भारतातील हजारो वर्षांपूर्वीची प्रसिद्ध प्राचीन मंदिरे”

https://www.majhapaper.com/2015/12/28/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B9%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0/

हिंदू धर्मात ३३ कोटी देवदेवता आहेत. त्यामुळे देशाच्या कानाकोपर्‍यातील गावात सुद्धा किमान दोन तीन देवळे आढळतात. देवदेवतांची मंदिरे उभारण्याची परंपरा फार प्राचीन आहे आणि त्याकाळी कोणत्याही सुविधा आणि आधुनिक हत्यारे नसतानाही अत्यंत भव्य अशी मंदिरे येथे बांधली गेली. त्यांचा इतिहास अगदी पाच हजार वर्षांपूर्वीपासूनही सापडतो. कांही मंदिरे महाभारत, रामायण कालीन असल्याचेही सांगितले जाते. भारतातील अशाच हजारो वर्षे जुन्या प्राचीन आणि जगभरातील पर्यटकांचे आकर्षण असलेल्या १० मंदिरांची ही माहिती. या मंदिरांबद्दल अनेक आख्यायिका आहेत. तसेच त्यांच्याभोवती गूढ रहस्याचे वलयही आहे.[nextpage title=”१)जगन्नाथ मंदिर”]

ओडिशातील जगन्नाथपुरी येथील हे जगन्नाथाचे मंदिर. जगन्नाथ म्हणजे श्रीकृष्ण, जगाचा नाथ. वैष्णव संप्रदायाचे हे मंदिर फार प्राचीन आहे आणि भारतातील चारधाम क्षेत्रातील ते एक आहे. या मंदिरात लाकडापासून बनविलेल्या जगन्नाथ, बलराम व सुभद्रा या भावंडांच्या मूर्ती आहेत आणि दरवर्षी येथे प्रचंड मोठा रथोत्सव होतो. एखादे अवघड व अशक्य काम अनेकांनी मिळून पूर्ण करणे याला जगन्नाथाचा रथ ओढणे असे म्हटले जाते कारण याजगन्नाथाचा प्रचंड रथ अक्षरशः लाखो भाविक ओढून नेत असतात.[nextpage title=”२)मीनाक्षी मंदिर”]

तमीळनाडूतील मदुराई येथे असलेले हे भव्य मंदिर भारताच्या प्राचीन मंदिरांपैकी एक महत्त्वाचे मंदिर आहे. भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांचे हे मंदिर. मीनाक्षी हे पार्वतीचेच नांव असून भारतात जेथे जेथे पार्वती मंदिरे आहेत त्यातील पवित्र स्थानांपैकी हे एक आहे. या मंदिरचे गर्भगृह ३५०० वर्षांपूर्वी बांधल्याचे सांगितले जाते. अतिशय भव्य गोपुरांनी नटलेले हे विशाल मंदिर पर्यटकांचेही आकर्षण आहे.[nextpage title=”३)तिरूपती बालाजी”]

आंध्रप्रदेशातील चित्तुर जिल्ह्यातील हे प्रसिद्ध बालाजी मंदिर जगभरात ख्यात आहे. वास्तुकलेचा अजोड नमुना म्हणूनही ते प्रसिद्ध आहे आणि देशातील श्रीमंत देवस्थान म्हणूनही ते परिचित आहे. सात पहाडानी बनलेल्या तिरूमला पहाडांवर हे मंदिर असून हे पहाड जगातले दोन नंबरचे प्राचीन पहाड आहेत. वेंकटेश्वराचे हे मंदिर अहोरात्र भाविकांच्या गर्दने फुललेले असते. वेंकटेश हा विष्णुचा अवतार आहे.[nextpage title=”४)वैष्णोदेवी”]

भारतातील प्रसिद्ध तीर्थस्थळपैकी एक असलेले हे स्थल त्रिकुटा हिल्सवर आहे. येथे एका गुहेत तीन पिंड असून ते देवीचे प्रतीक आहेत. पुराणातील कथेनुसार वैष्णोदेवीने राक्षसाचा वध करून येथे विश्रांती घेतली आहे. सुमारे १२ ते १३ हजार फू ट उंचीवरचे हे स्थान खडतर मार्ग पार करून गाठावे लागते. कोणत्याही क्षणी बदलणारे हवामान आणि प्रचंड थंडी सोसत दरवर्षी लाखो भाविक वैष्णोदेवीच्या दर्शनास जात असतात.[nextpage title=”५)सोमनाथ”]

पुराणात उल्लेख असलेल्या महादेवाच्या १२ ज्योतिर्लिंगापैकी पहिले असलेले हे स्थळ गुजराथेतील सौराष्ट्राच्या वेरावळ बंदराजवळ आहे. प्रत्यक्ष चंद्रदेवाने हे मंदिर बांधले अशी आख्यायिका आहे. याचे उल्लेख ऋग्वेदातही आहेत. हे मंदिरही श्रीमंत देवस्थान असून ते १७ वेळा लुटींसाठी नष्ट केले गेले होते व परत परत ते बांधले गेले. या मंदिराला आजही भाविकांकडून दरवर्षी कोट्यावधींच्या देणग्या दिल्या जातात.[nextpage title=”६)काशी विश्वनाथ”]

१२ ज्योर्तिलिगात या मंदिराचाही समावेश असून या मंदिरातील विश्वेश्वराचे एकदा दर्शन घेतले आणि गंगास्नान केले तर मोक्ष मिळतो अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार १७८० सालात केला होता त्यानंतर १८५३ साली महाराजा रंजीतसिंह यांनी या मंदिराला १ हजार किलो सोन्याने मढविले असे सांगितले जाते.[nextpage title=”७)पद्मनाभ मंदिर”]

केरळाची राजधानी तिरूवनंतपुरम येथील हे मंदिर देशातील सर्वाधिक श्रीमंत देवस्थान आहे. मध्यंतरी या मंदिराच्या तळघरात सापडलेल्या लक्षावधी रूपयांच्या जडजवाहीरानी ते एकदम प्रकाशात आले. त्रावणकोर शाही परिवाराकडे या मंदिराचे व्यवस्थापन आहे. प्राचीन द्रविड शैलीत बांधलेल्या या प्रचंड मंदिरात शेषशाई विष्णुची प्रंचड मोठी मूर्ती आहे. येथेही पर्यटकांची मोठी गर्दी असते.[nextpage title=”८)गुरूवायूर”]

केरळातील हे श्रीकृष्णाचे मंदिर विष्णुदेवांचे सर्वात पवित्र स्थान मानले जाते. कौलारू बांधणीच्या या प्रचंड मंदिरातील कृष्णमूर्ती अतिशय सुंदर आहे. हे मंदिर ५ हजार वर्षांपूर्वीचे असल्याचे पुरावे मिळतात. हेही भारतातील श्रीमंत देवस्थानातील एक आहे.[nextpage title=”९)मुंडेश्वरी मंदिर”]

बिहार राज्यातले हे मंदिर १७०० वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते. हे प्राचीन शिवमंदिर आहे आणि येथे पार्वतीही आहे. या मंदिराचे पौराणिक महत्त्व मोठे आहे.[nextpage title=”१०)कामाख्या मंदिर”]

आसाममधील हे मंदिर फार प्राचीन आहे आणि देशात तसेच जगातही ते प्रसिद्ध आहे. दुर्गादेवीचे हे मंदिर पाहण्यासाठी आणि देवीचे आशीर्वाद घेण्यासाठी येथेही भाविकांची खूप गर्दी असते. पार्वती देवीचा ५१ शक्ती पीठातील हे महत्वाचे मंदिर आहे.

 

अमरनाथ, जम्मू आणि काश्मीर

शंकराच्या उपासकांसाठी अमरनाथ हे भारतातील सर्वात महत्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. जम्मू आणि काश्मीर मध्ये स्थित अमरनाथ गुहा हे जगभरातील भगवान शिव यांच्या प्रमुख तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. येथील मुख्य आकर्षण म्हणजे अमरनाथ लेणी. श्रीनगरपासून 141 किमी अंतरावर 3888 मीटर उंचीवर अमरनाथ गुहा आहे. गुहेची लांबी 19 मीटर आणि रुंदी 16 मीटर आहे. वर्षभर ही गुहा प्रचंड बर्फामुळे झाकलेली राहते. उन्हाळ्यात, जेव्हा हा बर्फ वितळण्यास सुरुवात होते, तेव्हा तो काही काळ भक्तांसाठी खुला केला जातो. तसे, अमरनाथला तीर्थक्षेत्र देखील म्हटले जाते, कारण येथेच भगवान शिवाने आपली दिव्य पत्नी पार्वतीला जीवन आणि अनंतकाळचे रहस्य सांगितले.

