासुन वंचित आहेत. ते कसे आपण पाहूया.

२) हटकेश्वर नैसर्गिक पुल - आलमे

आष्टविनायक लेण्याद्री गणपती मंदिर ज्या डोंगरावर वसलेले आहे तिच डोंगररांग पश्र्चिमेकडे जाते व पुढे उत्तर दक्षिण पसरलेली पहावयास मिळते. स्थानिक या ठिकाणाला "हटकेश्वर" व व-हाडी डोंगर म्हणून संबोधतात. याच डोंगरास सोन्याचा डोंगर असे पण म्हणतात. कल्याण, अहमदनगर महामार्गने प्रवास करताना ही रांग पिंपळगाव जोगा या ठिकाणी आपणास दक्षिणेला पहावयास मिळते व हा नैसर्गिक पुल पाहताच क्षणी आपले लक्ष वेधून घेतो. येथे जाण्याची प्रबळ इच्छा जागृत होते. यासाठी आपण मार्ग शोधू लागतो. येथे जाण्यासाठी दोन मार्ग भेटतात ते आलमे व गोद्रे या गावांतुन. याच डोंगरावर ऐतिहासिक पाऊलखुणा मोठ्या प्रमाणात पहावयास मिळतात. नैसर्गिक पुल पाहताच आलेला थकवा क्षणात नाहीसा होतो व कितीतरी वेळ आपण या ठिकाणाच्या सहवासात रमून जातो. दोन डोंगरांना आसमंतात जोडणारा पूल जणू आपणास आसमंतातच घेऊन जातो की काय असा भास होतो. कारण पश्चिमेस धूके तर पुर्वेस मंत्रमुग्ध करणारा हिरवाईचा शालू पांघरलेला तीन हजार फुट खोल सखल भू-भाग एक वेगळीच उर्जा निर्माण करतो. पावसाळ्यात तर येथील नैसर्गिक सौंदर्य मनाला वेगळीच भूरळ घालतो. ६ मीटर लांब,३मी.रूंद तर जवळपास ६ मीटर उंच असलेला हा पुल विविध प्रकारच्या फुलांचा साज घालून नटलेला पर्यटकांना पहावयास मिळतो.

३)खिरेश्वरच नैसर्गिक नेढ.

याच ठिकाणाहून उत्तरेची हरिश्चंद्रगड डोंगर रांग पिंपळगाव जोगा धरणाच्या पलिकडून आपणास खुनवताना दिसते व येथील नैसर्गिक सुख प्राप्त होताच आपली पावले पडतात ती हरिश्र्चंद्रगडाच्या दिशेने. मग काय खुबी फाट्यावरच निसर्ग देवता आपणास आलिंगन द्यायलाच पुढे आली की काय असा भास होतो. पिंपळगाव जोगा धरणाच्या पश्र्चिम भिंतीवरून आपला निसर्गमय प्रवास सुरू होतो. विविध पक्षी विविध मधूर आवाजात आपले मनोरंजन करण्यासाठीच सरसावलेले पहावयास मिळतात. भिंत संपण्या आधिच नागेश्वराच पुरातन मंदिर दर्शन घडते व जवळच २२०० वर्ष जूना ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या लेणी समूह आपला मनाच्या पुस्तकातील पाने पलटायला सूरूवात करतो. एवढ्यात समोरची काळीकुट्ट उभी असलेली कातळ मनात धडकी भरवतात व पलटत असलेली पाने विसरून जातो. कातळ कडे पाहून त्यावर चढण्याचा मोह आणावर होतो. नजर फिरवताना खिरेश्वर गावाच्या पश्र्चिमेकडील डोंगरावर एका ठिकाणी आपली नजर स्थिरावते. हे निसर्ग नवल पाहून आपण भारावून जातो. मनात हजारो प्रश्न निर्माण होतात. व त्यांची उत्तरे शोधण्यासाठी त्या साडेतीन हजार फुट उंच कड्याकडे मग आपण वाटचाल सुरू करतो. हरिश्र्चंद्रगडाकडे टोलार खिंडीकडुन प्रवास न करता आपणास हा प्रवास जुन्नर दरवाजाकडून सुरू करावा लागतो. सोबत लोकल गाईड घेऊन गेलात तर जंगलातील वाटा सहज आणि सोप्या होतात. तसा खिरेश्वराच हे नैसर्गिक नेढं पाहणे म्हणजे पुणर्जन्म प्रात्त केल्या सारखे आहे.कारण विविध मार्गांना तोंड देत येथे पोहचावे लागते. त्यामुळे शक्यतो येथे जाण्याचा मोह टाळलेलाच बरा. जेंव्हा मी येथे पोहोचलो तेव्हा या पुलाच्या नवलाईकडे पाहून अक्षरक्ष: भारावून गेलो. दोन्ही बाजूंनी असलेले साडेतीन हजार फुट खोल द-या, पुर्वेस पिंपळगाव जोगा धरणाचे अथांग पसरलेले सागरी रूप तर पुलातून पश्चिमेस डोकावून पाहिले तर सह्याद्रीच्या द-या खो-यांचे विस्तीर्ण पसरलेल जाळ पाहून मनात धकधक सुरू होते. अंदाजे १५ मी. लांब, ५ मी.रुंद तर जवळपास ३ मी. उंची असलेल्या या नैसर्गिक पुलाची निर्मीती जगातील एक आजुबाच आहे की काय असा भास होतो. महाराष्ट्रात आजपर्यंत येथे कुणी पोहोचल्याचे ऐकिवात नाही असे स्थानिक सांगतात. हे नैसर्गिक नेढ पाहणं ही माझ्यासाठी एक पर्वणीच होती. अशाच परंतु सोप्या घाटघरच्या पुर्वेस असलेल्या लिंगीच्या नैसर्गिक पुलाचं कुतुहल ऐकिवात होत.

४) दात / वेसन नेढ - घाटघर

लांबून हस्तीदंता सारखा दिसणारा नैसर्गिक पुलाची भयानकता प्रत्यक्ष जंगल तुडवत खडी चढाई चढुन गेल्यावर पहावयास मिळते.९मी. लांब, २ मी.रूंद व १.५ मी उंच असलेल्या या काळ्या कातळातील मधील भागाची झिज कशी काय झाली असावी असे कोडे पडते.

५) टोक नेढ - घाटघर

पश्र्चिमेस असलेल्या नाणेघाटचा पहारेकरी किल्ले जीवधन चे व नाणेघाट परीसराचे सुंदर दृष्य या ठिकाहून अधिकच विलोभनीय दिसते. व ते पाहण्यासाठी आपण नाणेघाट कडे वाटचाल सुरू करतो. पुरातन व्यापारी मार्ग नाणेघाट उजव्या हाताला ठेवून आपण किल्ले जीवधनकडे जसं जसे जाऊ लागतो तेंव्हा जीवधनच्या दक्षिणेला उभा असलेला व या परीसराचा खरा आकर्षण असलेला खडापारशी अर्थात वानर लिंगी एक जागतिक आश्चर्यापेक्षा कमी भासत नाही. लाखो गिर्यारोहकांची धडकन आणि पसंती हा वानरलिंगी होय. किती लाखो वर्षांच्या मेहनतीने निसर्ग देवतेने या वानरलिंगीला आकार दिला असेल हे विचारांच्या पलिकडले आहे. याच वानरलिंगीच्या दक्षिणेस ३००० फुट खोल कड्यात या नैसर्गिक पुलाची निर्मीती कशी झाली असावी हा अभ्यासकला विचार करायला लावणारा पुल आहे. या पुलाची विशेषता म्हणजे या ठिकाणी एकुण चार विविध होल पहावयास व विचार करायला लावणारे आहे. एक बाजू सपाटी कडे असून दुसरी बाजू ३००० फूट खोल दरीत निघते. जवळपास २५ मी. लांब, ३ मी.रूंद तर १३ मी. उंची असलेला हा पुल खरोखरच अभ्यासकांना साद घालतो आहे. हा संपूर्ण परिसर खोल द-या खो-यांनी वेढलेला असल्यामुळे येथील सुंदरता येथे पुन्हा पुन्हा येण्यासाठी आकर्षीत करते.

खरोखरच एकाच तालुक्यात पाच नैसर्गिक पुल व नेढ पहायला मिळणे म्हणजे एक पर्वणीच आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या पुलांचा अभ्यास होण गरजेच वाटते. फक्त उन,वारा, पाऊस यांच्या परीणामानेच हे बनले असावेत की काही अन्य कारणांमुळे यांचा शोध घेणे गरजेचे आहे. भू - हालचालींचा येथील पर्यावरणावर काही परीणाम झाला होता का? झाला तर कधी? या सर्वांची उत्तरे नक्कीच जुन्नर तालुक्याचा भौगोलिकदृष्ट्या नवीन ऐतिहासिक महत्त्व सांगू लागतील असे मला वाटते. भविष्यात पर्यटन वाढीसाठी हे पाच नैसर्गिक पुल महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतील असे वाटते.

(शक्य असल्यास माहिती आपल्या ग्रुपमध्ये नक्कीच शेअर करा)

 

 सायकलचा हटकेश्वर नैसर्गिक पुलावरचा हटके सायकलराईड प्रवास.

जुन्नर तालुक्यातील आलमे व गोद्रे या गावांना जोडणारा डोंगर म्हणजे सोन्याचा डोंगर अर्थात हटकेश्वर डोंगर होय. या डोंगर माथ्यावर असलेल्या नैसर्गिक पुलाने पहिल्यांदाच एक सायकल पाहीली ती माजी सैनिक रमेश खरमाळे यांच्या परीश्रमातुन. कारण हटकेश्वर ट्रेक म्हटले की खाली हात चालणं अवघड असतं परंतु या माजी सैनिकाने हा सायकल प्रवास गोद्रे गावच्या उतळेवाडीतुन सुरू करून हटकेश्वर घळ, हटकेश्वर मंदिर, हटकेश्वर नैसर्गिक पुल, लेण्याद्री माथा , बल्लाळवाडी गट लेणी व लेण्याद्री गणपती मंदिर असा केला. या सायकल ट्रेक दरम्यान जवळपास १२ कि.मी सायकल उचलुन हा प्रवास फक्त आणि फक्त एकट्यानेच केला. या व्यतिरिक्त जुन्नर तालुक्यातील शिरोली डोंगर माथा, धामणखेल डोंगर माथा, मानमोडी गट लेणी समुह, तलाखी ते वडज डोंगर माथा ते जोगधावा मार्गे निमगाव तर्फे म्हाळुंगी, काले ते येणेरे डोंगर माथा सपातेवाडी डोंगर माथा, सोमतवाडी तुळजाई लेणी डोंगर माथा ते सुराळे डोंगरमाथ्यावरुन ठाकरवाडी असे विविध सायकल राईडच्या माध्यमातून विविध डोंगर माथ्यांना गवसणी घातली आहे.

  रमेश खरमाळे, माजी सैनिक

 

  भुयारी मार्ग एक उत्सुकता…
जुन्नर तालुक्यात असलेल्या भुयारीमार्गांची सत्यता स्वतः पडताळून पहायची मोहीम या परिसरातील रहिवासी श्री. रमेश खैरमाळे यांनी केली. पाच भुयारीमार्ग त्यांना जे प्रत्यक्ष अनुभव आले आहेत, ते खालील प्रमाणे आहेत. 1) किल्ले शिवनेरीच्या साखळदंडाच्या तोडाशी असलेल्या टाकीतील तीन भुयारी मार्ग.
सांगितले जायचे कि किल्ले रायगड, किल्ले नारायणगड व किल्ले शिवनेरीच्या गर्भा जाण्यासाठी व फिरण्यासाठी हे मार्ग आहेत. परंतु गेल्या वर्षी 19 फेब्रुवारी 2015 ला रात्री ठिक 1:30 वाजता या टाकीत मी शिरून हे मार्ग मित्राच्या मदतीने चेक केले. परंतु येथे काहीही नसुन ते फक्त तीन ते चार फुट आडवे कोरलेले असून शत्रुंना संभ्रमात पाडण्यासाठी अतिशय चातुर्याने केलेला हा प्रयत्न आहे.
2) पंचलिंग मंदिराच्या जवळ असलेला भुयारीमार्ग.
हा भुयारीमार्ग नसुन एक भुयारी पाण्याची टाकी आहे की जिचा जमिनीत 30 ते 35 फुट आडवा बांधीव तोडीतील विस्तार असुन. पावसाळ्यात पडणार्‍या पाण्याचा साठा येथे केला जायचा व उत्कृष्ट पध्दतीने तो वर्षभर पंचलिंगाच्या मंदिराच्या समोरील टाकीत तो चालू राहील याची केलेली ती सुविधा आहे. तो कोणत्याही प्रकारचा भुयारी मार्ग नाही.
3) हटकेश्वरावरील भुयारीमार्ग. ( साळुंकी)
आपणास नेहमीच ऐकवले जाते की अष्टविनायक लेण्याद्री “गिरीजात्मजाचे” आपण जे रूप पहात आहोत तो भाग हा पाठीमागील भाग आहे व गणेशाचे तोंड पश्चिम दिशेला असणाऱ्या भुयारीमार्गाकडे आहे. हा भुयारीमार्ग हटकेश्वरावर असलेल्या भुयारातुन सुरू होतो कि ज्याच्या तोंडाशी एक शिवलिंग आहे. मित्रांनो या भुयारीमार्गाच्या तोंडाशी शिवलिंग आहे हे खरे आहे परंतु हा मार्ग पंधराफुट सरळ जाऊन उत्तरेकडे पंधरा फुट गेलेला असून तेथेच संपतो.
4) किल्ले जिवधनच्या जुन्नर दरवाजा मार्गाच्या मध्यावर उजव्याहाताला असलेला भुयारीमार्ग.
मी किल्ले जीवधनवर अनेक वेळा गेलो व अनेक वेळा सांगितले जायचे कि हा मार्ग संपूर्ण जीवधन मध्ये अंतर्गत फिरण्यासाठी कोरलेला आहे. परंतु तसे काहीही नसुन तो तीस फुट कोरत नेलेला असुन पुढे दहा बारा फुट आडवा कोरला असून तेथे आराम करण्यासाठी सुविधा केली आहे.
5) बोतार्डेगावच्या दक्षिणेस असलेल्या डोंगरावरील रांजण मार्ग.
स्थानिक सांगतात की पुर्वी या मार्गाने तांबे गावला जायला आठ दिवस लागायचे. परंतु असे काहीही नसून डोंगराच्या आतून येणाऱ्या पाण्याने हा नैसर्गिक चाळीसफुट लांबीचा मार्ग तयार झाला असून यात सरपटत पुढे शेवटार्यंत जाता येते. व त्यापुढे टिपटिप पाणी येईल येवढेच छिद्र आहे. या मध्ये प्रवेश करताना विशेष काळजी घ्यावी कारण खूपच दमछाक होते. नैसर्गिक तयार झाल्याने त्यातएकरूपता नसल्याने किटक व प्राणी असू शकतात.
वरील भुयारीमार्ग आपणास अभ्यासवयाचे असतिल तर स्वतः काळजी घेणे आवश्यक आहेत. माझा मिलेट्रीचा अनुभव माझा गुरू असल्याने मी ही माहिती आपणापर्यंत पोहचवू शकलो याचा मला सार्थ अभिमान वाटतो. व तालुक्यात अजुन अशी काही ठिकाणे असतील तर ती मला पर्सनल शेर करावीत कि त्यांची सत्यता पडताळून मला आपणापर्यंत उजेडात आणता येतील हीच सदिच्छा व्यक्त करतो.

