President Name and Phone Shri Vijay Kumar Kasliwal Landline 5616637 Mobile 93702 - 92035
Phone 2532530215
Secretary Name and Phone Shri Pradeep Kumar Pahade Mobile 98227 - 98377
| Address | Gajpantha Pahad Shri Digamber Jain Siddha Kshetra Gajpantha - Mahsrul Gram - Mahasrul Tehsil and District - Nasik(Maharashtra) Pincode - 422004 |
|---|---|
| How to reach | by rail or road from nasik road railway station to mahasrul(gajpantha) by city bus or rikshaw |
संदर्भ :-
२) https://lokmat.news18.com, https://mr.vikaspedia.in या वेबसाईट
३) https://marathivishwakosh.org/47932/
कालनिर्णय २००२
नाशिकची प्राचीन चांभारलेणी
नाशिकची प्राचीन चांभारलेणी
नाशिक शहरापासून अवघ्या आठ कि. मी. अंतरावर असलेल्या म्हसरूळ गावाजवळच्या डोंगरात चांभारलेणी कोरण्यात आली आहे. ही लेणी जैन पंथीयांची असून इसवी सन ११व्या शतकात तिचे निर्माण झाले असावे असा संशोधकांचा अंदाज आहे.
चांभारलेणी समुद्रसपाटीपासून १४० मीटर उंचीवर आहे. लेण्यांकडे जाण्यासाठी पायऱ्यांची वाट चढून गेल्यावर तेथे पोहोचता येते. लेण्यांच्या अलीकडे दगडात कोरलेली दोन टाकी आहेत. या लेण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रारंभी एक साधे उथळ कोरीवकाम असून त्यापुढे ओवरी व चार खांब असलेले एक लेणे आहे. यातील एक खांब व अर्धखांब अपूर्ण असून उरलेले खांब अष्टकोनी आहेत. समोरच पूर्णकमळ असून लेण्यात तीर्थकरांच्या मूर्ती कोरल्या आहेत. दरवाज्यावरसुद्धा द्वारपाल म्हणून अर्हत कोरलेले आहेत. डावीकडे गौतम असून त्याच्या शेजारी दोन स्त्रीमूर्ती आहेत. दरवाजाच्या वरच्या तुळईवर जिन कोरलेला असून उजवीकडे हत्तीवर बसलेला पुरुष कोरला आहे व डावीकडे अंबिका आहे. दरवाजाच्या उजव्या बाजूस पार्श्वनाथ असून त्याच्या डोक्यावर पाच फण्यांचा नाग कोरलेला आहे. पार्श्वनाथाच्या एका बाजूला स्त्री व दुसऱ्या बाजूला पुरुष कोरलेला आहे. व्हरांड्याच्या उजव्या टोकाला अपूर्ण अशी खोली असून तिच्या दरवाजावर जिनाची मूर्ती कोरली आहे.
या लेणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लेणीच्या डाव्या बाजूस शिल्पसमूह आहे. त्यात आदिनाथ, एक बसलेली पुरुष मूर्ती, त्याभोवती तीर्थकरांच्या लहान मूर्ती आहेत. या सर्व मिळून २४ मूर्तींचा समूह आहे. लेणीमध्ये तिन्ही बाजूंना दगडी बाक असून मागच्या भिंतीत मध्यभागी पार्श्वनाथ, त्यांच्या दोन्ही बाजूंना चवरीधारक इंद्र-अंबिका कोरलेले आहेत.