बद्रीनाथ मंदिर

गढवाल टेकडीवर, अलकनंदा नदीजवळ, सर्वात पवित्र बद्रीनाथ मंदिर किंवा बद्रीनारायण मंदिर भगवान विष्णूला समर्पित आहे. हे मंदिर चार धाम आणि छोटा चार धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. भारतातील भगवान विष्णूला समर्पित 108 दिव्य देसममध्ये याचा उल्लेख आहे. 10,279 फूट उंचीवर वसलेले हे मंदिर उंच हिमालयाच्या भोवती आहे. मूळतः मंदिर संत, आदि शंकराचार्य यांनी स्थापन केल्याचे मानले जाते, त्याचे पवित्रता आणि निर्मळ सौंदर्य असलेले मंदिर तुम्हाला एका वेगळ्या जगात घेऊन जाते.

श्री जगन्नाथ पुरी मंदिर, पुरी

पुरी या पवित्र शहरात स्थित जगन्नाथ मंदिर 11 व्या शतकात राजा इंद्रद्युम्नाने बांधले होते. हे भव्य मंदिर भगवान जगन्नाथ यांचे निवासस्थान आहे जे भगवान विष्णूचे रूप आहेत. हे हिंदूंसाठी सर्वात आदरणीय तीर्थक्षेत्र आहे आणि बद्रीनाथ, द्वारका आणि रामेश्वरमसह पवित्र चार धाम यात्रेमध्ये सामील आहे. शहरातील चैतन्यमय धार्मिक उत्सव मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करतात. त्यापैकी बहुप्रतिक्षित रथयात्रा मोठ्या थाटामाटात साजरी केली जाते. रंगीबेरंगी वातावरण, मनोरंजक विधी आणि यात्रेकरूंचा उत्साह यावेळी पाहण्यासारखा आहे.

मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम

कृष्णा नदीच्या दक्षिणेकडील मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर श्रीशैलम शहराला परिचित आहे. मंदिराचे अस्तित्व 6 व्या शतकापासून मानले जाते, जे विजयनगर राजा हरिहर राय यांनी बांधले होते. पौराणिक कथेनुसार, देवी पार्वती, ज्या मंदिरात राहतात, त्यांनी सेडी standषींना उभे राहण्याचा शाप दिला, कारण ती फक्त भगवान शिव यांची पूजा करत होती. भगवान शिवाने देवीचे सांत्वन केल्यानंतर तिला तिसरा पाय दिला, जेणेकरून ती अधिक आरामात उभी राहू शकेल. मंदिरांच्या भिंती आणि खांब देखील सुंदर कोरीवकाम आणि शिल्पांनी सजवलेले आहेत. शहरातील सर्वात सुंदर मंदिरांपैकी एक, ही एक पवित्र रचना आहे, जी नल्लामला टेकड्यांवर वसलेली आहे.

सोमनाथ मंदिर, गुजरात

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग मंदिर हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एक आहे. हे गुजरातच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आहे आणि देशातील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे. श्रीमद् भागवत गीता, स्कंद पुराण, शिव पुराण आणि ऋग्वेद यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये याचा उल्लेख आहे, जे या मंदिराचे महत्त्व सर्वात प्रसिद्ध तीर्थस्थळांपैकी एक म्हणून दर्शवते. हे मंदिर प्राचीन त्रिवेणी संगम किंवा कपिला, हिरण आणि सरस्वती या तीन नद्यांच्या संगमावर आहे. असे म्हटले जाते की महमूद गझनी, अलाउद्दीन खिलजी आणि औरंगजेब सारख्या सम्राटांनी सतरा वेळा मंदिर लुटले आणि नष्ट केले. सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी 1951 मध्ये मंदिराची पुनर्बांधणी केली.

श्री साई बाबा संस्थान मंदिर, शिर्डी

श्री साई बाबा संस्थान मंदिर हे शिर्डी, महाराष्ट्रातील एक धार्मिक स्थळ आहे, जे श्री साई बाबांना समर्पित आहे. साई बाबाला अभूतपूर्व शक्ती आहे असे मानले जाते आणि श्री साई बाबा संस्थान मंदिरात देव म्हणून त्याची पूजा केली जाते. मंदिर परिसर सुमारे 200 चौरस मीटरच्या एकूण क्षेत्रात पसरलेला आहे आणि शिर्डी गावाच्या मध्यभागी आहे. जगभरातील भक्तांसाठी हे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. मंदिर परिसराचे नुकतेच वर्ष 1998 मध्ये नूतनीकरण करण्यात आले. शिर्डीला एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ बनवण्यामागील कारण हे आहे की साई बाबा आयुष्यभर यथे लोकांना मदत करण्यासाठी आणि त्यांचे जीवन बदलण्यासाठी राहिले.

महाकालेश्वर मंदिर, उज्जैन

मध्य प्रदेश राज्यातील रुद्र सागर तलावाच्या काठावर उज्जैन या प्राचीन शहरात स्थित श्री महाकालेश्वर मंदिर आज हिंदूंसाठी सर्वात पवित्र आणि उत्कृष्ट तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. भगवान शंकराचे मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. महाकालेश्वर मंदिरावर मराठा, भूमिज आणि चालुक्य शैलींचा प्रभाव आहे. येथे दरवर्षी अनेक धार्मिक सण आणि उत्सव साजरे केले जातात. या व्यतिरिक्त, मंदिराची भस्म-आरती हा एक विधी समारंभ आहे ज्याला तुम्ही अवश्य भेट द्या.

सुवर्ण मंदिर, अमृतसर

भारतातील सर्वात आध्यात्मिक ठिकाणांपैकी एक, सुवर्ण मंदिर, ज्याला श्री हरमंदिर साहिब असेही म्हणतात, हे शीख धर्मातील सर्वात पवित्र मंदिर आहे. विध्वंसानंतर, महाराजा रणजीत सिंह यांनी 1830 मध्ये शुद्ध संगमरवरी आणि सोन्याने पुन्हा बांधले. लोक येथे आध्यात्मिक उपाय आणि धार्मिक पूर्तीसाठी येतात. मंदिराच्या आत असलेल्या अमृत सरोवराची बरीच ओळख आहे. असे म्हटले जाते की येथे स्नान केल्याने व्यक्तीचे सर्व रोग दूर होतात. सुवर्ण मंदिर निर्विवादपणे जगातील सर्वात मोहक आकर्षणांपैकी एक आहे.

वैष्णो देवी, जम्मू

त्रिकुटा डोंगरांमध्ये समुद्रसपाटीपासून 15 किमी उंचीवर वसलेले, येथे माता वैष्णोदेवीचे पवित्र गुहा मंदिर आहे, हिंदू धर्मातील लोकांसाठी आध्यात्मिकतेने परिपूर्ण देवीचे मंदिर. दृढ विश्वास ठेवणारे, दरवर्षी हजारो यात्रेकरू आशीर्वाद घेण्यासाठी या मंदिराला भेट देतात. वैष्णो देवी हे एक धार्मिक ट्रेकिंग डेस्टिनेशन आहे जेथे यात्रेकरू 108 शक्तीपीठांपैकी एक असलेल्या छोट्या लेण्यांमध्ये जाण्यासाठी सुमारे 13 किलोमीटर चालतात. वैष्णो देवी, ज्याला माता राणी म्हणूनही ओळखले जाते, हिंदु पौराणिक कथेनुसार देवी दुर्गाचे साक्षात्कार आहे. एकूणच, जर तुम्ही हिंदू धर्म आणि निसर्ग या दोन्हीकडे झुकत असाल तर हे सर्वोत्तम मंदिर आहे.

काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी

पवित्र गंगा नदीच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थित, काशी विश्वनाथ मंदिर भगवान शिव यांना समर्पित सर्वात लोकप्रिय हिंदू मंदिरांपैकी एक मानले जाते. वाराणसीच्या मध्यभागी असलेले हे मंदिर लाखो हिंदूंच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. काशी विश्वनाथ मंदिराची मुख्य देवता भगवान शिव आहे, ज्याला विश्वनाथ किंवा विश्वेश्वर असेही म्हणतात ज्याचा अर्थ ‘विश्वाचा अधिपती’ आहे. मंदिरात उपस्थित असलेले ज्योतिर्लिंग देशातील सर्व ज्योतिर्लिंगांपैकी 12 वे मानले जाते. जुन्या काळात, शिवरात्री सारख्या विशेष सणांवर, काशीचा राजा (काशी नरेश) पूजेसाठी मंदिरात जात असे, त्या दरम्यान इतर कोणालाही मंदिर परिसरात प्रवेश करण्याची परवानगी नव्हती. या मंदिरात काळभैरव, विष्णू, विरुपाक्ष गौरी, विनायक आणि अविमुक्तेश्वर सारख्या इतर अनेक लहान देवळे आहेत.

केदारनाथ मंदिर, उत्तराखंड

केदारनाथ मंदिर हे भारतातील उत्तराखंडच्या रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील गढवाल हिमालय पर्वतरांगावर स्थित सर्वात आदरणीय आणि पवित्र हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे. 3,583 मीटर उंचीवर वसलेले हे मंदिर 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात उंच आहे आणि भगवान शिव यांना समर्पित आहे. गंगोत्री, यमुनोत्री आणि केदारनाथ व्यतिरिक्त, हे छोटा चार धाम मध्ये देखील समाविष्ट आहे. सध्याचे केदारनाथ मंदिर आदि शंकराचार्यांनी बांधले आहे, जे मूळतः पांडवांनी हजार वर्षांपूर्वी बांधले होते. मनोरंजक इतिहास, आध्यात्मिक मूल्य आणि आकर्षक वास्तुकला ही केदारनाथ मंदिराला भेट देण्याची अनेक कारणे आहेत.

स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिर, दिल्ली

भारतीय संस्कृती, अध्यात्म आणि वास्तुकलेचे प्रतीक, स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिर हे 2005 मध्ये बांधलेले परमेश्वराचे निवासस्थान आहे. भगवान स्वामीनारायण यांना समर्पित हे मंदिर निःसंशयपणे एका चमत्कारापेक्षा कमी नाही. अक्षरधामने जगातील सर्वात मोठे व्यापक हिंदू मंदिर म्हणून गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये आपले स्थान निर्माण केले आहे. जर तुम्ही दिल्लीच्या सहलीवर असाल तर हे ठिकाण जरूर भेट द्या.

दिलवाडा मंदिर, माउंट अबू

हिरव्या हिरव्या अरवली टेकड्यांमध्ये वसलेले, दिलवाडा मंदिर हे जैन लोकांसाठी सर्वात सुंदर तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. 11 व्या ते 13 व्या शतकात वास्तुपाल तेजपाल यांनी बांधलेले हे मंदिर संगमरवरी आणि गुंतागुंतीच्या कोरीवकामाच्या भव्य वापरासाठी प्रसिद्ध आहे. दिलवाडा मंदिरात विमल वसही, लुना वसही, पित्तल्हार, पार्श्वनाथ आणि महावीर स्वामी मंदिरे अनुक्रमे भगवान आदिनाथ, भगवान isषभ, भगवान नेमिनाथ, भगवान महावीर स्वामी आणि भगवान पार्श्वनाथ यांना समर्पित पाच मंदिरे आहेत. मंदिराचे सौंदर्य नक्कीच हे जादुई आकर्षण निर्माण करते, म्हणूनच पर्यटकांना या मंदिराला वारंवार भेट द्यायची आहे.

हे पण वाचा 

• अजिंक्य रहाणे जीवनचरित्र
• सुरेश वाडकर जीवनचरित्र 
• जीएसटी म्हणजे काय? 
• म्हाडा लॉटरी बद्दल संपूर्ण माहिती 
• इंटरनेट बँकिंग म्हणजे काय? 
• कामगार दिनाचा इतिहास 

आज आपण काय पाहिले?

तर मित्रांनो, वरील लेखात आपण Temple information in Marathi  पाहिली. यात आपण भारतातील मंदिरा बद्दल संपूर्ण माहिती  भरपूर काही जाणून घेतले. मला असे वाटत आहे कि, तुम्हाला भारतातील मंदिरा बद्दल सर्व काही माहिती मी वरील लेखात दिली आहे.

आमचा एकच हेतू असतो कि, आपल्या मराठी बांधवाना सर्व माहिती एकाच लेखात प्रधान करणे. कारण इंटरनेट एकाच विषय वर खूप लेख पाहण्यास मिळतील, पण आम्ही सर्व काही माहिती एकाच लेखात देण्याचा प्रयत्न करत असतो. जेणे करून तुम्हा सर्वानाचा वेळ वाया न जाऊ.

तसेच Temple information in Marathi हे लेख तुम्हाला कसे वाटले ते नक्की comment box मध्ये सांगा, जेणे करून आमच्या लेखात झालेली चूक आम्ही लवकर सुधारण्याचा प्रयत्न करू. जर मित्रांनो तुमच्या कडे Temple information बद्दल आजून काही माहिती असेल तर नक्की सांगा. कारण तुम्ही दिलेली भारतातील मंदिरा माहिती वरील लेखात समाविष्ट करूया.

तर मित्रांनो, वरील  भारतातील मंदिराबद्दल संपूर्ण माहिती या लेखातून तुम्हाला काही शिकायला मिळाले असेल तर तुम्ही नक्की सोशल मिडिया म्हणजे Facebook, Twitter आणि Whatsapp शेअर करा.

 