बोतार्डे डोंगरातील नैसर्गिक भुयार.

जुन्नर तालुक्याला भौगोलिक वारसा पण प्रचंड लाभलेला पहावयास मिळतो. बोरी गावची टेप्रा राख तर जुन्नर तालुक्याचा लाखो वर्षांपूर्वीचा अश्मयुगीन वारसा प्रकाशझोतात आणते तर गुळुंचवाडीचा, आलमे व खिरेश्वरचा नैसर्गिक पुल अनेक वर्षांचा नैसर्गिक बदलाचा अभ्यास करण्यासाठी भाग पाडते आणि विशेष म्हणजे ऐतिहासिक नाणेघाट घळ व हटकेश्वरच्या घळीमध्ये आपणास स्टॅंडीग डाईकचे उभे खाप निर्मितीचे रुप पहायला मिळते. यांतील एक नैसर्गिक चमत्कार पहावयास मिळतो तो जुन्नर तालुक्यातील बोतार्डे गावच्या डोंगर रांगेत असलेले नैसर्गिक भुयार. खरेतर या नैसर्गिक मोठ्या गुहेचा वापर मनुष्य राहण्यासाठी करत. व छोटाशा नैसर्गिक भुयारांना पण विशेष आकार देत पण कोरली जात असे. बोतार्डे गावचे हे नैसर्गिक भुयार आडवळणी असल्याने आहे त्याच नैसर्गिक स्थितीत आहे तसेच पहायला मिळते. कधी काळी जंगली श्वापदांचे राहते घर म्हणजे हीच भुयार, कपारी व नैसर्गिक गुहा असतं. कालांतराने माणसांचा संचार जंगलांमध्ये वाढु लागला व जंगलांना वनवे लावून या श्वापदांना मानवाने असुरक्षित केले की ज्याची फळे आपणास येथून पुढे भोगावी लागणार एवढं मात्र नक्की.

बोतार्डे गावचे स्थानिक सांगतात की बोतार्डे गावच्या दक्षिणेस असलेल्या डोंगरावरील रांजण मार्गाने लोक तांबे गावला जायचे व हा प्रवास आठ दिवसांचा असे. मी तर हे ऐकून कोड्यातच पडलो. सोबत कृष्णा आणि अमोल मरभळ हे होते. त्यांना याबाबत विचारणा केली तर तर ते पण आमचे आजोबा पणजोबा हेच सांगत असे बोलले. मनात प्रश्न पडला की खरंच असं असु शकते का? परंतु तो मार्ग पाहील्यावरच सत्य समोर येणार होते. ते अनेक वेळा तेथे गेले असल्याने तेथे पोहचने सहज शक्य होणार होतं. मग काय मी निघालो त्यांच्या सोबत सत्य शोधायला.

डोंगर चढाईला सुरुवात केली होती. वाळलेले गवत व उन्हाचा तडाखा यामुळे श्वासाची मात्र कोंडी करत होता. कृष्णाला चालता चालता विचारले आत काय आहे तर त्याने सांगितले रांजण आहे. आतातर उत्सुकता पार शिगेला पोहोचली. ऐतिहासिक नाणेघाटचा रांजण आठवला. येथे पण जकातिचा रांजण आहे की काय? असा प्रश्न पडला. श्वास फुलला होता. अंगातून घामाच्या धारांचा संचार वाढु लागला होता. कपाळावरून ओघळणारा घात हातातील रूमाल ओला करत होता. तेवढ्यात अमोल बोलला हे पहा हाच तो रांजण मार्ग. जो मनात विचार चालला होता तो क्षणात ते भुयार पाहुन बदली झाला. रांजण कुठं आहे विचारले तर तो आतमध्ये आहे सांगितले. मग काय रांजण पहायचा म्हटले तर आतमध्ये जाणं गरजेचं होतं. नैसर्गिक भुयार असल्याने आत काही नसल्याची खात्री केली व बॅटरी घेऊन आत प्रवेश केला.

जाण्याचा मार्ग अरूंद असल्याने त्रासदायक होता. खाली झोपून पुढे सरपटत जावे लागत होते. शेवटी जवळपास ४०/४५ फुट पुढे गेल्यावर हा मार्ग बंद असल्याचे निदर्शनास आले व पुढे अतिशय निमुळता होत गेलेला होता. आवाज देऊन अमोलला विचारले रांजण कुठं आहे? त्याने सांगितले की तेथे जे पाणी टिप टिप ज्या खड्यात पडते आहे तोच रांजण आहे. मी तोंडांत मारून घेतली व माघारी फिरलो. कारण ते भुयार म्हणजे नैसर्गिक जलस्त्रोत होता व पावसाळ्यात त्यातून सतत पाणी वाहून ते निर्माण झाले होते. मला खात्री पटली की हा नक्कीच हा कुठलाही मार्ग नाही फक्त ही भाकडकथा रचली गेली आहे बाकी काही नाही.

या मध्ये प्रवेश करताना विशेष काळजी घ्यावी कारण खूपच दमछाक होते.हे भुयार नैसर्गिक तयार झाल्याने त्यातएकरूपता नसल्याने किटक व प्राणी असू शकतात त्यामुळे यांचा अभ्यास करायचा झाल्यास अतिशय सुरक्षित व सुरक्षा घेऊनच करावा व जीव धोक्यात घालू नये.

 जुन्नर तालुक्यातील माणिकडोह गावात प्रवेश करण्याआधी आपणास कुकडी नदीवर असलेला पुल ओलांडून जावे लागते याच पुलाच्या डाव्या हाताला आपणास हा भौगोलिक चमत्कार पहावयास मिळतो तर उजव्या हाताला एक ऐतिहासिक घाट पहावयास मिळतो. कुकडी नदी पात्राची खडकात बनलेली एक चमत्कारिक घळ अर्थात जवळपास पाऊण किलोमीटर लांबिचा हा भौगोलिक चमत्कार आपणास पहावयास मिळतो.

सोनतीर्थ अर्थात कुकडी नदी उगमस्थान :-

    अनेकदा आपण जुन्नर तालुक्यातील हेमाडपंती मंदिर कुकडेश्वरास भेट दिलीच असेल. हे कुकडेश्वर मंदिर कुकडी नदीच्या दक्षिण किना-यावर सुंदर अशा आखिव व रेखिव दगडीशिल्पांच्या तोडीत बांधलेले आपणास पहावयास मिळते. विशेष म्हणजे नाशिकच्या त्रंबकेश्वरामंदिरापासून ते खेडच्या भिमाशंकर मंदिरापर्यंत पसरलेल्या अतिशय दुर्गम डोंगराळ भागातील बालाघाट रांगेत जवळपास अशी बारा महाराष्ट्रातील जोतीर्लिंगाची रचना नदी किनारी केलेली पहावयास मिळते. त्याच पैकी असलेले येथील कुकडी नदीच्या काठावरील कुकडेश्वर मंदिर आहे.

 

 

       जुन्नर -आपटाळे – चावंड – कुकडेश्वर असा येथे जवळपास 17 कि.मी प्रवास करून पोहचता येते. हे मंदिराला जाण्यासाठी चारचाकी प्रवास करणे सहज शक्य आहे. हा परीसर चहूबाजूंनी डोंगरांनी वेढलेला असल्याने येथील सुंदरतेचे वर्णन कोणत्या शब्दात व्यक्त करावे हेच कळत नाही.
      याच मंदिराच्या पश्चिमेस एक दक्षिणोत्तर पसरलेली एक डोंगर रांग निदर्शनास पडते. याच डोंगराच्या मध्यभागी आपणास कुकडी नदीचे उगमस्थान असून येथे पोहचण्यासाठी पुर – शिरोलीमध्ये गाडी पार्क करून चढण्याचा सोपा मार्ग मिळतो. पाण्याच्या बाटल्या सोबत घेऊन जाणे गरजेचे आहे कारण खुप दमछाक करणारी येथील जंगलवाट आहे. साधारण तासा भरात आपण येथे पोहचतो. जाताना निसर्गाच्या विविधतेचे दर्शन घडतेच. सध्या करवंदाच्या जाळ्या भरगोस फळांनी लगडलेल्या असून करवंदाच्या फुलांचा सुगंध संपूर्ण परिसरात दरवळलेला असल्याने आपणास चालताना तो गंध जाणवतो. विविध वृक्ष व वेलींणी हा परीसर व्याप्त असल्याने विविध पक्षी व प्राणी यांचा हा स्वर्गच आहे की काय असा भास होतो.
   कातळकड्यात उंचीवर कोरलेली येथे लेणी असून यामध्ये बसण्यासाठी ओटे कोरलेले आहेत.दोन लहान मोठे शिवलिंग असून पश्चिम भिंतीवर कातळातच एक मुर्ती कोरलेली आहे. साधारण पाच बाय अडीच फुट लांबी व रूंदिची एक टाकी कोरलेली असून तीची खोली साधारण पाच फुट असावी. याच टाकीच्या पश्चिम व दक्षिण किना-यात डोंगरातुन पाण्याची सतत वाहत असलेली नैसर्गिक धार टाकीत पडते व ती पुढे खाली दरीत जाते. याच ठिकाणास सोनतीर्थ संबोधतात. ही सतत वाहणाऱ्या पाण्याची धार वर्षभर वाहत असल्याने कुकडी नदीचे उगमस्थान दर्शवित आहे. येथील दर्शन घेतल्यानंतर निसर्ग लावण्याचा अनुभव घेण्यासाठी आपणास खाली न उतरता आलेली वाट डोंगर माथ्यावर घेऊन जाते. आपल्याला थकवा जाणवत नसेल तर निश्चितच डोंगर माथ्यावरून ढाकोबा, किल्ले जिवधन, किल्ले चावंड, व-हाडी डोंगररांग, शंभू डोंगर, कुकडेश्वर मंदिर परीसर, माणिकडोह धरण, उच्छिलचा तलाव अशी अनेक निसर्गाने नटलेली दृश्य पहावयास मिळतात. परंतु यासाठी वेळ मात्र जास्त लागतो.

जुन्नर तालुक्यातील बोरीची १४ लाख वर्षांपूर्वीची टेफ्रा राख. (अश्मयुगीन जुन्नर तालुका)

हो मी आज जुन्नर तालुक्याची एक अश्मयुगीन माहिती सांगणार आहे. खरंच जुन्नर तालुका अश्मयुगीन आहे का? हो संशोधकांनी याबाबत पुरावाच दिलाय. अश्मयुग म्हटले की उगाचच इतिहासाची पुस्तके वाचल्याचा भास होतो तो कसा पहा सविस्तर जुन्नर तालुक्यातील वर्णन. मित्रांनो अश्मयुग म्हणजे ऐतिहासिक किल्ला नव्हे की गेलं आणि किल्ला पाहून खाली आलं अशी ती मुळीच जागा नाही. आपल्या महाराष्ट्रातील पुरातत्त्व संशोधकांनी अत्यंत कष्टपूर्वक आणि अभ्यासाने या अशा अश्मयुग सांगणाऱ्या दुर्मिळ जागा शोधून काढल्या, तिथे संशोधन केले. लाखो वर्षांपूर्वीच्या मानवी जीवनाच्या पाऊलखुणा शोधणाऱ्या या प्रवासाचा एक थांबा म्हणजेच पुण्याजवळील जुन्नर तालुक्यातील #पुणे_नाशिक महामार्ग #नारायणगाव पासून 15 किलो मीटर पुर्वेस हे गाव कुकडी नदीच्या तीरावर वसलेले हे बोरी गाव आहे. कुकडी नदीच्या या गावात आदिमानवाची वस्ती सापडेल असे कोणाच्या ध्यानीही नव्हते पण कुकडी प्रकल्पांतर्गत गावाच्या वरच्या बाजूस #येडगाव व त्या पाठीमागे #माणिकडोह धरणे साकारली आणि कायम राहते असणारे नदीचे पात्र एकदम कोरडे पडले. या उघड्या पात्रातूनच मग या आदिमानवाचा प्रवास सांगणारी सत्यकथा जन्माला आली सन 1987 च्या सोमवाराची ही गोष्ट पुण्याजवळच्या परिसरात भौगोलिक सर्वेक्षण सुरू असतानाच डॉक्टर विश्वास काळे यांना बोरी गावाजवळ कुकडी नदीकाठी एक आगळेवेगळे राखेचे थर आढळले या थरांच्या असामान्यतेबद्दल भू - शास्त्र अभ्यासक निरंजन घाटे यांनीही यापूर्वीच एका लेखातून अंदाज व्यक्त केला होता.नदिकाठाने तब्बल दहा किलोमीटरच्या परिसरात हे थर पसरलेले होते. पण ही राख काही साधीसुधी नव्हती, तर तप्त ज्वालामुखीच्या उद्रेकाबरोबर हवेत उडालेले खनिज, सिलिकांच्या सूक्ष्मकणांचा तो थर होता. कधी काळी कुठेतरी झालेल्या ज्वालामुखीबरोबर हे कण हवेत दूरवर उडाले.