मूळ चांभारलेण्याच्या थोडे पुढे एक अर्धवट सोडलेले लेणे आहे. त्याच्याही पुढे आणखी एक लेणे असून त्यास ओवरी आहे. डावीकडे इंद्र व उजवीकडे अंबिका कोरले आहेत. मध्यवर्ती प्रवेशद्वार उत्तमरीत्या कोरलेले आढळून येते. दरवाज्याच्या डावीकडे नागफणा असलेली पार्श्वनाथाची मूर्ती आहे तर उजवीकडे गौतमाची मूर्ती कोरलेली आहे. त्याच्या बाजूला अनेक छोट्या मूर्ती अर्धखांबावर कोरलेल्या आहेत. डाव्या भिंतीवर दोन जिन मूर्ती असून त्या सिंहासनावर आरूढ आहेत. त्यांच्या डावीकडे अंबिका तर उजवीकडे इंद्र आहे. याशिवाय तीन पुरुष उभे असून त्यांच्या डोक्यावर छत्र आहे. मागच्या भिंतीवरही तीन उभे पुरुष कोरले असून त्यांच्या डोक्यावरही छत्र आहे. त्यामध्ये अर्धखांब असून त्यांच्या पायथ्याशी जिन मूर्ती व वरच्या बाजूला वेलीची नक्षी आहे. या तीन पुरुषांच्या दोन्ही बाजूला वाकलेल्या स्त्रीमूर्ती आहेत.
लेणी : नाशिक मध्ये दोन लेण्या आहेत. त्यापैकि एक पांडवलेणी आणि दुसरी चांभारलेणी. लेणी म्हटले कि डोळ्यासमोर अजिंठा वेरूळ सारखी लेणी येतात, पण सर्वच ठिकाणी तशी अपेक्षा करणे योग्य नसते. लेणी
म्हणजे डोंगरातील छोट्या गुंफा असाही अर्थ घ्यावा लागतो. या दोन्ही लेणी अशाच प्रकारच्या आहेत नाशिक
शहरा पासून चांभार लेणी सुमारे ८ कि.मी. अंतरावर आहे, तर पांडवलेणी नवीन नाशिक बस स्थानकापासून ५ कि.मी. अंतरावर Aवर आहे. चांभार लेणी हि जैन लोकांची असल्याने या ठिकाणी आदिनाथांची काळ्या पाषाणांची मूर्ती मुख्य आहे व इतर दोन लेण्यात जैन धर्मतीलवेगवेगळी दृश्ये मूर्ती रुपात आहेत. या ११ शतकातील लेण्यांना गाजपंठी लेणी असेही म्हणतात. या टेकडीवरून नाशिक शहराचे सुंदर दृश्य दिसते. वरती जाण्यासाठी दगडी पायर्या येथे आहेत.
पांडवलेणी : हि लेणी प्राचीन लेणी आहे सुमारे २५०० वर्ष पूर्वीची येथे जो पाली भाषेतील शिलालेख आहे त्यावरून हि लेणी २००० वर्ष पूर्वीची असल्याचे निश्चीत समजले जाते. एकूण २४ लेणी येथे आहेत. बुधस्तुप, भिक्षूंची निवस्थाने, बुद्ध्बोधीसविता, जैन तीर्थकर ऋषभदेवजी, वीर मणिभद्रजी, माता अंबिकादेवी यांच्या मुर्त्या , पाच पांडव सदृश्य मुर्त्या , भीमा ची गदा, कौरवमुर्त्या, इंद्रसभा,देवादिकांच्या मुर्त्या या सर्व या लेण्यात आहेत. या टेकडीवरून नाशिक शहराचे दृश्य अतिशय सुंदर दिसते. या ठिकाण चा आजूबाजूचा परिसर निसर्गरम्य असा आहे. या ठिकाणी बाजूला मोठे स्मारक आहे.
पर्यटनाच्या दृष्टीने नाशिक शहरामध्ये लेण्याना अनोखे महत्व लाभले आहे.
चतुर्थ शतकातील जैन लेणी: चामर / चांभार लेणी
चामर लेणी महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यात आहे. नाशिक आणि त्याच्या आसपासच्या भागांमध्ये असंख्य मंदिरे तसेच तीर्थक्षेत्र देखील प्रसिद्ध आहेत. चामर लेणी/तीर्थराज गजपंथ नाशिक-गुजरात रस्त्यावर म्हसरूळ येथे आहे. हे शहराच्या मध्यभागापासून फक्त ९ किमी. आणि नाशिक रेल्वे स्थानकापासून १६ किमी. अंतरावर आहे. आपण बस, टॅक्सी किंवा वाहनाच्या माध्येमातून तेथे पोहचू शकता.