श्री रथसप्तमी सण माहिती व कथा दिनांक ०७-०२-२०२२ रोज सोमवारी माघ शुद्ध रथसप्तमी हा सण आहे या दिवशी श्री आदित्य नारायण ची पुजा करतात श्रीसुर्या देवाला श्रीनारायण स्वरूप म्हणजे श्रीविष्णु स्वरूप असे म्हणले आहे जो नित्य श्री सुर्य देवा पुजा करतो व रोज अर्घ देतो तो आरोग्यवान होतो व त्याचे अष्टदरिद्र नष्ट होते व सुख होतो मी ज्योतिष आकाश प्रत्येक सणाच्या वेळी त्या सणाची माहिती देत असतो आज रथसप्तमी व सुर्यनाराणयाची माहिती कथा पाहू श्रीसुर्य देवता परिवार माहिती श्रीसुर्य पिता:-श्री कश्यप ऋषि श्रीसुर्य माता:- अदिती देवी श्रीसुर्य देवाला चार धर्मपत्नी माहिती १) सुर्यदेव- सविता देवी (याचा पासुन पुत्र व कन्या) पुत्र:- वैवस्वत मनु व यम देव कन्या:- यमुना (नदी) २)सुर्यदेव- राज्ञी देवी पुत्र- रैवत ३)सुर्यदेव - प्रभा देवी पुत्र- प्रभात ४)सुर्यदेव- छाया देवी(सविता देवीच्या छाया पासून छाया देवी) पुत्र:- शनि देव व सावर्णि कन्या:- भद्रा(विष्टी) व तपती असा परिवार आहे मत्स्य पुराण नुसार माहिती आहे रथसप्तमी महत्व :- जाणून घ्या सौभाग्य, पुत्र, धन प्राप्तीचे व्रत, कथा आणि महत्त्व माघ शुद्ध सप्तमीला महासप्तमी किंवा रथसप्तमी म्हणतात. या दिवशी पूजा करून सूर्याला पायसचा नैवेद्य दाखवतात. भगवान सूर्यनारायण रोज विश्वाला प्रकाश देत असतात पण त्यासाठी त्याची अव्याहत घोडदौड चाललेली असते. त्याच्या रथाला सप्त अश्व असतात. हे अश्व म्हणजे सप्तरंग, सप्तवार, सप्तछंद आहेत. अशी लोकमनाची भावना असल्यामुळे रथसप्तमीच्या व्रताचरणात प्रथम ध्यानमग्नता नंतर नाममंत्रासह सूर्यनमस्कार आणि अखेरीस तीर्थप्राशन हे नित्याप्रमाणेच करायचे असते. रथ हे वैदिक हिंदू धर्मातील प्राचीन वाहन आहे. देवगणांसाठी देवरथ, राजा महाराजांनी पुष्परथ, खेळ, स्पर्धांसाठी क्रीडारथ, स्त्रियांसाठी कणीरथ, रथविद्येच्या रक्षणासाठी वैजयिक रथ, युद्धासाठी सांग्रमिक रथ असे रथांचे विविध प्रकार आहेत. रथचक्र हे समाजजीवनाच्या प्रगतीचे चिन्ह व उत्कर्षाचे प्रतीक आहे. स्थानपरत्वे बदलती नावे:- महासप्तमीला स्थानपरत्वे वेगवेगळी नावे प्राप्त झाली आहेत. बंगालमध्ये या दिवसाला भास्कर सप्तमी म्हणतात. उत्तरेत ही तिथी जयंती सप्तमी व अचला या नावांनी प्रसिद्ध आहे. हा मन्वंतराचा पहिला दिवस असून या दिवशी सूर्यनारायणाची स्वारी सात अश्व जुंपलेल्या रथातून आकाशमार्गे फिरावयास निघते. या समजुतीने दक्षिणेत रथसप्तमी म्हणतात. शब्दकल्पद्रुमकारांनी माघ मासास सामरी मास हे नाव दिले असून या तिथीला माकरी सप्तमी म्हटले आहे. तसेच सूर्य सप्तमी, भानू सप्तमी या नावांनीही ही सप्तमी ओळखली जाते. त्या त्या प्रांतानुसार पूजेमध्ये बदल होत गेला आहे रथसप्तमीची कथा अशी:- कांबोज देशाचा यशोवर्मा नावाचा एक राजा होता. त्याला म्हातारपणी एक मुलगा झाला. तो जन्मताच रोगी होता. त्याला आरोग्य कसे प्राप्त होईल म्हणून यशोवर्माने एका ज्योतिष्याला विचारले तेव्हा त्याने सांगितले की, पूर्वजन्मी याने गरिबांचा छळ केला आणि सूर्याची पूजा केली नाही, म्हणून त्याची अशी अवस्था झाली. याच्या आरोग्यासाठी तुम्हाला रथसप्तमीच्या दिवशी सूर्याची पूजा करावी लागेल तरच हा निरोगी होईल. राजाने ज्योतिषाचा सल्ला ऐकून तसे केले. त्यामुळे मुलगा निरोगी व सुखी झाला. सणामागे शास्त्रीय दृष्टिकोन:- भारतीय संस्कृतीतील प्रत्येक सण व उत्सव हा चांगल्या भावनेने, विचाराने साजरा केला जातो. प्रत्येक सणामागे शास्त्रीय दृष्टिकोनही असतो. पूर्वीपासून चालत आलेल्या परंपरांना असा भावनिक आधार आहे तसा नैसर्गिक दृष्टिकोनातून शास्त्रीय पाठिंबाही आहे. म्हणून तर आज २१ व्या शतकामध्येही आपण परंपरा मनापासून जपतो आहोत सौभाग्य, पुत्र, धनाची प्राप्ती वर्षभर सूर्यापासूनचे व्रत करून अखेरीस रथाचे दान केले असता महासप्तमी, मस्तकावर बोरीची व रूईची प्रत्येकी सात पाने धारण करून उपासना केली असता माघसप्तमी, मस्तकावर दीप धारण करून उपासना केली असता अचलासप्तमी इ.प्रकारे व्रतभेद सांगितला जातो. या दिवशीचे स्नान हेच विख्यात माघस्नान, असे काहींचे मत आहे. सर्व रोगांतून व पाषांतून मुक्तता आणि सौभाग्य, पूत्र, धन, इ.ची प्राप्ती हे या व्रताचे फळ सांगितले जाते. अंगणातच शिजवलेली दुधाची खीर:- महाराष्ट्रात प्रामुख्याने स्त्रिया हे व्रत करतात. षष्ठीला एकभुक्त राहून व्रताचा संकल्प करणे, सप्तमीला अरुणोदयाच्या वेळी स्नान करून अंगणात काढलेल्य़ा सूर्यप्रतिमेची पूजा करणे, अंगणातच शिजवलेल्या दुधाच्या खिरीचा सूर्याला नैवेद्य दाखवणे आणि अंगणातच सूर्यासाठी दूध ऊतू जाऊ देणे हे व्रताचे स्वरूप असते. हळदीकुंकू व वाण देणे असा कार्यक्रमही असतो. दक्षिणेत त्या दिवशी अन्याध्याय असतो. रात्री गायन, वादन, दीपोत्सव असे कार्यक्रम असतात. सप्तधान्ये, रूईच्या पानांचा नेवैद्य:- आपल्याकडे रथसप्तमीच्या दिवशी सकाळी तुळशीवृंदावनाजवळ रांगोळी काढून त्यावर एक पाट ठेवतात. त्या पाटावर रवतचंदनाने सात घोड्यांचा सूर्याचा रथ व त्यावर अरुणासह सूर्यप्रतिमा काढतात. नंतर ध्येय, सदा सवितुमण्डल मध्यवर्ती, या मंत्राने ध्यान करून पूजा करतात. गोवल्यावर मातीच्या भांड्यात खीर शिजवून तिचा नैवेद्य दाखवतात. सप्तधान्ये, सात रूईची पाने व सात बोरे सूर्याला वाहतात. अष्टांग अघ्र्य देतात, ब्राह्मणाला भोजन घालतात. श्री सुर्यनाराणयाची कहानी(रविवार कहाणी) ऐका आदित्यराणूबाई तुमची कहाणी. आटपाट नगर होतं. त्या नगरांत एक ब्राह्मण होता. तो नित्य समिधा, फुलं, दूर्वा, आणायला रानांत जात असे. तिथं नागकन्या देवकन्या वसा वसत होत्या. ब्राह्मणानं विचारलं,“काय ग बायांनो, कसला वसा वसता? तो मला सांगा”. “ तुला रे वसा कशाला हवा? उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकून देशील.” ब्राह्मण म्हणाला, “उतत नाही, मातत नाही, घेतला वसा टाकीत नाही.” तेव्हा त्या म्हणाल्या, “श्रावणमास येईल, तेव्हा पहिल्या आदितवारी मौन्यानं (मुकाट्यानं) उठावं, सचीळ (वस्त्रासहित) स्नान करावं, अग्रोदक पाणी आणावं. विड्याच्या पानावर रक्तचंदनाची आदित्यराणूबाई काढावी. सहा रेघांचं मंडळ करावं, सहा सुतांचा तातू करावा. त्याला सहा गाठी द्याव्या. पानफूल वहावं, पूजा करावी. पानाचा विडा, फुलांचा झेला, दशांगांचा धूप, गुळाखोबऱ्याचा नैवेद्य दाखवावा, सहा मास चाळावी, सहा मास पाळावी, माघी रथसप्तमी संपूर्ण करावं. संपूर्णाला काय करावं? गुळाच्या पोळ्या, बोटव्यांची खीर, लोणकडं तूप, मेहूण जेवूं सांगावं. असेल तर चिरचोळी द्यावी, नसेल तर जोडगळसरी द्यावी, ती नसेल तर दोन पैसे दक्षणा द्यावी आणि आपल्या वशाचं उद्यापन करावं.” असा वसा ब्राह्मणानं केला. त्याला सूर्यनारायण प्रसन्न झाला. भाग्यलक्ष्मी आली. तेव्हा राजाच्या राणीने ब्राह्मणाला बोलावूं धाडलं, ब्राह्मण जाते वेळेस भिऊ लागला. कापू लागला. तेव्हा राजाच्या राणीनं सांगितलं, “भिऊ नका, कापू नका, तुमच्या मुली आमचे येथे द्या” “आमच्या मुली गरीबाच्या, तुमच्या घरी कशा द्याव्या? दासी कराल, बटकी कराल.” राणी म्हणाली, ” दासी करीत नाही, बटकी करीत नाही. राजाची राणी करू, प्रधानाची राणी करू.” मार्गेश्वराचा महिना आला. ब्राह्मणानं लगीन करून मुली दिल्या, एक राजाचे घरी दिली. दुसरी प्रधानाचे घरी दिली. गेल्या पावली मुलीचा समाचार घेतला नाही. बारा वर्षांनी समाचारास ब्राह्मण निघाला. राजाच्या घरी गेला. लेकीनं बसायला पाट दिला, पाय धुवायला पाणी दिलं. “बाबा बाबा, गूळ खा पाणी प्या.” गूळ खात नाही, पाणी पीत नाही. माझी कहाणी करायची आहे ती तू ऐक.” तुझी कहाणी ऐकायला मला वेळ नाही. राजा पारधीला जाणार आहे. त्याला जेवायला उशीर होईल. तोच त्याचे मनात राग आला. तेथून निघाला प्रधानाच्या घरी गेला. तिनं पाहिलं, आपला बाप आला. म्हणून बसायला पाट दिला; पाय धुवायला पाणी दिलं. “बाबा, बाबा, गूळ खा, पाणी प्या”. ” गूळ खात नाही पाणी पित नाही, माझी कहाणी करायची आहे, ती तू अगोदर ऐक.” तुझी कहाणी नको ऐकू तर कोणाची ऐकू?” घरात गेली, उतरडीची सहा मोत्ये आणलीं. तीन आपण घेतली. तीन बापाच्या हातात दिली. त्याने मनोभावे कहाणी सांगितली लेकीनं चित्तभावे ती ऐकली. नंतर जेवून खाऊन बाप आपल्या घरी आला. बायकोनं विचारलं, “मुलींचा समाचार कसा आहे?” जिनं कहाणी ऐकली नाहीं, ती दरिद्रानं पीडली. दुःखानं व्यापली. राजा मुलखावर निघून गेला. जिनं कहाणी ऐकली होती, ती भाग्यानं नांदत आहे.” इकडे दरिद्री जी झाली होती, तिनं आपल्या लेकाला सांगितले. “मावशी घनघोर नांदत आहे, तिकडे जाऊन काही दिलं तर घेऊन ये.” पहिल्या आदितवारी पहिला मुलगा उठला, तळ्याच्या पाळी जाऊन उभा राहिला. “अग अग दासींनो, तुम्ही दासी कोणाच्या?” “आम्ही दासी प्रधानाच्या”. “प्रधानाच्या राणीला जाऊन सांगा, तुमच्या बहिणीचा मुलगा आला आहे.” “कसा आला आहे? तळ्याच्या पाळीला उभा राहिला आहे.” ‘परसदारनं घेऊन या.’ परसदारानं घेऊन आल्या. न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं. कोहोळा पोखरला, होनमोहोरा भरल्या. वाटेस आपला जाऊ लागला. तो सूर्यनारायण माळ्याच्या रूपानं आला. हातीचा कोहोळा काढून नेला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” दैवे दिलं, कर्मानं नेलं. कर्माचं फळ पुढं उभं राहिलं. मावशीनं दिलं होतं. पण सर्व गेलं. पुढं दुसर्‍या आदितवारी दुसरा मुलगा गेला. तळ्याच्या पाळी जाऊन उभा राहिला. “अग अग दासींनो, तुम्ही दासी कोणाच्या?” “आम्ही दासी प्रधानाच्या.” प्रधानाच्या राणीला निरोप सांगा. त्यांनी सांगितला. मग प्रधानाच्या राणीनं त्याला घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं. काठी पोखरून होनामोहोरांनी भरून दिली. “बाबा, ठेवू नको. विसरू नको. जतन करून घरी घेऊन जा” म्हणून सांगितलं. वाटेत सूर्यनारायण गुराख्याच्या रूपानं आला, हातची काठी काढून घेतली. घरी गेला, झालेली गोष्ट राणीला सांगितली. “दैवे दिलं, ते सर्व कर्मानं नेलं.” पुढं तिसरे आदितवारी तिसरा मुलगा गेला, तळ्याच्या पाळी उभा राहिला. त्यालाही पहिल्यासारखं प्रधानाचे घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं, नारळ पोखरून होनमोहोरांनी भरून दिला. “ठेवू नको, विसरू नको.” म्हणून सांगितलं, घरी जाताना विहिरीत उतरला. तो नारळ गडबडून विहिरीत पडला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” आई गं, मावशीनं दिलं, पण दैवानं ते सर्व बुडालं.” चवथ्या आदितवारी चवथा मुलगा गेला. तळ्याच्या पाळी उभा राहिला. त्यालाही प्रधानाच्या राणीनं घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला. जेवू खाऊ घातलं. त्याला दह्याची शिदोरी होनामोहोरा घालून बरोबर दिली. सूर्यनारायण घारीच्या रूपानं आला. हातची शिदोरी घेऊन गेला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” “आई मावशीनं दिलं, पण दैवानं ते सर्व पाचव्या आदितवारी आपण उठली, तळ्याच्या पाळी उभी राहिली. दासींनी तिचा निरोप तिच्या बहिणीला सांगितला. बहिणीनं तिलाही परसदारानं घरी नेलं. न्हाऊ घातलं. माखूं घातलं, पाटाच बेसायला दिला. प्रधानाची राणी आदितवाराची कहाणी करू लागली. “काय वसा करतेस तो मला सांग.” बहीण म्हणाली, “अग अग चांडाळणी, पापिणी, बापाची कहाणी ऐकली नाहीस, म्हणून तुला दरिद्र आलं.” राजाच्या राणीनं सांगितलं मग ती बहिणीच्या घरी राहिली. श्रावणास आला. सांगितल्याप्रमाणं सूर्यनारायणाची पूजा केली. इकडे राजाला भाग्य आलं. राजानं बोलावूं धाडलं. “मावशी मावशी, तुला छत्रं आली, चामरं आली, पाईक आले, परवर आले.” “मला रे पापिणीला छत्रं कोठली? चामरं कोठली? पाईक कोठले? परवर कोठे?” बाहेर जाऊन दाराशी बघतात, तो राजा बोलावूं आला आहे. राजा आला तशी घरी जायला निघाली. एकमेकींना बहिणीबहिणीनी अहेर केले. वाटेनं जाऊ लागली. पहिल्या मजलेस स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं, मुलांना वाढलं, आपलं पान वाढून घेतलं, तों कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “तुझ्या बाईची कहाणी ऐकून मला काय फळ? माझं पोट भरलं पाहिजे.” असं म्हणून तो राणीकडे आला. तशी सहा मोत्ये राणीनं घेऊन तीन त्याला दिली. तीन आपल्या हातांत ठेवली. मनोभावे कहाणी सांगितली, चित्त भावे त्यानं ऐकली. त्याची लाकडाची मोळी होती, ती सोन्याची झाली. तो म्हणाला, “बाई बाई! कहाणी ऐकल्याचं एवढं फळं, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा आहे तो मला सांगा.” “तुला रे वसा कशाला हवा? उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकून देशील,” उतत नाही, मातत नाही, घेतला वसा टाकीत नाही.” तेव्हा वसा सांगितला. पुढं दुसर्‍या मजलेस गेली. स्वयंपाक केला. राजाला वाढला, मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याच शोध करा.” “उपाशी नाही, काही नाही” माळ्याचा मळा पिकत नाही, विहिरीला पाणी लागत नाही, असा एक माळी चिंतेनं बसला आहे त्याला हाक मारली. ‘आमच्या बाईची कहाणी ऐक’. तो आला. राणीनं सहा मोत्ये घेऊन तीन आपण घेतली, तीन माळ्याला दिली. राणीनं कहाणी मनोभावे सांगितली. चित्तभावे माळ्यानं ऐकली. माळ्याचा मळा पिकू लागला. विहिरीला पाणी आलं. तो म्हणाला, “बाई बाई! कहाणी ऐकल्यावर एवढं फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा असेल तो मला सांगा.” मग राणीनं त्याला वसा सांगितला. पुढं तिसर्‍या मजलेस गेली. स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं. मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “उपाशी नाही, काहि नाही.” एक म्हातारी, तिचा एक मुलगा वनांत गेला होता, एक डोहात बुडाला होता, एक सर्पानं खाल्ला होता, त्यामुळं चिंताक्रांत बसली होती. तिला म्हणाले, “आमच्या बाईची कहाणी ऐक”. ती म्हणाली, “कहाणी ऐकून मी काय करू? मी मुलांसाठी रडते आहे. बरं येते” मग ती राणीकडे आली. राणीनं पहिल्याप्रमाणं तिला कहाणी सांगितली. तिनं चित्तभावे ऐकली. तिचा मुलगा वनात गेला होता तो आला. डोहात बुडाला होता तो आला. सर्पानं खाल्ला होता तो आला. ती म्हणाली,” बाई बाई! कहाणी ऐकल्याचं हे फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा तो मला सांगा.” मग राणीनं तिलाही वसा सांगितला. पुढं चौथ्या मजलेस गेलीं. स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं, मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरांत कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “उपाशी नाही, कांही नाही”. काणा डोळा, मांसाचा गोळा, हात नाही, पाय नाही, असा एक मनुष्य रस्त्यामध्ये होता. त्याच्या अंगावर तांब्याभर पाणी ओतलं पालथा होता तो उताणा केला. सहा मोत्ये होती. तीन मोत्ये त्याच्या बेंबीवर ठेवलीं, तीन मोत्ये आपण घेतली, राणीनं मनोभावे कहाणी सांगितली; ती त्यानं ऐकली. त्याला हातपाय आले. देह दिव्य झाला. तो म्हणाला, “कहाणी ऐकल्याचं एवढं फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा तो मला सांगा. मग राणीनं त्याला वसा सांगितला. पाचव्या मुक्कामाला घरी आली. स्वयंपाक केला. सूर्यनारायण जेवायला आले. साती दरवाजे उघडले. लोहघंगाळ पाणी तापवलं. पंचपक्वान्नं जेवायला केली. सूर्यनारायण भोजनाला बसले, त्यांना पहिल्या घासाला केस लागला. ते म्हणाले, “अग अग, कोणा पापिणीचा केस आहे?” राजाच्या राणीला बारा वर्षं दरिद्र आलं होतं. तिनं आदितवारी वळचणीखाली बसून केस विंचरले. “काळं चवाळं, डोईचा केस, वळचणीची काडी, डाव्या खांद्यावरून वेशीबाहेर टाकून दे”. राजाच्या राणीला सूर्यनारायणाचा कोप झाला, तसा कोणाला होऊ नये. ब्राह्मणाला, मोळीविक्याला, राजाच्या राणीला, माळ्याला, म्हातारीला, कोणा डोळा मांसाचा गोळा, इतक्यांना जसा सूर्यनारायण प्रसन्न झाला, तसा तुम्हां आम्हां होवो. ही साठां उत्तराची कहाणी, पांचा उत्तरी सुफळ... - गणेश मंदिर तथा दिगंबरस्वामी समाधीस्थळ श्री क्षेत्र गणेशपुरी