  जुन्नर तालुक्यात एक अश्मयुगीन काळाचा पुरावा देणारे स्थळ आहे . खरंच जुन्नर तालुका अश्मयुगीन आहे का? हो संशोधकांनी याबाबत पुरावाच दिलाय. आपल्या महाराष्ट्रातील पुरातत्त्व संशोधकांनी अत्यंत कष्टपूर्वक आणि अभ्यासाने या अशा अश्मयुग सांगणाऱ्या दुर्मिळ जागा शोधून काढल्या, तिथे संशोधन केले. लाखो वर्षांपूर्वीच्या मानवी जीवनाच्या पाऊलखुणा शोधणाऱ्या या प्रवासाचा एक थांबा म्हणजेच पुण्याजवळील जुन्नर तालुक्यातील पुणे_नाशिक महामार्ग नारायणगाव पासून 15 किलो मीटर पुर्वेस हे गाव कुकडी नदीच्या तीरावर वसलेले हे बोरी गाव आहे. कुकडी नदीच्या या गावात आदिमानवाची वस्ती सापडेल असे कोणाच्या ध्यानीही नव्हते पण कुकडी प्रकल्पांतर्गत गावाच्या वरच्या बाजूस येडगाव व त्या पाठीमागे माणिकडोह धरणे साकारली आणि कायम राहते असणारे नदीचे पात्र एकदम कोरडे पडले. या उघड्या पात्रातूनच मग या आदिमानवाचा प्रवास सांगणारी सत्यकथा जन्माला आली सन 1987 च्या सोमवाराची ही गोष्ट पुण्याजवळच्या परिसरात भौगोलिक सर्वेक्षण सुरू असतानाच डॉक्टर विश्वास काळे यांना बोरी गावाजवळ कुकडी नदीकाठी एक आगळेवेगळे राखेचे थर आढळले या थरांच्या असामान्यतेबद्दल भू - शास्त्र अभ्यासक निरंजन घाटे यांनीही यापूर्वीच एका लेखातून अंदाज व्यक्त केला होता.नदीकाठाने तब्बल दहा किलोमीटरच्या परिसरात हे थर पसरलेले होते. पण ही राख काही साधीसुधी नव्हती, तर तप्त ज्वालामुखीच्या उद्रेकाबरोबर हवेत उडालेले खनिज, सिलिकांच्या सूक्ष्मकणांचा तो थर होता. कधी काळी कुठेतरी झालेल्या ज्वालामुखीबरोबर हे कण हवेत दूरवर उडाले. 

    पुढे हवेत उडालेली राख शांत झाल्यावर पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा परिणाम म्हणून इथे बोरीत येऊन स्थिरावले. या राखेसारख्या दिसणाऱ्या कणांना भू-शास्त्रीय भाषेत "टेफ्रा" असे म्हणतात आणि असा टेफ्रा पडण्याच्या घटनेला टेफ्रांचा पाऊस पडणे असे म्हणतात. तर मग बोरीत कधी झाला हा टेफ्रांचा पाऊस? पाच-दहा वर्षे, शंभर वर्षे, एक हजार वर्षे.. काहीच कळेना. शेवटी या टेफ्रांच्या काही अवशेषांची तपासणी करून त्याचे वय काढण्याचे ठरले. मग त्यासाठी यातील काही अंश गुजरातच्या अहमदाबाद येथील पदार्थविज्ञान प्रयोगशाळेत पाठविण्यात आले. त्यांनी काढलेल्या निष्कर्षांनी सारे संशोधन विश्वच उडाले. कारण या टेफ्रांचे वय निघाले तब्बल १४ लाख वर्ष. बोरीत टेफ्रांचा पाऊस पडणारा हा ज्वालामुखी कुठला तर बोरी पासून काही हजार किलोमीटर दूर असलेल्या #इंडोनेशियातला.  इतक्या जुन्या या टेफ्रांमुळे दुसरीकडे या राखेच्या थराखाली सृष्टीचे अवशेष मिळाले तर ते तितकेच किंवा त्यापेक्षाही जुनी असणार, म्हणजेच आदिमानवाच्या काळातील हेही उघड झाले. ज्यातून या संशोधनास एक वेगळीच चालना आणि दिशा मिळाली. बोरीतील ही परिस्थिती कळताच पुण्याच्या #डेक्कन कॉलेजचे डॉ. शरद राजगुरू, डॉ. शीला मिश्रा, डॉ. सविता घाटे, डॉ. नितीन करमळकर, डॉ. सुषमा देव, सोनाली नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली बोरीत संशोधनास सुरुवात झाली. टेफ्रांचे थर अलगदपणे मोकळे करण्यात आले. आता सापडलेले अवशेष अलगतपणे साफ केले गेले आणि अपेक्षेप्रमाणे ताम्रपाषाणयुगापासून ते अश्मयुगापर्यंतच्या अवशेषांचे एक भांडारच संशोधकांच्या हाती आले. काय काय मिळाले यात. अश्मयुगीन हत्यारे, विविध प्राण्यांचे जीवाश्म रुपी सांगाडे, ज्यामध्ये एका हत्तीचा तब्बल दोन मीटर लांबीचा दात (मध्य पुराश्मयुग), शहामृगाच्या अंड्याचे कवच (अंतिम पुराश्म युग) असा मोठा खजिनाच हाती लागला. सात लाख वर्षांपूर्वी ज्वालामुखीच्या टेफ्रांचा पाऊस झाला तेव्हा ही सारी जीवसृष्टी त्याखाली गाडली गेली. मृत झाली. पण आता या नव्या संशोधनामुळे  १४ लाख वर्षांपूर्वीचे अस्तित्व पुन्हा एकदा प्रकाशात आले. यापूर्वी मानवाच्या प्राचीन अस्तित्वबाबत आफ्रिकेकड़े पाहिले जायचे, पण बोरीच्या संशोधनाने हा समज दुर केला नाही तर आपल्या जवळ पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात मानवाचे अस्तित्व होते हे सिद्ध केले. त्यामुळे भारतातही आफ्रिकेच्या समकालीन मानवी पुरावे मिळु शकतील. याची शक्यता वाढली. कालपरवापर्यंत ज्या गावात कोणीही फिरकत नव्हते त्या गावाचे नाव या संशोधनाने आंतरराष्ट्रीय पातळीवर गेले. आणि देश- विदेशांतील अनेक अभ्यासक, पर्यटक माहीती घेत बोरीच्या या कुकडी किना-यावर येतात. 

         इथले टेफ्रांचे थर आणि त्याखालची संस्कृती पाहता १४ लाख वर्षांपूर्वींच्या मानवी पाऊलखुणा शोधण्याचा प्रयत्न करतात. सहल म्हणजे फक्त एखाद्या थंड हवेच्या किंवा मौजमस्ती च्या ठिकाणी जाणे एवढेच नाही. तर बोरी सारख्या स्थळांना भेट देत आपला भूगोल प्राचीन इतिहास समजून घेणे, त्याच्या अधिक जवळ जाणे, हे देखील आहे. मध्ययुगातील शिवकाळाची पहाट या जुन्नर तालुक्यातील शिवनेरी वर झाली. प्राचीन काळातील महाराष्ट्राचा आद्य कुल सातवाहनांचा उदय आणि उत्कर्षही या "जीर्णनगरी" जुन्नरमध्ये झाला आणि आता अगदी थेट अश्मयुगातील मानवाच्या अस्तित्वाच्या पाऊलखुणा या जुन्नर तालुक्यातील "बोरी" गावी मिळाल्या .

          टेफ्रा बाबत बोरी ग्रामस्थांनी अमोलजी_कोरडे यांच्या प्रयत्नातून व मा. विलासजी वाहने साहेब, पुरातत्व विभाग,मा.वसंतराव शिंदे सर कुलगुरू डेक्कन कॉलेज यांचे मार्गदर्शनाने संवर्धन कार्य सुरू केले असून हा अनमोल ठेवा जतन केला जात आहे .

   त्यानंतर जुन्नर परिसरातील काही घाटवाटांची माहिती आपण श्री.रमेश खैरमाडे यांच्या लेखणीतून वाचणार आहोत.

आस्वलदरा ट्रेक

घाटवाटा म्हटले कि या घाटवाटांनी फिरताना भटक्यांचा आनंद गगणात मावेनासा होतो. नांगरदरा नाव ऐकायला थोड विचित्र वाटते नाही का? अस काय आहे की ज्यामुळे या ठिकाणास नांगरदरा असे नाव पडले? निश्चितच मी आपणास ही माहिती अवगत करून देण्याचा प्रयत्न करतोय. याच सोबत एक नवीन माहिती पण आपणासमोर मांडतोय की जी कदाचित जुन्नरच्या इतिहासात आपण वाचली नसावी. जुन्नर आणि आस्वल असा उल्लेख तरी मी अद्याप कुठे ऐकला नाही. परंतु या घाटवाटेच्या शोधात मला अस्वलाचा उल्लेख स्थानिकांच्या तोंडून ऐकायला मिळाला व खुप अत्यानंद झाला.

खुप सा-या पर्यटकांनी नांगरदराचा संपर्क थेट दिवाणपाड्याशी जोडला व हे सत्य शोधण्यासाठी मी 28 कि.मी ची पायपीट करत समुद्रसपाटीपासुन 1146 मीटर उंच अशा अक्षांस- 19*19'25.6 रेखांश - 073*44'43.1 येथे अंजणावळ्याचा व-हाडी डोंगर व दौंड्या डोंगर यांच्या मध्यावर पोहचलो. ही पायपीट करताना अनेक कातळकोरीव पाय-या नजरेसमोर पडल्याने मी गोंधळून गेलो. सोबतीला दोन स्थानिक मार्गदर्शक रोहीदास बो-हाडे, किरण घुटे व मित्र सुशांत कबाडी होतेच.दरेवाडीतुन उत्तरेस पसरलेल्या माळशेज घाटाच्या कोकणकड्याकडे तो पण भर उन्हात. अनेक चढउतार पार करत करत घामाने ओलेचिंब होऊन आम्ही कोकणकड्यावर पोहचलो. लक्ष्य होते ते दरेवाडीतुन दिवाणपाड्यात उतरण्याचे. तो मार्ग म्हणजे आज मृत्यूची खाईच बनला आहे. स्थानिक सांगतात की खुप वर्षा पुर्वी लोक येथून वर येत असत परंतु येथे खराळ गेल्याने हा मार्गच बंद झाला. व दिसते ती फक्त दरी.

खरेतर दिवाणपाड्याचे नाते जोडले गेले ते नाणेघाटाशी. येथील असलेल्या दिवाणपाडा ते नाणेघाट मार्गाचा इतिहास 2200 वर्ष जुना असल्याचे निदर्शनास आला तो येथील कातळ कोरीव पाय-यां पाहूनच, व तो पुरावा सत्य असल्याचे जणू स्पष्टच संकेतच मिळाले. "दिवाण" म्हटले की आपण भुतकाळाच्या गुहेत शिरतो व आपल्या समोर उभे राहतात दिवाणजी कि ज्यांच्याकडे तेथील विभागाचा लेखा जोखा ठेवण्याची जबाबदारी पुर्वी असायची. नाणेघाट बांधला गेला व येथील शेतसारा व घाटमार्गामुळे जी जकात आकारली जायची ती संपूर्ण जबाबदारी दिवाणपाड्यात वास्तव्य करणा-या दिवाणजींकडे असायची. व त्यामुळे या वस्तीचे नाव दिवाणपाडा ठेवण्यात आले. या वस्तीला पण संरक्षण दिले गेले होते. कारण जुन्नरच्या मध्यवर्ती ठिकाणांना जोडणारी मुख्य म्हणजे हीच घाटवाट होती. दिवाणपाड्या जवळ असलेले आंबेमाळ, सावर्णे अशी वेगवेगळी द-यांखो-यांत वसलेली गावे पहावयास मिळतात. येथून दिसणारे माळशेज घाट व वेडीवाकडी वळणे घेणारी एक काळी रेषा अर्थातच कल्याण ते अहमदनगर महामार्ग दृश्य, समोरच अंजनावळ्याचा व-हाडी डोंगररांग व याच डोंगराच्या आडून हळूच डोकाऊन पाहणारे किल्ले जीवधन व किल्ले भैरवगड यांचे अलौकिक दृश्य पहावयास मिळते.

येथील परिसराचे निरीक्षण करत आम्ही निघालो ते नांगरदरा च्या शोधात. समोरच माळशेजच्या भेटीला आलेल्या दौंड्याचे रौद्र रूप वर चढण्यासाठी आव्हान देत होत. किरण व मी त्या कड्याच्या शिखरावर चढून विजय मिळविण्याचा प्रयत्न करत होतो. कातळाचे 90 डिग्री अँगलचे दोन टप्पे फ्रि हँड क्लाईंब केले खरे परंतु पुढील टप्याचा रूद्र अवतार पाहून त्या कड्याला मुजरा ठोकत आम्ही माघार घेत उतरणीला लागलो.