अकराव्या शतकात दक्षिण राजवंशातील चामराज नावाच्या जैन राजाने या लेण्या कोरल्या आहेत. आणि म्हणूनच या लेण्यांना चामर लेणी म्हणतात. तथापि, नाशिक गँझेटियरमध्ये याला चांभार लेणी असे संबोधले जाते. तळ पायथ्याशी चांभार पंथातील एका देवाचे मंदिर आहे. जैन मान्यतेनुसार या टेकडीला गजपाठी म्हणून देखील ओळखले जाते.
चामर लेणी येथील लेण्या म्हणजे चतुर्थ शतकातील जैन लेणी आणि जैन धर्माचे एक पवित्र ठिकाण आहे. चामर लेणी हा तीर्थराज गजपंथचा एक भाग आहे, जे जैनांचे पवित्र स्थान आहे. हे स्थान जैन अनुयायांसाठी खूप महत्वाचे आहे. लेण्या सुमारे ४०० फूट उंचीवर आहेत. जैन मंदिराकडे जाणारा जिना काळ्या दगडांनी बनविला गेला आहे. ते दरीचे विस्मयकारक उत्कृष्ट दृश्य देतात. हि बाजू अतिशय शांत वातावरण प्रदान करते जी रमण्यासाठी योग्य आहे.
प्रादेशिक भाषेमध्ये लेण्यांना "चांभार लेणी" किंवा "चामर लेणी" असे नाव पडले. डोंगराच्या शिखरावर अशी काही मंदिरे आहेत ज्यात अनेक लेण्यांसह अनेक जैन संतांचे श्र्वेता चरण आहेत. आपल्याला क्षेमेंद्र कीर्तीची समाधी आणि एक सुंदर बाग देखील सापडेल. आपण भगवान महावीराच्या चार दिशात्मक पुतळ्याच्या मंदिरात देखील जाऊ शकता.
उत्तरेस रामशेज किल्ला आहे. तसेच पश्चिमेस बोरगड, दहेर आहे.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4th century Jain Caves: Chamar /Chambar Caves
Chamar Caves is located in Nashik district of Maharashtra state. Numerous temples and pilgrimage sites are also famous in and around Nashik. Chamar Caves / Tirthraj Gajpanth is at Mhasrul on Nashik-Gujarat road. It is only 9 km from the city center. And 16 km from Nashik railway station. You can get there by bus, taxi or vehicle.
These caves were carved on this mountain by a Jain king named Chamraj of the southern dynasty in the eleventh century. That is the caves are called Chamar Caves. However, in the Nashik Gazetteer it is referred to as Chambar Caves. At the base of the temple of a god of the Chambar sect. According to Jain mythology, this hill is also known as Gajpathi.
The caves at Chamar Caves are 4th century Jain caves and a sacred site of Jainism. Chamar Caves is a part of Tirthraj Gajpanth, a holy place of Jains. This place is very important for Jain followers. The caves are about 400 feet high. The staircase leading to the Jain temple is made of black stone. They offer a wonderful view of the valley. This side provides a very quiet environment which is perfect for enjoying.
In the regional language, the caves are called "Chambar Caves" or "Chamar Caves". There are some temples on the top of the hill which have many caves as well as Shweta Charans of many Jain saints. You will also find Kshemendra Kirti Samadhi and a beautiful garden. You can also visit the four directional temple of Lord Mahavira.
To the north is Ramshej Fort. Also to the west is Borgad, Daher.
Chamber Leni Caves are around 7 KM away from Ramshej Fort. The caves are located off the Nasik Gujarat highway. One can locate the Caves from a distance. The Cave is actually a temple. It is painted white and can be seen from a distance.