 

गणेश मंदिर तथा दिगंबरस्वामी समाधीस्थळ श्री क्षेत्र गणेशपुरी

12-15 minutes

---

श्री रथसप्तमी सण माहिती व कथा

दिनांक ०७-०२-२०२२ रोज सोमवारी माघ शुद्ध रथसप्तमी हा सण आहे या दिवशी श्री आदित्य नारायण ची पुजा करतात श्रीसुर्या देवाला श्रीनारायण स्वरूप म्हणजे श्रीविष्णु स्वरूप असे म्हणले आहे जो नित्य श्री सुर्य देवा पुजा करतो व रोज अर्घ देतो तो आरोग्यवान होतो व त्याचे अष्टदरिद्र नष्ट होते व सुख होतो

मी ज्योतिष आकाश प्रत्येक सणाच्या वेळी त्या सणाची
माहिती देत असतो आज रथसप्तमी व सुर्यनाराणयाची माहिती कथा पाहू

श्रीसुर्य देवता परिवार माहिती

श्रीसुर्य पिता:-श्री कश्यप ऋषि
श्रीसुर्य माता:- अदिती देवी

श्रीसुर्य देवाला चार धर्मपत्नी माहिती

१) सुर्यदेव- सविता देवी
(याचा पासुन पुत्र व कन्या)
पुत्र:- वैवस्वत मनु व यम देव
कन्या:- यमुना (नदी)

२)सुर्यदेव- राज्ञी देवी
पुत्र- रैवत

३)सुर्यदेव - प्रभा देवी
पुत्र- प्रभात

४)सुर्यदेव- छाया देवी(सविता देवीच्या छाया पासून छाया देवी)
पुत्र:- शनि देव व सावर्णि
कन्या:- भद्रा(विष्टी) व तपती
असा परिवार आहे मत्स्य पुराण नुसार माहिती आहे

रथसप्तमी महत्व :-
जाणून घ्या सौभाग्य, पुत्र, धन प्राप्तीचे व्रत, कथा आणि महत्त्व

माघ शुद्ध सप्तमीला महासप्तमी किंवा रथसप्तमी म्हणतात. या दिवशी पूजा करून सूर्याला पायसचा नैवेद्य दाखवतात. भगवान सूर्यनारायण रोज विश्वाला प्रकाश देत असतात पण त्यासाठी त्याची अव्याहत घोडदौड चाललेली असते. त्याच्या रथाला सप्त अश्व असतात. हे अश्व म्हणजे सप्तरंग, सप्तवार, सप्तछंद आहेत. अशी लोकमनाची भावना असल्यामुळे रथसप्तमीच्या व्रताचरणात प्रथम ध्यानमग्नता नंतर नाममंत्रासह सूर्यनमस्कार आणि अखेरीस तीर्थप्राशन हे नित्याप्रमाणेच करायचे असते. रथ हे वैदिक हिंदू धर्मातील प्राचीन वाहन आहे. देवगणांसाठी देवरथ, राजा महाराजांनी पुष्परथ, खेळ, स्पर्धांसाठी क्रीडारथ, स्त्रियांसाठी कणीरथ, रथविद्येच्या रक्षणासाठी वैजयिक रथ, युद्धासाठी सांग्रमिक रथ असे रथांचे विविध प्रकार आहेत. रथचक्र हे समाजजीवनाच्या प्रगतीचे चिन्ह व उत्कर्षाचे प्रतीक आहे.

स्थानपरत्वे बदलती नावे:-

महासप्तमीला स्थानपरत्वे वेगवेगळी नावे प्राप्त झाली आहेत. बंगालमध्ये या दिवसाला भास्कर सप्तमी म्हणतात. उत्तरेत ही तिथी जयंती सप्तमी व अचला या नावांनी प्रसिद्ध आहे. हा मन्वंतराचा पहिला दिवस असून या दिवशी सूर्यनारायणाची स्वारी सात अश्व जुंपलेल्या रथातून आकाशमार्गे फिरावयास निघते. या समजुतीने दक्षिणेत रथसप्तमी म्हणतात. शब्दकल्पद्रुमकारांनी माघ मासास सामरी मास हे नाव दिले असून या तिथीला माकरी सप्तमी म्हटले आहे. तसेच सूर्य सप्तमी, भानू सप्तमी या नावांनीही ही सप्तमी ओळखली जाते. त्या त्या प्रांतानुसार पूजेमध्ये बदल होत गेला आहे

रथसप्तमीची कथा अशी:-

कांबोज देशाचा यशोवर्मा नावाचा एक राजा होता. त्याला म्हातारपणी एक मुलगा झाला. तो जन्मताच रोगी होता. त्याला आरोग्य कसे प्राप्त होईल म्हणून यशोवर्माने एका ज्योतिष्याला विचारले तेव्हा त्याने सांगितले की, पूर्वजन्मी याने गरिबांचा छळ केला आणि सूर्याची पूजा केली नाही, म्हणून त्याची अशी अवस्था झाली. याच्या आरोग्यासाठी तुम्हाला रथसप्तमीच्या दिवशी सूर्याची पूजा करावी लागेल तरच हा निरोगी होईल. राजाने ज्योतिषाचा सल्ला ऐकून तसे केले. त्यामुळे मुलगा निरोगी व सुखी झाला.