आता आम्ही माळशेज घाट कोकणकडा कडा अर्धा कि.मी दुर सोडत दक्षिणेस सरकु लागलो. समोर वनदेव डोंगर शिखर दिसत होते. शिखरावर चढण्याचा सोपामार्ग दक्षिणेकडून होता. त्या ठिकाणी पोहचून माघारी पुन्हा शिखरावर यावे लागणार होते. आम्ही तसे न करता सरळ उत्तरेकडून रिस्क घेत चढाई सुरू केली. कारण पश्चिमेला सुर्यदेव आराम करण्यासाठी मार्गस्थ झाल्याचे दिसून येत होते. दिवसभर तळपत्या त्या गोळ्यामध्ये आता थंडावा जाणू लागला होता. त्यामुळे शरीराला आराम वाटत होता. तो लाल गोळा डोंगराआड झाला की आम्हाला त्रासदायक ठरणार होता. कारण अंधार पडला तर येथील दगडधोंडे तुडवणे कठीण जाणार होते. त्या कठिण चढाई प्रसंगातून आम्ही वनदेवाचे दर्शन घेत तळमाची, किल्ले निमगीरी, किल्ले सिंदोळा, उधळ्या, शिनलोप, भोरदा-या व इतर सुंदर परिसर न्याहळत नांगरद-याकडे उतरू लागलो. बहरलेला रानमेवा आम्हास मेजवानीसाठी आमंत्रित करत असूनही आम्ही त्याच्या विनंतीला मान देऊ शकत नव्हतो.

सुर्यदेवता निद्रेच्या तयारीला लागली होती. हळूहळू त्यांच्या डोळ्यांच्या पापण्या लवू लागल्या होत्या. आमची पावले झपझप उचलली जात होती. नांगरदरातुन उतरणे सोपे नव्हते. नांगरदरा पाठीमागे सोडत अस्वलदराने दरेवाडीत जायचा आमचा प्रयत्न होता. नांगरदराचा आकार बळीराजाच्या लाकडी नांगरा सारखा असल्याने पुर्वजांनी त्याचे बारश्याला ठेवलेले नाव म्हणजेच नांगरदरा असा भास झाला. नांगरदरा व अस्वलदरा हे खरेतर एकमेकांचे सोबती. दोघांनीपण येणाऱ्या पर्यटकांना जणू तळमाचीला पोहचविण्याचा ठेकाच घेतल्याचा भास होतो. अस्वलदरा म्हणजे जुन्नर तालुक्यात फक्त येथेच अस्वले पुर्वी पहावयास मिळायची असे येथील स्थानिक सांगतात म्हणून यास अस्वलदरा असे नाव पडले.अस्वलदरातील मोठ मोठाले दगड धोंडे तुडवत उतरणीला लागलो होतो. घामामुळे शरीरातुन दुर्गंधी येऊ लागली होती.पाय व गुडघे आराम मागत होते व ते त्यांना देणे शक्य नव्हते. असमंतात पक्षी आपल्या घराकडे गुणगुणत जाताना दिसत होते. अगदी तशीच घराची ओढ आम्हास लागली होती. परंतु गुणगुण्यासाठी शरीरात त्राण शिल्लक नव्हते. दरेवाडीमध्ये 7:00 वाजता पोहचलो. येथुन 40 कि.मी प्रवास करून घरी वाट पाहत असलेल्या पिंलांच्या घरट्याकडे पोहचायचे होते. किरण व रोहीदासच्या घरच्यांनी दुरून आम्हाला पाहताच ब्लॅक टी तयारच करून ठेवला होता. चहाचे दोन घोट घेत व त्या दोघांना योग्य तो मोबदला देत व त्यांची जाण्याची परवानगी घेत आम्ही मार्गस्त झालो ते जुन्नर शहराकडे पुन्हा एकदा येथे वारंवर अभ्यास करण्यासाठी येण्याचा विचार करूनच.

मित्रांनो हे जुन्नर तालुक्यातील जुन्नर शहराच्या पश्चिमेस 40 कि.मी अंतरावर देवळे या गावातील ठिकाण पहायला व अनुभवयाला विसरू नका. नाणेघाट मार्गाने किंवा माणिकडोह मार्गाने येथे पोहचता येते.भटकंती करताना जेवन पाणी सोबत ठेवायला विसरू नका. मग येताय ना? "निसर्गरम्य जुन्नर तालुका" भेटी आम्ही आपली वाट पाहतोय.

खुटादरा एक थरारक ट्रेक. 

2013 पासून जुन्नर तालुक्यातील पश्चिम पट्यात भटकंती करण्याचा अनेक वेळा योग जुळून आला. त्यात हरिश्चंद्र गड ते भिमाशंकर दरम्यान पसरलेल्या अथांग सह्याद्री दर्शनाने तर मला कधी प्रेमात पाडले समजलेच नाही. एकदा का भटक्यांना या सह्याद्रीत फिरण्याची चटक लागली की बस त्याला दुसरे काहीच दिसत नाही. टोलार खिंड, जुन्नर दरवाजा, इतिहास कालिन माळशेज घाट श्री छत्रपती शिवाजी महाराज #पावणखिंड, #भोरदार्या#भोरांड्याची_नाळ, #नाणेघाट, #दार्याघाट, #खुटादरा, #डोणीदरा अशा विविध कोकणकड्याच्या पायवाटा तुडवत कोकणदर्शन घेणे म्हणजे प्रत्यक्ष सह्याद्रीने घातलेल्या सादेस प्रतिसाद देताना होणारा आनंद गगणात मावेनासा होतो. प्रत्येक वाटेची एक वेगळीच कथा, विशेषता व सुंदरता. त्याच पैकी असलेला हा खुटादरा.
खुटादरा हे नाव ऐकण्यात तसे विचित्रच वाटते नाही का? परंतु जेव्हा आपण या वाटेने प्रवास करतो तेव्हा समजते की हे नाव दिले गेले ते काही चुकीचे नव्हते. या वाटेचा उतार एका नाळीतुन नसुन अतिशय थरारक उतरणीतुन करावा लागतो. व उतरताना मागे वळून पाहिले की आपण ते दृष्य पाहून थक्क होतो. अगदीच नव्वद डिग्री उंचावरून आपण खाली उतरतानाचे ते दृष्य दृष्टीस पडते व ते दृष्य एका खुंट्यासारखेच दिसते.
स्थानिक येथील कथा अतिशय थरारक सांगतात व ऐकणारा या ठिकाणी यावे की नाही असा विचार करतो. कारण हा संपूर्ण परिसर पाहीला तर तो निर्मनुष्य आहे, त्यामुळे मुंबई मधील कुख्यात गुन्हेगार पुर्वी याच भागात आपला तळ ठोकून असत.कारण येथे अथांग पसरलेल्या जंगलातून हीच एक “खुटादरा” वाट जुन्नर तालुक्यातील दुर्गादेवी व ढाकोबा परिसराला ठाणे जिल्ह्यातून जोडते. परंतु आज हे चित्र मात्र संपूर्ण बदललेल दिसते.
याच वाटेने उतरताना आपणास ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी रामपूर हे गाव लागते. व येथुन पुढे आपणास जीभ ने प्रवास करून धसई व सरळगाव असा प्रवास करता येतो. परंतु ही वाट उतरताना विशेष काळजी घेणे खुपच गरजेचे आहे. कारण आपली छोटीशी झालेली चुक मृत्यूच्या दारीत घेऊन जाऊ शकते.
शक्यतो या वाटेचा उपयोग करताना सोबत स्थानिक गाईड घेऊन जाणे गरजेचे आहे. कारण जंगलात पुढे अनेक आडवळणी वाटांना आपणास तोंड देत रामपुरला पोहचावे लागते. शक्यतो ही वाट स्थानिक कुणाला सांगत नाहीत परंतु आपण एक नियमित ट्रेकर असाल व आपणास एक लांब ट्रेक करायचा असेल तर खालील GPS रिडिंग च्या अधारे वाटेची सुरूवात भेटू शकते.
N19 13 31.2 E73 38 53.7
N19 13 30.2 E73 38 51.4
वरील वाटेची सुरूवात ही दुर्गादेवी मंदिराच्या उत्तरेकडे कोकणकड्याने साधारण एक कि.मी अंतरावर चालत गेलात की मिळते. परंतु एक लक्षात असू द्या की आपणास मध्यंतरी पिण्याच्या पाण्याची व जेवणाची कोठेही सोय होत नाही त्यामुळे मुबलक प्रमाणात पाणी स्वतः घेऊनच जावे. शक्य असल्यास गाईड म्हणून गुराखी हेमा पारधी (दुर्गवाडी) यांची आपणास मदत होऊ शकते.

म्हसवंडी व खामुंडी घाट एक नवीन ट्रेक पर्वणी | Mhanswandi and khamundi ghat | Junnar

                             भटक्यांसाठी म्हसवंडी व खामुंडी घाट एक नवीन ट्रेक पर्वणी...!

 आज प्रथमतःच जुन्नर तालुक्यातील दोन घाटवाटांची माहीती आपणास देण्याचा योग येत आहे. विशेष म्हणजे या दोन्ही घाटवाटा दोन जिल्हयातील दोन तालुक्यांना अलिंगण देणा-या आहेत.  या सह्याद्रीच्या अथांग पसरलेल्या रांगा महाराष्ट्राच्या सौंदर्य वैभवात तर भर घालतातच परंतु यांचे जाळे ज्या ज्या ठिकाणी पसरलेले आहे त्या ठिकाणच्या ग्रामस्थांना पर्यटनाच्या माध्यमातून रोजगार निर्मिती करून देण्यासाठी सिंहाचा वाटा उचलत आहे.
     सिंगापूर सारख्या देशाचा विचार केला तर स्वतःचे पिण्याचे पाणी नसुन सुद्धा हा देश पर्यटनक्षेत्रात जगात बाप बनला आहे. का? याचे उत्तर शोधले तर निश्चितच तेथील मॅनेजमेंटला शाब्बासकी द्यावी वाटते. महाराष्ट्रात अशा मॅनेजमेंटची खरोखर गरज आहे. आपले पर्यटक होणाऱ्या -हासाच्या बाजुने विचार करत नाहीत त्यामुळे पर्यटन स्थळांचा मोठ्या प्रमाणावर -हास होत  आहे. याला जबाबदार आपणच स्थानिक  ग्रामस्थ म्हणावे लागेल. यावर त्वरीत उपाय अंमलात आणणे ही नैतिक जबाबदारी ही तेथील गावकरी व स्थानिकांचीच आहे. मग त्यासाठी उपाययोजना या तेथील गावक-यांनी पुढे येऊन राबविल्या तर निश्चितच पर्यटन वाढीतुन गाव विकासाला एक जबाबदार पर्यटन म्हणुन चालना मिळेल व गावचा विकास पण झपाटय़ाने होइल . हीच संधी जुन्नर तालुक्यातील पिंपरी पेंढार, खामुंडी तसेच संगमनेर व अकोले तालुक्यातील म्हसवंडी आणि बदगी या गावांना नैसर्गिक रित्या चालून आलेली आहे. कारण या तालुक्यांना जोडणा-या घाटवाटा म्हणजे मुक्त हस्ते निसर्ग देवतेने उधळण केलेल्या सौंदर्याची  साक्ष आहेत.आणि मग सहज कवितेच्या दोन ओळी ओठांवर येतात. "हिरवे हिरवे गार गालिचे,हरित तृणांच्या मखमालीचे"   येथे आपणास   जिकडे नजर मारालं तीकडे सह्याद्री पर्वतरांगा, त्यावरून फेसाळनारे धबधबे , धुक्यातून डोकी काढनारे सह्याद्रिची सुळके दिसु लागतात.
     येथे जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत
मार्ग १ -
पुणे नाशीक हायवे वर बोटा हे गाव आहे .
बोटा येथुन पश्चिमेस म्हसवंडी हे गाव आहे  तर जाचकवाडी मार्गे बेलापूर बदगीला पोचता येते.
(आळेफाटा - बोटा - आंबीफाटा - म्हसवंडी )
(आळेफाटा - बोटा - आंबीफाटा - जाचकवाडी  )
मार्ग -२
नगर कल्याण हायवे वर पिंपरी पेंढार गाव आहे .
पिंपरी पेंढार येथुन पश्चिमेस हायवेवर उजव्या बाजूला  म्हसवंडी साठी  जाणारा रस्ता आहे. व येथुनच पुढे  साधारण ४ किलोमीटर अंतरावर  म्हसवंडी घाटाची सुरूवात होते. घाटवाट कच्ची असल्याने साधारणतः दुचाकीचा वापर योग्य आहे.
       पिंपरी पेंढारपासून पुढे कल्याणकडे जाताना उजव्या हाताला बदगी कडे जाणारी एक पक्की सडक आहे या वाटेने उत्तरेकडे जवळपास 2 कि.मी अंतरावर खामुंडी घाटाची सुरूवात होते व घाटवाट चढुन बदगीस  पोहचता येते.
( आळेफाटा - पिंपरी पेंढार - म्हसवंडी )
( आळेफाटा - पिंपरी पेंढार - बदगी फाटा -बदगी )