Chambhar Leni Caves are Jain caves that were built in the 4th century. Chambhar Leni is the portion of the Teerthraj Gajpantha, which is a holy place of the Jains. It is believed that Chambhar Leni was built by the King of Mysore, Chamraj, in the 600 BC, the name of the caves is derived from the name of the King. The temple is painted white. It is newly constructed but not very new also. It has a huge statue of Mahavir in it. The steps near the temple are steep and it is a 85 degree climb. One can enter the temple premises. Food cannot be consumed in the temple premises. The extension of the temple is still ongoing.
Chambhar Leni Caves are Jain caves that were built in the 4th century. Chambhar Leni is the portion of the Teerthraj Gajpantha, which is a holy place of the Jains. It is believed that Chambhar Leni was built by the King of Mysore, Chamraj, in the 600 BC, the name of the caves is derived from the name of the King. The temple is painted white. It is newly constructed but not very new also. It has a huge statue of Mahavir in it. The steps near the temple are steep and it is a 85 degree climb. One can enter the temple premises. Food cannot be consumed in the temple premises.
महाराष्ट्रातील एक हिंदू लेणी. उस्मानाबाद (प्राचीन नाव धाराशिव) शहरालगत प्रामुख्याने दोन ठिकाणी लेणी खोदण्यात आली आहेत. यांपैकी शहराच्या पश्चिमेस असणारी लेणी ‘धाराशिव लेणी’ म्हणून ओळखली जातात, तर भोगावती नदीजवळील एका टेकडीवर खोदलेली लेणी, ‘चामर’ किंवा ‘चांभार’ लेणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
जेम्स बर्जेस या एका स्कॉटिश पुरातत्त्वज्ञाने तत्कालीन धाराशिव परिसराचे सर्वप्रथम सखोल सर्वेक्षण केले (१८७५). त्यांनी लंडन येथून प्रकाशित झालेल्या द अँटिक्विटीज इन द बिदर अँड औरंगाबाद डिस्ट्रिक्ट्स या अहवालामध्ये चांभार लेणीचे सविस्तर वर्णन केले आहे (१८७८). ही लेणी उस्मानाबाद शहराच्या नैर्ऋत्येला सु. १.५ किमी. अंतरावर स्थित आहेत. बर्जेस यांच्या मते, ही लेणी हिंदू असून, सर्वसाधारणपणे इ. स. सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीस खोदण्यात आली असावीत. चांभार लेणीसमूहात दोन स्वतंत्र लेणी खोदण्यात आली असून, ती उत्तराभिमुख आहेत. या लेण्यांसमोर काही अंतरावर भोगावती नदीकिनारी आद्य ऐतिहासिक कालखंडातील पांढरीचे एक टेकाड आहे.
लेणे क्र. १ : या लेण्याचा दर्शनी भाग सु. ३०.५० मी. रुंद आहे. हा भाग बराचसा कोसळलेला असला तरी काही खोल्या सुस्थितीत आहेत. या लेण्याच्या पश्चिमेला पूर्वाभिमुख एक खोली असून त्याच्यावर शिल्पे कोरण्यासाठी केलेली आखणी दिसते. यांपैकी उजव्या बाजूला फक्त गणेशाचे एक छोटेसे शिल्प कोरण्यात आलेले आहे. बर्जेसच्या मते, हा शिल्पपट मुळात सप्तमातृकांसाठी आखलेला असावा. येथून जवळच पूर्वेला तीन सपाट द्वारशाखांयुक्त एक खोली आहे. मुळात ती तुलनेने एका मोठ्या खोलीच्या मागे असावी, असे दिसते. या खोलीजवळ चार खंडित स्तंभ दिसतात. लेण्याच्या मध्यभागी दगडांचा खच पडला असून त्या मागे दोन खोल्या आहेत. यांपैकी एका खोलीत मध्यभागी एक ‘शिवलिंग’ कोरण्यात आले आहे. या खोल्यांच्या पूर्वेला काही खंडित स्तंभ असून शेवटी तीन सपाट शाखांयुक्त पश्चिमाभिमुख खोली आहे.
लेणे क्र. २ : लेणे क्र. १ पासून पूर्वेला थोड्याच अंतरावर उत्तराभिमुख दुसरे लेणे खोदण्यात आलेले आहे. या लेण्याची एकही भिंत सरळ व व्यवस्थितपणे कोरण्यात आलेली दिसत नाही. या लेण्याची रुंदी ७.९२ ते ९.६६ मी. तर लांबी ७.६२ ते ८.७१ मी. आहे. लेण्याच्या दर्शनी भागात दोन अष्टकोनी स्तंभ व दोन अर्धस्तंभ कोरण्यात आले आहेत. लेण्याच्या सभामंडपात दोन ओळींमध्ये प्रत्येकी चार-चार असे एकूण आठ स्तंभ आहेत. यांपैकी पहिल्या ओळीतील मधले दोन स्तंभ १६ बाजूंचे, तर दुसऱ्या ओळीतील मधले दोन स्तंभ अष्टकोनी आहेत. उर्वरित स्तंभ चौकोनाकृती आहेत. लेण्यातील सर्व स्तंभ व स्तंभशीर्षे साधारण पद्धतीची आहेत.
या लेण्यातील गर्भगृहाचे द्वार अलंकृत असून दोन्ही बाजूस सुरेख अर्धस्तंभ कोरण्यात आलेले आहेत. या अर्धस्तंभांची रचना कर्नाटकातील बादामी लेणी व घारापुरी लेणी क्र. चार येथील अर्धस्तंभांशी मिळती-जुळती आहे. या लेण्याचे गर्भगृह २.१६ x २.३७ मी. असून मधोमध एक १.३७ x ०.८५ मीटरची वेदी (उंच आसन) आहे. या वेदीच्या मध्यभागी ३०.४८ सेंमी. आकाराची चौकोनाकृती खोबणी आहे. या लेण्याचा इतर लेण्यांशी तौलनिक अभ्यास केल्यास हे दुसरे लेणे भगवान विष्णू किंवा दुर्गा अथवा महालक्ष्मी या देवतांना समर्पित असावे, असे बर्जेस यांचे मत आहे.
चांभार लेण्यांचे स्थान लयन स्थापत्य विकासाच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचे आहे. ही लेणी संपूर्ण भारतात आरंभिक काळात खोदण्यात आलेल्या हिंदू लेण्यांपैकी एक समजली जाते. चांभार लेणीची नोंद राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून केली आहे.
चांभार लेण्यांपासून जवळच भोगावती नदीच्या पात्रात तीन ठिकाणी अन्य काही लेणी खोदण्यात आल्याचे दिसते. यांपैकी ‘लाचंदर’ नावाचे लेणे एका धबधब्याच्या पायथ्याला खोदण्यात आले आहे. यात दोन ओबडधोबड खोल्या आहेत. या लेण्याच्या विरुद्ध दिशेला एकात-एक अशा तीन खोल्या असलेले दुसरे लेणे आहे. बर्जेस यांच्या मते, हे योगी साधकांच्या साधनेचे ठिकाण असावे. रघुनाथ महाराज निंबाळकर हे साधुपुरुष या लेण्यात ध्यानसाधना करत असत. येथून काही अंतरावर नागनाथ (धृतराष्ट्र नागेश्वर) या ठिकाणी एक शिवलिंग असून खडकात काही खोदकाम केल्याचे आढळून येते. या स्थानाचा उल्लेख स्कंद पुराणात सह्याद्री खंड व तुळजापूर माहात्म्यात एक पवित्र तीर्थ म्हणून आला आहे.
यांशिवाय उस्मानाबाद शहर व परिसरात हातलाई देवी टेकडी, कपालेश्वर मंदिर, पापनाश मंदिर, हिंदू व जैन शिल्पे, कुंड, मध्ययुगीन गढी किंवा कोटाचे अवशेष, मठ, वीरगळ, वाडे, ख्वाजा शमसुद्दीन दर्गा इ. स्थळे व अवशेष आढळून येतात.
संदर्भ :
- Burgess, James, Report on the Antiquities in the Bidar and Aurangabad Districts, Vol. III, London, W. H. Allen and Co., 1878.
- Maharashtra State Gazetteers, Osmanabad District, Bombay, 1972.
अनुभवा चामर लेणीचा थरार
नाशिक-पेठ रस्ता वा नाशिक-दिंडोरी रस्त्यावरूनही जाताना त्रिकोणी आकाराचा डोंगर दिसतो व डोंगराच्या वरच्या टप्प्यात मंदिर दिसते. हा डोंगर चामर लेणी म्हणून प्रसिद्ध असून, हे जैनांचे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. चामरलेणी अकराव्या शतकात दक्षिणेतला राजा चामराज याने बनवली. म्हणूनच या लेणीला चामरलेणी म्हटले जाते. अनेकजण त्याचा उच्चार चांभार लेणी करतात. मात्र तो उच्चार चुकीचा आहे. बलभद्रांच्या काळात गजकुमार नावाचे मुनीराज या ठिकाणाहून मोक्षास गेल्याचे जैन बांधव सांगतात. म्हणून या ठिकाणाला गजपंथही म्हटले जाते.
राष्ट्रकूटांच्या काळात राजा वीरप्पदेव याने जैन दीक्षा घेतली आणि तो आचार्य वीरसेन नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याने नाशिकच्या चामरलेणीत विद्याकेंद्र स्थापन केल्याचा उल्लेख इतिहासात मिळतो. जैन धर्मातल्या नऊ ब्रलभद्रांपैकी सात बलभद्र हे गजपंथ सिद्धक्षेत्रातून निरनिराळ्या तीर्थंकराच्या काळात मोक्षास गेल्याची आख्यायिका आहे. ही लेणी साधारण ४०० फूट उंचीवर आहे व लेणीपर्यंत जाण्यासाठी ४३५ पायऱ्या चढून जावे लागते.
पायऱ्या चढून गेल्यावर इंद्र व अंबिका देवीच्या मूर्ती प्रथम दर्शनी पडतात. इथं तीन गुहा आणि एक मंदिर आहे. पहिल्या गुहेत पार्श्वनाथ भगवानांच्या तीन मूर्ती आहेत. भगवान महावीर स्वामी, गुहेच्या बाहेर भगवान नेमीनाथ, चंद्रप्रभू आणि आदिनाथ यांच्या मूर्ती पाहायला मिळतात. दुसऱ्या गुहेत शांतीनाथ, कुंथूनाथ आणि अरहनाथ यांच्यासहीत अनेक सुबक मूर्ती आहेत. तिसऱ्या गुहेत अकरा फूट उंचीची भगवान पार्श्वनाथांची पद्मासनातील अप्रतिम मूर्ती आहे. लेणीतून बाहेर पडल्यावर या डोंगराला फेरीही मारता येथे. चामरलेणीच्या पायथ्याला पारसनाथांचे जैन मंदिर आहे.
चामर लेणीच्या पायथ्यापाशीच क्षेमेंद्र किर्ती यांची समाधीही आहे. तर येथेच पायथ्याला जैन मंदिरात प्राचीन मूर्तीचा अनोखे संग्रहालय आहे. दुर्मिळ कलाकुसरीच्या मूर्ती, भुजपत्रावरील हस्तलिखिते आणि पोथ्या, शिलालेख, ब्राँझ धातूच्या विविध मूर्ती असा मनाला मोहून टाकणारा खजिना येथे पाहायला मिळतो. हा खजिना अनुभवला की चामर लेणी पाहिल्याचे सार्थक झाल्याचा फिल येतो. चामर लेणी डोंगराचा थरार अन् अनोखे शिल्पसौंदर्य बच्च कंपनींसाठी नक्कीच आवडेल.