सणामागे शास्त्रीय दृष्टिकोन:-

भारतीय संस्कृतीतील प्रत्येक सण व उत्सव हा चांगल्या भावनेने, विचाराने साजरा केला जातो. प्रत्येक सणामागे शास्त्रीय दृष्टिकोनही असतो. पूर्वीपासून चालत आलेल्या परंपरांना असा भावनिक आधार आहे तसा नैसर्गिक दृष्टिकोनातून शास्त्रीय पाठिंबाही आहे. म्हणून तर आज २१ व्या शतकामध्येही आपण परंपरा मनापासून जपतो आहोत

सौभाग्य, पुत्र, धनाची प्राप्ती
वर्षभर सूर्यापासूनचे व्रत करून अखेरीस रथाचे दान केले असता महासप्तमी, मस्तकावर बोरीची व रूईची प्रत्येकी सात पाने धारण करून उपासना केली असता माघसप्तमी, मस्तकावर दीप धारण करून उपासना केली असता अचलासप्तमी इ.प्रकारे व्रतभेद सांगितला जातो. या दिवशीचे स्नान हेच विख्यात माघस्नान, असे काहींचे मत आहे. सर्व रोगांतून व पाषांतून मुक्तता आणि सौभाग्य, पूत्र, धन, इ.ची प्राप्ती हे या व्रताचे फळ सांगितले जाते.

अंगणातच शिजवलेली दुधाची खीर:-

महाराष्ट्रात प्रामुख्याने स्त्रिया हे व्रत करतात. षष्ठीला एकभुक्त राहून व्रताचा संकल्प करणे, सप्तमीला अरुणोदयाच्या वेळी स्नान करून अंगणात काढलेल्य़ा सूर्यप्रतिमेची पूजा करणे, अंगणातच शिजवलेल्या दुधाच्या खिरीचा सूर्याला नैवेद्य दाखवणे आणि अंगणातच सूर्यासाठी दूध ऊतू जाऊ देणे हे व्रताचे स्वरूप असते. हळदीकुंकू व वाण देणे असा कार्यक्रमही असतो. दक्षिणेत त्या दिवशी अन्याध्याय असतो. रात्री गायन, वादन, दीपोत्सव असे कार्यक्रम असतात.

सप्तधान्ये, रूईच्या पानांचा नेवैद्य:-

आपल्याकडे रथसप्तमीच्या दिवशी सकाळी तुळशीवृंदावनाजवळ रांगोळी काढून त्यावर एक पाट ठेवतात. त्या पाटावर रवतचंदनाने सात घोड्यांचा सूर्याचा रथ व त्यावर अरुणासह सूर्यप्रतिमा काढतात. नंतर ध्येय, सदा सवितुमण्डल मध्यवर्ती, या मंत्राने ध्यान करून पूजा करतात. गोवल्यावर मातीच्या भांड्यात खीर शिजवून तिचा नैवेद्य दाखवतात. सप्तधान्ये, सात रूईची पाने व सात बोरे सूर्याला वाहतात. अष्टांग अघ्र्य देतात, ब्राह्मणाला भोजन घालतात.

श्री सुर्यनाराणयाची कहानी(रविवार कहाणी)