आपण म्हसवंडी घाट मार्गाने जर प्रवास करणार असाल तर प्रथम म्हसवंडी घाटाचे मनमोहक दृश्य अनुभवत पुढे आपण उजव्या बाजूला पुर्वेस म्हसवंडी गावाकडे निघावे जवळच उत्तर दक्षिण दुर्गूडी डोंगर रांग निदर्शनास पडते. याच डोंगराच्या पायथ्याशी पश्चिमेस 200 वर्षे पुराने मळादेवीचे पौराणिक मंदिर व सुंदर परीसर पहावयास मिळतो.गाडी पार्क करून  येथे दर्शन झाल्यावर हळु हळु या पुर्वेस डोंगर रांगेवर चढण्यासाठी सुरूवात करावी. सोबत एक पाण्याची बाटली असावी.
         घाट दर्शन झाले होते, मी व विनायकने मळादेवीचे दर्शन घेत याच प्रवासाला सुरुवात केली होती. तसा हा डोंगर सोप्या चढाई श्रेणीतील असल्याने विशेष काळजी घेण्यासारखे काहीच नव्हते. सोबतीला वाटाड्या म्हणुन बेलापुरची 4/5 वीची शाळकरी मुले शनिवारची सुट्टी झाल्याने सोबती झाली होती. जाम खुष होती ही चिमुरडी. शहरापासून लांब असलेल्या या मुलांना आम्ही काही वेगळे भासत होतो असे वाटत होते. प्रथम बुजणारे हे आमचे वाटाडे आता 200 मी चढाई केल्यावर मिसळू लागले होते. आई बापा विषयी त्यांचा आदर पाहून तर खुपच समाधान वाटले. कविता गाणी म्हणता का म्हटले तर हो म्हटले. आई बापाची गाऊन म्हटलेली कवीता तर ह्रदयाला छेद करणारी होती. रोम रोम उभे करणारे प्रसंग त्या चिमुरड्या बहादराने कवीतेच्या कडव्यात उभे केले होते. तो गात होता व मी घालवलेल्या भुतकाळात अचानकपणे फेकला गेलो होतो. गरीबिच्या झळांच्या छटा डोळ्यांपुढे त्याने सहज गाताना उभ्या केल्या होत्या. डोळ्यांच्या खाचेत दवबिंदू तरळु लागले होते. दुर्गुडीची ती डोंगररांग त्याच्या ओठातून पडणारा प्रत्येक शब्द आपल्या ह्रदयात साठवत होती. मळादेवी व मंदिरपरीसर दुरून शोभिवंत दिसत होता. पानलोट विकासाच्या कामांचा उत्कृष्ट उपयोग येथील ग्रामस्थांनी केलेला दिसत होता. वरूण राज्याच्या कृपेने त्यामध्ये जागोजागी साचलेले पाणी गाव विकासाला शेतीच्या माध्यमातून हातभार लावताना दिसत होते. शेवटी आम्ही दुर्गुडीच्या नैसर्गिक गुहेपाशी उत्तरेकडून पोहचलो.
सुमारे १२ फुट उंच आणि 30 फुट रूंद व 35 फुट लांब डोंगराच्या पोटात शिरलेली ही नैसर्गिक अशी ही गुहा आहे की जीचा आकार पुढे  कमी कमी होत जातो आणि शेवटी एकदम अरुंद होतो जेथे कुणालाही जाता येत नाही. या गुहेत मी व विनायक चित्रिकरणासाठी आत शिरलो होतो. ते आपणास निश्चितपणे Nisargramya Junnar Taluka" या युट्यूब चायनलवर लवकरच पाहता येईल. येथील स्थानिक ग्रामस्थ असं सांगतात की गुहा किती खोल आहे याचा कुणाला अंदाज घेता येत नाही. तसी ही नैसर्गिक गुहा वाहत्या पाण्याने कच्या खडकावर वातावरणाच्या परीणामातून निर्माण झाल्याचे निदर्शनास येते. गुहेची दर्शनी बाजु भव्यदिव्य आहे .या जागेत जवळपास ३०-४० लोकं आरामात बसु शकतात . पुर्वी लपण्यासाठी सुरक्षित जागा म्हणून लोक ह्या गुहेचा वापर करत .
      स्थानिक ग्रामस्थ अतिशय गमतीदार आख्यायिका सांगतात की शिवाजी महाराजांच्या राज्यात अहमदनगर वरुन जुन्नर ला जाताना या मार्गाचा वापर केला जायचा आणि रात्रीचा मुक्काम या गुहेत केला जायचा .
     चहु बाजूंनी सह्याद्रीच्या पर्वत रांगा ... त्यावरुन धुक्याची चादर  ओढलेल्या डोंगररांगा व वरुन फेसाळनारे पांढरे शुभ्र वाहणारे धबधबे, सतत कोसळणारा संततधार पाऊस यामुळे या परिसरास सुंदरतेचे चार चांद लागले आहे.  याच डोंगराच्या पुर्वेस जोडूनच एक शिखर दिसते त्याची रचना फक्त आणि फक्त मोकळ्या दगडांत पहावयास मिळते. या डोंगराच्या शिखरावरून म्हसवंडी गावचे अलौकिक सौंदर्य न्याहाळता येते. विशेष म्हणजे या शिखरावरून जुन्नर तालुका परीसर दृश्य पाहून मन अगदी थक्क होऊन जाते.मी तर म्हणेन की येडगाव धरणाचे संपूर्ण दृश्य जर पहायचे असेल तर या पेक्षा सुंदर ठिकाण दुसरे नाहीच.
   आम्ही सर्व दृश्य डोळ्यांत साठवत उतरणीला लागलो. खाली उतरल्यावर चिमुरड्यांचा निरोप घेत दुचाकीवरून म्हसवंडी गावाकडे निघालो. गावात पोहचलो तेव्हा समजले, मौज मज्जा या व्यतीरिक्त जर काही शिकायचे असेल तर म्हसवंडी गावात
पाणलोट प्रकल्प प्रशिक्षण , महीला सबलीकरण प्रशिक्षण केंद्र आहे .या केंद्रास आजपर्यंत देशातल्या सर्व राज्यांच्या टीम येउन गेल्या आहेत , तसेच परदेशातल्या विवीध देशाच्या  ७० टीम येथे भेट देउन गेल्या आहेत. या केंद्राला भेट द्यायची असेल तर आधी तसं कळवावे लागते.
     गावातील लाकडी दुमजली मारूती मंदिर पौराणिकता व जुनेपण टिकून आहे. मोरांच्या वास्तव्याची जान येथे येणाऱ्या त्यांच्या आवाजातुन येते. शासकीय आश्रमशाळा तर येथील खास आकर्षण वाटते. येथुन पुढे आम्ही निघालो होतो ते बेलापूर पहावयास. ऐतिहासिक वारसा लाभलेले हे गाव होत. जाचकवाडी व तेथील वेताळेश्वराचे दर्शन घेत व परीसर अनुभव घेत आम्ही बेलापूर मध्ये पोहचलो. वेशीतुन आत आल्यावर विविध जुन्या वाड्यांचे दर्शन घडले. भैरवनाथाच्या मंदिराबाहेर अगदी माईलस्टोनरूपात गाडलेल्या एका विरघळीने आमचे विशेष लक्ष वेधून घेतले व सर्व उलगडा बेलापूरचा झाला तो इथेच. भैरवाचे जुने मंदिर व शेजारी असलेले लुप्त हेमाडपंती महादेव मंदिर व अवशेष तसेच पुष्करणीच्या भिंतीत गाडलेल्या पाऊलखुणा व मुर्त्या. खरच हे गाव इतिहासाकारांना निरिक्षण व अभ्यास म्हणून पर्वणीच आहे. येथील सर्वात मोठा व चर्चेचा विषय ठरले ते येथील पौराणिक  योगी रामदासबाबा संजीवन समाधी मंदिर, याच मंदिरा समोर लक्ष वेधून घेतो तो खापरी कौलारू स्वरूपाचा सरंजाम. येथे अनेक ग्रामस्थ घडल्याचे स्थानिक सांगतात. येथील वाड्यांचा विशेष अभ्यास करता येईल. सर्व काही पाहून व गाडे मावशींनी बनवलेल्या चहाचा स्वाद घेत आम्ही बदगीकडे जाण्यासाठी निघालो.
     निसर्गाची किमया पाहत पाहत आम्ही बदगीला पोहचलो. गावातील राजे श्री शिवछत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मारकाने आमचे विशेष लक्ष वेधून घेतले. मग काय दुचाकी उभी करत नकळतच हात झुकले ते त्यांना मुजरा करण्यासाठी. बदगीतील बारव पाहण्यासारखी आहे. चौकोणी आकाराच्या या बारवेला उत्तम थारोळ्याची रचना केली आहे ती उत्तर दिशेने. चारही बाजूंनी पाणी शेंदण्यासाठी उत्तम रहाटाची सुविधा केली असून पुर्वेकडून पाणीपुरवठा करण्यासाठी टाकीची सुविधा केली आहे. परंतु ही बारव तलावात पोहत असल्याने जास्त काही निरीक्षण करता आले नाही. परंतु हा याच तलावात वाळलेल्या आंब्याच्या झाडाच्या फांदीवर पिंपळवृक्षाने हात बाहेर काढून आंब्याचा सहारा घेत आपल्या आयुष्याला केलेली सुंदर सुरूवात पाहून आश्चर्य वाटते. कारण  पिंपळवृक्षाच्या मुळ्या जमीनीस स्पर्श करताना दिसत नाहीत व झाड वाळलेले आहे मग ते जिवंत कसे? हे एक आश्चर्य वाटले.
     परतीचा प्रवास सुरू झाला होता. घाट माथ्यावर पोहचलो होतो. घाटमाथ्यावरील शंकराच्या हातातील त्रिशुळाच्या रचनेतील  रस्ता पाहून या वाटेचे वेगळेच दर्शन घडले. या घाटाने प्रवास करताना माळशेज घाटवाटेने आपण प्रवास करतो की काय असा भास होतो. पुर्वेकडील डोंगररांगेवर  फेसाळनारे धबधबे पहावयास मिळतात. मित्रांनो एक विनंती असेल की मला जुन्नर   जुन्नर तालुक्यातील सर्वात ठिसुळ खडक असलेली घाट वाट आढळून आली ती हीच खामुंडी घाट वाट. त्यामुळे भर पावसाळ्यात या वाटेवर निश्चितच थांबू नका नये. जुन्नर व ओतुर परिसराच्या सुंदर दृश्याचा अनुभव येथे होतो.
        पोटात कावळे ओरडून सांगू लागले होते. तुमच फिरणे झाले असेल तर आमच्याही थोडा विचार करा. म्हणून दुचाकीचा वेग वाढवला होता तो जुन्नर च्या दिशेने त्या पोटातील ओरडणा-या कावळ्यांची भुक शांत करण्यासाठी. जाता जाता एकच सांगेल की एकदिवसीय उत्तम ट्रेक जर निसर्गाच्या सानिध्यात घालवायचा असेल व तोपण दुचाकीवरून तो हाच दोन घाटमार्ग ट्रेक.

 

 विमान अपघात, निमगिरी डोंगर (दौनड्या डोंगर) जुन्नर ( ५१ वर्ष )

   सह्याद्रीच्या उपपर्वत रांगे मध्ये दौनड्या डोंगर (निमगिरी डोंगर) माळशेज घाटाला लागून आहे. या डोंगराच्या एका बाजूला "तळमाची" गाव तर दुसऱ्या बाजूला "देवळे" गाव आहे.
हा डोंगर आजवर अनेक घटनेचा साक्षीदार राहिला आहे. यात काही चांगल्या तर काही वाईट घटनांचा समावेश आहे. अशीच एक वाईट घटना ५१ वर्षा पूर्वी या डोंगरावर घडली होती.
     ५१ वर्षा पूर्वी निमगिरी तळमाची येथील दौनड्या डोंगरावर जुलै ०७, १९६२ रोजी रात्री ११:५९ वाजता Alitalia Flight 771 (McDonnell Douglas DC-8-43) हे सिडनीचे विमान कोसळले होते. या विमानात ९४ प्रवाशी होते, ते Bangkok - Bombay या मार्गावरील होते. Navigation error आणि अजून इतर कारणांमुळे या विमानाचा अपघता झाला. या अपघाताची तीव्रता इतकी भयानक होती की या अपघाता मधून एकही प्रवाशी वाचू शकला नाही. विमाना स्पोट होऊन उसळलेल्या ज्वाळा दूरवरून दिसत होत्या. रात्रीची वेळ असल्या मुळे नक्की काय झाले आहे याचा स्थानिक लोकांला अंदाज न आल्यामुळे सगळीकडे भीतीचे वातावरण पसरले होते.
दौनड्या डोंगराचा ऊंच पण, सगळीकडे असलेले घनदाट जंगल आणि जाण्यास असलेला अवघड मार्ग या मुळे मदत कार्य मिळण्यास खूप अडथला आला.

आज त्या घटनेला ५१ वर्ष पूर्ण झाले आहे, परंतु तेथील नागरिकांच्या मनात त्या आठवणी अजूनही ताज्या आहेत. तेथील स्थानिक वयस्कर नागरिक या घटनेची माहिती सांगताना जुन्या आठवणीत रमतात. स्थानिक वयस्कर नागरिकांच्या तोंडून या घटने बद्दल ऐकताना अंगावर काटा येतो.
अपघाता नंतर सर्व काही जळून गेले होते, तिथे पडलेला एक Gas सिलेंडर आणि विमानाचा पत्रा आजही तळमाची गावा मधील जि.प. शाळे मध्ये जपून ठेवला आहे.
    स्थानिक आदिवासी लोकांनी या घटनेवर बोली भाषेत गाणी तयार केली होती, ती गाणी आजही स्थानिक लग्न समारंभात ऐकायला मिळतात.
आजही त्या आठवणी तश्याच आहेत, अंगावर काटा आणणाऱ्या, डोळ्यात पाणी आणणाऱ्या....

काळाच्या पडद्याआड गेलेली ऐतिहासिक भिल्लीणिची वाट अर्थात नांगरदरा घाटवाट एक मृत्यूची दरी.

 

सन २०१७/१८ मध्ये नांगरदरा घाटवाटे बाबत एका what's up ग्रुप वर कुणीतरी विषय छेडला होता. ग्रुप कुठला होता मला आता स्पष्ट आठवत नाही व तेव्हा कुणीतरी फोन करून मला याबाबत विचारणा पण केली होती. आज त्यांचे नाव पण आठवत नाही. तेव्हापासून जुन्नर तालुक्यातील या घाटवाटे बाबत मी माहीती घेण्यासाठी खुपच धडपड केली होती, परंतु कुठेही सुगावा या घाटवाटेचा लागेनासा झाला होता. खडकुंबे, फांगुळगव्हाण, घाटघर, अंजनावळे, आडुशी परीसरातील बहुतांशी बुजुर्ग मंडळींची व गुराख्यांची भेट घेत याबाबत विचारणा केली होती परंतु माझे प्रयत्न असफलच होत होते. शेवटी हार न मानता याबाबत काही धागेदोरे प्रत्यक्ष भटकंती द्वारे हाती लागतात का ते पाहण्यासाठी मी स्वतः ६/७ वेळा अंजनावळे डोंगर माथ्यावर जाऊन शोध घेण्याचा खुप प्रयत्न केला. यासाठी झुम कॅमेरा मधून काही इतिहासाच्या पाऊलखुणा आढळतात का ते पण पाहण्याचा प्रयत्न केला होता. मुरबाड तालुक्यातील गावातील जंगल तुडवत ही घाटवाट शोधन काही सोपं नव्हतं. कारण या घाटवाटेची सुरुवात कोठून होते तो मार्ग सापडणं शक्यच नव्हते. काळाच्या ओघात तो मार्ग सतत होत असलेल्या स्लायडींगमुळे गाडला गेला असणार यात शंकाच नव्हती. डोंगर घाट माथ्यावरून एखादी घळ खाली पोहचते का हा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. शेवटी डोंगर माथ्यावरून पण घाटवाट शोधण्यात अपयश पदरात पडले, पण प्रयत्न करणं मात्र सोडलं नव्हते.

एके दिवशी या घाटवाटेवरचे काही शब्द कानावर पडले कि ही घाटवाट जुन्नर तालुक्यातील देवळे गावच्या दौंड्या डोंगर भागातुन जाते म्हणून. मग काय खुप अत्यानंद झाला व शेवटी तिचा शोध घ्यायला दोन मित्र घेऊन निघालो. चिंचेच्या वाडीतील एक होतकरू तरुण सोबत झाला. ट्रेकला सुरूवात केली डोंगराच्या मध्यभागी ऐतिहासिक पाऊलखुणा असलेल्या आठ दहा मोठ्या कोरीव पायऱ्या निदर्शनास पडल्या प्रचंड आनंद झाला व आपण योग्य घाटवाटेकडे वाटचाल करतोय याचे समाधान वाटले. आम्ही कोकणकड्यावर पोहचलो परंतु तेथे काही वाटेचा मार्ग काही उतरणीला दिसून आला नाही दिसत होती ती फक्त दोन अडीच हजार फूट खोल दरी.येथे शोधाशोध करून शेवटी निराशेचे सावट चेह-यावर दिसू लागले. स्थानिक सोबत असलेला संवंगडी बोलला आमच्या गावातुन एक घाटवाट आस्वलदरातुन तळेरानकडे जाते तर एक‌ वाट सध्या स्लायडिंंगमुळे चढता येत नाही की जिचे नाव गावकरी नांगरदरा सांगतात तेथे जाऊया का? नक्कीच हे ऐकून मनाची द्विधा अवस्था झाली. नांगरदरा हा कोकणकड्यावरची कोकणात उतरणारी वाट आहे की तळेरानकडे जाणारी? चला म्हटलो ती तरी पाहुन घेऊ या. वनदेव डोंगर माथ्यावरून या वाटेला गवसणी घातली खरी परंतु जी नांगरदराची घाटवाट असायला हवी ती वाट हिच की दुसरी हा प्रश्न शेवटी मनात घर करून राहीला.

पुढे सन २०२० मध्ये तज्ञ गिर्यारोहक मंडळींचा नांगरदरा विषयी ब्लॉग वाचनामध्ये आला व छायाचित्र पण पहायला मिळाली व जे स्वप्न पाहत होतो ते वाचून अत्यानंद झाला. अनेक थरारक प्रसंग, कसरत व यासाठी लागणारा प्रचंड वेळ यामधुन लेखकांनी आपल्या या लेखांतुन नांगरदरा शब्द बध्द केला होता व आणि तो तितकाच लक्षवेधी वाटला. विशेष बाब म्हणजे या घाटवाटेवर असलेली घसरण व कशाचाच न भेटणारा आधार हा सुरक्षिततेचा प्रश्न मनात घर करून गेला. मग मी लिहीलेली तळेरानची नांगरदरा ही नक्कीच घाटवाट नाही हे लक्षात आले व तळेरानला जायचा तो एक फक्त मार्ग आहे हे सिद्ध झाले. वाचनात आलेली घाटवाट एकदातरी अनुभवयाचीच हा शेवटी निर्णय घेतला. यासाठी सोबत हवी होती ती एका तज्ञ गाईड व गिर्यारोहकाची. कारण या घाटवाटेवर झाडे लावणे तर अशक्य होते परंतु बिया रोपण करण मात्र नक्कीच शक्य होणार होते. ट्रेक मार्गावर जेवढ्या शक्य आहे तेवढ्या बिया रोपण करायच्याच हा विषय मनोमनी फायनल झाला. खरेतर ही वेडी संकल्पना होती, परंतु निश्चयाचे बळ हेची खरे फळ हे वाक्य हायस्कूल मध्ये ५ ते १० पर्यंत मनावर बिंबवल होत ते फोल थोडच ठरणार होत. यावेळी दोन ध्येय साध्य करता येणार होती. एक बीज रोपण व दुसरे म्हणजे भविष्यात काही पेचप्रसंग निर्माण झालेच तर तातडीची मदत देता यावी म्हणून या घाटवाटेची होणारी ओळख आवश्यक ठरणार होती.

ठाणे जिल्ह्यातील वालीवरे म्हणजे बेलपाडा गावातील सगळ्या ट्रेकर्स मंडळींना परिचीत असलेल एक शांत व संयमी व्यक्तीमत्व म्हणजे कमळु पोकळाशी याबाबत माझं बोलणं झालं होतं. कमळुने पण वेळ असेल तेव्हा कळवा आपण जाऊच असा शब्द दिला होता. कमळुने आणि मी या आधी अनेक विविध ट्रेकला गवसणी घातली होतीच त्यामुळे आम्ही एकमेकांशी चांगलेच चित परीचित झालेलो होतोच. प्रसिद्धीची हाव नसलेला व निसर्गाची व गिर्यारोहणाची तेवढीच जान असलेला हा सोबती होता.आता नुकताच एक पाऊस पडुन गेलेला होता. घसरण कमी असणार होती. मातीपण घट्ट झालेली असणार होती. व पुढे पावसाला सुरुवात होणार होतीच. दोघांनी याबाबत फोनवर चर्चा केली व बिया रोपण करायच्याच हा विषय लवकरच मार्गी लावायचा ठरवला. तसा या वाटेवरचा कमळुचा हा ५ अनुभवपण ठरणार होता. कमळुची अट होती आपण दोघेच हा ट्रेक करणार आहोत तिसरा कुणीही सोबत नसेल. मी हो म्हटले व आमचा दिवस उद्या उजेडणार होता.

जायचा बेत पक्का झाला. आम्ही सकाळी ६ वाजता मोरोशी मधील भैरवनाथ (मनुचा ढाबा) हॉटेलपाशी दोघे एकत्र भेटणार होतो. कमळु बेलपाड्यातुन तर मी जुन्नर हुन पोहचणार होतो.‌ अचानकच संध्याकाळी कमळुचा फोन आला की मुलीच्या नर्सिंग ॲडमीशन मुळे आपला ट्रेक कॅन्सल करावा लागत आहे. मी पण बोललो ठिक आहे प्रथम कुटुंब नंतर ट्रेक. या वर्षी नाही तर जगलोच तर पुढच्या वर्षी एवढं काय. टेन्शन घेऊ नकोस. तरी तो बोलला फायनली रात्री ९:३० वाजेपर्यंत सांगतो. मला पण सोडवायला सकाळीच मित्र प्रशांत कबाडी हे येणार होते. ट्रेक कॅन्सल झाला म्हणून सांगायला मी फोन करणार तेवढ्यात कमळुचा फोन आला बोलला भावाचा मुलगा जाणार आहे आपण बीया रोपण करू व ट्रेक करु मी येतोय. आनंद गगनात मावेनासा झाला. सकाळी ४:०० वा. चा अलार्म मोबाईल मध्ये लावुन अंथरुणावर मी आडवा झालो. सकाळी प्रथम अलार्म ची रिंग व लागलीच प्रशांत भाऊंचा फोन आला. २० मिनिटांत तुमच्या घरी पोहचतो बोलला व फोन कट केला.

पत्नीची आरोळी मी बाथरूममध्ये असताना कानावर आली डबा तयार आहे. तुमचच अजुनही आवरलेल नाही ही फटकार पत्नीकडून सकाळी सकाळी ऐकायला मिळालीच‌. प्रशांतभाऊ घरी पोहोचले होते मीच थोडा लेट झालो. सकाळच्या चहाची तलप भागवत प्रशांत भाऊ व मी निघालो होतो. गणेश खिंड, मढ पारगाव फाटा, वेळखिंड, माळशेज घाट मागे टाकत ५:५५ ला आम्ही भैरवनाथ हॉटेल गाठलच. येथून भैरवगडाचे प्रत्यक्ष मंदिर रूपातील दर्शन घडले. अगदी कळसाचे सुध्दा. हे दृश्य कॅमेरात टिपायला मी थोडाच विसरणार होतो. तसा पण हा मोह मी आवरुच शकलो नसतो. कमळु पोहचला नव्हता. १० मिनिटांत पोहचतो म्हणून फोनवर सांगितले होते. तो पर्यंत पुन्हा को-या चहाची चुस्की घ्यावी म्हणून हॉटेल मालकाकडे चार चहांची मागणी केली. चहा उकळुन हातात पडताच कमळू पोहचला होता. चहाच्या चुसक्या आम्ही भरू लागलो होतो. चहाच्या साखरेची गोडचव भैरवगड पायथ्यापर्यंत घशाला कोरड पडुन देणार नव्हती. चहा उरकून प्रशांतला व मित्राला टाटा बाय करून निघालो.

गिर्यारोहणाचे साहित्य कमळुकडे तर जेवण आणि पाणी असा बंदोबस्त माझ्याकडे असेल असं पहिलंच ठरलं होतं. भैरवगडाच्या दिशेने तोंड करून आम्ही आता झपझप चालायला सुरुवात केली होती. साडे तीन ते चार तासांत अंजनावळे डोंगर माथा गाठायचाच हा बेत चालता चालता आम्ही पक्का केला होता. कारण पाऊस दुपारनंतर केव्हाही येऊ शकतो हे कमळु सांगत होता. मी तर हे ऐकून अवाकच झालो होतो. कारण या ट्रेकला लागलेल्या वेळेबाबत काही वेगळेच वाचले होते व कमळु तर ४ तासांची वेळ सांगत होता. ते पण खरेच आहे कारण दोघांनी ट्रेक करणे व जास्त ट्रेकरनी हा ट्रेक करणे खरोखरच जास्तच वेळखाऊ असणार होत यात शंकाच नाही. गिर्यारोहणातील सर्वात अवघड घाटवाट म्हणून नांगरदरा वाचनात आली होती. तज्ञ गिर्यारोहकांनी तर या घाटवाटेने ट्रेक करूच नका असा सुरक्षितता पाहता योग्य सल्लाच दिला आहे. कदाचित कमळु व आम्ही एकाच दिवसात शिरपुंजे ते आजोबा पर्वत व तेथुन पुन्हा पाचनई असा ३४ कि.मी च्या प्रवास अनुभवावरुन ४ तासा बाबत बोलला असेल असं मला वाटलं व ते सत्य असेल म्हणून पुढे चालत राहिलो. आमचा हा ट्रेक पाहण्यासाठी आज पवणदेवता पण शांत झाली होती. विविध पक्षांचा मधुर आवाज कानावर येत होता. हवेतील दमटपणा सकाळ असल्याने कमी जानवत होता. चालताना आंब्याच्या झाडाखाली पडलेले पिकलेले आंबे पाहुनच मन प्रसन्न होत होतं. करवंदांनी लगडलेल्या करवंदाच्या जाळ्यांच्या फांद्या वाटेत वाकड्या होऊन आम्हाला ती तोडण्यासाठी आव्हान करत होत्या, पाऊस पडुन गेल्यामुळे वनस्पतींना आलेल्या फुलांनी पायदळी सडा टाकलेला दिसत होता. कधी भैरवगड धुक्यात हरवत होता तर कधी अचानकच दर्शन देत लक्ष वेधून घेत होता. चढाईला लागलो होतो. चेहऱ्यावर घामाच्या धारा वाहू लागल्या होत्या. माथ्यावर पोहचताच भैरवगडाचे संपूर्ण दर्शन घेतले. येथे दोन चार फोटो घेत. आता माथ्यावरील भैरवनाथाच्या दर्शनासाठी वरसाच्या वृक्षापाशी थांबलो. सोबत आणलेल्या खडीसाखरेचा नैवेद्य भैरवनाथाला अर्पण करत व दर्शन घेत पुढे झालो. गर्द झाडीत सरबत विकणा-या झोपडी समोरील लाकडाच्या बाकावर दोन घुट पाण्याचे घेण्यासाठी क्षणभर विसावलो. खाली पडलेल्या भोकराच्या पिकलेल्या फळाकडे लक्ष गेले. उचलत तोंडात टाकले व चालायला सुरुवात केली. वाटेत दिसणा-या कोळु, केना रानकेळी अशा विविध रानभाज्यांची ओळख करून देत कमळु चालला होता.

खांबटाके गाठले होते. येथेच पत्नीने दिलेली शिदोरी सोडली. लसणाची चटणी व आंब्याच्या लोणच्याचा आस्वाद घेत पोटपुजा केली. टाक्यातील थंडगार पाणी भरून घेत चालू लागलो व काही वेळातच भैरवगडाच्या खिंडीत म्हणजे मुख्य राजमार्गाच्या पायरीवाटेवर अगदी सव्वा तासातच पोहचलो. येथे पोहचताच सुरक्षित साधनांचा पेहराव केला. हार्नेस, हेल्मेट घालून दोन फोटो खिंडीतील काढून ट्रेकला सुरूवात केली. कमळुकडे काही बीया रोपणासाठी दिल्या व काही माझ्या खिशात ठेवल्या.

सुरुवाती पासूनच थराराला सुरुवात झाली होती. भैरवगडाच्या खिंडिच्या पुर्वेकडील भागात प्रथम आडवा प्रवास करत पुढे जायचे होते. कदाचित कधी भैरवगड प्रवास केला तर खिंडित उभे राहुन पुर्वेकडचा उजव्या हाताचा भाग न्याहळुन पहा तो पाहताच अंगावर शहारे येतात. तेथुन सुरूवात झाली होती. दहा बारा पावले टाकली असतील तोच बिबट्याने डरकाळ्या फोडायला सुरुवात केली होती. त्या आवाजाने खाली दरीत वानरांची धावपळ सुरू झाली होती. आम्हाला पण चालायला वाघाच बळ मिळालं होत. तो आवाज जणू आम्हाला सांगत होता की हा ट्रेक करायला वाघाचच काळीजच असावं लागतं. भिणारांच हे अजिबात काम नाही. ज्या उमेदीने भैरवगड गाठलाय तीच उम्मीद शेवटपर्यंत कायम ठेवा कुठेच अडचण येणार नाही. जेथे जेथे थांबणे शक्य होत होते तेथे तेथे बीया रोपण करत आम्ही पुढे सरकत होतो. कमळु पुढे मी पाठीमागे. ना झाड ना झुडुप. खडकावरील गवताच्या असलेल्या घट्ट बेंदाड्या काय तो आधार देत होत्या. एक छोटीशी चुक क्षणात खेळ खल्लास करणारी होती. पावले तोलून मापूनच पुढे टाकली जात होती. तन मन एकाग्र चित्ताने एकत्र येऊन काम करत होते. बाह्या जगात काय चाललंय हे सुद्धा ऐकु येत नव्हत. गाणा-या पक्षांचा सुर सुध्दा कानी येत नव्हता येवढे घाटवाटेशी आम्ही एकरूप होऊन पुढे सरकत होतो. कमळुच्या मार्गदर्शनाशिवाय हात पाय हलवणं अशक्य होते. दगडाच्या खाचेत हात घालायचा म्हटले तर तो प्रथम चेक करत मगच वापर करत पुढे सरकत होतो. चेहऱ्यावर वाहणाऱ्या धारा पुसायला सुध्दा हिम्मत होत नव्हती. कातळाचा तो आडवा टप्पा पार पाडला होता. आता मातीचा वाळलेल्या गवताच्या टप्प्यातुन वर चढणीला लागलो होतो. चेहऱ्यावर आलेला घाम येथे पुसुन घेतला. पायाखालची माती सरकत होती. हाताची बोटं मातीत खुपसून पुढे पाय टाकत होतो. या तीव्र उतारावर बीया रोपण करत पुढे जात होतो. आता कारव्यांच्या भागात प्रवेश केला होता. येथे कारव्यांचा चांगला आधार मिळत होता. या ठिकाणी खुप प्रमाणात बीज रोपण करता आले व शेवटी तेथे असलेल्या एका छोट्या झाडापाशी आम्ही पोहचलो. तेथुन वर चढत आम्ही घळीत प्रवेश केला. वरील सरळ सोपं असलेल्या कड्यावरुन घसरून नळीत पडुन मेलेल्या सांबरांचे हाडे येथे मोठ्या प्रमाणावर दिसून येत होती. येथे चढाईला पाय-यांचा व खोबण्यांचा आधार मिळत होता. परंतु पाठिवरील बॅग मात्र अडथळा निर्माण करत होती. पाय-या छोटाशाच होत्या मात्र त्यांचा आधार खुप मोठा होता. येथून पुढे बीजारोपण हा विषय थोडावेळ बंद राहणार होता. उजव्या हाताला अतिशय उंच कातळकडा तर डाव्या बाजूला अतिशय तीव्र उतार होता. ४०/४५ पाय-यांवरच्या कसरतीचा खेळ संपवत आम्ही दोन घुट पाणी पिण्यासाठी एक आधार असलेल्या भागावर विसावा घेतला.

आता पुन्हा मातीचा व गवताचा घसरणीचा टप्पा पार करायचा होता. येथे पण चढाईचा कसं लागणार होता. अतिशय तीव्र उतारावर या मातीत पण बीज रोपण करत तो अवघड टप्पा पार करून आम्ही सांबरांच्या दौंडयाकडे जाणा-या पाउलवाटेवर पोहचलो होतो. आता फक्त १५/२० फुटांचा टप्पा चढून दौंड्या खिंडीत प्रवेश बाकी राहीला होता. येथे मात्र उभे राहुन फोटो काढण्यासाठी चांगलीच जागा होती. अनेक फोटो घेत आम्ही तो शेवटचा टप्पा अगदी सोपा करत खिंडीत पोहोचलो. खिंडीत उभे राहुन खाली डोकावून पाहिले तर डोळे गरगरु लागले होते. खरच आम्ही येथून वर चढलो होतो का? असा प्रश्न पडला. मी स्वप्न पहात असल्याचा भासच झाला. एक हातावर चिमटा काढून पाहीला तर स्वप्न नाही तर हा प्रत्यक्ष अनुभवातून जीवघेणा केलेला प्रवास होता. या घाटवाटेचा वापर अतिताडीचा संदेश भैरवगडावरून नाणेघाट कडे पोहचविण्यासाठी या घाटवाटेची निर्मीती तर केली नसावी असाच ती अनुभवताना वाटत होत‌. कारण अगदी छोट्या पाय-या कोरून हा मार्ग तयार करण्यात आल्याचे जाणवले. एका वेळी एकच मनुष्य येथून चढू शकतो. या मार्गावर चुकीला माफी ही नाहीच. हा ट्रेक करताना दुर्घटना से देर भली, असाच हा ट्रेक करणे म्हणजे जमेची बाजू आहे. ज्या ट्रेकर कडे खुप सारा डोंगर द-या चढण्याचा व गिर्यारोहनाच्या अनुभवाबरोबरच त्यासाठी लागणा-या साहित्याच्या वापराचा अनुभव असेल त्यानेच या पाउलवाटेला स्पर्श करावा अन्यथा दरीत पडलेले शरिर पण बाहेर काढणे सोपे नाही. कारण एक झाड सोडले तर मध्ये एकही आधारासाठी जागा नाही. कदाचित आम्ही लावलेल्या बीया जर रूजल्याच तर भविष्यात धरायला थोडाफार आधार तरी होइल. परंतु सतत होत असलेल्या स्लायडींगमुळे बीया रूजुन वर आल्या तर त्या टिकतील की नाही याची पण खात्री देता येत नाही.

घाटवाटेत विश्रांती पाय-यापाशी व मध्यंतरी नाळेत घेता येते. या दरम्यान कुठेही पाणी उपलब्ध नाही. त्यामुळे सर्व मार्ग व त्याची भयानकता पाहता या ट्रेकला गवसणी न घातलेलीच बरी असेच सांगावेसे वाटते.

दौंड्या खिंडीतून पुढील चढाई अगदी सोपी होती. अंजणावळ्याच्या व-हाडी डोंगर माथ्यावर पंख फुटुन भरारी घेण्याच बळ मात्र मिळालं होतं. येथे मात्र पाणी ओढ्याच्या डोहात उपलब्ध होत व येथेच पुढे मोठी नैसर्गिक गुहा निदर्शनास पडते. येथील डोंगर माथ्यावर अगदी काही मिनिटांतच आम्ही पोहचलो. येथुन दिसणा-या भैरवगडाच्या दिसणा-या भयानक रुपाचे मात्र संपूर्ण दर्शन घेतले. काही फोटो टिपत अंजणावळ्याच्या डोंगर रांगेला गवसणी घातली. काळ्या ढगांनी एकत्र यायला सुरुवात केली होती. आम्ही उतरणीच्या माथ्यावर पोहचलो होतो. येथेच न्याहरी करण्याचा निर्णय घेत सोबत असलेली शिदोरी सोडली. पोटातील कावळ्यांना शांत करत उतरणीला लागलो. समोरच एका तरस प्राण्याने दर्शन देत धूम ठोकली. काळ्या ढगांची गर्दी पाहून आमच्या पायांची उचलण्याची गती दुप्पट झाली होती. ३० मिनिटांत आम्ही अंजनावळे गाव गाठणार होतो. संपूर्ण उतार उतरुन जंगलात प्रवेश केला होता. गावरान आंब्याचे पिकलेली फळे खाली पडलेली दिसून येत होती. ती हातात गोळा करून व त्यांचा आस्वाद घेत चालू लागलो. पुढे वाटेत पिकलेल्या जांभळाच्या झाडावर आमची नजर खिळून राहीली. कमळुच्या पाठिवरील बॅग क्षणात खाली घेत त्याने जमिनीवर टेकवली. व जांभळीच्या झाडावर सरडा होऊन तो सरसर चढून गेला. पाचच मिनिटांत दोन ओंजळभर जांभळे खिशातुन काढलेल्या पिशवीत त्याने साठवीत खाली उतरला. पुन्हा जांभळाचा आस्वाद घेत आम्ही चालू लागलो. फांगुळगव्हाणवरून अंजनावळ्यात दुचाकीवरून घ्यायला साहेबराव बुळे येणार होता.आता काळ्या ढगांचा खेळ सुरू होणार असे वाटत होते. अंजणावळ्याचा रस्ता आम्ही गाठला होता. साहेबराव आमची वाट पाहतच होता. आम्ही दुचाकीवर बसुन भोरांड्याच्या नाळेकडे मार्गस्थ झालो. तालीश हॉटेलच्या प्रवेशद्वारा जवळ पोहचताच काळ्या ढगांनी एकमेकांना कडाडून आलिंगन द्यायला सुरुवात केली होती. त्यांचे अलिंगण पहायला मेघराजा उपस्थित झाला होता. दुचाकी उभी करत आम्ही आडोशासाठी तालीश हॉटेलच्या स्टाफच्या मुलांच्या खोल्यांकडे जोरातच धुम ठोकली. गडगड कडकड आवाजासह आता जोराचा पाऊस सुरू झाला होता. क्षणात सगळीकडे पाणीच पाणी झाले होते. आमचे नशिब बलवत्तर होते म्हणून नांगदरा ट्रेक पूर्ण होऊन आम्ही सुखरुप खाली पोहचलो होतो. आनंद एवढा झाला होता की लावलेल्या बीया लवकरच रूजणार होत्या. जवळपास अर्धा तास पावसाने चांगलीच हजेरी लावली. दुरवर असलेल्या भैरवगडाकडे नजर टाकली तर दौंड्या खिंडी जवळील कोरडा असलेला धबधबा जोरात वाहताना निदर्शनास पडला. ते दृष्य पाहून कमळुच्या आपसुकच शब्द बाहेर पडले आपण वाचलो. जर का ट्रेक दरम्यान पाऊस आला असता तर आपले काही आज खरे नव्हते. तालिश रिसेप्शन मध्ये बसलेल्या सुभाष कुचिकने आवाज दिला होता. तेथे थोड्या गप्पा गोष्टी करत सुभाषला जांभळे खायला दिली. कमळुला पुन्हा भोरांडेची नाळ गाठुन वालिवरेला जायचं होतं व मला साहेबराव सोबत जुन्नर. एकमेकांच्या भेटी घेत आम्ही आता विरुद्ध दिशेने परतीच्या प्रवासाला लागलो होतो तो सकाळपासून न मिळालेला आराम घ्यायला.

विनंती असेल शक्यतो हा ट्रेक टाळावाच. आम्ही हा ट्रेक विरंगुळा म्हणून निश्चितच केलेला नाही. जुन्नर व मुरबाड तालुक्यातील पसरलेल्या या घाटवाटा नेहमीच पर्यटकांना आकर्षित करत असता व या दरम्यान अपघात होण्याची शक्यता वर्तवीता येत नाही त्यामुळे अशा आपत्ती जनक परिस्थितीत या घाटवाटेची माहीती असावी म्हणून हा आम्ही केलेला हा एक जिवघेणा प्रवास होता. याच वाटेवर झाडे उगवावीत हा पण एक निस्वार्थीपणे एक केलेला छोटासा प्रयत्न होता. कमळुने माझ्यावर या गोष्टीसाठी दाखविलेला विश्वास नक्कीच गरजुच्या मदतीसाठी महत्वपूर्ण ठरेल असा विश्वास वाटतो व या वाटेवर मी तरी किती ही जवळचा व विश्वासु ट्रेकर असला तरी पुन्हा या वाटेवर आपत्तीजनक परिस्थिती व्यतिरिक्त कधीच पुन्हा पाय ठेवणार नाही. कमळुचे खुप खुप आभार की आज या आडवाटेवरचा यशस्वी प्रवास आपण घडवून आणलात.

 रमेश खरमाळे, माजी सैनिक 

 

 

 रांजणा डोंगर कि किल्ला एक शोध मोहीम?
    खोडदगावचे एक अभ्यासु,प्रेमळ , मनमिळावू व जुन्नर तालुक्याचा चालता बोलता पक्षिकोष  म्हणजे सुभाष कुचिक, इतिहास अभ्यासक गुरुवर्य विनायक खोत सर( जुन्नरी कट्टा संस्थापक)आणि विजयजी कोल्हे (स्वराज्य पर्यटन संवर्धन संस्था जुन्नर - अध्यक्ष) आणि आदि मंडळी आम्ही चार पाच वर्षांपूर्वी जुन्नर तालुक्याच्या उत्तरेला अहमदनगर जिल्ह्याच्या सरहद्दीवर वसलेल्या कोपरे गाव मार्गे फोफसंडीतील कोंबडकिल्याचा अभ्यास दौरा करण्यासाठी निघालो होतो. कोपरे गाव व फोफसंडी परीसराचे निरिक्षण करत असताना सुभाष तेथील डोंगर रांग व क्रांतिकारक कोंडाजी नवले यांच्याविषयी माहिती देत चालला होता. कोंडाजी नवलेंची जुन्नर ते फोफसंडी वाटचाल कशी असायची याबाब सुभाषने रांजणा डोंगरा विषयी बोलताना माझ्या हृदयाच्या कोठारात संच होईल अशी एक माहीती मला दिली होती. तो सांगत होता मेजर रांजणा हा डोंगर आहे की किल्ला हे एकदा आपण भटकंती दरम्यान निरीक्षण करून पाहुया. उद्देश हाच होता की जर तो किल्ला असेल तर जुन्नर तालुक्यातील सात किल्यांच्या जोडीत हा आठवा किल्ला म्हणून उदयास येईल.  हा किल्ला असण्याबाबतच्या शंका त्याने त्यावर असलेल्या ऐतिहासिक वास्तूंची उदाहरणे देत मला पटवून दिल्या होत्या. जवळपास चार पाच वर्षं डोक्यात घोळत पडलेलं हे प्रकरण वाचायला व अनुभवयाला जायला दोघांचा काही केल्या योगच जुळुन येत नव्हता. कदाचित ही भटकंती सुभाष बरोबर माझ्या नशिबी नव्हतीच असे वाटले. त्यामुळे काही दिवसांपूर्वी नाईलाजास्तव शेवटी येथे जाण्याचा मी बेत पक्काच केला. घोळत पडलेलं हे प्रकरण प्रत्यक्ष कृतीतून वाचुनच काढायचं ठरवलं होतं. सोबत कुणी तरी हवं म्हणून आपत्ती व्यवस्थापन जुन्नर टीम चे अध्यक्ष प्रशांत कबाडी व  सदस्य राजकुमार यांना सोबत घेऊन जायचं ठरलं व तसा जाण्याचा दिवस पक्का झाला.
     ज्या दिवसाची मी वाट पहात होतो तो दिवस उजाडला होता. प्रशांत भाऊ व मी सांगणोरे गावाकड दुचाकीवरून जायला निघालो होतो. राजकुमार मागुन येणार होता म्हणून आमच्या दुचाकीचा वेग कमी होता. ढगाळ वातावरण असल्याने उन्हाचा होणार प्रचंड होणारा त्रास आज मात्र एवढा होणार नव्हता. आमच्या गप्पा सुरू झाल्या होत्या कारण राजकुमार येईपर्यंत पुढे जाणं पण शक्य नव्हते. अगदी थोड्याच वेळात गोळेगाव पुलावर येऊन राजकुमार आम्हाला मिळाला व आम्ही बनकरफाटा मार्गे पिंपळगाव जोगा गावाहुन पुढे सांगणोरे गाव गाठले. येथे आम्हाला सुरेश भालचिम भेटणार होता व तोच पुढे आमचा वाटाड्या म्हणून लिड करणार होता. येथे पोहचल्यावर तो वाघ्याच्या वाडीत राहतो असे गावच्या पोलिस पाटलाकडुन समजले. त्याचा मोबाईल नंबर घेत त्यास फोन केला तर सुरेश बाहेर असल्याचे घरच्यांकडून समजले. घोर निराशा झाली. सांगणोरे गावच्या उत्तरेला दक्षिणोत्तर विस्तार असलेला हा रांजणा डोंगर दिसून येत होता. या डोंगरावर पोहचण्यासाठी  जवळची वाट स्थानिकांना विचारली तर त्यांनी पुढे गवारवाडीतुन जावा म्हणून सांगितले. गवारवाडीत पोहचताच तेथील स्थानिकास डोंगर माथ्यावर जाण्यासाठी वाट विचारली तर त्यांनी समोरच असलेल्या टेकडीवरून जावा सांगितले व पुढे खिंडीतून डोंगराच्या  पुर्वेकडुन जावा सांगितले.
     आम्ही आता दुचाकी पार्क करत चढाईला सुरुवात केली होती. आम्ही मळलेली धाकड पाऊलवाट पकडून वर टेकडीकडे चालू लागलो होतो. समोरच तेलनीचा सुळका मात्र आमचे स्वागत करायला उभा होता. पहीला टेकडीचा टप्पा करवंदे अर्थात रानमेवा चाखत पार करत पुढे रांजणाच्या मुख्य डोंगर वाटेला लागलो होतो. या दोन्ही डोंगराची हीच खिंड समजून आम्ही रांजणा डोंगराला  पुर्वेकडुन वळसा घालायला सुरुवात केली. मळलेली पायवाट आता फिकी होत चालली होती. शंकेची पाल चुकचुकली होती परंतु येथे कुणाला विचारावं म्हटलं तरी आम्ही तिघे सोडून कुणीच नव्हते. शेवटी नेहमीची पाहण्यात असलेली एक नाळ समोर होतीच. याच नाळेतील पावसाळी दृश्य पाहण्यासाठी मी कितीतरी वेळ येथे दृष्य न्याहाळत बसायचो. येथे स्वर्ग अवतरल्याचा येथील दृश्य पाहून भास व्हायचा. कारण एकसाथ एवढे वाहणारे धबधबे मी माझ्या आयुष्यात कधीच पाहीले नव्हते. जवळपास दीडशे ते दोनशे फेसळणारे धबधबे या घळीत पडताना पाहून डोळ्यांचे पारणे फिटत नाही तो पर्यंत मी येथेच थांबुन रहायचा. आज त्या कोरड्या पडलेल्या नाळेतुन प्रवास करावा लागणार होता हे पाहुन तर खूप अत्यानंद झाला होता. कातळकड्यावरचा खडतर पुढील प्रवास आमचा चालू असतानाच सुरेशचा फोन प्रशांतला आला.  कुठं आहे विचारणा केली. आम्ही डोंगराच्या पुर्वेकडुन घळीकडे जात असल्याचे सांगितले. क्षणात सुरेशने माघारी पुर्वेकडे या असे सांगितले. पुढे वाट आहे परंतु जवळपास ५० फुटांचे दोन कडे चढून जाण्यासाठी रोप लावावे लागतात व चढाई करूनच पुढे जाता येत अन्यथा नाही. तिघांचे मन खिन्न झाले व आल्या पावली आम्ही पुर्वेकडुन पुन्हा माघारी पावलांनी पश्चिमेस वळसा घालायला सुरुवात केली. येथेच पाऊनतास वेळ गेला. पश्चिमेकडुन सुरेश आमची वाट पाहतच होता. जेथे आम्ही पोहचलो तेथेच वर खिंड होती. ती चढाई करून आम्ही पठार भागावरून पुर्वेस वेढा दिला.
       सुरेश सांगत होता की या मार्गाला फरारी असे म्हणतात व रांजणावर पोहचण्याचा हा सर्वात लांबचा मार्ग आहे. येथुन पुढे माथ्याकडे आम्ही चालू लागलो होतो. येथुन पिंपळगाव जोगा धरणाचे विहंगम दृश्य पहायला मिळत होते. समोरच हटकेश्वराची डोंगर रांग व माथ्यावर असलेला नैसर्गिक पुल भेटीसाठी खुणावत होता.तर उत्तरेला समोरच माथ्यावर एकावर एक दगडी रचलेले दिसत होते. ते पाहुन खुप आनंद झाला. मला वाटले की या तटबंदीच्या खुणातर नाही ना? कारण लांबुन हे ओळखणे अवघड होत. जसजसं जवळ जवळ जाऊ लागलो तसं तसा चेह-यावरचा आनंद मावळतीकडे चालला होता. जवळ गेल्यावर समजले की ही नैसर्गिक कलकृती आहे व वातावरणाचा खडकावर झालेल्या झिजेमुळे हे घडले होते. त्याचा अनुभव घेत पुन्हा पुढे चालू लागलो. प्रशांत आणि राजकुमारची चांगलीच दमछाक झाली होती. ते सांगत होते एवढी चढाई प्रथमच अनुभवत आहोत. गप्पा गोष्टी करत आम्ही रांजणाच्या माथ्याच्या उत्तरेकडे पोहचलो होतो. येथुनच मळलेली वाट माथ्यावर गेलेली निदर्शनास पडलेली दिसली. आजुबाजुला असलेला परीसर पाहता हा भाग किल्ला असेल असे वाटत नव्हते. पुढे चढाई चालू ठेवली. लांबूनच खडकात कोरलेली पाण्याची दोन टाकी निदर्शनास पडली. मावळलेला आनंद पुन्हा भेटी आला. टाक्याजवळ निरीक्षण करता आजुन सोबतच पुर्वेकडुन गाडलेली दोन टाके पहावयास मिळाले. आजुन काही भेटते का पहायला सुरुवात केली परंतु दुसरे काहीच नव्हते.
     आता शेवटची माथ्यावरची चढाई शिल्लक राहीलेले होती. अंतर थोडेच होते. ते गाठण्यासाठी पाय त्या दिशेने वाटचाल करु लागले. माथ्यावर पोहचल्यावर थंड जोराच्या वाहणाऱ्या वाऱ्याचा आनंद घ्यायला भेटणार होता कारण चढाईने तापलेले शरीर थंडावा मागु लागले होते. माथ्यावर लावलेले भगवे दोन झेंडे जोरात फडफडत होते. शेवटी माथ्यावर आम्ही पोहचलो खरे परंतु हवा मात्र शून्य होती. डोक्यावर असलेले झेंडे मात्र वेगाने फडफडत होते. काय जादू झाली काही समजत नव्हते. सर्व हवा वरचेवरच वाहत होती. खाली मात्र काहीच हवा लागत नव्हती. रांजणा डोंगर माथ्यावरून हटकेश्वर नैसर्गिक पुल, किल्ले हडसर, किल्ले निमगिरी, किल्ले सिंदोळा,उधळ्या डोंगर, वाघ्या डोंगर, एम.टी.डी.सी रेसॉर्ट, दुरवरून डोकावणारा ढाकोबाचा माथा, पिंपळगाव जोगा धरणाची पुर्व व पश्चिम भिंत, हरीश्चंद्रगड बालेकिल्ला, तारामती शिखर व  कुंजरगड आदि परिसराचे विहंगम दृश्य पहायला मिळत होत. विशेष म्हणजे या डोंगर माथ्यावर अनेक ठिकाणी कातळात कोरलेले अनेक चौकोनी आकाराचे खड्डे व एक छोटीशी पाण्याची टाकी व रांजणाच्या  आकाराचे दोन तोंडाशी कोरीवकाम केलेले खड्डे निदर्शनास पडले याच वरून या डोंगराचे नाव रांजणा असे पडले असावे असे वाटते. तेथील परीसर व संपुर्ण परीसरात फिरून पाहीले असता तो किल्ला न वाटता यावरुन अकोले व जुन्नर परीसरवर लक्ष ठेवण्यासाठीच या डोंगर माथ्याचा वापर होत असावा असे एकंदरीत वाटले.
      आकाशी काळे ढगांची गर्दी झाली होती. परतीचा प्रवास आल्या मार्गाने न करता गायधरा मार्गे करायचा होता. सुरेश ने त्याच्या घरी चटनी भाकरीची  पोटापाण्याची सोय केली होती. नको नको म्हणुन सुध्दा त्याने आमचे काहीच ऐकले नव्हते. गायधरामार्गे आम्ही लोहकरे वाडीत उतरुन सुरेश राहत असलेल्या वाघ्याच्या वाडीत प्रवेश करणार होतो. सुरेश सांगत होता की सांगणोरेच्या गवारवाडीतुन - फरारीमार्गाने ,  लोहकरेवाडीतुन - गायधरामार्गाने, व - वाघ्याचीवाडीतुन - टकोरीमार्गाने या रांजणावर चढाई करता येते व पुढे फोफसंडीच्या कुंजरगाला गवसणी घालता येते. परतीच्या प्रवासाला आम्ही लागलो होतो. राजकुमारचा पाय दुखू लागला होता परंतु तो तसाच ओढत चालत होता. आता आम्ही गायधराने खाली उतरुन मालकीच्या जंगलात प्रवेश केला होता. पिकलेले गावठी अंब्यांचा झाडाखाली पडलेला सडा पाहुन आम्ही तेथेच आंब्यावर मनसोक्त ताव मारला व उरलेल्या आंब्यांचे  गाठोडे घेऊन पुन्हा चालू लागलो.
     आता आम्ही डांबरी रस्त्यावर आलो होतो. येथे बाकावर राजकुमार व प्रशांत यांना बसवत सुरेश आणि मी आमच्या दुचाकी आणण्यासाठी एका दुसऱ्याच्या बाईकवर बसून गवारवाडी गाठली. दुचाकी घेत निघालो होतो. रस्तात प्रशांत व राजकुमार यांना घेत सुरेशचे घर गाठले. सुरेशच्या पत्नीने सुग्रास जेवणाची उत्कृष्ट सोय केली होती. जेवणाचा आस्वाद घेत व सुरेशचे आभार व्यक्त करत आम्ही खिरेश्वर मार्गे हेमाडशैलीतील नागेश्वर मंदिर व तेथील लेण्यांचे दर्शन घेत पुन्हा परतीला लागलो होतो. गप्पा गोष्टी करत जुन्नर जवळ आलं होतं. येथेच आम्ही आपापल्या घरी जाण्यासाठी व थकवा घालवण्यासाठी टाटा बाय बाय करत मार्गस्थ झालो होतो तो ते थकलेल्या शरिराला आराम देण्यासाठी.
   ✍️ रमेश खरमाळे, माजी सैनिक

संदर्भ -
१. लोकहित (अळकुटी परिसर विशेषांक - २०१०)
२. डॉ. सदाशिव शिवदे यांचा लेख - ' सरदार कदमबांडे यांचा वाडा '
३. पुणे जिल्हा गॅझेटीयर
४) https://www.discovermh.com/kukdeshwar-temple-info/
५) https://www.misalpav.com/node/26630
६) http://sagarshivade07.blogspot.com/2013/12/blog-post.html
७) https://pankajsamel.wordpress.com/2018/06/17/shilahar-king-zanj-and-shivtemples/
८) श्री. रमेश खैरमाळे, श्री, सुरेश शिंदे यांचे लिखाण

९)क्षत्रिय घराण्यांचा इतिहास - भाग १ लेखक - सीताराम रघुनाथ तारकुंडे (१९२८)
१०) मराठी रियासत - गो.स.सरदेसाई