लेखक : रमेश पडवळ
President Name and Phone Shri Vijay Kumar Kasliwal Landline 5616637 Mobile 93702 - 92035
Phone 2532530215
Secretary Name and Phone Shri Pradeep Kumar Pahade Mobile 98227 - 98377
| Address | Gajpantha Pahad Shri Digamber Jain Siddha Kshetra Gajpantha - Mahsrul Gram - Mahasrul Tehsil and District - Nasik(Maharashtra) Pincode - 422004 | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| How to reach | by rail or road from nasik road railway station to mahasrul(gajpantha) by city bus or rikshaw |
चामर (चांभार) लेणी (Chamar Leni) उस्मानाबाद
महाराष्ट्रातील एक हिंदू लेणी. उस्मानाबाद (प्राचीन नाव धाराशिव) शहरालगत प्रामुख्याने दोन ठिकाणी लेणी खोदण्यात आली आहेत. यांपैकी शहराच्या पश्चिमेस असणारी लेणी ‘धाराशिव लेणी’ म्हणून ओळखली जातात, तर भोगावती नदीजवळील एका टेकडीवर खोदलेली लेणी, ‘चामर’ किंवा ‘चांभार’ लेणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
जेम्स बर्जेस या एका स्कॉटिश पुरातत्त्वज्ञाने तत्कालीन धाराशिव परिसराचे सर्वप्रथम सखोल सर्वेक्षण केले (१८७५). त्यांनी लंडन येथून प्रकाशित झालेल्या द अँटिक्विटीज इन द बिदर अँड औरंगाबाद डिस्ट्रिक्ट्स या अहवालामध्ये चांभार लेणीचे सविस्तर वर्णन केले आहे (१८७८). ही लेणी उस्मानाबाद शहराच्या नैर्ऋत्येला सु. १.५ किमी. अंतरावर स्थित आहेत. बर्जेस यांच्या मते, ही लेणी हिंदू असून, सर्वसाधारणपणे इ. स. सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीस खोदण्यात आली असावीत. चांभार लेणीसमूहात दोन स्वतंत्र लेणी खोदण्यात आली असून, ती उत्तराभिमुख आहेत. या लेण्यांसमोर काही अंतरावर भोगावती नदीकिनारी आद्य ऐतिहासिक कालखंडातील पांढरीचे एक टेकाड आहे.
लेणे क्र. १ : या लेण्याचा दर्शनी भाग सु. ३०.५० मी. रुंद आहे. हा भाग बराचसा कोसळलेला असला तरी काही खोल्या सुस्थितीत आहेत. या लेण्याच्या पश्चिमेला पूर्वाभिमुख एक खोली असून त्याच्यावर शिल्पे कोरण्यासाठी केलेली आखणी दिसते. यांपैकी उजव्या बाजूला फक्त गणेशाचे एक छोटेसे शिल्प कोरण्यात आलेले आहे. बर्जेसच्या मते, हा शिल्पपट मुळात सप्तमातृकांसाठी आखलेला असावा. येथून जवळच पूर्वेला तीन सपाट द्वारशाखांयुक्त एक खोली आहे. मुळात ती तुलनेने एका मोठ्या खोलीच्या मागे असावी, असे दिसते. या खोलीजवळ चार खंडित स्तंभ दिसतात. लेण्याच्या मध्यभागी दगडांचा खच पडला असून त्या मागे दोन खोल्या आहेत. यांपैकी एका खोलीत मध्यभागी एक ‘शिवलिंग’ कोरण्यात आले आहे. या खोल्यांच्या पूर्वेला काही खंडित स्तंभ असून शेवटी तीन सपाट शाखांयुक्त पश्चिमाभिमुख खोली आहे.
लेणे क्र. २ : लेणे क्र. १ पासून पूर्वेला थोड्याच अंतरावर उत्तराभिमुख दुसरे लेणे खोदण्यात आलेले आहे. या लेण्याची एकही भिंत सरळ व व्यवस्थितपणे कोरण्यात आलेली दिसत नाही. या लेण्याची रुंदी ७.९२ ते ९.६६ मी. तर लांबी ७.६२ ते ८.७१ मी. आहे. लेण्याच्या दर्शनी भागात दोन अष्टकोनी स्तंभ व दोन अर्धस्तंभ कोरण्यात आले आहेत. लेण्याच्या सभामंडपात दोन ओळींमध्ये प्रत्येकी चार-चार असे एकूण आठ स्तंभ आहेत. यांपैकी पहिल्या ओळीतील मधले दोन स्तंभ १६ बाजूंचे, तर दुसऱ्या ओळीतील मधले दोन स्तंभ अष्टकोनी आहेत. उर्वरित स्तंभ चौकोनाकृती आहेत. लेण्यातील सर्व स्तंभ व स्तंभशीर्षे साधारण पद्धतीची आहेत.
या लेण्यातील गर्भगृहाचे द्वार अलंकृत असून दोन्ही बाजूस सुरेख अर्धस्तंभ कोरण्यात आलेले आहेत. या अर्धस्तंभांची रचना कर्नाटकातील बादामी लेणी व घारापुरी लेणी क्र. चार येथील अर्धस्तंभांशी मिळती-जुळती आहे. या लेण्याचे गर्भगृह २.१६ x २.३७ मी. असून मधोमध एक १.३७ x ०.८५ मीटरची वेदी (उंच आसन) आहे. या वेदीच्या मध्यभागी ३०.४८ सेंमी. आकाराची चौकोनाकृती खोबणी आहे. या लेण्याचा इतर लेण्यांशी तौलनिक अभ्यास केल्यास हे दुसरे लेणे भगवान विष्णू किंवा दुर्गा अथवा महालक्ष्मी या देवतांना समर्पित असावे, असे बर्जेस यांचे मत आहे.
चांभार लेण्यांचे स्थान लयन स्थापत्य विकासाच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचे आहे. ही लेणी संपूर्ण भारतात आरंभिक काळात खोदण्यात आलेल्या हिंदू लेण्यांपैकी एक समजली जाते. चांभार लेणीची नोंद राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून केली आहे.
चांभार लेण्यांपासून जवळच भोगावती नदीच्या पात्रात तीन ठिकाणी अन्य काही लेणी खोदण्यात आल्याचे दिसते. यांपैकी ‘लाचंदर’ नावाचे लेणे एका धबधब्याच्या पायथ्याला खोदण्यात आले आहे. यात दोन ओबडधोबड खोल्या आहेत. या लेण्याच्या विरुद्ध दिशेला एकात-एक अशा तीन खोल्या असलेले दुसरे लेणे आहे. बर्जेस यांच्या मते, हे योगी साधकांच्या साधनेचे ठिकाण असावे. रघुनाथ महाराज निंबाळकर हे साधुपुरुष या लेण्यात ध्यानसाधना करत असत. येथून काही अंतरावर नागनाथ (धृतराष्ट्र नागेश्वर) या ठिकाणी एक शिवलिंग असून खडकात काही खोदकाम केल्याचे आढळून येते. या स्थानाचा उल्लेख स्कंद पुराणात सह्याद्री खंड व तुळजापूर माहात्म्यात एक पवित्र तीर्थ म्हणून आला आहे.
यांशिवाय उस्मानाबाद शहर व परिसरात हातलाई देवी टेकडी, कपालेश्वर मंदिर, पापनाश मंदिर, हिंदू व जैन शिल्पे, कुंड, मध्ययुगीन गढी किंवा कोटाचे अवशेष, मठ, वीरगळ, वाडे, ख्वाजा शमसुद्दीन दर्गा इ. स्थळे व अवशेष आढळून येतात.
संदर्भ :
- Burgess, James, Report on the Antiquities in the Bidar and Aurangabad Districts, Vol. III, London, W. H. Allen and Co., 1878.
- Maharashtra State Gazetteers, Osmanabad District, Bombay, 1972.
No comments:
Post a Comment