ऐका आदित्यराणूबाई तुमची कहाणी.
आटपाट नगर होतं. त्या नगरांत एक ब्राह्मण होता. तो नित्य समिधा, फुलं, दूर्वा, आणायला रानांत जात असे. तिथं नागकन्या देवकन्या वसा वसत होत्या. ब्राह्मणानं विचारलं,“काय ग बायांनो, कसला वसा वसता? तो मला सांगा”. “ तुला रे वसा कशाला हवा? उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकून देशील.” ब्राह्मण म्हणाला, “उतत नाही, मातत नाही, घेतला वसा टाकीत नाही.” तेव्हा त्या म्हणाल्या, “श्रावणमास येईल, तेव्हा पहिल्या आदितवारी मौन्यानं (मुकाट्यानं) उठावं, सचीळ (वस्त्रासहित) स्नान करावं, अग्रोदक पाणी आणावं. विड्याच्या पानावर रक्तचंदनाची आदित्यराणूबाई काढावी. सहा रेघांचं मंडळ करावं, सहा सुतांचा तातू करावा. त्याला सहा गाठी द्याव्या. पानफूल वहावं, पूजा करावी. पानाचा विडा, फुलांचा झेला, दशांगांचा धूप, गुळाखोबऱ्याचा नैवेद्य दाखवावा, सहा मास चाळावी, सहा मास पाळावी, माघी रथसप्तमी संपूर्ण करावं. संपूर्णाला काय करावं? गुळाच्या पोळ्या, बोटव्यांची खीर, लोणकडं तूप, मेहूण जेवूं सांगावं. असेल तर चिरचोळी द्यावी, नसेल तर जोडगळसरी द्यावी, ती नसेल तर दोन पैसे दक्षणा द्यावी आणि आपल्या वशाचं उद्यापन करावं.” असा वसा ब्राह्मणानं केला. त्याला सूर्यनारायण प्रसन्न झाला.
भाग्यलक्ष्मी आली. तेव्हा राजाच्या राणीने ब्राह्मणाला बोलावूं धाडलं, ब्राह्मण जाते वेळेस भिऊ लागला. कापू लागला. तेव्हा राजाच्या राणीनं सांगितलं, “भिऊ नका, कापू नका, तुमच्या मुली आमचे येथे द्या” “आमच्या मुली गरीबाच्या, तुमच्या घरी कशा द्याव्या? दासी कराल, बटकी कराल.” राणी म्हणाली, ” दासी करीत नाही, बटकी करीत नाही. राजाची राणी करू, प्रधानाची राणी करू.”
मार्गेश्वराचा महिना आला. ब्राह्मणानं लगीन करून मुली दिल्या, एक राजाचे घरी दिली. दुसरी प्रधानाचे घरी दिली. गेल्या पावली मुलीचा समाचार घेतला नाही. बारा वर्षांनी समाचारास ब्राह्मण निघाला. राजाच्या घरी गेला. लेकीनं बसायला पाट दिला, पाय धुवायला पाणी दिलं. “बाबा बाबा, गूळ खा पाणी प्या.” गूळ खात नाही, पाणी पीत नाही. माझी कहाणी करायची आहे ती तू ऐक.” तुझी कहाणी ऐकायला मला वेळ नाही. राजा पारधीला जाणार आहे. त्याला जेवायला उशीर होईल. तोच त्याचे मनात राग आला. तेथून निघाला प्रधानाच्या घरी गेला. तिनं पाहिलं, आपला बाप आला. म्हणून बसायला पाट दिला; पाय धुवायला पाणी दिलं. “बाबा, बाबा, गूळ खा, पाणी प्या”. ” गूळ खात नाही पाणी पित नाही, माझी कहाणी करायची आहे, ती तू अगोदर ऐक.” तुझी कहाणी नको ऐकू तर कोणाची ऐकू?” घरात गेली, उतरडीची सहा मोत्ये आणलीं. तीन आपण घेतली. तीन बापाच्या हातात दिली. त्याने मनोभावे कहाणी सांगितली लेकीनं चित्तभावे ती ऐकली. नंतर जेवून खाऊन बाप आपल्या घरी आला. बायकोनं विचारलं, “मुलींचा समाचार कसा आहे?” जिनं कहाणी ऐकली नाहीं, ती दरिद्रानं पीडली. दुःखानं व्यापली. राजा मुलखावर निघून गेला. जिनं कहाणी ऐकली होती, ती भाग्यानं नांदत आहे.”
इकडे दरिद्री जी झाली होती, तिनं आपल्या लेकाला सांगितले. “मावशी घनघोर नांदत आहे, तिकडे जाऊन काही दिलं तर घेऊन ये.” पहिल्या आदितवारी पहिला मुलगा उठला, तळ्याच्या पाळी जाऊन उभा राहिला. “अग अग दासींनो, तुम्ही दासी कोणाच्या?” “आम्ही दासी प्रधानाच्या”. “प्रधानाच्या राणीला जाऊन सांगा, तुमच्या बहिणीचा मुलगा आला आहे.” “कसा आला आहे? तळ्याच्या पाळीला उभा राहिला आहे.” ‘परसदारनं घेऊन या.’ परसदारानं घेऊन आल्या. न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं. कोहोळा पोखरला, होनमोहोरा भरल्या. वाटेस आपला जाऊ लागला. तो सूर्यनारायण माळ्याच्या रूपानं आला. हातीचा कोहोळा काढून नेला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” दैवे दिलं, कर्मानं नेलं. कर्माचं फळ पुढं उभं राहिलं. मावशीनं दिलं होतं. पण सर्व गेलं.
पुढं दुसर्‍या आदितवारी दुसरा मुलगा गेला. तळ्याच्या पाळी जाऊन उभा राहिला. “अग अग दासींनो, तुम्ही दासी कोणाच्या?” “आम्ही दासी प्रधानाच्या.” प्रधानाच्या राणीला निरोप सांगा. त्यांनी सांगितला. मग प्रधानाच्या राणीनं त्याला घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं. काठी पोखरून होनामोहोरांनी भरून दिली. “बाबा, ठेवू नको. विसरू नको. जतन करून घरी घेऊन जा” म्हणून सांगितलं. वाटेत सूर्यनारायण गुराख्याच्या रूपानं आला, हातची काठी काढून घेतली. घरी गेला, झालेली गोष्ट राणीला सांगितली. “दैवे दिलं, ते सर्व कर्मानं नेलं.”
पुढं तिसरे आदितवारी तिसरा मुलगा गेला, तळ्याच्या पाळी उभा राहिला. त्यालाही पहिल्यासारखं प्रधानाचे घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला, जेवू खाऊ घातलं, नारळ पोखरून होनमोहोरांनी भरून दिला. “ठेवू नको, विसरू नको.” म्हणून सांगितलं, घरी जाताना विहिरीत उतरला. तो नारळ गडबडून विहिरीत पडला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” आई गं, मावशीनं दिलं, पण दैवानं ते सर्व बुडालं.”
चवथ्या आदितवारी चवथा मुलगा गेला. तळ्याच्या पाळी उभा राहिला. त्यालाही प्रधानाच्या राणीनं घरी नेऊन न्हाऊ माखू घातलं, पीतांबर नेसायला दिला. जेवू खाऊ घातलं. त्याला दह्याची शिदोरी होनामोहोरा घालून बरोबर दिली. सूर्यनारायण घारीच्या रूपानं आला. हातची शिदोरी घेऊन गेला. घरी गेला. आईनं विचारलं, “काय रे बाबा, मावशीनं काय दिलं?” “आई मावशीनं दिलं, पण दैवानं ते सर्व
पाचव्या आदितवारी आपण उठली, तळ्याच्या पाळी उभी राहिली. दासींनी तिचा निरोप तिच्या बहिणीला सांगितला. बहिणीनं तिलाही परसदारानं घरी नेलं. न्हाऊ घातलं. माखूं घातलं, पाटाच बेसायला दिला. प्रधानाची राणी आदितवाराची कहाणी करू लागली. “काय वसा करतेस तो मला सांग.” बहीण म्हणाली, “अग अग चांडाळणी, पापिणी, बापाची कहाणी ऐकली नाहीस, म्हणून तुला दरिद्र आलं.” राजाच्या राणीनं सांगितलं मग ती बहिणीच्या घरी राहिली. श्रावणास आला. सांगितल्याप्रमाणं सूर्यनारायणाची पूजा केली. इकडे राजाला भाग्य आलं. राजानं बोलावूं धाडलं. “मावशी मावशी, तुला छत्रं आली, चामरं आली, पाईक आले, परवर आले.” “मला रे पापिणीला छत्रं कोठली? चामरं कोठली? पाईक कोठले? परवर कोठे?” बाहेर जाऊन दाराशी बघतात, तो राजा बोलावूं आला आहे. राजा आला तशी घरी जायला निघाली. एकमेकींना बहिणीबहिणीनी अहेर केले. वाटेनं जाऊ लागली.
पहिल्या मजलेस स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं, मुलांना वाढलं, आपलं पान वाढून घेतलं, तों कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “तुझ्या बाईची कहाणी ऐकून मला काय फळ? माझं पोट भरलं पाहिजे.” असं म्हणून तो राणीकडे आला. तशी सहा मोत्ये राणीनं घेऊन तीन त्याला दिली. तीन आपल्या हातांत ठेवली. मनोभावे कहाणी सांगितली, चित्त भावे त्यानं ऐकली. त्याची लाकडाची मोळी होती, ती सोन्याची झाली. तो म्हणाला, “बाई बाई! कहाणी ऐकल्याचं एवढं फळं, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा आहे तो मला सांगा.” “तुला रे वसा कशाला हवा? उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकून देशील,” उतत नाही, मातत नाही, घेतला वसा टाकीत नाही.” तेव्हा वसा सांगितला.
पुढं दुसर्‍या मजलेस गेली. स्वयंपाक केला. राजाला वाढला, मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याच शोध करा.” “उपाशी नाही, काही नाही” माळ्याचा मळा पिकत नाही, विहिरीला पाणी लागत नाही, असा एक माळी चिंतेनं बसला आहे त्याला हाक मारली. ‘आमच्या बाईची कहाणी ऐक’. तो आला. राणीनं सहा मोत्ये घेऊन तीन आपण घेतली, तीन माळ्याला दिली. राणीनं कहाणी मनोभावे सांगितली. चित्तभावे माळ्यानं ऐकली. माळ्याचा मळा पिकू लागला. विहिरीला पाणी आलं. तो म्हणाला, “बाई बाई! कहाणी ऐकल्यावर एवढं फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा असेल तो मला सांगा.” मग राणीनं त्याला वसा सांगितला.
पुढं तिसर्‍या मजलेस गेली. स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं. मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरात कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “उपाशी नाही, काहि नाही.” एक म्हातारी, तिचा एक मुलगा वनांत गेला होता, एक डोहात बुडाला होता, एक सर्पानं खाल्ला होता, त्यामुळं चिंताक्रांत बसली होती. तिला म्हणाले, “आमच्या बाईची कहाणी ऐक”. ती म्हणाली, “कहाणी ऐकून मी काय करू? मी मुलांसाठी रडते आहे. बरं येते” मग ती राणीकडे आली. राणीनं पहिल्याप्रमाणं तिला कहाणी सांगितली. तिनं चित्तभावे ऐकली. तिचा मुलगा वनात गेला होता तो आला. डोहात बुडाला होता तो आला. सर्पानं खाल्ला होता तो आला. ती म्हणाली,” बाई बाई! कहाणी ऐकल्याचं हे फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा तो मला सांगा.” मग राणीनं तिलाही वसा सांगितला.
पुढं चौथ्या मजलेस गेलीं. स्वयंपाक केला. राजाला वाढलं, मुलांना वाढलं. आपलं पान वाढून घेतलं, तेव्हा कहाणीची आठवण झाली. “करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा. नगरांत कोणी उपाशी आहे का? याचा शोध करा.” “उपाशी नाही, कांही नाही”. काणा डोळा, मांसाचा गोळा, हात नाही, पाय नाही, असा एक मनुष्य रस्त्यामध्ये होता. त्याच्या अंगावर तांब्याभर पाणी ओतलं पालथा होता तो उताणा केला. सहा मोत्ये होती. तीन मोत्ये त्याच्या बेंबीवर ठेवलीं, तीन मोत्ये आपण घेतली, राणीनं मनोभावे कहाणी सांगितली; ती त्यानं ऐकली. त्याला हातपाय आले. देह दिव्य झाला. तो म्हणाला, “कहाणी ऐकल्याचं एवढं फळ, मग वसा घेतल्याचं काय फळ? काय वसा तो मला सांगा. मग राणीनं त्याला वसा सांगितला.
पाचव्या मुक्कामाला घरी आली. स्वयंपाक केला. सूर्यनारायण जेवायला आले. साती दरवाजे उघडले. लोहघंगाळ पाणी तापवलं. पंचपक्वान्नं जेवायला केली. सूर्यनारायण भोजनाला बसले, त्यांना पहिल्या घासाला केस लागला. ते म्हणाले, “अग अग, कोणा पापिणीचा केस आहे?” राजाच्या राणीला बारा वर्षं दरिद्र आलं होतं. तिनं आदितवारी वळचणीखाली बसून केस विंचरले. “काळं चवाळं, डोईचा केस, वळचणीची काडी, डाव्या खांद्यावरून वेशीबाहेर टाकून दे”. राजाच्या राणीला सूर्यनारायणाचा कोप झाला, तसा कोणाला होऊ नये.
ब्राह्मणाला, मोळीविक्याला, राजाच्या राणीला, माळ्याला, म्हातारीला, कोणा डोळा मांसाचा गोळा, इतक्यांना जसा सूर्यनारायण प्रसन्न झाला, तसा तुम्हां आम्हां होवो. ही साठां उत्तराची कहाणी, पांचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण.