https://kolhapurexplorer.com/mahalaximi-7th-day-pooja/

कणाद ऋषींनी दिग् हा शब्द अवकाश या अर्थाने वापरला आहे. दिशांचे भान आल्याशिवाय अवकाशाची जाणीव होत नाही. पृथ्वीला दोन ध्रुवस्थाने असल्याने दक्षिण आणि उत्तर ह्या दिशा समान पाहत असून पूर्व पश्चिम ह्या स्थानसापेक्ष राहतात. पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात राहत असणाऱ्या लोकांना ध्रुव ताऱ्यामुळे उत्तर दिशेचे निश्चितीकरण हे करता येते. याशिवाय या चार दिशांमधील अन्य चार उपदिशा आणि वर आणि खाली (ऊर्ध्व आणि अधर) अशा एकूण दहा दिशांची कल्पना केलेली आहे. यांपकी ऊर्ध्व आणि अधर सोडून अन्य दिशांच्या रक्षक देवतांना किंवा अधिपतींना दिक्पाल ही संज्ञा आहे त्या त्या दिशांचे ते रक्षण करतात अशी समजूत आहे. भगवान ब्रह्मदेवाने ८ दिशांचे रक्षण करण्याची जबाबदारी वेगवेगळ्या देवता आणि यक्षांना दिली आणि २ दिशांची जबाबदारी स्वतःकडे ठेवली, म्हणून त्यांना "अष्ट-दिक्पाल" म्हणून ओळखले जाते.
या दिग्पालांची नावे पुराणांमध्ये पुढील क्रमाने दिली आहेत: (१) पूर्वेचा इंद्र, (२) आग्नेय दिशेचा अग्नि, (३) दक्षिणेचा यम, (४) नैऋत्येचा सूर्य, (५) पश्चिमेचा वरुण, (६) वायव्येचा वायु, (७) उत्तरेचा कुबेर आणि (८) ईशान्येचा सोम. तो स्वतः उर्वरित दोन दिशांना गेला म्हणजे वर किंवा आकाशाकडे आणि तळाशी त्याने शेष किंवा अनंताची स्थापना केली.

विश्वनिर्मितीच्या पहिल्या स्वयंभू मन्वंतराच्या आधी, जेव्हा भगवान ब्रह्मा भगवान विष्णूच्या आज्ञेनुसार विश्वनिर्मितीचा विचार करत होते, तेव्हा त्यांच्या कानातून दहा मुली जन्माला आल्या.
(१) पूर्वा, (२) अग्नीयी (३) दक्षिणा, (४) नैरुती, (५) पश्चिमा, (६) वायवी, (७) उत्तरा, (८) ईशानी (९) उर्ध्वा आणि (१०) आधरा
यापैकी ६ मुख्य आणि ४ दुय्यम होत्या. सर्व मुलींनी ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला आणि राहण्यासाठी जागा आणि योग्य पती देण्याची विनंती केली. ब्रह्मदेव म्हणाले की तुम्ही सर्वजण तुम्हाला पाहिजे त्या दिशेने जाऊ शकता. लवकरच मी तुला एक योग्य नवराही देईन. यानुसार मुली प्रत्येक दिशेने निघून गेल्या.
१. पूर्वा: ज्याला पूर्व दिशा म्हणतात.
२. अग्नियी : ज्याला आग्नेय दिशा म्हणतात.
३. दक्षिणा: ज्याला दक्षिण दिशा म्हणतात.
४. नैरीती : ज्याला नैऋत्य दिशा म्हणतात.
५. पश्चिमा: ज्याला पश्चिम दिशा म्हणतात.
६. वायवी : ज्याला वायव्य दिशा म्हणतात.
७. उत्तर: ज्याला उत्तर दिशा म्हणतात.
८. ऐशानी: ज्याला ईशान्य दिशा म्हणतात.
९. उर्ध्व: ज्याला ऊर्ध्वगामी दिशा म्हणतात.
१०. अधरा: ज्याला अधर दिशा म्हणतात.
यानंतर, ब्रह्मदेवाने आठ दिक्पाल निर्माण केले आणि आपल्या मुलींना बोलावले आणि प्रत्येक दिक्पालाला एक मुलगी दिली. यानंतर सर्व दिक्पाल त्या मुलींसह त्यांच्या दिशेने गेले. या दिक्पालांची नावे पुराणातील दिशानिर्देशांच्या क्रमाने खाली दिली आहेत.
(१) पूर्वेला इंद्र देव, (२) आग्नेयेला अग्नि देव, (३) दक्षिणेला यम, (४) नैऋत्येला सूर्य देव, (५) पश्चिमेला वरुण देव, (६) वायव्येला वायु देव, (७) उत्तरेला कुबेर आणि ईशान्येला सोम देव. (काही पुराणांमध्ये त्यांच्या नावांमध्ये थोडा फरक आहे.) तो स्वतः उर्वरित दोन दिशांना, म्हणजे वरच्या दिशेने किंवा आकाशाकडे गेला आणि अधोमुखी दिशेने शेष किंवा अनंताची स्थापना केली.

या आठ दिक्पालांपैकी इंद्र, कुबेर, अग्नी, वरुण व शंकर रूपांत ईश्वर यांची स्वतंत्र पूजा इसवीसनाच्या प्रारंभिक शतकापासून चालू होती. इंद्र, अग्नी व वरुण हे तर वेद काळातील अत्यंत श्रेष्ठ असे देव होत. पौराणिक काळांत पंचदेवोपासनेला असा जशी वाढत गेली तसतसे हे एका काळचे प्रमुख देव मागे पडले. व वरुणासारखे फक्त एका दिशेचे अधिपती होऊन बाजूला झाले. कुबेर व निर्ऋति हे राक्षस होते. कुबेर तर रावणाचा मोठा भाऊ होता. अर्थातच यांना पुढे देवांत स्थान मिळाले व हे दिक्पालांच्या म्हणून पुजले जाउ लागले.

दिक्पालांच्या बाबतीत हे लक्षात ठेवले पाहिजे की फार जुन्या परंपरेत यांच्या नांवात व संख्येत फरक आहे हरिवंशरित एका ठिकाणी 'दिक्पाल' म्हणून प्रजापती-पुत्रांची खालीलप्रमाणें एक यादी दिली आहे व हे राजे दिग्पाल म्हणून शासन करीत आहेत असे सांगितले आहे.

पूर्व             -        वैराज प्रजापतीचा मुलगा सुधन्वा
पश्चिम       -        रजस प्रजापतीचा मुलगा अच्युत किंवा केतूमान्
उत्तर         -        दुर्धर्ष प्रजापतीचा मुलगा हिरण्यरोमा
दक्षिण       -        कर्दम प्रजापतीचा मुलगा शंखपाल
जैन शास्त्राचे दशदिक्पाल थोडे निराळे आहेत. मात्र अग्नी, इंद्र, यम आणि वरुण हा गट इतरांपेक्षा जुना आहे.
बौद्धांनी चार दिशांचे अधिपती किंवा चतुर्महाराज म्हणून धृतराष्ट्र (पूर्व), विरुढक (दक्षिण), विरूपक्ष (पश्चिम) ३ वैश्रवण (उत्तर) यांची कल्पना केली आहे.

दिशा	दिशेची देवता	देवतेचे वाहन	देवतेचे आयुध
पूर्व	इंद्र पत्नी शची	ऐरावत	वज्र
आग्नेय	अग्नी पत्नी स्वाहा	मेंढा	शक्ती
दक्षिण	यम पत्नी धुमोरना	महिष	पाश व दंड
नैऋत्य	निर्ॠती नैऋता	पुरुष	खड्ग
पश्चिम	वरुण पत्नी गौरी	मकर	नागपाश,,गदा
वायव्य	वायू पत्नी स्वस्ती	हरिण	ध्वज
उत्तर	कुबेर पत्नी चार्वी	अश्व	गदा
ईशान्य	ईशान पत्नी ईशानी	वृषभ	त्रिशुल,डमरू,कमंडलु नाग

वर दिलेला दिक्पालांच्या लक्षणाचा तक्ता प्रचलीत समजुतीना धरून तयार केलेला आहे. तिकडे हष्टिक्षेप करून प्रत्यक्ष प्रतिमांकडे वळू.

सत्यनारायण पुजेच्या वेळी, चौरंगावर मध्यभागी पावशेर तांदुळ किंवा गहू पसरवले जातात. चौरंगावरच आपल्या उजव्या बाजुस मुठभर तांदूळ ठेवुन त्यावर गणपतीची सुपारी ठेवतात.सुरूवातीला गणेश पुजन नंतर कलश, शंख, घंटा पुजना नंतर, तुळशीपत्राने सर्व पुजा साहित्यावर प्रोक्षण करून नंतर स्वतःवर प्रोक्षण केल्यानंतर कलशात पाणी, गंधफुल, अक्षता, दुर्वा, आंब्याच्या डहाळ्या, सुपारी, पैसा ठेवल्यानंतर त्यावर ताम्हन ठेवतात. त्यावर तांदुळ किंवा गहू ठेवुन त्यावर मध्यभागी वरूणाची सुपारी व आठ दिशांना आठ सुपा-या लोकपालांच्या म्हणजे दिक्पालाच्या मांडतात व नवग्रहांच्या नऊ सुपा-या मांडतात. नंतर वरूणाचे आवाहन करून पुर्वेपासुन आठ दिशांना नाममंत्रानी अष्टलोकपालांचे आवाहन केले जाते.

ॐ इंद्राय नमः, इंद्रं आवाहयामी ।

नंतर अग्नी, यम, निऋती, वरूण, वायु, सोम, ईशान अशा आठही दिक्कपालांना अक्षता वाहुन आवाहन केले जाते.

मंदिरांमध्ये हे दिक्पाल त्या त्या दिशांना वसवलेले आढळतात. मंदिरामध्ये प्रत्येक कोपऱ्यात दोन याप्रमाणे हे दिक्पाल त्या त्या दिशांना तोंड करून बसविलेले असतात.

काही मंदिरांमध्ये ते एकमेकांपासून ठराविक अंतरावर वसविलेले असतात. दिक्पाल ओळखणे फार सोपे असते. कारण ते त्या त्या दिशांनाच असतात.

खिद्रापूरच्या (जि. कोल्हापूर) कोपेश्वर मंदिरातील स्वर्ग मंडपात सर्व दिक्पाल त्यांच्या शक्तींसमवेत वाहनांवर आरूढ असल्याचे दिसतात.
सर्वच मंदिरांमध्ये दिक्पालांचे शिल्पांकन नसते. खजुराहोच्या मंदिरांप्रमाणे मोढेरा (गुजरात) येथील अकराव्या शतकातील सूर्यमंदिरात मोठ्या आकारात बसविलेल्या

दिक्पालांच्या मूर्ती लक्ष वेधून घेतात. वेरुळच्या कैलास मंदिराच्या दर्शनी भिंतीवर (समोरच) अष्ट दिक्पालांचे शिल्पांकन केलेले दिसते. इथे कलाकारांनी

त्यांना एका सरळ रेषेत म्हणजे एकाच दिशेला तोंड करून कोरलेले आहेत.काही मंदिरात सभामंडपातल्या छतावर, अष्टदिक्पाल, एकत्रितपणे, केंद्रस्थानी सुर्य प्रतिमा व

आठ दिशेला आठ दिक्पाल आपल्या शक्तीसह (पत्नीसह), वाहनासह पहावयाला मिळतात. काही मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर म्हणजे मंडोवरावर आठ दिशेला

आठ दिक्पाल स्वतंत्रपणे पहावयास मिळतात.
इंद्राचे वाहन ऐरावत (हत्ती) आणि शस्त्र वज्र आणि अंकुश असते. शची त्याची पत्नी असते. वरुणाचे वाहन मकर (मगरीसारखा प्राणी) असून

त्यांच्या हातात पद्म, पाश, शंख, घट (रत्नपात्र) असते. त्याच्या पत्नीचे नाव गौरी असते. कुबेराचे वाहन नर (जिवंत माणूस) असून

त्यांच्या हातात गदा आणि शक्ती ही आयुधे असतात. त्याच्या पत्नीचे नाव वृद्धी असते. यमाचे वाहन महिष (रेडा) असून, त्याच्या

हातात त्रिशूळ, दंड किंवा खड्ग असते. त्याच्या पत्नीचे नाव धुमोर्णा अग्नीचे वाहन मेष. त्यांच्या हातात ज्वाळा किंवा त्रिशूल असून

त्यांची पत्नी स्वाहा असते. निर्ऋतीचे वाहन शव (प्रेत) असून त्याच्या हातात खड्ग, खेटक आणि मुंड (माणसाचे कापलेले मुंडके) असते.

हे भैरवाचे रुप असल्यामुळे अनेक शिल्पात तो नग्न दाखवला जातो (जैन मंदिर, खजुराहो). याला चार बायका असतात.

त्यांची नावे देवी, कृष्णांगी, कृष्णवदना, कृष्णपाशा अशी असतात ईशान हे शंकराचेच रूप असल्यामुळे त्याचे वाहन बैल असते.

त्याच्या हातामध्ये नाग आणि त्रिशूळ ही त्याचे आयुधे असतात. वायूला 'उत्तमभूत', 'अशरीरी 'आकाश', आणि 'शीघ्रग' अशी नावे दिली आहेत.

हेच वायूचे खरे चित्रण होय. असून त्याचे वाहन प्रामुख्याने मृग म्हणजे हरीण असते. क्वचित ठिकाणी चालणारा माणूसही त्याचे वाहन असते.

त्याच्या पत्नीचे नाव शिवा

दिक्पाल, डावीकडून ईशान, अग्नी, वायू आणि वरुण, वेरूळ

इंद्र (पूर्व दिशेचा अधिपती) :-

हा देवतांचा राजा. वेदांतील सर्वाधिक प्रसिद्ध देवता म्हणजे इंद्रच. इंद्राला सोम, विश्वपुरुष किंवा प्रजापती यांच्यापासून उद्भूत मानतात. वज्र आणि अंकुश ही त्याची मुख्य आयुधे होत. वृत्राला मारण्याकरिता दधिचि ऋषीच्या अस्थिपासून परंपरेला अनुसरूनच की काय पण गांधार कलेतील इंद्राच्या हातांतील वज्र हे हाडांप्रमाणेच दिसते. इतरत्र मात्र वज्राचा आकार खाली आणि वर तीन टोकें असलेल्या लहानश्या दांड्याप्रमाणे झाला. ऐरावत हत्ती हे इन्द्राचे वाहन होय. उष्णीष किंवा उंच मुगुट हे इन्द्राला ओळखण्याचे दुसरे महत्त्वाचे चिह्न होय.

पौराणिक वाङ्मयांत इन्द्र हा स्वर्गाचा अधिपती असून, सर्व देवांचा तो स्वामी आहे. तो आपल्या पदाला नेहमीच जपत असतो. पाऊस पाडणे हे इंद्राचे प्रमुख कार्य होय. एके काळी इंद्रपूजेचा बराच विस्तार होता. इंद्रध्वजोत्सव राजे लोक मोठ्या प्रमाणात करीत असत." वर्षप्रतिपदेच्या दिवशी आपण जी घरोघरी गुढी उभारतो तो प्रकार इंद्रध्वजपूजनाचे लघु संस्करण म्हणता येईल.

आता इंद्राच्या प्रत्यक्ष प्रतिमेचे पूजन लुप्तप्राय झाले आहे, पण मध्यकालीन कलेत त्याच्या प्रतिमा मिळतात. भरपूर दागिने, पायाजवळ हत्ती व हातात सुरक्षित असले तर वज्र ही त्याची प्रमुख चिन्हें होत. तो द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्हीं रूपात दिसतो.

इंद्राची बायको शची. विष्णुधर्मोत्तर पुराणांप्रमाणे त्याची प्रतिमा शचीसह आलिंगन मुद्रेत घडवावयास हवी." लखनऊ संग्रहालयांत (सं.सं.एच्. २६) असलेल्या एका प्रतिमेत इंद्र शचीसह उभा आहे व पाया जवळ ऐरावत दिसतो. खजुराहो येथील चंदेल कलेत शची-इंद्राच्या आलिंगन प्रतिमा विद्यमान आहेत."

दक्षिणेंत इंद्राचे अंकन भाजे येथून मिळण्यास प्रारंभ होतो. येथे तो पागोटे घातलेला आहे. वेरूळ येथील इंद्रसभा गुंफेतील त्याची हत्तीवर बसलेली प्रतिमा 'देवराज' पदाची साक्ष पटवते. इंद्राची मूर्ती ओळखणे अगदी सोपे. हत्तीवर स्वार किंवा पायाशी हत्ती अशा पद्धतीने इंद्र दाखवला जातो. हातातील आयुधे म्हणजे वज्र, अंकुश.

पुर्व दिशेचा अधिपती इंद्र,उजव्या पाठीमागच्या हातात वज्र आहे.सपत्निक शचि सह.वाहन हत्ती पायाशी दाखवले आहे.

कायगाव टोके मंदिरात असलेली इंंद्राची मूर्ती - हातात अंकुश, गदा, अक्षमाला आणि कमंडलू आहेत, तर वाहन हत्ती हे पायाशी आहे.

वेरुळ येथील धुमार लेणीत शिल्पपटात असलेली इंद्राची मूर्ती

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातली हत्तीवर स्वार इंद्राची मूर्ती, हाती वज्र आणि अंकुश आहेत.

पेडगाव येथील लक्ष्मीनारायण मंदिरातील इंद्राची मूर्ती

अग्नी :-

वैदिक देवतांत इंद्रानंतर अग्नीचे स्थान आहे. देवांना आहार पोचविण्याचे काम अग्नीचे आहे. दुजा देव तो दाखवी, स्वप्रकाशी असे सूर्याबाबतीत म्हटले जाते. तसे अग्नीचे स्वरूपही आपण प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहु शकतो.अग्नीच्या तीन रूपांची-गार्हपत्य, आहवनीय आणि दाक्षिणात्य-कल्पना जुनी आहे, त्याचप्रमाणे त्याला तीन आवास असलेला, तीन प्रकाश असलेला किंवा तीन तर्हेचा मानला आहे पण त्या वर्गीकरणाचा अग्नीच्या प्रतिमेशी संबंध नाही. कर्मकांडात आजकाल आपण अग्नीचे ज्या मंत्राने ध्यान करतो त्यात त्याला सात हात, चार शिंगे, सात जिह्वा, दोन डोकी, तीन पाय असलेला व उजवी आणि डावीकडे क्रमाने स्वाहा आणि स्वधा अशा दोन पत्नी व पावक, पवमान, शुची असे तीन पुत्र आहेत. स्वाहा ही दक्ष प्रजापती व प्रसुतीची मुलगी. देवांना यज्ञात आहुती देतांना त्या देवतेचे नांव घेऊन स्वाहा म्हटले जाते. पितरांना तर्पण करण्याच्या वेळेस स्वधा चा उच्चार केला जातो. या मंत्राप्रमाणे त्याच्या हातात शक्ती, अन्न, सुक्र, स्रुवा, (यज्ञात आहुती देण्यासाठी वापरण्यात येणारे लहान मोठे आकाराचे लांब दांड्याचे चमचे) तोमर, पंखा आणि तुपाचे भांडे अशा वस्तू आहेत. लक्षणग्रंथ या ध्यानाची फारशी पुष्टी करीत नाहीत आणि जुन्या प्रतिमाही तशा दिसत नाहीत. अग्नीची मूर्ती ओळखायची सर्वात सोपी खूण म्हणजे त्याचे वाहन एडका. यज्ञात अजापुत्राला अर्थात बोकडाला यज्ञपशू म्हणून महत्त्वाचे स्थान असल्याने अग्नीचे ते वाहन असल्यास नवल नाही. अग्नीच्या इतर लक्षणांमध्ये त्याची आयुधे म्हणजे ध्वज, कमंडलू, अ़क्षमाला, शक्ती. आयुधात बर्‍याच वेळा पोथी, गदा, स्रुक, स्रुवा अशी भिन्नताही आढळते. मूर्तीशास्त्राप्रमाणे अग्नीला दोन किंवा चार हात असतात तो मेंढ्यावर (मेषावर) बसलेला दाखवतात. त्याच्या हातात पंखा आणि तुपाचे भांडे दाखवतात. अग्नीची मुख्य खूण म्हणजे त्याच्या मागे असलेला ज्वालांचा पसारा.

भगवान महादेवांना तीन नेत्र असल्याने त्यांना त्रिनेत्रधारी म्हणतात. सूर्य चंद्र हे दोन आडवे डोळे व कपाळावर दोन्ही भुवयांच्यामध्ये उभा असलेला डोळा म्हणजे अग्नी होय. हा तिसरा डोळा जेव्हा ते उघडतील त्या वेळेस या सृष्टीचा नाश होईल असे म्हटले जाते. एकदा डोळा उघडला होता तेव्हा या डोळ्यातुन बाहेर पडणा-या अग्नीने, कामदहन झाले होते ही कथा तुम्हाला माहित असेलच.

पंचमहाभुतामध्ये पृथ्वी, वायू, आकाश, जल या बरोबरच अग्नीचाही समावेश आहे. त्याचबरोबर अष्टवसु मध्ये पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, सुर्य, चंद्र, चांदण्या बरोबरच अग्नीचा देखील समावेश आहे.

इंद्र, वरूण, सूर्य, अग्नी, पृथ्वी अशा देवतांमुळे आपल्याला भोग्य पदार्थ उपलब्ध होत असतात. म्हणून या पदार्थांचा भोग घेण्यापूर्वी थोडे त्यांना अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

श्रीसुक्ताच्या अग्नी व लक्ष्मी अशा दोन देवता आहेत. अग्नी तेजस्वी, शुध्द व पवित्र आहे. अनेक पदार्थ अग्नी संस्कार केल्यानंतरच खाण्यास उपलब्ध होतात. त्यात अशुध्द जाळुन टाकण्याचे सामर्थ्यही आहे. त्यामुळे अग्नी रक्षक तर आहेच पण भक्षक ही आहे.

आपल्या जीवनात अग्नी आपल्याला विविध रूपात भेटतो. अन्न शिजवण्यासाठी, देवांना आहुती देण्यासाठी यज्ञ रूपात, औक्षण करते वेळी, आरती करताना, विवाह सुध्दा अग्नीच्या साक्षीने केला जातो. एवढंच काय मृत्युनंतर आपला देहही अग्नीला समर्पित केला जातो.

ॐ महाज्वालाय विद्महे,

अग्नीदेवाय धीमही,

तन्नो अग्नी प्रचोदयात् ॥

अग्नीची शिल्प कुषाणकाळापासूनची आहेत. याचे नमुने लखनऊ (सं.सं. जे. १२३ चित्र १५७) मथुरा संग्रहालयांत (सं.सं. ४०.२८८०) आहेत. येथे अग्नीला काहीसा अंग सुटलेल्या ब्राह्मणासारखा दाखवतात, हात दोनव असतात, डोक्यावर केसांची गाठ असते व गळ्यांत जानवे आणि हातात कमंडलुही दिसतो. त्याची मुख्य खुण म्हणजे त्याच्या पाठीमागे दिसणारा ज्वालांचा पसारा ही होय.

हरिवंशात नारदाची तुलना अग्नीशी करीत असताना पेटलेला (ज्वलित), डावीकडे केसाची मोठीशी गाठ असलेला (सव्यापवृत्त विपुल जटामंडल) आणि उगवत्या सूर्याप्रमाणे डोळे असणारा (बालार्क सदृशेक्षणः) अशी पदे वापरली आहेत. ही कुषाण प्रतिमांना बऱ्याच अंशी लागू पडतात.

अग्नीचा कार्तिकेयाशी संबंध असल्यामुळे कधी कधी दोघांचे बरोबरच अंकन केले जाते. कुषाणकाळाची अशी प्रतिमा मथुरेत आहे (सं.सं. ४०.२८८३) व मध्यकालांतील तोच विषयअंकित करणारी प्रतिमा सारनाथ (वाराणसी) येथील संग्रहालयांत आहे.

अग्नीच्या मध्यकालीन मूर्ती द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्ही प्रकारच्या मिळतात. वर अभय मुद्रा आणि कमंडलूया त्याच्या सामान्य गोष्टी होत. खजुराहो येथील प्रतिमा प्रायः चार हाताच्या आहेत व तेथे वर/अभय या मुद्रां बरोबरच अक्षमाला, स्रुक्, पुस्तक आणि कमंडलू या वस्तू दिसतात. ज्वाला फारशा दिसत नाहीत.

बंगाल व बिहार कडील प्रतिमांत अक्षमाला आणि कमंडलू यांना प्राधान्य आहे. ज्वालामंडल भरपूर दिसते. लंबकूर्च किंवा दाढी इकडील अग्नीला बऱ्याच ठिकाणीं दाखवितात.

अग्नीचे सामान्य वाहन मेष आहे, पण बकऱ्याशी ही त्याचा जवळचा संबंध आहे. खजुराहो येथील काही शिल्पांत त्याचे वाहन म्हणून बकराच अंकित केला आहे. कधी कधी हा बकरा मानवरूपात असतो (म.सं.सं.डी. २४).

कल्याणसुंदरमूर्तीत अग्नीचे प्रामुख्याने अंकन केले जाते. बऱ्याच ठिकाणी तो ज्वाला रूपात दिसतो पण काही शिल्पांत (उदा. भा.क्र.भ. वाराणसी सं. १७५) त्याचे मानवी मुख दाखवून ब्रह्मदेव त्यातच आहूती देत आहे असे चित्रण करतात.

स्वाहा-अग्नीच्या आलिंगन प्रतिमा दुर्मिळ असल्या तरी तो प्रकार खजुराहो येथील कलेत पाहण्यास मिळतो.

दक्षिण भारतात सात हात, दोन डोकी व तीन पायांच्या प्रतिमा मिळतात. एकीत तर मानव मुखें आहेत, पण दुसरीत मात्र अग्नीची तोंडें मनुष्याची नसून बोकडाची आहेत. दुसरे म्हणजे अग्नीचे वाहन म्हणून एका ठिकाणी मेष तर दुसऱ्या नमुन्यात बैल दाखविला आहे. रुद्र व अग्नी यांचे एकीकरण जुन्या काळापासून मान्य होते, त्याचाच हा प्रभाव दिसतो.

मध्यकालीन कलेत अग्नीच्या काही विशेष प्रकारच्या प्रतिमा आढळतात. सारनाथ (वाराणसी) येथील पुरातत्त्व संग्रहालयातील एका शिल्पांत अग्नीच्या पायाजवळ आजूबाजूला मोर आणि कोंबडाजवळ असलेले पुरुष आहेत. हे अग्नीचे कार्तिकेयाशी सान्निध्य दाखवतात. (रे.चि.उ.१)

K. Kumar, Some Brahmanical Sculptures in the Sarnath Museum, Bharat, V.S. Agrawala volume, B.H.U.Varanasi, 1968-71, nos. 12-14, pl. IV pp. 142-43

ग्वाल्हेरच्या संग्रहालयांत स्थापित एका प्रतिमेत देवाच्या हातांत वरदाक्षमाला, खुसुक्, कमंडलू, आणि पोथी या वस्तू दिसतात. अग्नीचे वेदाशी असलेल्या सान्निध्याचे हे संकेत होत.

S.K. Dikshit A Guide to the central Archaeological Museum, Gwalior, 1962, p. 53 याच संग्रहालयात असलेली दुसरी अग्नी प्रतिमा विष्णूशी नैकट्य दाखवते. येथे देवाच्या डोक्यावर मुकुट आहे,

हातांत स्वस्तिक मुद्रेसह पद्म, गदा आणि कमंडलू आहेत. त्याचबरोबर पायाशी बकरा ही आहे. या प्रतिमेला 'अफ्रिनारायाण' असे ही म्हणता येईल.

Ibid, pp. 53-54

अग्नी आणि वृष किंवा बैलाचे साम्य दाखवणारी एका नंदीची विलक्षण प्रतिमा महाराष्ट्रात सातार जवळच्या पाटेकर येथील अधीमंदिरात आहे. येथे बसलेल्या बैलाच्या पुढच्या भागाला यातव मुख, सात हात, चार शिंगे, तीन पाय व हातांत वर, पुष्प, सुक् (?), पंखा / धनुष्य आणि अक्षमाला अशी आयुधें दिसतात. .

N.P. Joshi, A note on the Image of Agni-Vrusa, Kala, XIII, 2007-08, pp. 106-08

हातांत धनुष्य घेतलेली सुमारे ८व्या शतकातील अग्नीची एक स्थानक मूर्ती सत्यवोलू गावातील रामलिंगेश्वर मंदिर (आंध्रप्रदेश) येथे आहे. हिला हात फक्त दोनच आहेत. डाव्यात धनुष्य असून डावा खंडित आहे.

M. Krishna Kumar, A rare type of Image of Agni from Ramalingesvara Temple Satyavolu (A.P.) Kala XV 2009-10, pl. 1, pp. 56-60

कायगाव टोके येथील अग्नीचे शिल्प

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरावरील बाह्य भिंतीवर असलेली एडक्यावर स्वार अग्नी मूर्ती

पेडगावच्या लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील अग्नी शिल्प

वेरुळच्या प्रवेशद्वारावर कोरलेली अग्नी मूर्ती

कल्याणसूंदर मुर्तीमध्ये ब्रह्मदेव दाखवला आहे. विवाहासाठी त्याने जो अग्नी प्रज्वलित केला आहे त्याजागी अग्नी न दाखवता त्याचे मुख दाखवले आहे.

दिक्पाल अग्नी, खजुराहो

दिक्पाल अग्नी, सूर्य मंदिर, मोढेरा

Agni on a ram SE (the bearded figure on the bottom right)

राजा राणी मंदीर भुवनेश्वर, मंदीराच्या शिखरावर उजवीकडे खालच्या बाजुला असलेली अग्नीची प्रतिमा

ह्याशिवाय पाटेश्वर येथील लेणीत अग्नीची एक वेगळीच प्रतिमा बघायला मिळते.

ऋग्वेदातील चौथ्या मंडलातील ५८व्या सूक्तातील तिसर्‍या श्लोकात अग्नीचे वर्णन पुढील प्रकारे आले आहे -
चत्वारि शर्ङगा तरयो अस्य पादा दवे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य |
तरिधा बद्धो वर्षभो रोरवीति महो देवो मर्त्यां आ विवेश ||
अग्नी हा ४ शिंगे, ३ पाय, २ मस्तके, ७ हस्त आणि ३ ठिकाणी बांधलेला एक वृषभच आहे.
चार शिंगे म्हणजे चार वेद, ३ पाय म्हणजे दक्षिण, गार्हपत्य आणि आहवनीय हे तीन प्रकारचे अग्नी, २ मस्तके म्हणजे एक मानवाचे (हवन करणार्‍या ऋषीचे) आणि दुसरे वृषभाचे (हे बांधलेल्या यज्ञपशूचे प्रतीक), ७ हस्त म्हणजे काली, कराली इत्यादी सात प्रकारच्या ज्वाला. असा हा अग्निवृष.

अग्निवृष

पाटेश्वर येथील अग्निवृष

यम :-

अग्नी प्रमाणे यमही वैदिक देव आहे. हा सूर्य किंवा विवस्वान व विश्र्वकर्म्याची मुलगी संज्ञा याचा मुलगा आणि यमी-पुराणातील यमुना-हिचा भाऊ. हिंदू वेद पुराणांप्रमाणे मृत्यूची देवता तथा प्रथम पितर आहे. वैदिक परंपरेनुसार, यम हा पहिला मानव होता जो मरण पावला आणि मृत्यूचा अधिपती झाला.पूर्वीच्या काळी अनेक यम झाल्याचे दर्शवते.

मृतांना स्वर्गास अथवा नरकास पोहोचवणारा हा देव. स्वतः प्रथम मरून दुसऱ्याला मृत्युची वाट दाखविणारा हा देव धर्माचे ही प्रतीक मानला गेला आहे. तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे | ( ऋ. १०.१६५.४ ) मृत्यूरूप अशा त्या यमाला नमस्कार असो.

निलांजन समाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् ।

छाया मार्तंडसंभुतं, तं नमामी शनैश्र्वरम् ।

छाया ही सूर्याची दुसरी पत्नी. शनि त्यांचा पुत्र. शनि हा यमाचा मोठा भाऊ, म्हणून यमाग्रजम्.

महाभारत काळात मांडव्य ऋषींच्या शाप वाणीमुळे विदुराच्या रूपात यमराजाचा जन्म पृथ्वीवर झाला होता. जो कोणी या पृथ्वीतलावर जन्माला येईल त्यालाही मरावे लागेल. पशू, पक्ष्यांपासून ते झाडे-वनस्पती, नद्या, पर्वत, सर्वांचा अंत निश्चित आहे. पण मृत्यूचा देव यमराज कोणाला कधी, कोणत्या ठिकाणी मरायचे हे ठरवतो. जीव घेण्याचा अधिकार यमराजालाच आहे. गरुड पुराण आणि कठोपनिषद ग्रंथात यमपुरी किंवा यमलोकाचा उल्लेख आहे. मृत्यूच्या बारा दिवसांनंतर, मानवी आत्मा यमलोकाचा प्रवास सुरू करतो.

मृत्यु होणा-या व्यक्तीचा, मृतांना नेण्यास हा आपल्या दूतांना पाठवतो. प्राण नेण्यासाठी अगोदर यमदुत त्या ठिकाणी जातात व प्राणहरण केल्यानंतर त्या व्यक्तीला यमलोकात यमापुढे उभे केले जाते. तेथे त्या व्यक्तीने केलेल्या शुभ अशुभ कर्माच्या चित्रगुप्ताकडील असलेल्या नोंदीचा विचार करून धर्माने, न्यायाने विचार करून त्या व्यक्तीला स्वर्गात किंवा नरकात पाठवले जाते. म्हणुन यमाला धर्मराज असेही नांव आहे. तसेच यमाला काल, मृत्युदेवता असेही म्हटले जाते. या कामामुळे यमाला, आपली बहिण यमीकडे जाता येत नव्हते. म्हणुन वर्षातुन एक दिवस म्हणजे कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला यम यमीकडे जातो ती तिथी म्हणजेच यमद्वितीया, भाऊबीज.

दक्षिण दिशा मृतांची मानली गेली आहे, साहजिकच यमाकडे दक्षिणेचे आधिपत्य आले किंवा यमाकडे दक्षिण दिशेचे आधिपत्य आहे, म्हणूनही दक्षिण दिशेस मृतांची दिशा मानले गेले असावे. याच्या प्रधानाचे नाव चित्रगुप्त असे आहे. शाम व शबल हे याचे दोन कुत्रे आहेत. पौराणिक मान्यतेप्रमाणे प्राण्यांना इहलोकातून परलोकांत नेणे, त्याच्या पाप पुण्याचा झाडा घेणे व त्यांना योग्य तो दंड देणे ही यमधर्माची कार्ये होत. सावित्री सत्यवानाच्या कथेत यमाचे कार्य व स्वरूप याचे चांगले चित्रण आहे.ऋग्वेदातील १० मंडलातील यम-यमी संवाद हे संवादसूक्त अतिशय प्रसिद्ध आहे. तर महाभारतात पतिव्रतोपाख्यानात सत्यवान-सावित्री आणि यम यांची कथा विस्ताराने आली आहे.

आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला म्हणजेच धनत्रयोदशीच्या दिवशी, हळद घालुन एकजीव केलेल्या कणकेचा दिवा करून त्यात तीळाचे तेल घालुन, दक्षिणेकडे ज्योत करून दिवा लावला जातो. त्याचे पुजन करून, परिवारातील सर्व सदस्यांना दीर्घायुष्य मिळावे, त्यांना अकाली मृत्यु येऊ नये म्हणून यमाकडे प्रार्थना केली जाते. त्याला यमदीपदान म्हटले जाते. यमराजाला भरणी नक्षत्राचे आराध्य दैवत मानले जाते. स्मृतींमध्ये चौदा यमांची नावे आली आहेत, ती पुढीलप्रमाणे- यम, धर्मराजा, मृत्यु, अंतक, वैवस्वत, काल, सर्वभूत, क्षय, उदुंबर, दघ्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदरा, चित्रे आणि चित्रगुप्त.

“ "यम गायत्री मंत्र":

ॐ सूर्य पुत्राय विद्महे । महाकालाय धीमहि । तन्नो यमः प्रचोदयात ॥”

यमाचे वाहन रेडा. गदा किंवा दंडा, व पाश अशी आयुधे पहायला मिळतात. काही वेळेस पत्नी धुमोरना ही त्याच्याबरोबर शिल्पात पहावयास मिळते.

यमाची मुख्य लक्षणें म्हणजे त्याचे हातांतील दंड व पाश आणि वाहन महिष ही होत. विष्णुधर्मोत्तर पुराणाप्रमाणे दण्ड, खड्ग, त्रिशूल आणि अक्षमाला ही त्याची आयुधे आहेत. खजुराहो येथे त्याला चतुर्भुज दाखविला असून तेथे कुक्कुट, डमरू, कपाळ, घंटा, वगैरे आयुधं दिसतात पण त्यांना फारसा शास्त्रीय आधार उपलब्ध नाही. साधारणपणे यम हा द्विभुज व दंडधर दिसतो . कावळा आणि कबूतर हे यमराजाचे दूत आहेत. चार डोळे असलेले दोन कुत्रे यमलोकाच्या प्रवेशद्वाराचे रक्षण करतात. नरक चतुर्दशीला भगवान सूर्यदेवाचा पुत्र मानल्या जाणाऱ्या यमराजाची विशेष पूजा केली जाते.

दक्षिणेच्या मार्कंडेयानुग्रह किंवा कालारि प्रतिमेत यम दिसतो. मार्कंडेयास नेण्यास आलेल्या यमाचे पारिपत्य करणार्‍या शिवाची कथा तर प्रसिद्धच आहे. कालारी शिव अर्थात मार्कंडेयानुग्रह मूर्तीत शिव आणि यमाचे शिल्पांकन केलेले आढळते. यम हा काळाचे/मृत्यूचे प्रतीक, साहजिकच त्याचे वाहन रेडा हेच आहे. इतर लक्षणांत पाश, दंड, खड्ग, अक्षमाला/कमंडलू ही आयुधे अंतर्भूत आहेत.

यमराजाचे प्राचीन मंदिर हिमाचल प्रदेशातील चंबा जिल्ह्यात भरमौर नावाच्या ठिकाणी आहे. मंदिराला या भागात चार अदृश्य दरवाजे आहेत असे मानले जाते जे सोने, चांदी, तांबे आणि लोखंडाचे बनलेले आहेत. यमराजाच्या निर्णयानंतर यमदूत आपल्या कर्मानुसार आत्म्याला स्वर्ग किंवा नरकात घेऊन जातात. गरुड पुराणातही यमराजाच्या दरबारात चार दिशांना चार दरवाजांचा उल्लेख आहे.

कायगाव टोके येथील यमाची प्रतिमा - हाती दंड, यमपाश, अक्षमाला आणि पापपुण्याची नोंदवही आहे.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिराच्या स्वर्गमंडपातील यमाचे शिल्प

कैलास लेणे, वेरुळ येथील यमाचे शिल्प

Lord Yama with his Danda and noose on a buffalo

राजा, राणी मंदीर, भुवनेश्वर येथील मंदीराच्या भिंतीवर असलेली हातात दंड, पाश घेतल्याची यमाची मुर्ती

निर्ऋती (नैर्ऋत्येचा अधिपती) :-

निर्ऋतिचे नांव ऋग्वेदांत आढळते पण पुढे त्याबद्दल फारशी माहिती मिळत नाही. हा राक्षस कुलातील असून कूर्मपुराणांने शंकराची एक विभूती असें याचे वर्णन केले आहे." आगमानुसार याचे मनुष्य हे वाहन आहे, पण विष्णुधर्मोला मात्र याचे वाहन गाढव होय असें सांगते." याच ग्रंथांप्रमाणे देवी, कृष्णांगी कृष्ण वदना आणि कृष्ण पाशा अरण निऋतीच्या चार बायका सांगितल्या आहे, पण खरे म्हणजे ही एकीचीच तीन विशेषणें दिसतात. काही पुराणे निर्ऋतीला स्त्रीरूपी मानतात आणि अलक्ष्मी म्हणूनही निर्ऋतीचे नाव येते. वेदोक्त देवतांच्या रूपांमध्ये विविध कथापुराणांद्वारे हळूहळू बदल होत जाताना निर्ऋतीला दिशाधिपतीचे काम आले असावे, असे म्हणता येते.याच्या हातात खड्ग शस्त्र असुन दुस-या हातात शत्रूचे कापलेले मुंडके पहायला मिळते. हा नेहमी क्रूर दाखवलेला असतो. याचे वाहन मनुष्य आहे काही ठिकाणी कुत्राही वाहन दाखवला आहे.

भूमीच्या खाली सप्त पाताळ आहेत. त्यांची नांवे अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल आणि पाताळ. रसातलात पुण्यनगर येथे निऋती नांवाचा असुर, भुतगणासहित राहतो व राज्य करतो. निऋती मूळ नक्षत्राची, नक्षत्र देवता आहे. काही ठिकाणी निऋती ही स्त्री देवता व पार्वतीच्या रूपात दाखवली गेली आहे.

ॐ कटकादाय विद्महे,

कोणस्थिताय धीमही ,

तन्नो निऋती प्रचोदयात ॥

निर्ऋतीच्या मूर्तीही तुलनेने मोजक्याच आढळतात, ज्या मंदिरांमध्ये दिक्पाल मूर्ती आहेत, तिथेही काही वेळा निर्ऋतीची मूर्ती नसते. मात्र निर्ऋतीची मूर्ती जिथे असेल तिथे ती ओळखणे मात्र सोपे आहे. निर्ऋती हा प्रेतवाहन किंवा नरवाहन. हाती खड्ग, खेटक, नरमुंड ही सर्वसाधारण लक्षणे आणि चेहरा उग्र, दाढा विचकलेल्या असे रूप.

निर्मतीच्या प्रतिमा खजुराहोत बऱ्याच मिळतात इतरत्र त्या अगदी मोजक्या आहेत. खजुराहो येथे इतर दिक्पालांप्रमाणे हा ही चार हाताचाच दाखविला आहे व हातात खड्ग, नरमुंड, उमा, आहेत, सुरा, साप, खेटक पुस्तक, वगैरे वस्तू आपल्या कल्पनेप्रमाणे दिल्या आहेत. याची विक्राळ आणि सौम्य रुपे, कमळ, सूची मुखे दिसतात. जवळच त्याचे वाहन मनुष्यही असतो, काही शिल्पात मनुष्याचे ऐवजी कुत्रा दिसतो.

निऋती संबंधी जास्त माहिती उपलब्ध होऊ शकली नाही.

दक्षिणेंतील नरवाहन निऋतीचे चित्र श्री. राव यांनी आपल्या ग्रंथात दिले आहे.

कायगाव टोके येथील निर्ऋतीची मूर्ती. हाती खड्ग, खेटक (ढाल), नरमुंड आणि एक हात अभयमुद्रेत आहे.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील नरवाहन निर्ऋतीची मूर्ती

खिद्रापूरच्याच कोपेश्वर मंदिरातील प्रेतवाहन निर्ऋतीची मूर्ती

राणी कि वाव येथील निऋतीचे शिल्प

कधीकधी निर्र्तीला असुरी वैशिष्ट्यांसह दाखवले जाते. तथापि, येथे तो सौम्य चेहरा दाखवला आहे परंतु त्याच्या शरीराभोवती गुंडाळलेल्या सापांशिवाय त्याच्याकडे कोणतेही कपडे नाहीत. त्याच्याकडे अलंकृत मकुट, गळ्यात पट्टे आणि हाडे आणि कवटींनी बनलेली दिसणारी साखळी आहे. त्याचे दोन हात गायब आहेत. त्याच्या खालच्या उजव्या हातात वज्रासारखी वस्तू आहे. काही तज्ञांच्या मते ती तलवारीच्या धारदार धाराची असू शकते ज्याचा तो तुटलेला आहे. त्याचा डावा हात त्याच्या मांडीवर सहजतेने टेकलेला आहे. त्याचे वहन त्याच्या उजव्या पायाजवळ पडलेला एक मानव आहे. त्याच्या डाव्या बाजूला आणखी एक पुरुष आकृती आहे परंतु धड वगळता त्याचे शिल्प भग्न झाले आहे. तो देखील नग्न आहे परंतु त्याच्या शरीराभोवती गुंडाळलेले साप आहेत.

राजा, राणी मंदीर, भुवनेश्वर येथील मंदीराच्या नैऋत्य भिंतीवर असलेली निऋतीची मुर्ती

वरुण (पश्चिम दिशेचा अधिपती) :-

वरुणाचा उल्लेख आदित्य, देवी अदितीचा पुत्र म्हणूनही केला जातो.आणि तो न्याय आणि सत्याचा स्वामी आहे.
वरुण ही वैदिक हिंदू धर्मानुसार पाण्याचा व स्वर्गीय सागराचा अधिपती देव मानला जातो. ऋग्वेदकाळात वरुणाला महत्त्वाचे स्थान होते; उत्तर काळात वरुणाला पाताळ व सर्व प्रकारांच्या जलराशींवर आधिपत्य असणाऱ्या देवाचे स्वरूप पावले. पश्चिमेकडील बाजूस समुद्र असल्याने साहजिकच हा पश्चिमेचा अधिपती झाला. वैदिक देवता संघांत इन्द्र-अग्नि-वरुण ही त्रयी प्रसिद्ध आहे. पौराणिक काळात जसे इन्द्र व अग्नीचे स्थान ढळले तिच गती वरुणाचीही झाली. आता तो फक्त 'यादसांपति' (जल जंतूंचा स्वामी) जसें नाव धारण करून पश्चिम दिशेचा अधिपती म्हणून राहिला आहे. नरसिंहपुराणांप्रमाणें अदितीचा मध्यमपुत्र वरुण हा बारा आदित्यांपैकी 'मध्यम' होय. पश्चिम समुद्राच्या पलीकडे असलेली विश्वावती याची नगरी आहे. आज वरुणांचा असा कोणताही संप्रदाय नसून त्याचे पूजन फक्त कर्मकांडापर्यंत सीमित राहिले आहे. त्यात देखील वरुणाची प्रतिमा घडवीत नसून कलशावर त्याचे आवाहन होते. नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्र, भारतातील हिंदू मासेमारी समुदायांद्वारे विशेषतः मुंबई आणि कोकण किनारपट्टीच्या आसपास साजरा केला जाणारा एक औपचारिक दिवस आहे. हे हिंदू महिन्याच्या श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी आयोजित केले जाते जे जुलै किंवा ऑगस्टच्या आसपास येते. या दिवशी महासागर आणि पाण्याची देवता वरुण यांना तांदूळ, फुले आणि नारळ यांसारखे नैवेद्य दाखवले जातात
   पाश हे वरुणाचे प्रमुख आयुध आणि जलदेवता असल्याने मकर हे त्याचे वाहन झाले. त्याला ओळखण्याची हीच दोन प्रमुख चिन्हें होत.जलदेवता असल्याने काही वेळा एका हातात तर काही वेळा दोन्ही हातात कमळे आढळतात. समुद्रच नव्हे, तर सरोवरे, नद्या जिथे जिथे जल असेल त्यांचा स्वामी वरुण बनला. विष्णूधर्मोत्तरपुराणांप्रमाणे हा किंचित सुटलेला आणि मोत्यादिकांचे दागिनें घालणारा असावा.
    वरुणाच्या मध्यकाळातील प्रतिमाच जास्त मिळतात. लखनऊ संग्रहालयांत असलेला वरूण हा चतुर्भुज असून मगरांवर बसलेला आहे. पण चारी हात खंडित असल्यामुळे आयुधायिकांविषयी काहीच सांगता येत नाही (ल.सं.सं.जी. २०४). खजुराहो येथील अधिकांश वरुण प्रतिमा चतुर्भुज आहेत व त्यांत वरदाभय मुद्रंशिवाय कमल, पाश, पुस्तक, मकर, केतु, वगैरे वस्तू दिसतात. भारत कला भवन, वाराणसी येथील प्रतिमेंत (चित्र १६०) वर, पाश, कमळ व घट घेतलेला आहे.
   मुंबईच्या संग्रहालयांत वरुणांची एक सुंदर सपत्नीक प्रतिमा आहे (सं.सं. बीबीआएएस् ७५). याच्या उजव्या हातातील वस्तू स्पष्ट नाही, डावा मांडीवर आहे. हा मगरावर बसलेला आहे. त्याच मगरावर पाठीशी त्याची पत्नी उजव्या हातात आपल्या स्वामीचे आयुध म्हणजे पाश घेऊन बसली आहे

कायगाव टोके येथील वरुणाची मूर्ती

पेडगाव येथील वरुणाची मूर्ती, मकर हे वाहन पायापाशी दिसेल.

वेरुळ येथील कैलास लेणीतील वरुणाची मूर्ती

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील मकरारूढ वरुण

राणी कि वावमधील वरुण मुर्ती

Varuna, Lord of the West, water and rain with a noose and crocodile

राजा, राणी मंदीर, भुवनेश्वर येथील मंदीराच्या भिंतीवर असलेली हातात पाश घेतलेली वरुणाची मुर्ती

वायू (वायव्येचा अधिपती) :-

वैदिक ग्रंथांत वायूस महत्त्वाचे स्थान नाही, वायव्य दिशेचा अधिपती वायू हा जीवनांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असला तरी प्रतिमाशास्त्र आणि उपासना या क्षेत्रात फारच किरकोळ आहे. पौराणिक काळात दुसरा पाण्डव भीम आणि रामदूत हनुमान यांचे जनकत्व वायुकडे गेले. तर वायूच्या आराधनेसाठी वायुपुराणही निर्मिले गेले. वायूला अनल, वात, पवन अशी इतर नांवेही आहेत. वायूचे वाहन हरिण काही ठिकाणी बैल, व ध्वज, ग्रंथ, गदा, कमलकलिका, अक्षमाला व कमंडलु अशी वेगवेगळी आयुधे हातात दिसतात.

वायूच्या मूर्तीच्या निर्मितीत त्याच्या अंगभूत लक्षणांचा पुरेपूर वापर केला गेल्याचे आपणास दिसते. वायूच्या दोन्ही हातात फडफडत्या पताका/ध्वज दिसतात, वायूचे वस्त्रदेखील फडफडताना दिसते, वायुमूर्ती ओळखण्याचे सर्वात महत्त्वाचे लक्षण म्हणजे त्याचे वाहन हरीण. वेगाने धावत असल्याने हरीण हेच वायूचे वाहन बनल्यास त्यात काहीच नवल नाही. आज वायूची मंदिरें किंवा त्याची उपासना कोठेही नाही.

वायुचे रौद्र तांडव स्वरूप भयावह असते, समुद्राच्या लाटा व वादळामुळे महाकाय अवाढव्य जहाजे रसातळाला जातात, मोठमोठी झाडे उन्मळून पडतात. क्षणार्धात होत्याचे, नव्हते होते. तर तोच मंद, झुळूझूळू वाहणारा वायू उन्हाळ्यात शरीराला सुखावह वाटतो.

रामायणातील हनुमान व महाभारतातील भीम, वायुकृपेमुळे झाल्याने त्यांना पवनपुत्र म्हटले जाते.

ॐ जगत् प्राणाय विद्महे ॥

ध्वज हस्ताय धीमही ॥

तन्नो वायू प्रचोदयात् ॥

असें जरी असले तरी कुषाण काळात त्याची उपासना रूढ असावी, अन्यथा शिव, सूर्य, चंद्र, स्कंद, वगैरे देवांप्रमाणे त्याला नाण्यावर 'ओएडो' किंवा वात या नावाखाली स्थान मिळाले नसते. कुषाण नाण्यावर दिसणारा वायू हात उंच करून धावताना दिसतो. त्याचा चेहरा उग्र असून केस उभं असतात. या प्रतिमा हरिवंशातील वर्णनाची आठवण करवितात जेथें वायूला 'उत्तमभूत', 'अशरीरी', 'आकाश' आणि 'शीघ्रग' अशी नावें दिली आहे." गती हेच वायूचे खरे चित्रण होय.

मूर्तीच्या क्षेत्रांत वायूचे अंकन मध्यकाळात व तेही दिक्पालांचे प्रसंगीच दिसते. खजुराहोत इतर दिक्पालांप्रमाणें वायूच्याही चौभुजी प्रतिमा आहेत व त्याच्या हातात ध्वज, पुस्तक, कमळाची कळी अक्षमाला व कमंडलू या वस्तू आपल्या रुचिप्रमाणें दिल्या आहेत.

कायगाव टोके येथील दोन्ही हातांत फडफडत्या पताका, कमंडलू, अक्षमाला आणि वाहन हरीण यांनी युक्त अशी वायुमूर्ती

पेडगावच्या लक्ष्मीनारायण मंदिरातील बाह्य भिंतीवरील वायुमूर्ती

वेरुळ लेण्यातील वायुमूर्ती

Vayu rule the North West with an Ankush [prod]

राजा, राणी मंदीर, भुवनेश्वर येथील मंदीराच्या भिंतीवर असलेली हातात अंकुश घेतलेली वायुची मुर्ती

कुबेर (उत्तर दिशेचा अधिपती) :-

उत्तर दिशेचा दिक्पाल काही ठिकाणी सोमाला मानले आहे व काही ठिकाणी कुबेराला. कुबेर हा वैश्रवण वा नावानेही प्रसिद्ध आहे. विशेषतः, बौद्धांनी हे नाव जास्त उचलून धरले. पुलस्त्य ऋषीचा मुलगा विश्रवा आणि विश्रव्याचा वैश्रवण अशी याची व्युत्पत्ती आहे. वैश्रवण कुबेराचे नाव अथर्ववेदांत येते. हा मूळचा राक्षस, पण याने शंकराचे सख्य मिळविले व त्याबरोबरच याला उत्तर दिशेचे अधिपत्य, अलका नांवाची नगरी आणि सर्व यक्षांचे स्वामित्व मिळाले. कुबेर हा जैन आणि बौद्धांमध्येही आढळतो. बौद्धांमध्ये तो जंभाल होतो. त्याची पत्नी भद्रा ही बौद्धांमध्ये हरिती होते.

बौद्धांनी दिक्पालांचे ठिकाणी जी चातु महाराजांची कल्पना केली आहे त्यांत उत्तरेचा स्वामी यक्षाचा राजा वैश्रवण हाच मानला आहे.

कुबेर शब्दाचा अर्थ आहे 'कुसित बेरं शरीरं यस्य सः' वाईट अथवा बेडोल शरीराचा तो कुबेर! !हा यक्षांचा अधिपती. साहजिकच यक्षांप्रमाणेच ह्याचे शरीरही स्थूल दाखवले जाते. यामुळे याच्या प्रतिमेची कल्पना करीत असतांना पोट सुटलेल्या स्थूलकाय पुरुषाची मूर्ती समोर आली असावी. अर्थात कुबेराच्या सर्वच मूर्ती स्थूल आहेत असेही नाही. त्याच्या मूर्ती सडपातळही आहेत. रामायणांत तर त्याला 'एकाक्ष' ही म्हटले आहे. पण मूर्तीत मात्र त्याला तसे दाखवीत नाहीत.

कुबेर उत्तर दिशेचा स्वामी आहे. कुबेराचे निवासस्थान अलकापुरी, कैलासाजवळ हिमालयात आहे. कुबेर हा देवांचा धनाचा खजिनदार.

कुबेर तुझा भांडारी। आम्हा फिरवसी दारोदारी॥१९॥

व्यंकटेश स्तोत्र

कुबेर हा ब्रह्मदेवांचा द्वारपाल मानला जातो. पुष्कर, राजस्थान येथील ब्रह्मदेव मंदिरात कुबेराची स्वतंत्र मूर्ती आहे. कुबेराची मूर्ती, कमी उंचीची, ढेरी पुढे आलेली, तीन पाय, आठ दात, एक डोळा असलेली ओबडधोबड स्वरूपाची पहायला मिळते. कुबेराने वाईट नजरेने भगवान शंकर व पार्वतीला पाहिले त्यामुळे त्याने एक डोळा गमावला.

रावण हा कुबेराचा सावत्र भाऊ. विश्रवा हे पिताश्री. सोन्याची लंका व पुष्पक विमान रावणाने कपटाने, जबरदस्तीने कुबेराकडून घेतले होते. म्हणून कुबेराने अलकापुरी निर्माण केली.

कुबेराचे वाहन मनुष्य आहे. तसेच हत्ती, घोडा या ऐश्र्वर्य दाखवणा-या वाहनावरती ही कुबेर पहायला मिळतो. चार्वी ही कुबेर पत्नी. कुबेरी, यक्षी, भद्रा ही तिची इतर नांवे.

ॐ यक्षराजाय विद्महे ॥

वैशरावनाय धीमही ॥

तन्नो कुबेर प्रचोदयात् ॥

कुबेराची मूर्ती ओळखणे तसे अवघड, कारण कुबेराची लक्षणे एकसारखी नाहीत. कुबेर हा धनपती आहे. तेव्हा त्याला शेटजीचे रूप देणे शास्त्रोचित ठरले असावे, कारण कुषाणकालीन कुबेर हा गळ्यांत कंठा, कानांत कुंडले व डोक्यावर पगडी घातलेल्या ढेबर पोट्या शेटा सारखा दाखवितात. मात्र कुबेर ओळखण्याचे एक हमखास लक्षण म्हणजे त्याच्या हाती असलेली धनाची पिशवी आणि मुंगूस.(मुंगसाची पिशवी (नकुल नकुलक= नकुली = पिशवी, कसा). कुबेर हा देवांचा धनाध्यक्ष. साहजिकच त्याच्या हाती धनाची पिशवी असते, तर मुंगूस हेसुद्धा धनाचे प्रतीक. मुंगूस दिसल्यावर धनलाभ होतो असे आजही मानतात. मात्र मुंगूस हे कुबेराचे वाहन नव्हे. शेटजीना पायी चालणे कठिणच ते नेहमीच भोयांनी उचललेल्या पालखी व मेण्यात बसणार. कुबेराच्या वाच वैशिष्ट्यांमुळे त्याला नरवाहन अशी संज्ञा मिळाली. मध्यकालीन काही प्रतिमांत त्याला नरवाहनच दाखविला आहे. काही वेळा कुबेराचे वाहन हत्ती किंवा घोडा हेसुद्धा दाखवल्याचे दिसते.

कायगाव टोके येथील कुबेर प्रतिमा. येथे वाहन हे हत्ती असून हाती धनाची पिशवी घेतलेली आहे.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील घोड्यावर बसलेल्या कुबेराची प्रतिमा

पेडगाव येथील मुंगूस आणि धनाची पिशवी हाती घेतलेला कुबेर

वेरुळ येथील क्र. २०च्या लेणीतील तुंदिलतनू असलेला कुबेर

वेरुळ येथील बौद्ध लेणीतील जंभाल आणि हरितीची प्रतिमा

Kubera, the Lord of wealth guards the North

राजा, राणी मंदीर, भुवनेश्वर येथील मंदीराच्या भिंतीवर असलेली हातात कुबेराची मुर्ती

कुषाणकाळांत कुबेराच्या परंपरेत ग्रीकदेव बेकस यांच्या परंपरेचे मिश्रण झालेले दिसते. बेकस हा मद्याचा देव, अर्थात् धनपती कुबेराजवळ मद्याचे अनुष्ठान असणें मुळीच अस्वाभाविक नव्हते. कुबेराच्या काही कुषाणकालौर प्रतिमांत त्याचे हातात मद्याचा पेलाही असतो. (रे.चि. तेहतीस १८) थोडक्यात कुषाण कालीन कुबेर प्रतिमांची -मुख्यतः मथुरेत - खालील वैशिष्ट्ये सांगता येतील-

१) कुबेर हा लंबोदर व तुंदिल वपु असून त्याने डोक्यावर पागोटें किंवा तुरेदार मुगुट, कानांत कुंडले व गळ्यात कंठा घातलेला असतो.

२) पहिल्या प्रकारांत त्याचा उजवा हात अभय मुद्रेत असून डाव्यांत मुंगुसाच्या आकाराचा पैशांचा कसा असतो. दुसऱ्या व जास्त सामान्य प्रकारांत त्याच्या एका हातात मद्याचा पेला व दुसऱ्यांत कसा असतो (म.सं.सी. २५, २६, ३१ वगैरे).
३) कुबेराच्या बायकोचे नांव भद्रा. बौद्ध परिसरांत ही हारिती म्हणून ओळखली जाते. काही प्रतिमांत ही कुबेराबरोबर बसलेली असते. तिच्या एका हातात कमळ व मांडीवर मूल असते.
४) कुराबरोबर तस्वीरले अंकन सक्तिसांगतच होय. काही शिल्पात (म. सं. सं. सी. ३०) कुबेर, लक्ष्मी व भा एकाच ओळीत बसलेले दिसतात. येथे लक्ष्मीच्या हातात कमळ व म.स.सी. ३०) कुबेरचा पेला दिसतो
५) एका प्रतिमेत कुबेर संगीताचाही रस घेताना दिसतो (म.सं.सं. १८.१५३८):
६) कुबेराचे कोणत्याही प्रकाराचें वाहन दिसत नाही. थोडक्यात म्हणजे कुषाण काळचा मथुरेचा कुबेर हा विलासी धनिकाचे खरे चित्र उभे करतो.
कुबेराचे पूजन व मंदिरें पतंजलीच्या काळांपासून म्हणजे कुषाणांच्या पूर्वी पासूनच अस्तित्वांत होती." ललितविस्तराच्या यादीत पूजनीय देवतांत वैश्रवणांचे नांव आहेच व मथुरेत प्रचुर संख्येत मिळणाऱ्या त्याच्या प्रतिमाही या गोष्टीची साक्ष देतात.
गुप्तकाळांत मथुराकलेंत कुबेराच्या प्रतिमांचा आकडा रोडावलेला दिसतो, पण ज्या एकट्या (म.सं.सं. १५.१११८) किंवा सपत्नीक (म.सं.सं. १५.९९१) प्रतिमा आहेत त्यांची घडण जुन्या धर्तीवरच झालेली आहे. सुमारे सातव्या शतकांतील कुबेराची एक सुंदर प्रतिमा अल्हाबादच्या पभोसा गांवातून मिळाली आहे (ल.सं.सं.जी ५६, चित्र - १६१). पूर्वी प्रमाणेच येथे ही तो नरवाहन नसून त्याचे हातात एक वाटी आणि मुंगुसाची पिशवी आहेत. कुषाणमूर्तीतील मद्यचषकाची जागा येथे वाटीने घेतली आहे. मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने महत्त्वाची नवी वस्तू म्हणजे कुबेराच्या पायाखाली ठेवलेले दोन घट होत. हे घट तोंडापर्यंत भरलेले असून कुबेराजवळच्या निधीचे प्रातिनिध्य करतात. ५०
येथेच बौद्ध कुबेर, ज्याला जंभल असे म्हणतात, आणि ब्राह्मण धर्माचा कुबेर यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे, व तो फरक घागरी ठेवण्याच्या पद्धतींतच आहे. जंभलाच्या पायाजवळील घागर लवंडलेली असते, व तिच्यातून रत्नादि बाहेर पडत असतात, या उलट ब्राह्मण कुबेराच्या पायांजवळ भरलेल्या घागरी सरळ ठेवलेल्या असतात. मुंगुसाची पिशवी दोघांच्याही जवळ असते.
मध्यकालीन कलेंत कुबेराच्या द्विभुज प्रतिमा तर मिळतातच, पण त्याबरोबर चतुर्भुज प्रतिमा दिसू लागतात. द्विभुज प्रतिमांत तो बहुतेक पिशवी व पात्र घेतलेला असतो (अल्हाबाद कॅट. सं. २५६). त्यांच्या आजुबाजूस दोन सेविकाही दाखवितात, पैकी एकीच्या हातात मद्याचा घट असतो तर कुठे ती कुबेराच्या पेल्यात मद्य ओतीत असते. (रे.चि. अडतीस १) खजुराहोकलेत चतुर्भुज प्रतिमा बऱ्याच दिसतात. येथे पिशवी व पेल्या शिवाय कमळ, गदा, अक्षमाला, फळ, पुस्तक, वगैरे वस्तूही कुबेराजवळ आढळतात. ५२ खजुराहो येथे भद्रा किंवा ऋद्धी व कुबेर याची आलिंगन प्रतिमाही मिळते. एका दुसऱ्या मूर्तीत कुबेराची परिवार देवता म्हणून हाथ जोडून बसलेला मानवाकार हत्ती दिसतो. ते त्यांचे वाहन असणे संभव आहे. तसेच घागरीच्या बाबतींतही काही शिल्पात ब्राह्मण व बौद्ध परंपरांचे संमिश्रण आहे. एका शिल्पांत कुबेराचे पायाजवळ तीन घागरी ठेवलेल्या मिळतात. पैकी दोन उभ्या आहेत आणि एक लवंडलेली दिसते. लवंडलेल्या घागरींचा प्रकार शक्ती गणेशाच्या काही मूर्तीत ही दिसतो (राणी दुर्गावती संग्रहालय, जबलपुर, सं. १३३).
दक्षिणेंत उत्तरेच्या मानाने कुबेराचे अंकन कमी दिसते. ऐहोळे येथील कलेत दिक्पालांच्या ओळीत तो दिसतो, पण येथे त्याचे वाहन घोडा आहे.
कुबेर, सूर्य, कुबेरचंद्र : -
खजुराहो व काही इतर ठिकाणी कुबेर आणि सूर्य यांच्या संयुक्त प्रतिमा मिळतात. चार हाती देवाच्या हातांत कमळे आणि पिशवी (नकुलक) दिसते, त्याचप्रमाणे राजस्थान मधून कुबेर व चंद्राच्या संयुक्त प्रतिमा समोर आल्या आहेत. मेनाल येथील शिल्पांत देव चतुर्भुज आहे, पण जहाजपुर येथून मिळालेल्या मूर्तीत तो द्विभुज आहे मस्तकामागे चंद्रकोर आणि हातांत पिशवी आहे.
- आर.सी. अग्रवाल, 'चंद्रकुबेर व सूर्य कुबेर प्रतिमाएँ', एक असाधारण अभिव्यक्ति', वैचारिकी, भारतीय विद्या मंदिर शोध संस्थान, बीकानेर. २४.३, अक्टुबर-दिसंबर, २००८, पृ.२८.

॥कुबेर॥

इडविडा ही कुबेराची माता. कैकसी ही रावणाची माता. इडविडा व कैकसी या विश्रवाच्या पत्नी. कुबेर हा रावणाचा सावत्र भाऊ.
   ब्रह्मदेवाची वर्षानुवर्षे उपासना केल्याने, प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने, कुबेराला अमरत्व, लंकेचे राज्य, आणि पुष्पक विमान बहाल केले होते. रावणाने जबरदस्तीने सोन्याची लंका व पुष्पक विमान घेतले होते. म्हणून कुबेराने अलकापुरी निर्माण केली. आपल्या चांगल्या गुणांमुळे त्याला देवत्व प्राप्त झाले होते.
       सूर्य-छाया यांची मुलगी भद्रा, ती कुबेराची बायको. चार्वी, कुबेरी, यक्षी ही तिची इतर नांवे. हिमालय पर्वतावर तप करत असताना सात्विक दृष्टीने कुबेराने शंकर पार्वतीकडे पाहीले. पार्वतीचे तेज सहन न झाल्याने, कुबेराचा डावा डोळा जळून भस्म झाला म्हणून त्याला एकाक्षी पिंगल कुबेर असे म्हणतात.
कुबेर तुझा भांडारी। आम्हां फिरविसी दारोदारी॥
यात पुरूषार्थ मुरारी। काय तुजला पै आला॥१९॥
असा संदर्भ व्यंकटेश स्तोत्रात पहायला मिळतो. कुबेर हा देवांच्या संपत्ती आणि समृध्दीचा संरक्षक मानला जातो. यक्षांचा राजा कुबेर आहे. व उत्तर दिशेचा अधिपती आहे. तसेच जगाचा संरक्षक लोकपाल मानला जातो. त्याच्याकडे स्वतःचे विमान होते.
कुबेर हा स्थूल, बेढब शरीर असलेला, श्वेत वर्ण असलेला, तुंदील शरीर रचना,अष्टदंत, तीन पाय, मस्तकावर कुरळे केस असलेला आहे. गदाधारी आहे. त्याचे वाहन काही ठिकाणी, मुंगुस तर काही ठिकाणी मनुष्य वाहन रूपात पहायला मिळतो. तसेच हत्ती, घोडा या ऐश्वर्य दाखवणा-या वाहना वरतीही कुबेर पहायला मिळतो.
      कुबेर हा देवांचा कोषाध्यक्ष. धनत्रयोदशीलाच तो लक्ष्मी शेजारी बसू शकतो. त्यावेळीच त्याचे पुजन करावे. चंदन, केवडा आणि सुगंध त्यास प्रिय आहे. तो शिवभक्त असल्याने पांढरी फुले आवडतात.
माहिती संदर्भ:
१) फेसबुक ग्रुप
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे ,किल्ले, वाडे
           आणि ऐतिहासिक वास्तू
३) Praveen Mohan Sangh
४) ओळख मूर्ति शास्त्राची
५) श्री.सचिन मधुकर परांजपे

ईशान किंवा ईश :-

    शिवपुराणात, ईशानचे वर्णन शिवाचे एक रूप म्हणून केले आहे. पुराणांमध्ये असेही म्हटले आहे की, शिवलिंगाची स्थापना करताना, डोक्यावर रुद्राक्षाचे मणी घालताना किंवा ( फक्त शैव पंथीयासाठी ) पवित्र राख फासताना "ईशान मंत्र" जपला पाहिजे. लिंग पुराणातील एका श्लोकात ईशानाचे वर्णन "सर्वांचा सर्वव्यापी परमेश्वर" असे केले आहे.पुराणांमध्ये ईशानचा उल्लेख दक्षाच्या यज्ञात उपस्थित असलेल्या देवतांपैकी एक म्हणून केला आहे, ज्यावर वीरभद्रने हल्ला केला होता. तो पार्वतीच्या शिव स्वयंवरात उपस्थित असल्याचेही वर्णन केले आहे. हे शिवाचेच स्वरूप असल्यामुळे या प्रतिमा एकट्या उभ्या शंकरासारख्याच दिसतात. जवळच त्याचे वाहन बैलही असतें.
    ईशान हे शिवाचेच एक रूप आहे, त्यामुळे ह्याच्या मूर्तीची लक्षणे जवळपास सर्वच शिव आणि भैरवासारखीच आहेत. हाती डमरू, कमंडलू, त्रिशूळ, नाग. याचे वाहन बैल. भैरवमूर्ती आणि ईशान यांच्यामधील फरक म्हणजे भैरव रौद्र आणि काही वेळा नग्न असतो आणि भूतगण, नरमुंडही बाजूला असतो, तर ईशान मूर्ती सौम्य असते. हा तीन डोळे, शांत चेहरा आणि पांढरा रंग, पांढरे कपडे आणि वाघाची कातडी घातलेला असतो त्याच्या डोक्यावर चंद्रकोर असलेला तसेच जटा-मकुट असतो.तो पांढऱ्या बैलावर बसल्रेला असतो किंवा फक्त पद्मासनात बसलेला असु शकतो. जर मुर्तीमध्ये त्याला दोनच हात दाखवले असतील तर त्याने एका हातात त्रिशुळ आणि कपाल ( कवटीचे भिक्षापात्र ) धरलेले असते, तर दुसरा हात (सामान्यतः डावा हात) वरद मुद्रेत असतो. तथापि, जर त्याला चार हात दाखवले असतील, तर पुढचे दोन्ही हात वीणा वाजवताना दाखवले असतात आणि मागचे हात वरद आणि अभय मुद्रेत असतात. मात्र काही अभ्यासकांच्या मते हे चुकीचे असू शकते, कारण पुढील हात वरद आणि अभय मुद्रेत असले पाहिजेत. लिंग पुराणातील एका श्लोकात, ईश्वराचे वर्णन तीन पाय, सात हात, चार शिंगे आणि दोन डोके असलेले केले आहे. शिवपुराणातील एका श्लोकात त्यांचे वर्णन "शुद्ध स्फटिकासारखे" असे केले आहे. जेव्हा त्याला इतर पंचब्रह्मांसोबत लिंग स्वरूपात चित्रित केले जाते तेव्हा त्याचा चेहरा, न कोरलेला, वरच्या दिशेने दाखवलेला असतो.
      पुराणांमध्ये असे म्हटले आहे की ईशान ज्ञानी लोकांना ज्ञान आणि संपत्ती देतो आणि वाईट कृत्यांना रोखतो. ईशान हे शिवाचे एक रूप असल्याने तो कान, वाणी, ध्वनी आणि आकाश यांचे उमग आहे तसेच आत्मा, निसर्गाचा उपभोक्ता" आहे.

ईशान सपत्निक

ईशान सपत्निक .पत्नीच्या हातात कमलनाल आहे.

एकटा ईशान-त्रिशूल,अक्षमाला,त्रिमुखी नाग,कमंडलू. जटामुकुट, पायाशी बैल.

कायगाव टोके येथील ईशान मूर्ती

पेडगाव येथील ईशान मूर्ती

पिंपरी दुमाला येथील सोमेश्वर मंदिरातील ईशान मूर्ती

बिजीनाथ महादेव आणि अष्टदिक्पाल

बिजीनाथ महादेव आणि अष्टदिक्पाल
तारापूर, पंढरपूर, सोलापूर

संकलन – सुधीर लिमये पेण

चंद्रभागेच्या तीरावर पंढरीपासून फक्त १७ कि.मी. वर असलेल्या तारापूर या गावी जसे ब्रह्मदेव अकस्मात भेटले तसेच या गावात अजून एक नवल दडलेले होते. एक प्राचीन शिवालय. बिजीनाथ महादेव. उसाच्या शेतातून जाणारा रस्ता, आणि अगदी नदीच्या काठावर एक छोट्याशा उंचवट्यावर वसलेले देऊळ. देवळाची डागडुजी चाललेली. काम करणारांची लगबग. आता शिवरात्र जवळ आली, त्याच्या आत देवळाबाहेरची फरशी घालून व्हायला हवी. देऊळ तसं छोटेखानी. सभामंडप, अंतराळ आणि गाभारा असं सुटसुटीत काम. सभामंडपात नंदी आणि गाभाऱ्यात सुरेख शिवलिंग आहे. मंदिरावर बाकी मूर्तिकाम काही नाही. आजूबाजूला काही अवशेष पडलेत. मंदिर यादवकालीन वाटत होतं.

देवळात आत गेल्यावर छताकडे नजर गेली. इथे आठ कोनात अष्टदिक्पाल त्यांच्या पत्नींसह आपापल्या वाहनांवर विराजमान झालेले आहेत. अप्रतिम काम. खिरेश्वरच्या मंदिरात असे दिसतात. पण ते एकाच शिळेवर आहेत. इथे प्रत्येक दिक्पाल त्या त्या दिशेनुसार बसलेला. देवळाच्या पुजाऱ्यांना आणि तिथल्या एका महंतांना या बद्दल विचारलं. त्यांना काही माहिती नव्हतं’. दिक्पाल म्हणजे प्रत्येक दिशेचा स्वामी. मग त्यांना दिक्पाल त्यांच्या दिशा आणि वाहने हे कागदावर लिहून दिलं. मंडळी एकदम खुश झाली. मंदिर बटबटीत रंगाने रंगवलेलं. ते पण चांगलं नाही असं सांगितलं. आश्चर्य म्हणजे चक्क त्यांना ते पटलं. सुदैवाने ऑइल पेंट नव्हता. हा रंग गेला की परत रंग नाही लावणार म्हणाले.

तिथे अजून एक सत्कृत्य घडलं. मंदिराबाहेर ४ वीरगळ आहेत. गावकरी त्यांना नदीत विसर्जन करायच्या तयारीत होते. वीरगळ म्हणजे काय आणि ते त्यांच्याच आजा-पणजांचे स्मारक आहे हे सांगितल्यावर मंडळी खजील झाली. काहीच माहिती नसल्यामुळे ते विसर्जन होणार होते. फरशी झाली की सगळे दगड उभे करून देवळात बाजूला मांडून ठेवतो म्हणाले. गावकऱ्यांनी खूप आग्रहाने शेजारच्या वस्तीवर चहाला नेलं. चहा येईपर्यंत शेतातल्या भुईमुगाच्या शेंगा समोर आल्या. गावकऱ्यांशी गप्पा रंगल्या. अष्टदिक्पालांची त्यांना नवीनच ओळख झाली होती. जेवणाचा आग्रह टाळून परत पुण्याकडे निघालो. फार वेगळं आणि सुंदर ठिकाण आज बघितलं. आधी ब्रह्मदेव आणि नंतर अष्टदिक्पाल. आणि वीरगळ विसर्जन होण्यापासून वाचले. इतके सुंदर अष्टदिक्पाल फारसे दिसत नाहीत म्हणून याचं कौतुक जास्त. दिवस सार्थकी लागला. देवाक काळजी दुसरं काय..!!

लेखक – श्री. आशुतोष बापट

Lord Yama, the Lord of Death

Lord Yama, the Lord of Death

10th Century AD,Kota Museum

Agni Devta

Agni Devta (God of Fire)

10th Century AD, Kota Museum.

Lord Kuber

Lord Kuber

Bihar, 10th Century AD

Lord Kuber has almost faded out of Hinduism. Yet once upon a time he was an important deity as is evident from his numerous sculptures in Ajanta Caves.
A step-brother of Ravana, a 'daitya' (an evil spirit), Kuber was worshiped as a benevolent spirit as he is the god of wealth. Since he lives under the ground, he is the lord of gems, and if precious metals. Thus, the Mongoose is his vehicle. But unlike Goddess Lakshmi, he represents a man proud and arrogant about his wealth. His arrogance gets him into trouble.
Here he is shown as a benevolent figure: smiling and looking down at his worshippers. He holds the Mongoose in his lap. Why the seven urns at his foot and why one of them has fallen is unclear, unless they represent the seven days of the week, hence Time. The transient nature of wealth.

Lord Yama

Lord Yama

Odisha School, 12th Century AD, National Museum,New Delhi.

Having committed incest with his twin sister, Yami or Yammuna, Yama was banished to the underworld. He became the God of Death. Since he adjudges the deeds of each of us after our death, he is also called Dharamraj or the God of Justice. In Mahabharata, the famous Hindu epic, He is Yudhistir's father. He poses the most difficult questions to Yudhistir in order to test his knowledge of Dharma.

Yama or Yamaraj is shown as a bearded person, riding a water buffalo, carrying a rope with a loop, in order to drag the dead to his Kingdom. There are few stories about Lord Yama such as the story of Nachiketa, in Katho Upnishad, the story of Savitri, and the story of Markandeyaha. In all of them Lord Yama plays a pivotal role.

Lord Yama is worshipped on Dhantaras that is two days before Diwali, the festival of lights. It is believed that if we worship Him on the said day, He will not visit our house for the rest of the year.

Lord Indra

Lord Indra

Konark Temple, 13th Century AD

The most important god for the Vedic people, Lord Indra is the God of rain. He holds a "vraj", a thunderbolt, in one hand, and a batton in the other hand. He rides the seven tusked white elephant, Aaravat. Lord Indra is the most powerful diety in the Vedas. Since the Aryans were agriculturist, they were dependent on the rains. Like them even we wait eagerly for Lord Indra to arrive.

The Konark sculpture can be recognised easily with their upturned smile, their hair buns, and elaborate jewelry. Here while Lord Indra rides on the elephant, he is accompanied by his entourage of Apsaras and Gandharvas, the celestial dancers and musicians respectively. Mansoon is the season for dancing and singing as mother Nature rejuvenates herself.

Varunani (Goddess of the Ocean)

Varunani (Goddess of the Ocean)

Eastern Ganga, 13th Century AD, Konark, Odisha

In the Vedas Varun is one of the great four gods. According to many, He is the creator. According to some, He is the God of ocean. He is generally shown riding a mixed animal who has the legs of a lion, has a tusk of an elephant, the tail of a fish. This creature merely suggests that life is a mystery, it is full of contradictions, but it is acceptable.

Varunani is the Shakti (energy) of God Varun. She holds a noose in one hand so as to symbolise her ability to catch and hold things. She too sits on a hybrid animal called "Makar." This animal is also the symbol for Capricorn sign of the zodiac.

The Konark sculptor has produced some of the most ornate and lively sculptures of India. The eternal soft smile on the face imparts a sense of compassion and serenity to the divine figures. The art of Konark was to influence the art of Java and Sumatra where the Oriya fleets went for trade.

Lord Kuber

Lord Kuber

Pratihara Dynasty, 10th Century CE, Bhopal Museum

Lord Kuber is the Hindu God of Wealth. He is an interesting character in Hindu pantheon. For, He is step-brother of Ravan. He is said to live underground and not in the sky as other gods do. He is a demi-god. It is easy to recognise him as he has a protruding belly (as in this sculpture ), usually carries a bag full of money or gems; the bag being made of a mongoose skin.

He lives underground as precious metals and gems are found under the earth. Mongoose has the ability to burrow under the ground. Hence, bag full of gems and money-- bag made of mongoose skin.

Kuber symbolises "arth" ( economics); the second goal of Hindu life. The ancient Hindus recognised the importance of trade and commerce, of money. Unlike the Greeks and Romans, we have two dieties for wealth: Goddess Lakshmi and Kuber. But while Goddess Lakshmi symbolises the benign aspect of money, Kuber depicts the voracious or the greedy aspect of money. He is thus shown as indulging in drinking as well: "drunk" with the power of money. His arrogance is also well known. Thus His character is also a warning to the people, not to be arrogant about one's wealth.

To acquire wealth is certainly a laudable goal. But to be greedy and arrogant and ostentatious are wrong characteristics in a person. Wealth which is hoarded is called "Kulakshmi", a sister of Goddess Lakshmi who personifies poverty and pestilence. For money which is locked up is useless to the society. Like blood, money too should circulate to keep the society healthy. Money spent on charity, on the poor and the downtrodden, earns good deeds or Karma. Money spent on oneself is said to be wasted. It reflects egoism and arrogance. Money spent wisely is a boon, spent foolishly, it is a curse.

Kuber symbolises both the be aspects of arth, money: the beneficial and the destructive. This is why He is a demi-god, and yet related to Ravan.

ord Kuber

Lord Kuber

Pratihara Dynasty, 10th Century CE, Bhopal Museum

He lives underground as precious metals and gems are found under the earth. Mongoose has the ability to burrow under the ground. Hence, bag full of gems and money-- bag made of mongoose skin.

Kuber symbolises both the be aspects of arth, money: the beneficial and the destructive. This is why He is a demi-god, and yet related to Ravan.

No comments:

Kubera

4th century

Asia: India, Uttar Pradesh

Kubera is regarded as the god of wealth and ruler of the northern quadrant of the universe. One of his attributes is a cup for holding liquor, of which he is very fond. He can also be identified by his distinctive posture, in which he sits on his haunches upon a low seat. His potbelly manifests his well-being and good fortune.

Kubera and Hariti are fascinating figures in ancient Indian mythology and art.

*Kubera:*

Kubera is the Hindu god of wealth, prosperity, and commerce. He's often depicted as a portly figure with a large belly, carrying a mace and a money bag. As the Lokapala (guardian of the world), Kubera is believed to protect the northern direction.

In Hindu mythology, Kubera is said to have been a wise and just king who ruled over the kingdom of Alaka. He's also associated with the Yakshas, a group of nature spirits.

*Hariti:*

Hariti is a Buddhist goddess often depicted as a female figure with children surrounding her. She's associated with fertility, childbirth, and protection. According to Buddhist mythology, Hariti was a female daemon (or Yakshini) who preyed on human children. However, after meeting the Buddha, she converted to Buddhism and became a protector of children.

In art, Hariti is often depicted with Kubera, as they're considered complementary figures. While Kubera represents material wealth, Hariti represents the wealth of family and children.

*Significance of the Sculpture:*

The sculpture from Mathura (circa 100-199 CE) featuring Kubera and Hariti is significant because it showcases the blending of Hindu and Buddhist mythologies during the Kushan period. Mathura was a major cultural hub during this time, and the sculpture reflects the artistic and cultural exchange between different faiths.

The use of spotted red stone also highlights the region's unique artistic style, characterized by intricate carvings and vibrant colors.

Venumadhavarao Katroju

Contemporary of Gandhara style sculptures in west...

हा लेख हिंदू पुराणांतील मृत्यूचा देव - यम याबद्दल आहे. या शब्दाच्या इतर उपयोगांसाठी पाहा, यम (निःसंदिग्धीकरण).

यमधर्म, यम किंवा यमराज ही हिंदू वेद पुराणांप्रमाणे मृत्यूची देवता तथा प्रथम पितर आहे. वैदिक परंपरेनुसार, यम हा पहिला मानव होता जो मरण पावला आणि मृत्यूचा अधिपती झाला. जुन्या लिखाणाप्रमाणे यमराज ही एक वैदिक देवता आहे. हा विवस्वानाचा पुत्र असून त्वष्ट्याची मुलगी सरण्यू ही त्याची आई होय. मात्र याच वेळी यमराज हे सूर्यपुत्र आहेत अशी ही धारण आहे. हा भेद पूर्वीच्या काळी अनेक यम झाल्याचे दर्शवते. तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे | ( ऋ. १०.१६५.४ ) मृत्यूरूप अशा त्या यमाला नमस्कार असो. भगवान शनि महाराज हे यमाचे भाऊ आहेत. महाभारत काळात मांडव्य ऋषींच्या शाप वाणीमुळे विदुराच्या रूपात यमराजाचा जन्म पृथ्वीवर झाला होता. जो कोणी या पृथ्वीतलावर जन्माला येईल त्यालाही मरावे लागेल. पशू, पक्ष्यांपासून ते झाडे-वनस्पती, नद्या, पर्वत, सर्वांचा अंत निश्चित आहे. पण मृत्यूचा देव यमराज कोणाला कधी, कोणत्या ठिकाणी मरायचे हे ठरवतो. जीव घेण्याचा अधिकार यमराजालाच आहे. गरुड पुराण आणि कठोपनिषद ग्रंथात यमपुरी किंवा यमलोकाचा उल्लेख आहे. मृत्यूच्या बारा दिवसांनंतर, मानवी आत्मा यमलोकाचा प्रवास सुरू करतो.

स्वरूप

यम हा पिता, पितरांचा राजा , पहिला मर्त्य आहे असे मानले जाते. त्यांचे वाहन रेडा किंवा काळी म्हैस असून ते यमलोकात राहतात. कावळा आणि कबूतर हे यमराजाचे दूत आहेत. चार डोळे असलेले दोन कुत्रे यमलोकाच्या प्रवेशद्वाराचे रक्षण करतात. नरक चतुर्दशीला भगवान सूर्यदेवाचा पुत्र मानल्या जाणाऱ्या यमराजाची विशेष पूजा केली जाते.

कथा

एके काळी यमुनेच्या तीरावर अमृत नावाचा एक व्यक्ती राहत होता. तो रात्रंदिवस यमदेवतेची आराधना करत असे कारण त्याला अनेकदा स्वतःच्या मृत्यूच्या भीतीने पछाडले होते. एके दिवशी यमराज प्रसन्न झाले आणि त्यांना दर्शन दिले आणि वरदान मागायला सांगितले. अमृताने यमराजांना अमरत्वाचे वरदान मागितले. यमराजांनी त्याला समजावले की ज्याने जन्म घेतला आहे त्याला मरायचे आहे. यमराजाचे हे ऐकून अमृताने त्याला सांगितले की, जर मृत्यू टाळता येत नसेल तर किमान मृत्यू माझ्या अगदी जवळ असेल तेव्हा तरी मला कळावे म्हणजे मी माझ्या कुटुंबाची काही व्यवस्था करू शकेन. यानंतर यमराजांनी अमृतला मृत्यूची पूर्व माहिती देण्याचे वचन दिले. त्या बदल्यात यमाने अमृतला वचन देण्यास सांगितले की, मृत्यूची चिन्हे मिळताच तो जग सोडून जाण्याची तयारी करू लागेल. असे सांगून यमराज अदृश्य झाले.

अशी अनेक वर्ष उलटून गेली आणि अमृतने यमाच्या वचनाची खात्री पटल्याने सर्व देव साधना सोडून दिली आणि तो विलासी जीवन जगू लागला. त्याला आता मृत्यूची चिंता नव्हती. हळूहळू अमृतचे केस पांढरे होऊ लागले. काही वर्षांनी त्याचे सर्व दात तुटले, त्यानंतर त्याची दृष्टीही कमी झाली. तरीही त्याला कोणत्याही प्रकारे यमराजाचे संदेश अथवा चिन्ह मिळाले नाही. अशीच आणखी काही वर्षे गेली आणि आता तो अंथरुणावरून उठूही शकत नव्हता, त्याचे शरीर अर्धांगवायूच्या अवस्थेत पोहोचले होते. पण त्याने मनातल्या मनात यमाचे आभार मानले की मृत्यूचे कोणतेही चिन्ह पाठवले नाही. पन एके दिवशी तो चकित झाला, जेव्हा त्याने आपल्या जवळयमदूत आलेले पाहिले.यमदूतांनी त्याला यमराजाकडे नेले. तेव्हा अमृतने यमराजाला सांगितले की, तू मला मृत्यूपूर्वी कोणतीही चिन्हे अथवा संदेश दिले नाहीत. तेव्हा यमराजाने त्याला सांगितले की- मी तुला चार प्रमुख संदेश पाठवले होते, पण तुझ्या वासना आणि विलासी जीवनशैलीने तुला आंधळे केले होते, त्यामुले तुला ते दिसले नाहीत. आता हे संदेश लक्षपूर्वक ऐक.

तुमचे केस पांढरे झाले हे पहिले लक्षण होते.
सर्व दात गमावले, ते माझे दुसरे चिन्ह होते.
तिसरे लक्षण म्हणजे जेव्हा दृष्टी गेली
आणि चौथा संदेश तुमच्या शरीराच्या सर्व अवयवांनी काम करणे बंद केले.

परंतु यापैकी कोणतीही लक्षणे समजू शकली नाहीत कार्ण तुझे कर्म योग्य राहिले नव्हते. त्यामुळे तुझा आत्मा आता शुद्ध करणे आवश्यक आहे.

सावित्रीची कथा: सावित्रीने यमराजापासून पतीचे प्राण कसे परत आणले अशीही एक कथा आहे.

कार्य

यमराजांचे मुख्य कार्य म्हणजे शिक्षेने आत्मा शुद्ध करणे. यमराज सर्व मृत आत्म्यांना त्यांच्या कर्मानुसार स्वर्ग आणि नरकात पाठवतात. यमराज सर्व मृत आत्म्यांना आश्रय देतात. म्हणूनच यमराजाला मृत्यूचा देव असेही म्हणले जाते. मृत्यू झाल्यावर सर्व प्रथम व्यक्ती यमलोकात जाते आणि तिथे यमराजांसमोर हजर केले जाते. त्याच्या चांगल्या-वाईट कर्मांचा विचार करून ते त्याला स्वर्ग किंवा नरकात पाठवतात. ते नीतीने विचार करतात, म्हणून त्यांना 'धर्मराज' असेही म्हणतात. असेही मानले जाते की मृत्यूच्या वेळी केवळ यमाचे दूतच आत्मा प्राप्त करण्यासाठी येतात.

नावे आणी नक्षत्र देवता

यमराजाला भरणी नक्षत्राचे आराध्य दैवत मानले जाते. स्मृतींमध्ये चौदा यमांची नावे आली आहेत, ती पुढीलप्रमाणे- यम, धर्मराजा, मृत्यु, अंतक, वैवस्वत, काल, सर्वभूत, क्षय, उदुंबर, दघ्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदरा, चित्रे आणि चित्रगुप्त.

“

"यम गायत्री मंत्र":

ॐ सूर्य पुत्राय विद्महे । महाकालाय धीमहि । तन्नो यमः प्रचोदयात ॥

”

स्थाने

वरुण

https://mr.wikipedia.org/s/724

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

वरुण
मकर वाहनावर आरूढ झालेला वरुण (इ.स. १८२०) पाणी, समुद्र, पाताळ - इत्यादींची अधिपती देवता
मराठी	वरुण
निवासस्थान	समुद्र
वाहन	मकर
शस्त्र	पाश, वरुणास्त्र आणि गांडीव
पत्नी	वारुणी

वरुण (/ˈvɜːrʊnə, ˈvɑːrə-/; संस्कृत: वरुण, IAST: Varuṇa) हा एक हिंदू देव आहे, जो आकाश, महासागर आणि पाण्याशी संबंधित आहे. वैदिक शास्त्रांमध्ये, त्याला मित्र देवता सोबत जोडले गेले आहे आणि तो Ṛta(न्याय) आणि सत्याचा स्वामी आहे. वरुणाचा उल्लेख आदित्य, देवी अदितीचा पुत्र म्हणूनही केला जातो. पुराणांसारख्या नंतरच्या हिंदू ग्रंथांमध्ये वरुण हा दिक्पाल किंवा पश्चिम दिशेचा संरक्षक आहे. मकरावर (मगर) आरूढ झालेला आणि हातात पाश (फंदा, दोरीची पळवाट) आणि एक घागर धरलेला एक तरुण माणूस म्हणून त्याचे चित्रण करण्यात आले आहे. त्याला अनेक बायका आहेत आणि वैदिक ऋषी वसिष्ठ यांच्यासह अनेक मुलांचे वडील आहेत.^[१]

वरुण ही वैदिक हिंदू धर्मानुसार पाण्याचा व स्वर्गीय सागराचा अधिपती देव मानला जातो. ऋग्वेदकाळात वरुणाला महत्त्वाचे स्थान होते; उत्तर काळात वरुणाला पाताळ व सर्व प्रकारांच्या जलराशींवर आधिपत्य असणाऱ्या देवाचे स्वरूप पावले.

सण

मुख्य लेख: नारळी पौर्णिमा

नारळी पौर्णिमा

नारळी पौर्णिमा हा महाराष्ट्र, भारतातील हिंदू मासेमारी समुदायांद्वारे विशेषतः मुंबई आणि कोकण किनारपट्टीच्या आसपास साजरा केला जाणारा एक औपचारिक दिवस आहे. हे हिंदू महिन्याच्या श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी आयोजित केले जाते जे जुलै किंवा ऑगस्टच्या आसपास येते. या दिवशी महासागर आणि पाण्याची देवता वरुण यांना तांदूळ, फुले आणि नारळ यांसारखे नैवेद्य दाखवले जातात.^[२]

हा लेख हिंदू पुराणांतील यक्षाधिपती कुबेर याबद्दल आहे. या शब्दाच्या इतर उपयोगांसाठी पाहा, कुबेर (निःसंदिग्धीकरण).

कुबेर ऐडविड
सान आंतोनियो कला संग्रहालयातील कुबेराचे शिल्प (निर्मिती: उत्तर भारत; इ.स.चे १० वे शतक ;) यक्ष, धन - इत्यादींची अधिपती देवता
मराठी	श्री कुबेर स्वामी
संस्कृत	कुबेर
निवासस्थान	अलकापुरी
लोक	धनदेवता श्री कुबेर स्वामी यांची सेवा
वाहन	पुष्पक
शस्त्र	गदा
वडील	विश्रवस्‌
आई	इडविडा
पत्नी	हारिति व भद्रादेवी
अपत्ये	मणिभद्र ,नलकुबेर
मंत्र	“ऊॅं श्रीं, ऊॅं ह्रीं श्रीं, ऊॅं ह्रीं श्रीं क्लीं वित्तेश्वराय: नम:”
तीर्थक्षेत्रे	श्री कुबेर स्वामी सुवर्ण मंदिर,नाशिक, महाराष्ट्र ७०७, गोरखे वस्ती, श्री कुबेर स्वामी सुवर्ण मंदिर, सरूळ - बेळगाव ढगा रोड, बेळगाव ढगा, नाशिक, महाराष्ट्र ४२२२१३

कुबेर (संस्कृत : कुबेर ,इंग्रजी : Kubera ) हा हिंदू पुराणांप्रमाणे देवांचा खजिनदार आणि त्याचवेळी उत्तर दिशेचा दिक्पाल देव समजला जातो. तो विश्रवस्‌ ऋषींचा पुत्र होता तसेच लंकाधिपती रावणाचा सावत्र भाऊही होता. पित्याचे नाव 'विश्रवस्‌' असल्याने कुबेर वैश्रवण या पैतृक नावाने आणि मातेचे नाव इडविडा असल्याने कुबेर ऐडविड या मातृक नावानेदेखील तो ओळखला जातो. हिंदू पुराणांनुसार कुबेर हा यक्षांचा अधिपति समजला जातो.

बौद्ध धर्मातही वैश्रवण या नावाने ओळखला जाणारा कुबेर उत्तर दिशेचा दिक्पाल व यक्षांचा अधिपति मानला जातो.

ब्रह्मदेवाची वर्षनुवर्षे उपासना केल्याने प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला अमरत्व, लंकेचे राज्य आणि पुष्पक विमान बहाल केले. पुढे रावणाने त्याच्यावर स्वारी करून लंका आणि पुष्पक विमान यावर कब्जा केला. कुबेराने पळून जाऊन अलकापुरी येथे आपले नवे राज्य प्रस्थापित केले.

भद्रा

हिंदू धर्मात, भद्रा ही शिकारीची देवी आहे. भगवान कुबेराची पत्नी असलेली भद्रा भगवान सूर्यदेव व देवीछाया यांची कन्या आणि शनीची बहीण लागते.

भद्रा देवी ही मणिभद्र व नलकुबेराची माता आहे.^[१]

कुबेराची मंदिरे

महाराष्ट्रातल्या नाशिक शहरातले ७०७, गोरखे वस्ती येथील सरूळ - बेळगावढगा रोडवर असलेले देऊळ.
महाराष्ट्रातल्या औरंगाबाद शहराला खेटून असलेल्या पळशी रस्त्यावर पारदेश्वर महादेव मंदिराच्या बाजूलाच लक्ष्मी कुबेराचे मंदिर आहे.

कुबेराची आणखी मंदिरे

श्री कुबेर गणपति मंदिर, भोसरी (पुणे)
कुबेराचे स्वतंत्र मंदिर, जागेश्वर धाम (अल्मोडा, उत्तराखंड)
कुबेर मंदिर, मंदसौर (मध्य प्रदेश)
कुबेर भंडारी मंदिर, करनाली (बडोदा)
श्री लक्ष्मी कुबेरार मंदिर, रत्‍नमंगलम्‌ (मद्रास)

at.

Varuna at Sun Temple, Modhera

Varuna, the Lord of the Oceans, stands in a niche on the Northwest corner facing West. His face is badly eroded and the arms are broken but the kirita appears in partial glory. His pasha (rope/noose) is partially visible. Some ornaments like girdle, armband, etc are still visible.

A graceful female figure is by his right leg. On his left side, a male figure sits cross-legged on a pedestal. The head of the male is broken but some ornaments and an angavastram like sash are visible. Part of the pasha graces his shoulder. Only one Gandharva/ vidhyadhara is visible. Varuna’s vahana – makara –crocodile is conspicuous by its absence.

The lower two sub panels depict apsaras and the upper two have some deities.

The two vidhyadharas have fierce facial features, unlike other panels.

The two lower sub-panels have apsaras as usual and the upper left subpanel depicts a bearded deity – probably Brahma,. the upper right relief is a female deity.

Please also see Ashtadikpalakas of Raja Rani Temple from my earlier posts.

Reference: The Sun Temple at Modhera – A Monograph on Architecture and Iconography by Wibke Lobo

The Sun Temple at Modhera, Gujarat predates the Konarak temple by 225 years. It was built by Bhima I of the Chalukya/Solanki dynasty in c.1026 CE probably to commemorate the successful defence of the town against the first assault of Mohammed Ghazni.

The temple complex consists of a Kund (Pushkarani – tank) , a Sabhamandapa, and the Gudha mandapa. The temple is dedicated to the sun god Surya. There is no idol now in the sanctum sanctorum. There are exquisite carvings of deities, apsaras, and scenes from everyday life and from the epics. Different aspects Of Surya are depicted in the panels: So also those of Vishnu, Shiva and ashta dik palakas.

A typical panel consists of a main panel bounded by two pillars and crowned by a stepped triangular pediment. The main panel has on either side 2 smaller panels one above the other. The lower sub-panel is slightly bigger than the upper one.

AGNI: In this South East panel we see Agni, one of the dikpalakas. In his upper left hand, he holds a kapala. His lower left-hand holds another object. Both his right hands are damaged. He has a pointed and well-groomed moustache and beard. His belt is heavy and highly ornamented. His yanjopavitam and necklaces are very clearly seen. The chains like festoons come up to the knees. He has doughnut-shaped earrings on both ears. The crown is also very ornamental.

Near his right leg, there is a female attendant with a whisk. Between the leg and the attender there is a figure of an animal which can be presumed to be Agni’s vehicle – a ram. A male attender is near his left leg. There are two celestial beings (vidhyadharas?) on either side of the crown.

The supplementary panels also are interesting. The lower subpanels depict apsaras as usual. The upper left relief is a deity – probably Brahma. The right upper subpanel shows Shiva in the Andhakasura vadha pose.

More will follow.

Please also see Ashtadikpalakas of Raja Rani Temple from my earlier posts.

Reference: The Sun Temple at Modhera – A Monograph on Architecture and Iconography by Wibke Lobo

Ashta dikpaalas of Raja Rani Temple Bhubaneswar

~2 minutes

The Rajarani temple (11^th -12^th C.C.E) of Bhubaneswar is one of the Kalinga temples well known for exquisite sculptures.

Like many other temples, this temple too has representation of the ashta dikpalas

Ashtadikpalas are the guardians of the 8 directions in Hinduism.

I have captured in my camera 5 or 6 of the dikpalas depicted in Rajarani temple during a recent visit. I missed the others due to the paucity of time and due to my failure to do some homework. (Or maybe I was overwhelmed by the beauty and grace of the sculpted female figures!)

Lord Yama with his Danda and noose on a buffalo

Lord Yama with his Danda and noose on a buffalo on the South

The four cardinal directions E, W, N, & S are ruled by Indra, Varuna, Kubera & Yama respectively. The ordinal (Intermediate) directions SE, SW, NE, & NW are guarded by Agni, Nirurti, Isana & Vayu respectively.

Varuna, Lord of the West, water and rain with a noose and crocodile

Varuna, Lord of the West, water, and rain with a noose and crocodile

Vayu rule the North West with an Ankush [prod]

Vayu rules the North West with an Ankush [prod]

Agni on a ram SE (the bearded figure on the bottom right)

Kubera, the Lord of wealth guards the North

Nirrti on the South West?

Sometimes, these 8 are supplemented by 2 more directions – Urdhwa (Zenith) and Adho (Nadir) assigned to Brahma and Vishnu.

This concept of Dikpalas is applied in Vaastu Shastra, in temple and house architecture and also in town planning and layout.

Similar concepts also appear in Chinese and Buddhist philosophies. Not surprisingly it is also evident in countries like, Java, Bali, Cambodia etc which have Hindu influences.

अष्ट-दिक्पाल..

पुराणानुसार दसों दिशाओं का पालन करनेवाला देवताओं को #दिक्पाल की संज्ञा दी गई है। भगवान ब्रह्मा जी के द्वारा ८ दिशाओं का कार्य-संचालन भिन्न देवताओं व यक्षों को दिया गया तो २ दिशा का दायित्व स्वयं रख लिया गया, इसलिये इन्हें "अष्ट-दिक्पाल" के रूप में संज्ञा दी गई है। यथा-पूर्व के इन्द्र, अग्निकोण के वह्रि, दक्षिण के यम, नैऋत्यकोण के नैऋत, पश्चिम के वरूण, वायु कोण के मरूत्, उत्तर के कुबेर, ईशान कोण के ईश, ऊर्ध्व दिशा के ब्रह्मा और अधो दिशा के अनंत (शेषनाग) दिक्पाल सुनिश्चित किऐ गए।

दिक्पाल की संख्या ८ ही मानी गई है, शेष दो दिशा का स्वामित्व ब्रह्मा जी के अधिकार में है। वाराह पुराण के अनुसार इनकी उत्पत्ति की कथा इस प्रकार है। सृष्टि रचना काल प्रथम स्वयंभू मन्वंतर से पूर्व भगवान विष्णु के आदेशानुसार जिस समय भगवान ब्रह्मा सृष्टि करने के विचार में चिंतनरत थे उस समय उनके कान से दस कन्याएँ -

(1) पूर्वा, (2) आग्नेयी, (3) दक्षिणा, (4) नैऋती, (5) पश्चिमा (6) वायवी, (7) उत्तरा, ( ऐशानी, (9) ऊद्ध्व और (10) अधस्‌

उत्पन्न हुईं जिनमें मुख्य 6 और 4 गौण थीं। सभी कन्याओं ने ब्रह्मा का नमन कर उनसे रहने का स्थान और उपयुक्त पतियों की याचना की। ब्रह्मा ने कहा तुम सभों को जिस ओर जाने की इच्छा हो जा सकती हो। शीघ्र ही तुम लोगों को अनुरूप पति भी दूँगा। इसके अनुसार उन कन्याओं ने एक एक दिशा की ओर प्रस्थान किया।

१. पूर्वा: जो पूर्व दिशा कहलाई।

२. आग्नेयी: जो आग्नेय दिशा कहलाई।

३. दक्षिणा: जो दक्षिण दिशा कहलाई।

४. नैऋती: जो नैऋत्य दिशा कहलाई।

५. पश्चिमा: जो पश्चिम दिशा कहलाई।

६. वायवी: जो वायव्य दिशा कहलाई।

७. उत्तर: जो उत्तर दिशा कहलाई।

८. ऐशानी: जो ईशान दिशा कहलाई।

९. उर्ध्व: जो उर्ध्व दिशा कहलाई।

१०. अधस्‌: जो अधस्‌ दिशा कहलाई।

इसके पश्चात्‌ ब्रह्मा ने आठ दिक्पालों की सृष्टि की और अपनी कन्याओं को बुलाकर प्रत्येक दिक्पाल को एक एक कन्या प्रदान कर दी। इसके बाद वे सभी दिक्पाल उन कन्याओं में दिशाओं के साथ अपनी दिशाओं में चले गए। इन दिक्पालों के नाम पुराणों में दिशाओं के क्रम से निम्नांकित है

(1) पूर्व के #इंद्र देव, (2) दक्षिणपूर्व के #अग्नि देव, (3) दक्षिण के #यम, (4) दक्षिण पश्चिम के #सूर्य देव, (5) पश्चिम के #वरुण देव, (6) पश्चिमोत्तर के #वायु देव, (7) उत्तर के #कुबेर और ( उत्तरपूर्व के #सोम देव। (कुछ पुराणों में इनके नामों में थोड़ी भिन्नता भी पायी जाती है।) शेष दो दिशाओं अर्थात्‌ ऊर्ध्व या आकाश की ओर वे स्वयम्‌ चले गए और नीचे की ओर उन्होंने शेष या अनंत को प्रतिष्ठित किया।

दिशाएं 10 होती हैं जिनके नाम और क्रम इस प्रकार हैं- उर्ध्व, ईशान, पूर्व, आग्नेय, दक्षिण, नैऋत्य, पश्चिम, वायव्य, उत्तर और अधो। एक मध्य दिशा भी होती है। इस तरह कुल मिलाकर 11 दिशाएं हुईं।

हिन्दू धर्मानुसार प्रत्येक दिशा का एक देवता नियुक्त किया गया है जिसे 'दिक्पाल' कहा गया है अर्थात दिशाओं के पालनहार। दिशाओं की रक्षा करने वाले।

१० दिशा के १० दिग्पाल : उर्ध्व के ब्रह्मा, ईशान के शिव व ईश, पूर्व के इंद्र, आग्नेय के अग्नि या वह्रि, दक्षिण के यम, नैऋत्य के नऋति, पश्चिम के वरुण, वायव्य के वायु और मारुत, उत्तर के कुबेर और अधो के अनंत।

१. उर्ध्व दिशा : उर्ध्व दिशा के देवता ब्रह्मा हैं। इस दिशा का सबसे ज्यादा महत्व है। आकाश ही ईश्वर है। जो व्यक्ति उर्ध्व मुख होकर प्रार्थना करते हैं उनकी प्रार्थना में असर होता है। वेदानुसार मांगना है तो ब्रह्म और ब्रह्मांड से मांगें, किसी और से नहीं। उससे मांगने से सब कुछ मिलता है।

वास्तु : घर की छत, छज्जे, उजालदान, खिड़की और बीच का स्थान इस दिशा का प्रतिनिधित्व करते हैं। आकाश तत्व से हमारी आत्मा में शांति मिलती है। इस दिशा में पत्थर फेंकना, थूकना, पानी उछालना, चिल्लाना या उर्ध्व मुख करके अर्थात आकाश की ओर मुख करके गाली देना वर्जित है। इसका परिणाम घातक होता है।

२. ईशान दिशा : पूर्व और उत्तर दिशाएं जहां पर मिलती हैं उस स्थान को ईशान दिशा कहते हैं। वास्तु अनुसार घर में इस स्थान को ईशान कोण कहते हैं। भगवान शिव का एक नाम ईशान भी है। चूंकि भगवान शिव का आधिपत्य उत्तर-पूर्व दिशा में होता है इसीलिए इस दिशा को ईशान कोण कहा जाता है। इस दिशा के स्वामी ग्रह बृहस्पति और केतु माने गए हैं।

वास्तु अनुसार : घर, शहर और शरीर का यह हिस्सा सबसे पवित्र होता है इसलिए इसे साफ-स्वच्छ और खाली रखा जाना चाहिए। यहां जल की स्थापना की जाती है जैसे कुआं, बोरिंग, मटका या फिर पीने के पानी का स्थान। इसके अलावा इस स्थान को पूजा का स्थान भी बनाया जा सकता है। इस स्थान पर कूड़ा-करकट रखना, स्टोर, टॉयलेट, किचन वगैरह बनाना, लोहे का कोई भारी सामान रखना वर्जित है। इससे धन-संपत्ति का नाश और दुर्भाग्य का निर्माण होता है।

३. पूर्व दिशा : ईशान के बाद पूर्व दिशा का नंबर आता है। जब सूर्य उत्तरायण होता है तो वह ईशान से ही निकलता है, पूर्व से नहीं। इस दिशा के देवता इंद्र और स्वामी सूर्य हैं। पूर्व दिशा पितृस्थान का द्योतक है।

वास्तु : घर की पूर्व दिशा में कुछ खुला स्थान और ढाल होना चाहिए। शहर और घर का संपूर्ण पूर्वी क्षेत्र साफ और स्वच्छ होना चाहिए। घर में खिड़की, उजालदान या दरवाजा रख सकते हैं। इस दिशा में कोई रुकावट नहीं होना चाहिए। इस स्थान में घर के वरिष्ठजनों का कमरा नहीं होना चाहिए और कोई भारी सामान भी न रखें। यहां सीढ़ियां भी न बनवाएं।

४. आग्नेय दिशा : दक्षिण और पूर्व के मध्य की दिशा को आग्नेय दिशा कहते हैं। इस दिशा के अधिपति हैं अग्निदेव। शुक्र ग्रह इस दिशा के स्वामी हैं।

वास्तु : घर में यह दिशा रसोई या अग्नि संबंधी (इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों आदि) के रखने के लिए विशेष स्थान है। आग्नेय कोण का वास्तुसम्मत होना निवासियों के उत्तम स्वास्थ्य के लिए जरूरी है। आग्नेय कोण में शयन कक्ष या पढ़ाई का स्थान नहीं होना चाहिए। इस दिशा में घर का द्वार भी नहीं होना चाहिए। इससे गृहकलह निर्मित होता है और निवासियों का स्वास्थ्य भी खराब रहता है।

५. दक्षिण दिशा : दक्षिण दिशा के अधिपति देवता हैं भगवान यमराज। दक्षिण दिशा में वास्तु के नियमानुसार निर्माण करने से सुख, संपन्नता और समृद्धि की प्राप्ति होती है।

वास्तु : वास्तु के अनुसार दक्षिण दिशा में मुख्‍य द्वार नहीं होना चाहिए। इस दिशा में घर का भारी सामान रखना चाहिए। इस दिशा में दरवाजा और खिड़की नहीं होना चाहिए। यह स्थान खाली भी नहीं रखा जाना चाहिए। इस दिशा में घर के भारी सामान रखें। शहर के दक्षिण भाग में आपका घर है तो वास्तु के उपाय करें।

६. नैऋत्य दिशा : दक्षिण और पश्चिम दिशा के मध्य के स्थान को नैऋत्य कहा गया है। यह दिशा नैऋत देव के आधिपत्य में है। इस दिशा के स्वामी राहु और केतु हैं।

वास्तु : इस दिशा में पृथ्वी तत्व की प्रमुखता है इसलिए इस स्थान को ऊंचा और भारी रखना चाहिए। नैऋत्य दिशा में द्वार नहीं होना चाहिए। इस दिशा में गड्ढे, बोरिंग, कुएं इत्यादि नहीं होने चाहिए। इस दिशा में क्या होना चाहिए, यह किसी वास्तुशास्त्री से पूछकर तय करें।

७. पश्चिम दिशा : पश्चिम दिशा के देवता, वरुण देवता हैं और शनि ग्रह इस दिशा के स्वामी हैं। यह दिशा प्रसिद्धि, भाग्य और ख्याति की प्रतीक है। इस दिशा में घर का मुख्‍य द्वार होना चाहिए।

वास्तु : पश्‍चिम दिशा में द्वार है तो वास्तु के उपाय करें। द्वार है तो द्वार को अच्छे से सजाकर रखें। द्वार के आसपास की दीवारों पर किसी भी प्रकार की दरारें न आने दें और इसका रंग गहरा रखें। घर के पश्चिम में बाथरूम, टॉयलेट, बेडरूम नहीं होना चाहिए। यह स्थान न ज्यादा खुला और न ज्यादा बंद रख सकते हैं।

८. वायव्य दिशा : उत्तर और पश्चिम दिशा के मध्य में वायव्य दिशा का स्थान है। इस दिशा के देव वायुदेव हैं और इस दिशा में वायु तत्व की प्रधानता रहती है।

वास्तु : यह दिशा पड़ोसियों, मित्रों और संबंधियों से आपके रिश्तों पर प्रभाव डालती है। वास्तु ज्ञान के अनुसार इनसे अच्छे और सदुपयोगी संबंध बनाए जा सकते हैं। इस दिशा में किसी भी प्रकार की रुकावट नहीं होना चाहिए। इस दिशा के स्थान को हल्का बनाए रखें। खिड़की, दरवाजे, घंटी, जल, पेड़-पौधे से इस दिशा को सुंदर बनाएं।

९. उत्तर दिशा : उत्तर दिशा के अधिपति हैं रावण के भाई कुबेर। कुबेर को धन का देवता भी कहा जाता है। बुध ग्रह उत्तर दिशा के स्वामी हैं। उत्तर दिशा को मातृ स्थान भी कहा गया है।

वास्तु : उत्तर और ईशान दिशा में घर का मुख्‍य द्वार हो तो अति उत्तम होता है। इस दिशा में स्थान खाली रखना या कच्ची भूमि छोड़ना धन और समृद्धिकारक है। इस दिशा में शौचालय, रसोईघर बनवाने, कूड़ा-करकट डालने और इस दिशा को गंदा रखने से धन-संपत्ति का नाश होकर दुर्भाग्य का निर्माण होता है।

१०. अधो दिशा : अधो दिशा के देवता हैं शेषनाग जिन्हें अनंत भी कहते हैं। घर के निर्माण के पूर्व धरती की वास्तु शांति की जाती है। अच्छी ऊर्जा वाली धरती का चयन किया जाना चाहिए। घर का तलघर, गुप्त रास्ते, कुआं, हौद आदि इस दिशा का प्रतिनिधित्व करते हैं।

वास्तु : भूमि के भीतर की मिट्टी पीली हो तो अति उत्तम और भाग्यवर्धक होती है। आपके घर की भूमि साफ-स्वच्छ होना चाहिए। जो भूमि पूर्व दिशा और आग्नेय कोण में ऊंची तथा पश्चिम तथा वायव्य कोण में धंसी हुई हो, ऐसी भूमि पर निवास करने वालों के सभी कष्ट दूर होते रहते हैं।

आठ दिशांचे पालन करणाऱ्या आठ देवांना 'अष्टदिक्पाल' असे म्हणले जाते.

दिशा	दिशेची देवता	देवतेचे वाहन	देवतेचे आयुध
पूर्व	इंद्र	ऐरावत	वज्र
आग्नेय दिशा	अग्नी (क्षेपणास्त्र)	मेंढा	शक्ती
दक्षिण	यम	महिष	पाश व दंड
नैऋत्य	निर्ॠती	पुरुष	खड्ग
पश्चिम	वरुण	मकर	नागपाश
वायव्य	वायू	हरिण	ध्वज
उत्तर	कुबेर	अश्व	गदा
ईशान्य	ईशान	वृषभ	त्रिशूल

वर्ग:

हिन्दू धर्मानुसार प्रत्येक दिशा का एक देवता नियुक्त किया गया है जिसे 'दिग्पाल' कहा गया है अर्थात दिशाओं के पालनहार। दिशाओं की रक्षा करने वाले।

10 दिशा के 10 दिग्पाल : उर्ध्व के ब्रह्मा, ईशान के शिव व ईश, पूर्व के इंद्र, आग्नेय के अग्नि या वह्रि, दक्षिण के यम, नैऋत्य के नऋति, पश्चिम के वरुण, वायव्य के वायु और मारुत, उत्तर के कुबेर और अधो के अनंत।

अगले पन्ने पर पहली दिशा उर्ध्व का महत्व जानिए...

1. उर्ध्व दिशा : उर्ध्व दिशा के देवता ब्रह्मा हैं। इस दिशा का सबसे ज्यादा महत्व है। आकाश ही ईश्वर है। जो व्यक्ति उर्ध्व मुख होकर प्रार्थना करते हैं उनकी प्रार्थना में असर होता है। वेदानुसार मांगना है तो ब्रह्म और ब्रह्मांड से मांगें, किसी और से नहीं। उससे मांगने से सब कुछ मिलता है।

अगले पन्ने पर दूसरी दिशा ईशान का महत्व जानिए...

2. ईशान दिशा : पूर्व और उत्तर दिशाएं जहां पर मिलती हैं उस स्थान को ईशान दिशा कहते हैं। वास्तु अनुसार घर में इस स्थान को ईशान कोण कहते हैं। भगवान शिव का एक नाम ईशान भी है। चूंकि भगवान शिव का आधिपत्य उत्तर-पूर्व दिशा में होता है इसीलिए इस दिशा को ईशान कोण कहा जाता है। इस दिशा के स्वामी ग्रह बृहस्पति और केतु माने गए हैं।

वास्तु अनुसार : घर, शहर और शरीर का यह हिस्सा सबसे पवित्र होता है इसलिए इसे साफ-स्वच्छ और खाली रखा जाना चाहिए। यहां जल की स्थापना की जाती है जैसे कुआं, बोरिंग, मटका या फिर पीने के पानी का स्थान। इसके अलावा इस स्थान को पूजा का स्थान भी बनाया जा सकता है। इस स्थान पर कूड़ा-करकट रखना, स्टोर, टॉयलेट, किचन वगैरह बनाना, लोहे का कोई भारी सामान रखना वर्जित है। इससे धन-संपत्ति का नाश और दुर्भाग्य का निर्माण होता है।

अगले पन्ने पर तीसरी दिशा पूर्व का महत्व जानिए...

3. पूर्व दिशा : ईशान के बाद पूर्व दिशा का नंबर आता है। जब सूर्य उत्तरायण होता है तो वह ईशान से ही निकलता है, पूर्व से नहीं। इस दिशा के देवता इंद्र और स्वामी सूर्य हैं। पूर्व दिशा पितृस्थान का द्योतक है।

अगले पन्ने पर चौथी दिशा आग्नेय का महत्व जानिए...

4. आग्नेय दिशा : दक्षिण और पूर्व के मध्य की दिशा को आग्नेय दिशा कहते हैं। इस दिशा के अधिपति हैं अग्निदेव। शुक्र ग्रह इस दिशा के स्वामी हैं।

अगले पन्ने पर पांचवीं दिशा दक्षिण का महत्व जानिए...

5. दक्षिण दिशा : दक्षिण दिशा के अधिपति देवता हैं भगवान यमराज। दक्षिण दिशा में वास्तु के नियमानुसार निर्माण करने से सुख, संपन्नता और समृद्धि की प्राप्ति होती है।

अगले पन्ने पर छठी दिशा नैऋत्य का महत्व जानिए...

6. नैऋत्य दिशा : दक्षिण और पश्चिम दिशा के मध्य के स्थान को नैऋत्य कहा गया है। यह दिशा नैऋत देव के आधिपत्य में है। इस दिशा के स्वामी राहु और केतु हैं।

अगले पन्ने पर सातवीं दिशा पश्चिम का महत्व जानिए...

7. पश्चिम दिशा : पश्चिम दिशा के देवता, वरुण देवता हैं और शनि ग्रह इस दिशा के स्वामी हैं। यह दिशा प्रसिद्धि, भाग्य और ख्याति की प्रतीक है। इस दिशा में घर का मुख्‍य द्वार होना चाहिए।

अगले पन्ने पर आठवीं दिशा वायव्य का महत्व जानिए...

8. वायव्य दिशा : उत्तर और पश्चिम दिशा के मध्य में वायव्य दिशा का स्थान है। इस दिशा के देव वायुदेव हैं और इस दिशा में वायु तत्व की प्रधानता रहती है।

अगले पन्ने पर नौवीं दिशा उत्तर का महत्व जानिए...

9. उत्तर दिशा : उत्तर दिशा के अधिपति हैं रावण के भाई कुबेर। कुबेर को धन का देवता भी कहा जाता है। बुध ग्रह उत्तर दिशा के स्वामी हैं। उत्तर दिशा को मातृ स्थान भी कहा गया है।

अगले पन्ने पर दसवीं दिशा अधो का महत्व जानिए...

10. अधो दिशा : अधो दिशा के देवता हैं शेषनाग जिन्हें अनंत भी कहते हैं। घर के निर्माण के पूर्व धरती की वास्तु शांति की जाती है। अच्छी ऊर्जा वाली धरती का चयन किया जाना चाहिए। घर का तलघर, गुप्त रास्ते, कुआं, हौद आदि इस दिशा का प्रतिनिधित्व करते हैं।

वराह पुराण के अनुसार दिग्पालों की उत्पत्ति की कथा इस प्रकार है- जब ब्रह्मा सृष्टि करने के विचार में चिंतनरत थे, उस समय उनके कान से 10 कन्याएं उत्पन्न हुईं जिनमें मुख्य 6 और 4 गौण थीं।

1. पूर्वा: जो पूर्व दिशा कहलाई।

2. आग्नेयी: जो आग्नेय दिशा कहलाई।

3. दक्षिणा: जो दक्षिण दिशा कहलाई।

4. नैऋती: जो नैऋत्य दिशा कहलाई।

5. पश्चिमा: जो पश्चिम दिशा कहलाई।

6. वायवी: जो वायव्य दिशा कहलाई।

7. उत्तर: जो उत्तर दिशा कहलाई।

8. ऐशानी: जो ईशान दिशा कहलाई।

9. उर्ध्व: जो उर्ध्व दिशा कहलाई।

10. अधस्‌: जो अधस्‌ दिशा कहलाई।

उन कन्याओं ने ब्रह्मा को नमन कर उनसे रहने का स्थान और उपयुक्त पतियों की याचना की। ब्रह्मा ने कहा- 'तुम लोगों की जिस ओर जाने की इच्छा हो, जा सकती हो। शीघ्र ही तुम लोगों को तदनुरूप पति भी दूंगा।'

इसके अनुसार उन कन्याओं ने 1-1 दिशा की ओर प्रस्थान किया। इसके पश्चात ब्रह्मा ने 8 दिग्पालों की सृष्टि की और अपनी कन्याओं को बुलाकर प्रत्येक लोकपाल को 1-1 कन्या प्रदान कर दी। इसके बाद वे सभी लोकपाल उन कन्याओं के साथ अपनी-अपनी दिशाओं में चले गए। इन दिग्पालों के नाम पुराणों में दिशाओं के क्रम से निम्नांकित है-

लोकपाल दिग्पालों

* पूर्व के इंद्र

* दक्षिण-पूर्व के अग्नि

* दक्षिण के यम

* दक्षिण-पश्चिम के सूर्य

* पश्चिम के वरुण

* पश्चिमोत्तर के वायु

* उत्तर के कुबेर

* उत्तर-पूर्व के सोम।

शेष 2 दिशाओं अर्थात उर्ध्व या आकाश की ओर वे स्वयं चले गए और नीचे की ओर उन्होंने शेष या अनंत को प्रतिष्ठित किया।

http://rsdwivedi.blogspot.com/2019/06/blog-post_11.html

ग्रामदेवता की शास्त्र सम्मत पूजा डा. राधेश्याम द्विवेदी

à¤—à¥à¤°à¤¾à¤®à¤¦à¥‡à¤µà¤¤à¤¾ à¤•à¥‡ à¤²à¤¿à¤ à¤‡à¤®à¥‡à¤œ à¤ªà¤°à¤¿à¤£à¤¾à¤®

सनातनी हिन्दू जन ब्रह्मा, विष्णु, महेश और ऋषि मुनियोंकी संतानें हैं। ब्रह्मा, विष्णु और महेश के पुत्रों और पुत्रियों से ही देव (सुर), दैत्य (असुर), दानव, राक्षस, गंधर्व, यक्ष, किन्नर, वानर, नाग, चारण, निषाद, मातंग, रीछ, भल्ल, किरात, अप्सरा, विद्याधर, सिद्ध, निशाचर, वीर, गुह्यक, कुलदेव, स्थानदेव, ग्राम देवता, पितर, भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्मांडा, ब्रह्मराक्षस, वैताल, भैरव, क्षेत्रपाल तथा मानव आदि की उत्पत्ति हुई। हिन्दू लेखों के अनुसार, धर्म में तैंतीस प्रकार देवी-देवता बताये गये हैं। संपूर्ण हिन्दू वंश वर्तमान में गोत्र, प्रवर, शाखा, वेद, शर्म, गण, शिखा, पाद, तिलक, छत्र, माला, विभिन्न देवता शिव, विनायक, कुलदेवी, कुलदेवता, इष्टदेवता, राष्ट्रदेवता, गोष्ठ देवता, भूमि देवता, ग्राम देवता, भैरव और यक्ष आदि में विभक्त हो गया है। देवताओं की कुल संख्या 33 कोटि बताई जाती है। इनमें आठ वसु, ग्यारह रुद्र, बारह आदित्य, इंद्र और प्रजापति शामिल हैं। वहीं 12 आदित्य - अंशुमान, आर्यमन, इंद्र, त्वष्टा, धातु, पर्जन्य, पूषा, भग, मित्र, वरुण, वैवस्त और विष्णु हैं। 8 वसुओं में - आप, धुव्र, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभाष शामिल हैं। इसके अलावा 11 रुद्र हैं जिनमें मनु, मन्यु, शिव, महत, ऋतुध्वज, महिनस, उम्रतेरस, काल, वामदेव, भव और धृत ध्वज शामिल हैं। 2 अश्विनी - अश्विनी तथा कुमार। इस प्रकार 12 आदित्य और 8 वसु और 11 रुद्र और 2 अश्विनी कुमारों को मिलाकर 33 केटि देवी-देवता कहे जाते हैं।
à¤¦à¤¿à¤•à¥à¤ªà¤¾à¤² à¤•à¥‡ à¤²à¤¿à¤ à¤‡à¤®à¥‡à¤œ à¤ªà¤°à¤¿à¤£à¤¾à¤®

à¤¦à¤¿à¤•à¥à¤ªà¤¾à¤² à¤•à¥‡ à¤²à¤¿à¤ à¤‡à¤®à¥‡à¤œ à¤ªà¤°à¤¿à¤£à¤¾à¤®

लोकदेवता के रूप में अष्ट लोकपाल

लोकदेवता के रूप में अष्ट लोकपालों की विशेष मान्यता है। इनमें अधिकांश वैदिक देवता है जो पौराणिक युग में अपना पूर्व महत्व खोकर अष्टदिक्पालों की कोटि में आ गए। फिर भी इनका महत्व निरंतर बना रहा। ये बौद्ध तथा जैन देवपरिवार में भी मान्यताप्राप्त हुए। पुराणानुसार दसों दिशाओं का पालन करनेवाला देवता दिक्पाल होता है। यथा-पूर्व के इन्द्र, अग्निकोण के वह्रि, दक्षिण के यम, नैऋत्यकोण के नैऋत, पश्चिम के वरूण, वायु कोण के मरूत्, उत्तर के कुबेर, ईशान कोण के ईश, ऊर्ध्व दिशा के ब्रह्मा और अधो दिशा के अनंत। दिक्पाल की संख्या 10 मानी गई है। वाराह पुराण के अनुसार इनकी उत्पत्ति की कथा इस प्रकार है। जिस समय ब्रह्मा सृष्टि करने के विचार में चिंतनरत थे उस समय उनके कान से दस कन्याएँ उत्पन्न हुईं जिनमें मुख्य 6 और 4 गौण थीं (1) पूर्वा, (2) आग्नेयी, (3) दक्षिणा, (4) नैऋती, (5) पश्चिमा (6) वायवी, (7) उत्तरा, (8) ऐशानी, (9) ऊद्ध्व और (10) अध। ब्रह्मा की उन दस कन्याओं ने ब्रह्मा का नमन कर उनसे रहने का स्थान और उपयुक्त पतियों की याचना की। ब्रह्मा ने कहा तुम लोगों का जिस ओर जाने की इच्छा हो जा सकती हो। शीघ्र ही तुम लोगों को अनुरूप पति भी दूँगा।

इसके अनुसार उन कन्याओं ने एक एक दिशा की ओर प्रस्थान किया। इसके पश्चात् ब्रह्मा ने आठ दिग्पालों की सृष्टि की और अपनी कन्याओं को बुलाकर प्रत्येक लोकपाल को एक एक कन्या प्रदान कर दी। इसके बाद वे सभी लोकपाल उन कन्याओं में दिशाओं के साथ अपनी दिशाओं में चले गए। इन दिग्पालों के नाम पुराणों में दिशाओं के क्रम से निम्नांकित है:-(1) पूर्व के इंद्र, (2) दक्षिणपूर्व के अग्नि, (3) दक्षिण के यम, (4) दक्षिण पश्चिम के सूर्य, (5) पश्चिम के वरुण, (6) पश्चिमोत्तर के वायु, (7) उत्तर के कुबेर और (8) उत्तरपूर्व के सोम। शेष दो दिशाओं अर्थात् ऊर्ध्व या आकाश की ओर वे स्वयम् चले गए और नीचे की ओर उन्होंने शेष या अनंत को प्रतिष्ठित किया।

निकटस्थ देवी देवता सुगमः-

ध्यान देने वाली बात यह है कि कई लोक हैं जिनके देवी-देवता अलग-अलग लोक में रहते हैं तथा जिनकी दूरी अलग-अलग है। नजदीकी लोक में रहने वाले देवी-देवता शीघ्र प्रसन्न होते हैं, क्योंकि लगातार ठीक दिशा, समय, साधन का प्रयोग करने से मंत्रों की साइकल्स उस लोक में तथा ईष्टदेव तक पहुंचती है जिससे वे शीघ्र प्रसन्न होते हैं तथा साधक की मनोकामना पूर्ण करते हैं। भूत, प्रेम व ब्रह्म राक्षस इत्यादि हमारे आसपास ही रहते हैं तथा अल्प प्रयास से सिद्ध होते हैं। क्षेत्रपाल तथा भैरव भी हमारे नजदीकी वातावरण में रहते हैं। पितरों का भी एक लोक है तथा सबसे नजदीकी लोक यक्ष व यक्षिणियों का है। थोड़े प्रयास ही इन्हें प्रसन्न किया जा सकता है।

खेत का स्वामी खेतपाल

हिंदू धर्म और हिंदू पौराणिक कथाओं के अनुसार, खेतपाल, जो कि खेत का स्वामी है, एक देवता है जो मूल रूप से दक्षिण भारत में विशेष रूप से खेत का देवता था। कुछ समय के लिए, क्षत्रपाल एक सामान्य नाम बन गया, जो भूमि के टुकड़े या पार्सल या किसी विशेष क्षेत्र ( संस्कृत में क्षेत्र) से जुड़े देवताओं पर लागू होता है। उनके मंदिरों का निर्माण आम तौर पर शिव को समर्पित मंदिरों के पूर्वोत्तर कोने पर किया जाता है , और उस विशेष अनुष्ठान की प्रभावकारिता सुनिश्चित करने के लिए प्रत्येक अनुष्ठान से पहले उनकी पूजा की जाती है।

भैरव की पूजा

भैरव का अर्थ होता है - भय + रव = भैरव अर्थात् भय से रक्षा करनेवाला। हिन्दुओं के एक देवता हैं जो शिव के रूप हैं। इनकी पूजा भारत और नेपाल में होती है। हिन्दू और जैन दोनों भैरव की पूजा करते हैं। भैरवों की संख्या 64 है।
à¤—à¥à¤°à¤¾à¤®à¤¦à¥‡à¤µà¤¤à¤¾ à¤•à¥‡ à¤²à¤¿à¤ à¤‡à¤®à¥‡à¤œ à¤ªà¤°à¤¿à¤£à¤¾à¤®

ग्रामदेवता

ग्रामीण जनजीवन में प्रकृति की पूजा का प्रचलन था। प्रकृति पुजा में नदी पहीड़ वृक्ष तालाब सरोवर आदि का पूरा का पूरा ध्यान दिया जाता था। इसी क्रम में ग्राम देवी अथवा ग्राम देवताओं की पूजा पद्धति का प्रचलन भी हुआ है। मनुष्य और देवता में अन्योन्याश्रय संबंध रहा है। पहले देवताओं ने मनुष्य को बनाया ,फिर मनुष्य ने देवताओं को मान मनोवल किया। दूसरे शब्दों मे अगर यूं कहे कि मनुष्य देवता के बिना जी नही सकता और देवता का अस्तित्व मनुष्य के बिना शून्य जैसा है। हड़प्पा और मोहन जोदाड़ों की खुदाई इस विश्वास को काफी बल देती है कि प्राचीन काल से उपासना की परंपरा चली आ रही है।

जिस जिस चीज से लोग डरते थे उसको प्रसन्न करने के लिए उसकी पूजा अर्चना शुरू कर देते थे। पहले लोग प्रकृति की पूजा करते थे फिर अपने घरो मे पूजा करने लगे जो कालांतर मे एक गोत्र या कुल की पूजा कहलाती रही । इसी प्रकार अपने वास स्थान या गांव की सुरक्षा के लिए ,दैविक या भौतिक या प्राकृतिक आपदा जैसे आग ,बाढ़ ,महामारी ,बाहरी आक्रमण आदि से दूर रखने के लिए गांव की सीमा पर ग्राम देवता या कुल देवता की स्थापना की गई। एसा पाया गया है कि भारत के अधिकांश हिस्सों में ग्राम देवता स्त्रियाँ होती हैं, जैसे सत्ती माई ,काली माई ,दुरगा माई ,चंडीमाई ,शीतला माई व समय माई आदि। मगर कहीं कहीं पुरुष देवता भी होते हैं ,जैसे भैरो बाबा , बजरंग बली ,ब्रम्हा शंकर ,नंदी ए जोगीबीर बाबा डीवहारे बाबा आदि ।

किसी समय मे स्थापित होने वाले ये पवित्र स्थान गाव से बाहर या सीमा पर ऐसे निर्जन ,सुनसान खेतों , झाड़ियों या गाछों के बीच हुआ करते जहां कम आबादी के कारण शाम ढलते ही भयानक और रोमहर्षक वातावरण विभिन्न प्रकार के भूत ,प्रेत ,चुड़ैल ,आदि की दंतकथाओ के विकास और प्रचलन से उत्पन्न भय से मनुष्यों को निजात दिलाया करते थे। दीपावली के दिन यहां पर दीपक रखे जाने की परम्परा है तो कहीं कहीं लोग वार्षिक पूजा भजन तथा भंडारा तक भी करते है।

पीपल या बरगद की विशाल वृक्षों की शाखाओ से बंधे नए लाल लंगोट ,लाल पीले ,कपड़े या झंडे या त्रिशूल ,सिंदूर पुते पत्थर के आकृति आदि उन्हें आसुरी या पैचासिक प्रवृत्तियों से , प्राकृतिक आपदाओ से ,मनोवैज्ञानिक सुरक्षा प्रदान करता था। उनकी दृढ़ आस्था और विश्वास के प्रतीक ये न्याय के देवता उनके आपसी और सामाजिक झगड़ों के निबटारे के लिए वास्तव मे न्यायाधीश का कार्य करते । उन्हें अगाध विश्वास था कि अगर कोई बलशाली उसकी संपत्ति हड़पेगा ,उसे बिना कसूर के सताएगा तो ये देवता आततायी को अवश्य दंडित करेंगे ।

इसके अलावा बहुत सारे पवित्र पेड़ों एवं झाड़ों जैसे पीपल ,बरगद केला ,बेल ,शमी ,तुलसी ,आवला आदि की जानवरो की ,साँपो की पूजा भी वहां होती ,समय समय पर भजन कीर्तन होता ,जिससे उनकी आध्यात्मिक शक्तियां और भी बलवती होती थी। नगर या ग्राम की बाहरी और आंतरिक सुरक्षा के लिए राजे महाराजे ग्राम या नगर देवता की मूर्ति स्थापित कराते थे। उनकी विधिवत पूजा करवाते थे। उस इलाके के सारे लोग अपने परिवार की सुख शांति के लिए उनकी उपासना करते और बच्चों के जन्म ,मुंडन ,उपनयन ,शादी ब्याह आदि मांगलिक मौको पर सर्व प्रथम उस सर्वाधिक आदरणीय एवं प्रतिष्ठित स्थान को न्योता जाता ,तदुपरांत वहां जाकर अपनी अगाध भक्ति , निष्ठा और आस्था का परिचय दिया जाता था। सुहागिने देवता को प्रसन्न करने के लिए एक से एक भक्ति पूर्ण गीत बनाती और बड़ी श्रद्धा व भावुकता से उसे गाती हैं।

आज के हमारे सभ्य समाज में प्रायः बलि प्रथा समाप्त हो गयी है। इसके बाद भी अनेक स्थानो पर लोग मिट्टी के हाथी ,घोड़े या ऐसी ही कुछ प्रतिकात्मक चीजें मन्नत पूरा हो जाने पर चढ़ाते हैं।अलग अलग गावों मे अपनी समुदाय या जाति के आधार पर लोग अपने देवता की स्थापना करते हैं । जो लोगों के रक्षक ,जनकल्याण कारक ,और असीम शक्ति पूंज के रूप मे आज भी पूजे जाते हैं। मुंबा देवी किसी जमाने मे मुंबई की ग्राम देवी ही थी । कोलकाता की काली जी की स्थिति भी प्रायः एसी ही है। गोहाटी की कामाख्या आदि ग्राम देवी के साथ सती के रुप में भी पूजी जाती है। पहाड़ो मे भी अनेक देवी देवता है जिन्हें वहां के स्थानीय लोग अपने इलाके का रक्षक मानते हैं,और उनके रुष्ट होने पर भयंकर प्रलय की बात कहते हैं। ,इसका एक ताजा उदाहरण केदारनाथ के प्रलय से जोड़ा जाता है। बहुत से आदिवासी बहुल इलाको मे आज भी लोग अपने इस ग्राम्य देवता की उपासना साल मे एक बार ,ढ़ोल ,मजीरे ,पिपही ,के साथ नाच गाकर बड़े पैमाने पर उत्सव मना कर करते हैं। प्रकृति मे फैली अपार सकारात्मक ऊर्जा से, प्राण वायु से नवीन चेतना प्राप्त कर अपनी मानवीय जिंदगी को बेहतरीन और सुखमय बनाने का हमारे प्रातः स्मरणीय ऋषिओ ,मुनियो ,पूर्वजों आदि द्वारा दिखाया गया यह आध्यात्म का मार्ग निस्संदेह अद्भुत एवं परम वैज्ञानिक है। सनातन धर्म के छत्तीस कोटि देवी देवताओ मे ये सभी शामिल हैं। लोगों ने अपनी जाति और व्यवसाय के अनुकूल अपने अपने देवता को चित्रित कर पूजा किये जाने का विधान बनाया है। भारत में पूरब से पश्छिम ,उत्तर से दक्छिन तक ही नहीं ,सनातन धर्म के अवशेषों को अपने सीने मे सँजोए विश्व मे जहां जहां भारत वंशी हैं,अपने अपने कुल या ग्राम देवता को अपने से जुदा कर ही नहीं सकते हैं।

प्रचलित हिंदू धर्मातील देवतांचे सगुण रूप

दोन महिन्यांपूर्वी हिंदू धर्मग्रंथाच्या कालाबद्दल एक लेखमाला मी उपक्रमवर लिहिली होती. त्या वेळी काही संदर्भ वाचन करत असताना एक प्रश्न माझ्या डोक्यात घोळत असे. सध्या आपण ज्या देवतांचे पूजन करतो त्या देवतांना सध्या प्रचलित असलेली त्यांची सगुण रुपे कोणी व कधी दिली असावीत? म्हणजे गणपतीला गजमुख दाखवायचा किवा शंकराला जटा व गळ्याभोवती नाग या स्वरूपातच दाखवायचा. लक्ष्मीला कमलपुष्पातच उभे करायचे.

यापैकी ही रुपे कधी दिली गेली असावीत या संबंधी अंदाज बांधणे त्या मानाने सोपे आहे. मोहोंजोदारो व हडाप्पा संस्कृतीमधे देवताना सगुण रूप होते परंतु त्या वेळी प्रजननक्षमता (Fertility) हीच देवता पूजत असत. या देवतेच्या सगुण रूपाला अदिती असे नाव होते असे काही तज्ञांचे म्हणणे. म्हणजे सध्याच्या प्रचलित देवता इ.स.पूर्व 1300 च्या आधी तरी नव्हत्या एवढे ढोबळपणे म्हणता यावे. आर्य टोळीवाले मूर्ती पूजकच नव्हते. त्यांचे देव म्हणजे इंद्र, वरुण, सूर्य, रुद्र व विष्णू. या देवतांचे पूजन ते अग्नीच्या माध्यमातून करत. आर्य संस्कृती भारतात रुजली तेंव्हाही सध्याच्या देवतांची सगुण रूपे नसणार. म्हणजेच आपण इ.स.पूर्व 1000 पर्यंत आलो. हा काल व इ.स,पूर्व 500 हा बौद्ध धर्माच्या उदयाचा काल या मधेच देवतांना सध्याची सगुण रूपे दिली गेली असावीत असे मला वाटते.

परंतु या सर्व देवतांना ही सगुण रूपे कोणी दिली असावीत याचा काहीही अंदाज मला तरी बांधता येत नाही. बघुया दुसर्‍या कोणी उपक्रमीला काही सांगता येते का?

त्यांचे देव म्हणजे इंद्र, वरुण, सूर्य, रुद्र व विष्णू. या देवतांचे पूजन ते अग्नीच्या माध्यमातून करत.
इंद्र, वरुण, सुर्य, रुद्र, विष्णू यांच्या पैकी बरेच जण खरेच (म्हणजे सगुणच)आर्य टोळ्यांचे नेते होते. अग्नीच्या माध्यमातुन पूजनाचा संबंध सरळसरळ यज्ञ व आहूतीशी संबंधित आहे.

आर्य संस्कृती भारतात रुजली तेंव्हाही सध्याच्या देवतांची सगुण रूपे नसणार.
सहमत.

मधेच देवतांना सध्याची सगुण रूपे दिली गेली असावीत असे मला वाटते.

सहमत. ही अशी रुपे देण्यामागे तत्कालिन समाजामनावर भीती, लालसा या बाबींचा वापर करुन अधिपत्य गाजवणारी व्यवस्था निर्माण करणे हा हेतू होता. हा हेतू आजतागायतही सफल झालेला आहे. ही सगळी सगुण रुपे होऊन गेलेल्या नायकांवर काल्पनिक देवत्व आरोपित करुन, त्यांच्या पराक्रमांच्या अतिरंजित कहाण्या निर्माण करुन त्यांच्या आधारे निर्माण करण्यात आली. या रुपांचा तत्कालिन नायकांच्या खऱ्या रुपाशी फारसा संबंध नसुन ती रचणाऱ्याच्या मानसिकतेत त्या रुपाच्या उपयोजनाची काय संकल्पना असेल त्यावर आधारीत आहेत. ही रुपे नायकांची असल्याकारणाने ती रचनाकर्त्यांच्या समुहाचेच प्रातिनिधित्व करणारी आहेत.

अवांतर
ही सगुण रुपरचना करतांना अर्थात खलनायकांचीही सगुण रुपे तयार करावी लागली. देवांचे नायक जसे चित्रित झाले तसे राक्षसांचेही खलनायक चित्रित करावे लागले. वास्तविक राक्षस हे ही अस्तित्वात असलेल्या भारतातील पूर्वप्रस्थापित टोळ्यांचे नायकच होते. परंतु ते शत्रु असल्या कारणाने त्यांची रुपे लांब नखे , सुळे दात, शिंगे, अस्ताव्यस्त वाढलेले केस, काळाकुट्ट रंग, गडगडाटी हास्य करणाऱ्या भेसूर मुद्रा अशा तऱ्हेची रेखाटली गेली. पण अशी काही मानवजात अस्तित्वात असावी असे वाटत नाही. आणि हे मानव नसुन हिंस्र पशू असते तर देवनायकांना त्यांच्याशी इतकी दमछाक होईपर्यंत लढायचे कारणही नव्हते. असो. जेणेकरुन या खलनायकांचे सगुणरुप चित्रण ही लबाडी आहे हे दिसून येते. तशीच देवदेवतांची सगुण रुपे तयार करणे हा ही एक लबाडीचाच भाग आहे.

आपल्या देवी देवतांना सगुण रुपे देण्यात राजा रविवर्मा आणि इतर चित्रकारांचा मोठा हात आहे. हल्लीच लोकप्रभामध्ये यावर लेख होता. येथे वाचा.

रविवर्मा यांनी लक्ष्मी आणि सरस्वती यांना नऊवारी साड्या आणि शिवलेले ब्लाऊज नेसवले. वीणा घेऊन मोरावर बसलेली सरस्वती आणि कमळात उभी राहिलेली लक्ष्मी यांना रेखाटताना त्यांनी एका पारशी महिलेला (लेखात पारशी माणसाची बायको असे म्हटले आहे परंतु काळ लक्षात घेता पारशी माणसाची पारशी बायकोच असावी असे वाटते.) मॉडेल म्हणून वापरले होते. ही चित्रे आज घराघरातून पूजली जातात. :-)

असो.

दुसर्‍या शतकातील शंकराची मूर्ती पहा. तिच्या गळ्यात नाग नाही. हातात त्रिशूळ आहे आणि शंकर मिशीधारी दिसतो. शंकराच्या हातातील त्रिशूळही पाश्चात्य ट्रायडेंटशी (पसायडन किंवा नेपच्यूनच्या हातातील) मेळ खातो. नंतरच्या चित्रांत मात्र त्रिशूळाचा आकार आणि स्वरुप बदलेले दिसते. (असेही असू शकेल की ही मूर्ती गांधारातील असल्याने वेगळी घडवली असेल.)

पूजेसाठीचे ढोबळ पिंड "सगुण" म्हणून चालेल का?

पूजनासाठी ढोबळ पिंडे (शेंदूर फासलेले, कधीकधी मोठे डोळे चितारलेले लंबगोल पाषाण) ही बहुधा फार प्राचीन काळापासून वापरात असावी. या वेगवेगळ्या "आया" आणि "बा" आहेत.

काही भक्तश्रीमंत ग्रामदैवतांची ओळख प्रमुख पौराणिक देवांशी जुळवल्याच्या घटना अगदी अलिकडे सुद्धा दिसतात.

खंडोबाचा शंकराशी संबंध, महाराष्ट्रातील बहुतेक आयांचा पार्वतीशी संबंध, काही आयांचा विष्णुपत्नीशी संबंध, लिंगरूप दैवताचा वैदिक रुद्राशी संबंध...

असे करता पौराणिक/वैदिक देवाला दृश्य-स्पर्शरूप मिळते. ते दृश्य-स्पर्शरूप लोकांमध्ये आधीच पूजनीय असल्यामुळे, त्या पिंडाची पूजनीयता नव्याने पटवून द्यावी लागत नाही.

दा. ध. कोसंबी यांच्या "मिथ अँड रिऍलिटी" मध्ये महाराष्ट्रातील अनेक आई-देवतांबद्दल समूळ संशोधनासहित चर्चानिबंध आहे. त्यात काही वैदिक/पौराणिक<->लौकिक/स्थानिक दैवतांच्या जोड्यांची चर्चा सापडेल - जोड्यांमधली दैवते मुळात वेगळी असली तरी क्षेत्रमाहात्म्यात अभेद झालेली आहेत.

मनुष्याकार नसलेल्या पूजनीय पाषाणांवरती मनुष्याकृती मुखवटे चढवतात, ही प्रथा तर सर्वांच्या ओळखीचीच असेल. गोव्यातील शंकरांच्या पिंडींवर मुखवटे असतात. हल्लीच वैष्णोदेवीच्या देवळात गेलो, तिथे दैवते अखंड नैसर्गिक अभिषेक होत असलेले "स्टॅलॅक्टाइट" आहेत. पण त्यांच्यापुढे देवीचा घडीव मुखवटा आहे.

कोकणातल्या एका घरगुती पूजाविधीमध्ये देवीचा मुखवटा तांदळाच्या उकडीने बनवतात. या रूढीत सुद्धा काहिशा-निर्गुण पिंडाला दिखाऊ सुंदर सगुण रूप देण्याची लोकपरंपरा दिसते, असा माझा कयास आहे.

पुरीच्या जगन्नाथाच्या कथेतून सगुण-निर्गुण पिंडांबद्दल लोकांच्या श्रद्धेमध्ये जो तणाव आहे, त्याचे अंशदर्शन घडते. (राजाला जगन्नाथाची मूर्ती सुबक बनवायची होती, पण विश्वकर्म्याने ढोबळ पिंडे बनवली...)

मूर्तीपूजा अस्तित्वात आल्यावर प्रत्येक कालखंडातील शिल्पकार, चित्रकार यांनी आपापल्या कुवती आणि समजानुसार देवांना रेखाटले असावे.

सहमत आहे. गणपतीच्या बहुतांश देवळांतील मूर्ती (त्यांना मूर्ती तरी म्हणावे का नाही असा संभ्रम होतो) ढोबळ असतात. गणेशोत्सवातल्या गणपतीसारख्या मूर्ती सहसा देवळात नसतात. शंकराच्या देवळात सहसा पिंडच असते.

वैष्णव देवळांतल्या (राम, कृष्ण, दत) मूर्ती मात्र सुबक असतात का? हे अर्वाचीन देव (दत्त अर्वाचीन आहे यात शंका नाही) असावेत का?

बाबासाहेब जगताप यांनी म्हटल्याप्रमाणे सरंजामशाहीत एखाद्यावरील अतिरेकी निष्ठा हा गुण आवश्यक होता. त्या गुणाचा विकास करण्याचे काम भक्तीमार्गाच्या प्रसारातून साधले गेले.

गणपतीला गजमुख दाखवणे हे किमान ९ व्या शतकाआधीपासून असावे असे विकीपीडियाच्या संदर्भावरून वाटते. ११ व्या शतकापूर्वी गणपतीचे सध्याचे रूप व्यवस्थित प्रचलित झाले होते असे वाटते. विकीवरच श्रीलंकेत २र्‍या शतकातली गणपतीची या प्रकारची मूर्ती आहे असे म्हटले आहे. पण मूर्तीच्या चित्राचा दुवा मिळाला नाही.

कमळ हे भारतीय साहित्यात खूपच महत्त्वाचे फूल आहे. ऋग्वेदातही सरस्वती नदीच्या पात्रातील कमळांचा उल्लेख आहेच. नंतरच्या काळात शिल्पकलेतही याचा उपयोग आहेच. गजलक्ष्मीचे बर्‍यापैकी प्राचीन बौद्ध शिल्प (शुंग काळ, ख्रिस्तपूर्व १ -२ शतके) - यात हत्ती, अर्थातच पण पायाशी कमळही आहे.

काही अधिक चित्रे इथे -

प्राचीन मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर, प्रवेशद्वारांवर, तसेच सभामंडपामध्ये, अंतराळात आपणास अनेक मूर्ती कोरलेल्या दिसतात - शिव, विष्णू, देवी आदी देवता, सुरसुंदरी, नर्तक, वादक ह्याशिवाय सर्वसाधारणपणे हटकून दिसतात त्या लोकपालांच्या अर्थात दिक्पालांच्या मूर्ती. हे दिक्पाल त्या त्या विशिष्ट दिशांचे आणि उपदिशांचे पालन करतात, असे मानले जाते. इंद्र, अग्नी, वायू, यम, कुबेर, वरुण, ईशान आणि निर्ऋती ह्या त्या दिशांच्या देवता. मुख्य दिशांच्या देवतांची नावे वेगळी, मात्र उपदिशा आणि त्यांच्या देवता यांची नावे एकमेकांना समांतर असलेलीच आढळून येतात. उदा. आग्नेयेचा दिक्पाल अग्नी, नैर्ऋत्येचा निर्ऋती, ईशान्येचा ईशान आणि वायव्येचा वायू. ही उपदिशांची नावे त्या त्या देवतेपासूनच पडलेली आहेत, हे उघड आहे. इंद्र, अग्नी, वायू, यम, वरुण आणि ईशान ह्या वैदिक देवता आहेत, कुबेर हा यक्षांचा अधिपती, तर निर्ऋती हा चक्क राक्षस आहे. अगदी क्वचित ह्या दिक्पालांच्या मूर्ती त्यांच्या शक्तीसहदेखील आढळतात. दिक्पाल मूर्ती ओळखणे तसे सोपे आहे. त्यांची वाहने आणि हातातील आयुधे यावरून ते सहज जाणून घेता येते. चला तर मग, आता एकेक दिक्पालाची विस्ताराने माहिती घेऊ.

वर आणि खाली (ऊर्ध्वाधर) अशा दोन दिशा सोडल्या तर एकूण दिशा आठ होतात. दिशेच्या अधिपतीला दिक्पाल अशी संज्ञा आहे, व त्याप्रमाणें आठ दिशाचे आठ दिक्पाल खालीलप्रमाणे आहेत
पूर्व - इंद्र,
आग्नेय अग्नी (दक्षिण पूर्व),
दक्षिण - यम,
नैऋत्य - निर्ऋति (द. पश्चिम),
पश्चिम वरूण,
वायव्य - वायू (उत्तर पश्चिम),
उत्तर - कुबेर,
ईशान्य - ईश्वर, ईश (उ. पूर्व)
       या आठ दिक्पालांपैकी इंद्र, कुबेर, अग्नी, वरुण व शंकर रूपांत ईश्वर यांची स्वतंत्र पूजा इसवीसनाच्या प्रारंभिक शतकापासून चालू होती. इंद्र, अग्नी व वरुण हे तर वेद काळातील अत्यंत श्रेष्ठ असे देव होत. पौराणिक काळांत पंचदेवोपासनेला असा जसा रंग चढत चालला तसतसे हे एका काळचे प्रमुख देव मागे पडले. व वरुणासारखे फक्त एका दिशेचे अधिपती होऊन बाजूला झाले. कुबेर व निर्ऋति हे राक्षस होत. कुबेर तर रावणाचा मोठा भाऊ होता. अर्थातच यांना पुढे देवांत स्थान मिळाले व हे दिक्पालांच्या हुद्यांवर चढले.
३८४
      दिक्पालांच्या संबंधाने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की फार जुन्या परंपरेत यांच्या नांवात व संख्येत फरक आढ हरिवंशरित एका ठिकाणी 'दिक्पाल' म्हणून प्रजापती-पुत्रांची खालीलप्रमाणें एक यादी दिली आहे व हे राजे अबूली शासन करीत आहेत असे सांगितले आहे. ""
पूर्व             -        वैराज प्रजापतीचा मुलगा सुधन्वा
पश्चिम       -        रजस प्रजापतीचा मुलगा अच्युत किंवा केतूमान्
उत्तर         -        दुर्धर्ष प्रजापतीचा मुलगा हिरण्यरोमा
दक्षिण       -        कर्दम प्रजापतीचा मुलगा शंखपाल
जैन शास्त्राचे दशदिक्पाल थोडे निराळे आहेत. मात्र अग्नी, इंद्र, यम आणि वरुण हा गट इतरांपेक्षा जुना आहे.
बौद्धांनी चार दिशांचे अधिपती किंवा चतुर्महाराज म्हणून धृतराष्ट्र (पूर्व), विरुढक (दक्षिण), विरूपक्ष (पश्चिम) ३ वैश्रवण (उत्तर) यांची कल्पना केली आहे. पुढच्या पानावर दिलेला दिक्पालांच्या लक्षणाचा तक्ता प्रचलीत समजुतीना धरून तयार केलेला आहे. तिकडे हष्टिक्षेप करून प्रत्यक्ष प्रतिमांकडे वळू.

इंद्र :-

इंद्राला सोम, विश्वपुरुष किंवा प्रजापती यांच्यापासून उद्भूत मानतात. वज्र आणि अङ्‌कुश ही त्याची मुख्य आयुचे होत. वृत्राला मारण्याकरिता दधिचि ऋषीच्या अस्थिपासून परंपरेला अनुसरूनच की काय पण गांधार कलेतील बौद इंद्राच्या हातांतील वज्र हे हाडांप्रमाणेच दिसते. इतरत्र मात्र वज्राचा आकार खाली आणि वर तीन टोकें असलेल्या लहानश्या दांड्याप्रमाणे झाला. ऐरावत हत्ती हे इन्द्राचे वाहन होय. उष्णीष किंवा उंच मुगुट हे इन्द्राला ओळखण्याचे दुसरे महत्त्वाचे चिह्न होय.
पौराणिक वाङ्मयांत इन्द्र हा स्वर्गाचा अधिपती असून, सर्व देवांचा तो स्वामी आहे. तो आपल्या पदाला नेहमीच जपत असतो. पाऊस पाडणे हे इंद्राचे प्रमुख कार्य होय. एके काळी इंद्रपूजेचा बराच विस्तार होता. इंद्रध्वजोत्सव राजे लोक मोठ्या प्रमाणात करीत असत." वर्षप्रतिपदेच्या दिवशी आपण जी घरोघरी गुढी उभारतो तो प्रकार इंद्रध्वजपूजनाचे लघु संस्करण म्हणता येईल.
आता इंद्राच्या प्रत्यक्ष प्रतिमेचे पूजन लुप्तप्राय झाले आहे, पण मध्यकालीन कलेत त्याच्या प्रतिमा मिळतात. भरपूर दागिने, पायाजवळ हत्ती व हातात सुरक्षित असले तर वज्र ही त्याची प्रमुख चिन्हें होत. तो द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्हीं रूपात दिसतो.
इंद्राची बायको शची. विष्णुधर्मोत्तर पुराणांप्रमाणे त्याची प्रतिमा शचीसह आलिंगन मुद्रेत घडवावयास हवी." लखनऊ संग्रहालयांत (सं.सं.एच्. २६) असलेल्या एका प्रतिमेत इंद्र शचीसह उभा आहे व पाया जवळ ऐरावत दिसतो.
खजुराहो येथील चंदेल कलेत शची-इंद्राच्या आलिंगन प्रतिमा विद्यमान आहेत."
दक्षिणेंत इंद्राचे अंकन भाजे येथून मिळण्यास प्रारंभ होतो. येथे तो पागोटे घातलेला आहे. वेरूळ येथील इंद्रसभा गुंफेतील त्याची हत्तीवर बसलेली प्रतिमा 'देवराज' पदाची साक्ष पटवते.

इंद्र (पूर्व दिशेचा अधिपती)

हा देवतांचा राजा. ऐरावत हत्ती हे त्याचे वाहन. वेदांतील सर्वाधिक प्रसिद्ध देवता म्हणजे इंद्रच. इंद्राची पूजा पूर्वी इंद्रध्वजाच्या रूपाने जनमानसात प्रचलित असे. ह्या इंद्रध्वजाच्या पूजेचे वर्णन माझ्या 'गुढीपाडवा - शक्रोत्सवातील इंद्रध्वजपूजेचे प्राचीन साहित्यातील वर्णन' ह्या लेखात विस्ताराने दिलेले आहे. इंद्राची पत्नी शची. काही ठिकाणी इंद्र शचीसह दिसतो.

अग्नी :-

वैदिक देवतांत इंद्रानंतर अग्नीचे स्थान आहे. देवांना आहार पोचविण्याचे काम अग्नीचे आहे. अग्नीच्या तीर रूपांची-गार्हपत्य, आहवनीय आणि दाक्षिणात्य-कल्पना जुनी आहे, त्याचप्रमाणे त्याला तीन आवास असलेला, तीन प्रकाश असलेला किंवा तीन तडेचा मानला आहे पण त्या वर्गीकरणाचा अग्नीच्या प्रतिमेशी संबंध नाही. कर्मकांडात आजकाल आपण अग्नीचे ज्यां मत्रांने ध्यान करतो त्यात त्याला सात हात, चार शिंगे, सात जिह्वा, दोन डोकी, तीन पाच असलेला व उजवी आणि डावीकडे क्रमाने स्वाहा आणि स्वधा अशा क्षार शिंगे, सात जिह्वा, दोन डोकी आहे. मंत्राप्रमाणे त्याच्या हातात शक्ती, अन्न, सुक्, सुवा, तोमर, पंखा आणि तुपाचे भांडे अशा वस्तू आहेत. लक्षणग्रंथ या ध्यानाची फारशी पुष्टी करीत नाहीत आणि जुन्या प्रतिमाही तशा दिसत नाहीत.
लखनऊ (सं.सं. जे. १२३ चित्र १५७) मथुरा संग्रहालयांत (सं.सं. ४०.२८८०) आहेत. येथे अग्नीला काहीसा अंग सुटलेल्या ब्राह्मणासारखा दाखवतात, हात दोनव असतात, डोक्यावर केसांची गाठ असते व गळ्यांत का म्हणजे त्याच्या पाठीमागे दिसणारा ज्वालांचा पसारा ही होय.
हरिवंशात नारदाची तुलना अग्नीशी करीत असताना पेटलेला (ज्वलित), डावीकडे केसाची मोठीशी गाठ असलेला (सव्यापवृत्त विपुल जटामंडल) आणि उगवत्या सूर्याप्रमाणे डोळे असणारा (बालार्क सदृशेक्षणः) अशी पढ़ें वापरली आहेत. ही कुषाण प्रतिमांना बऱ्याच अंशी लागू पडतात.
अग्नीचा कार्तिकेयाशी संबंध असल्यामुळे कधी कधी दोघांचे बरोबरच अंकन केले जाते. कुषाणकाळाची अशी प्रतिमा मथुरेत आहे (सं.सं. ४०.२८८३) व मध्यकालांतील तोच विषयअंकित करणारी प्रतिमा सारनाथ (वाराणसी) येथील संग्रहालयांत आहे.
अग्नीच्या मध्यकालीन मूर्ती द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्ही प्रकारच्या मिळतात. वर अभय मुद्रा आणि कमंडलूया त्याच्या सामान्य गोष्टी होत. खजुराहो येथील प्रतिमा प्रायः चार हाताच्या आहेत व तेथे वर/अभय या मुद्रां बरोबरच अक्षमाला, खुक्, पुस्तक आणि कमंडलू या वस्तू दिसतात. ज्वाला फारशा दिसत नाहीत.
बंगाल व बिहार कडील प्रतिमांत अक्षमाला आणि कमंडलू यांचे प्राधान्य आहे. ज्वालामंडल भरपूर दिसते (चित्र १५८). लंबकूर्च किंवा दाढी इकडील अग्नीला बऱ्याच ठिकाणीं दाखवितात.
अग्नीचे सामान्य वाहन मेष आहे, पण बकऱ्याशी ही त्याचा जवळचा संबंध आहे. खजुराहो येथील काही शिल्पांत त्याचे वाहन म्हणून बकराच अंकित केला आहे. २२ कधी कधी हा बकरा मानवरूपात असतो (म.सं.सं.डी. २४).
कल्याणसुंदरमूर्तीत अग्नीचे प्रामुख्याने अंकन केले जाते. बऱ्याच ठिकाणी तो ज्वाला रूपात दिसतो पण काही शिल्पांत (उदा. भा.क्र.भ. वाराणसी सं. १७५) त्याचे मानवी मुख दाखवून ब्रह्मदेव त्यातच आहूती देत आहे असे चित्रण करतात.
स्वाहा-अग्नीच्या आलिंगन प्रतिमा दुर्मिळ असल्या तरी तो प्रकार खजुराहो येथील कलेत पाहण्यास मिळतो.
दक्षिण भारतात सात हात, दोन डोकी व तीन पायांच्या प्रतिमा मिळतात. श्री. राव यांनी दिलेल्या उदाहरणांत एकीत तर मानव मुखें आहेत, पण दुसरीत मात्र अग्नीची तोंडें मनुष्याची नसून बोकडाची आहेत. दुसरे म्हणजे अग्नीचे वाहन म्हणून एका ठिकाणी मेष तर दुसऱ्या नमुन्यात बैल दाखविला आहे. रुद्र व अग्नी यांचे एकीकरण जुन्या काळापासून मान्य होते, त्याचाच हा प्रभाव दिसतो.
मध्यकालीन कलेत अग्नीच्या काही विशेष प्रकारच्या प्रतिमा आढळतात. सारनाथ (वाराणसी) येथील पुरातत्त्व संग्रहालयातील एका शिल्पांत अग्नीच्या पायाजवळ आजूबाजूला मोर आणि कोंबडाजवळ असलेले पुरुष आहेत. हे अग्नीचे कार्तिकेयाशी सान्निध्य दाखवतात. (रे.चि.उ.१)
K. Kumar, Some Brahmanical Sculptures in the Sarnath Museum, Bharat, V.S. Agrawala volume, B.H.U.Varanasi, 1968-71, nos. 12-14, pl. IV pp. 142-43
ग्वाल्हेरच्या संग्रहालयांत स्थापित एका प्रतिमेत देवाच्या हातांत वरदाक्षमाला, खुसुक्, कमंडलू, आणि पोथी या वस्तू दिसतात. अग्नीचे वेदाशी असलेल्या सान्निध्याचे हे संकेत होत.
S.K. Dikshit A Guide to the central Archaeological Museum, Gwalior, 1962, p. 53 याच संग्रहालयात असलेली दुसरी अग्नी प्रतिमा विष्णूशी नैकट्य दाखवते. येथे देवाच्या डोक्यावर मुकुट आहे,
३८८
हातांत स्वस्तिक मुद्रेसह पद्म, गदा आणि कमंडलू आहेत. त्याचबरोबर पायाशी बकरा ही आहे. या प्रतिमेला 'अफ्रिनारायाण' असे ही म्हणता येईल.
Ibid, pp. 53-54
अग्नी आणि वृष किंवा बैलाचे साम्य दाखवणारी एका नंदीची विलक्षण प्रतिमा महाराष्ट्रात सातार जवळच्या पाटेकर येथील अधीमंदिरात आहे. येथे बसलेल्या बैलाच्या पुढच्या भागाला यातव मुख, सात हात, चार शिंगे, तीन पाय व हातांत वर, पुष्प, सुक् (?), पंखा / धनुष्य आणि अक्षमाला अशी आयुधें दिसतात. (रे.चि.उ.२).
N.P. Joshi, A note on the Image of Agni-Vrusa, Kala, XIII, 2007-08, pp. 106-08
हातांत धनुष्य घेतलेली सुमारे ८व्या शतकातील अग्नीची एक स्थानक मूर्ती सत्यवोलू गावातील रामलिंगेश्वर मंदिर (आंध्रप्रदेश) येथे आहे. हिला हात फक्त दोनच आहेत. डाव्यात धनुष्य असून डावा खंडित आहे.
M. Krishna Kumar, A rare type of Image of Agni from Ramalingesvara Temple Satyavolu (A.P.) Kala XV 2009-10, pl. 1, pp. 56-60

ब्रह्मदेवाच्या मूर्ती शिवाय मंदिरात आणि मंदिर परिसरात इतर अनेक मूर्ती आहेत. त्यातील महत्वाची मूर्ती मेंढ्यावर बसलेल्या अग्निची आहे. अष्ट दिक्पालांपैकी आग्नेय दिशेचा देव अग्नी हा वेदकाळात पूजनीय होता. त्याच्या स्वाहा आणि स्वधा या दोन बायका आहेत. मूर्तीशास्त्राप्रमाणे अग्नीला दोन किंवा चार हात असतात तो मेंढ्यावर (मेषावर) बसलेला दाखवतात. त्याच्या हातात पंखा आणि तुपाचे भांडे दाखवतात. अग्नीची मुख्य खूण म्हणजे त्याच्या मागे असलेला ज्वालांचा पसारा. याशिवाय येथे सूर्याची सात घोडे असलेली मुर्ती, हरिहर , गणपती, महिषासूर मर्दीनी, उमा - महेश्वर , जैन अंबिका, गजलक्ष्मी, नंदी, सुरसुंदरी वेगवेगळ्या प्रकारचे वीरगळ/ समाधीचे दगड/ स्मृतीशिळा येथे पाहायला मिळातात. यात साधूची आणि बौध्द दांपत्याची स्मृतीशिळा पाहायला मिळतात.

अग्नी (आग्नेयेचा अधिपती)

वैदिक देवतांत इंद्रानंतर कोणाचे स्थान असेल तर ते अग्नीचे. यज्ञाच्या माध्यमातून देवांना हवी पोहोचवण्याचे काम करणारा तो अग्नी. अग्नीची मूर्ती ओळखायची सर्वात सोपी खूण म्हणजे त्याचे वाहन एडका. यज्ञात अजापुत्राला अर्थात बोकडाला यज्ञपशू म्हणून महत्त्वाचे स्थान असल्याने अग्नीचे ते वाहन असल्यास नवल नाही. अग्नीच्या इतर लक्षणांमध्ये त्याची आयुधे म्हणजे ध्वज, कमंडलू, अ़क्षमाला, शक्ती. आयुधात बर्‍याच वेळा पोथी, गदा, स्रुक, स्रुवा अशी भिन्नताही आढळते.

वरुण (पश्चिम दिशेचा अधिपती)

वरुण ही जलदेवता. पश्चिमेकडील बाजूस समुद्र असल्याने साहजिकच हा पश्चिमेचा अधिपती झाला. पाश हे वरुणाचे प्रमुख आयुध आणि जलदेवता असल्याने मकर हे त्याचे वाहन झाले. जलदेवता असल्याने काही वेळा एका हातात तर काही वेळा दोन्ही हातात कमळे आढळतात. समुद्रच नव्हे, तर सरोवरे, नद्या जिथे जिथे जल असेल त्यांचा स्वामी वरुण बनला.

वरुण :-
वैदिक देवता संघांत इन्द्र-अग्नि-वरुण ही त्रयी प्रसिद्ध आहे. पौराणिक काळात जसे इन्द्र व अग्नीचे स्थान ढळले तिच गती वरुणाचीही झाली. आता तो फक्त 'यादसांपति' (जल जंतूंचा स्वामी) जसें नाव धारण करून पश्चिम दिशेचा अधिपती म्हणून राहिला आहे. नरसिंहपुराणांप्रमाणें अदितीचा मध्यमपुत्र वरुण हा बारा आदित्यांपैकी 'मध्यम' होय. पश्चिम समुद्राच्या पलीकडे असलेली विश्वावती याची नगरी आहे. आज वरुणांचा असा कोणताही संप्रदाय नसून त्याचे पूजन फक्त कर्मकांडापर्यंत सीमित राहिले आहे. त्यात देखील वरुणाची प्रतिमा घडवीत नसून कलशावर त्याचे आवाहन होते.
पौराणिक परंपरेप्रमाणे पाश हे वरुणाचे मुख्य आयुध आणि मगर हे वाहन. त्याला ओळखण्याची हीच दोन प्रमुख चिन्हें होत. विष्णूधर्मोत्तरपुराणांप्रमाणे हा किंचित सुटलेला आणि मोत्यादिकांचे दागिनें घालणारा असावा.
वरुणाच्या मध्यकाळातील प्रतिमाच जास्त मिळतात. लखनऊ संग्रहालयांत असलेला वरूण हा चतुर्भुज असून मगरांवर बसलेला आहे. पण चारी हात खंडित असल्यामुळे आयुधायिकांविषयी काहीच सांगता येत नाही (ल.सं.सं.जी. २०४). खजुराहो येथील अधिकांश वरुण प्रतिमा चतुर्भुज आहेत व त्यांत वरदाभय मुद्रंशिवाय कमल, पाश, पुस्तक, मकर, केतु, वगैरे वस्तू दिसतात. भारत कला भवन, वाराणसी येथील प्रतिमेंत (चित्र १६०) वर, पाश, कमळ व घट घेतलेला आहे.
मुंबईच्या संग्रहालयांत वरुणांची एक सुंदर सपत्नीक प्रतिमा आहे (सं.सं. बीबीआएएस् ७५). याच्या उजव्या हातातील वस्तू स्पष्ट नाही, डावा मांडीवर आहे. हा मगरावर बसलेला आहे. त्याच मगरावर पाठीशी त्याची पत्नी उजव्या हातात आपल्या स्वामीचे आयुध म्हणजे पाश घेऊन बसली आहे (रे.चि. सदतीस ५).

वायू :-
वायव्य दिशेचा अधिपती वायू हा जीवनांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असला तरी प्रतिमाशास्त्र आणि उपासना या क्षेत्रात फारच किरकोळ आहे. पौराणिक काळात दुसरा पाण्डव भीम आणि रामदूत हनुमान यांचे जनकत्व वायुकडे गेले. आज वायूची मंदिरें किंवा त्याची उपासना कोठेही नाही.
असें जरी असले तरी कुषाण काळात त्याची उपासना रूढ असावी, अन्यथा शिव, सूर्य, चंद्र, स्कंद, वगैरे देवांप्रमाणे त्याला नाण्यावर 'ओएडो' किंवा वात या नावाखाली स्थान मिळाले नसते. कुषाण नाण्यावर दिसणारा वायू हात उंच करून धावताना दिसतो. त्याचा चेहरा उग्र असून केस उभं असतात. या प्रतिमा हरिवंशातील वर्णनाची आठवण करवितात जेथें वायूला 'उत्तमभूत', 'अशरीरी', 'आकाश' आणि 'शीघ्रग' अशी नावें दिली आहे." गती हेच वायूचे खरे चित्रण होय.
मूर्तीच्या क्षेत्रांत वायूचे अंकन मध्यकाळात व तेही दिक्पालांचे प्रसंगीच दिसते. खजुराहोत इतर दिक्पालांप्रमाणें वायूच्याही चौभुजी प्रतिमा आहेत व त्याच्या हातात ध्वज, पुस्तक, कमळाची कळी अक्षमाला व कमंडलू या वस्तू आपल्या रुचिप्रमाणें दिल्या आहेत.

वायू (वायव्येचा अधिपती)

वैदिक ग्रंथांत वायूस महत्त्वाचे स्थान नाही, मात्र महाभारत, रामायण हा महाकाव्यांत अनुक्रमे भीम आणि हनुमान यांचा जनक म्हणून मानाचे स्थान आहे, तर वायूच्या आराधनेसाठी वायुपुराणही निर्मिले गेले. वायूच्या मूर्तीच्या निर्मितीत त्याच्या अंगभूत लक्षणांचा पुरेपूर वापर केला गेल्याचे आपणास दिसते. वायूच्या दोन्ही हातात फडफडत्या पताका/ध्वज दिसतात, वायूचे वस्त्रदेखील फडफडताना दिसते, वायुमूर्ती ओळखण्याचे सर्वात महत्त्वाचे लक्षण म्हणजे त्याचे वाहन हरीण. वेगाने धावत असल्याने हरीण हेच वायूचे वाहन बनल्यास त्यात काहीच नवल नाही.

ईशान किंवा ईश

हे शिवाचेच स्वरूप असल्यामुळे या प्रतिमा एकट्या उभ्या शंकरासारख्याच दिसतात. जवळच त्याचे वाहन बैलही असतें.

ईशान (ईशान्येचा अधिपती)

ईशान हे शिवाचेच एक रूप आहे, त्यामुळे ह्याच्या मूर्तीची लक्षणे जवळपास सर्वच शिव आणि भैरवासारखीच आहेत. हाती डमरू, कमंडलू, त्रिशूळ, नाग. याचे वाहन बैल. भैरवमूर्ती आणि ईशान यांच्यामधील फरक म्हणजे भैरव रौद्र आणि काही वेळा नग्न असतो आणि भूतगण, नरमुंडही बाजूला असतो, तर ईशान मूर्ती सौम्य असते.

निर्ऋति :-
निर्ऋतिचे नांव ऋग्वेदांत आढळते पण पुढे त्याबद्दल फारशी माहिती मिळत नाही. हा राक्षस कुलातील असून कूर्मपुराणांने शंकराची एक विभूती असें याचे वर्णन केले आहे." आगमानुसार याचे मनुष्य हे वाहन आहे, पण विष्णुधर्मोला मात्र याचे वाहन गाढव होय असें सांगते." याच ग्रंथांप्रमाणे देवी, कृष्णांगी कृष्ण वदना आणि कृष्ण पाशा अरण निऋतीच्या चार बायका सांगितल्या आहे, पण खरे म्हणजे ही एकीचीच तीन विशेषणें दिसतात.
निर्मतीच्या प्रतिमा खजुराहोत बऱ्याच मिळतात इतरत्र त्या अगदी मोजक्या आहेत. खजुराहो येथे झा दिक्पालांप्रमाणे हा ही चार हाताचाच दाखविला आहे व हातात खड्ग, नरमुंड, उमा, आहेत, सुरा, साप, खेटक पुस्तक, वगैरे वस्तू आपल्या रुचिप्रमाणे दिल्या आहेत. याची विकराल आणि सौम्य अपारू कमळ, सूची मुखे दिसतात.
जवळच त्याचे वाहन मनुष्यही असतो, काही शिल्पात मनुष्याचे ऐवजी कुत्रा दिसतो.
दक्षिणेंतील नरवाहन निऋतीचे चित्र श्री. राव यांनी आपल्या ग्रंथात दिले आहे.

निर्ऋती (नैर्ऋत्येचा अधिपती)

निर्ऋतीचे नाव ऋग्वेदात आढळते, मात्र त्याबद्दल अधिक माहिती मिळत नाही. वेदात हा राक्षस म्हणूनच ह्याचा उल्लेख येतो. काही पुराणे निर्ऋतीला स्त्रीरूपी मानतात आणि अलक्ष्मी म्हणूनही निर्ऋतीचे नाव येते. वेदोक्त देवतांच्या रूपांमध्ये विविध कथापुराणांद्वारे हळूहळू बदल होत जाताना निर्ऋतीला दिशाधिपतीचे काम आले असावे, असे म्हणता येते. निर्ऋतीच्या मूर्तीही तुलनेने मोजक्याच आढळतात, ज्या मंदिरांमध्ये दिक्पाल मूर्ती आहेत, तिथेही काही वेळा निर्ऋतीची मूर्ती नसते. मात्र निर्ऋतीची मूर्ती जिथे असेल तिथे ती ओळखणे मात्र सोपे आहे. निर्ऋती हा प्रेतवाहन किंवा नरवाहन. हाती खड्ग, खेटक, नरमुंड ही सर्वसाधारण लक्षणे आणि चेहरा उग्र, दाढा विचकलेल्या असे रूप.

यम (दक्षिण दिशेचा अधिपती)

यम ही वैदिक देवता. सूर्याचा पुत्र. मृतांना स्वर्गास अथवा नरकास पोहोचवणारा हा देव. मृतांना नेण्यास हा आपल्या दूतांना पाठवतो. दक्षिण दिशा मृतांची मानली गेली आहे, साहजिकच यमाकडे दक्षिणेचे आधिपत्य आले किंवा यमाकडे दक्षिण दिशेचे आधिपत्य आहे, म्हणूनही दक्षिण दिशेस मृतांची दिशा मानले गेले असावे. ऋग्वेदातील १० मंडलातील यम-यमी संवाद हे संवादसूक्त अतिशय प्रसिद्ध आहे. तर महाभारतात पतिव्रतोपाख्यानात सत्यवान-सावित्री आणि यम यांची कथा विस्ताराने आली आहे. मार्कंडेयास नेण्यास आलेल्या यमाचे पारिपत्य करणार्‍या शिवाची कथा तर प्रसिद्धच आहे. कालारी शिव अर्थात मार्कंडेयानुग्रह मूर्तीत शिव आणि यमाचे शिल्पांकन केलेले आढळते. यम हा काळाचे/मृत्यूचे प्रतीक, साहजिकच त्याचे वाहन रेडा हेच आहे. इतर लक्षणांत पाश, दंड, खड्ग, अक्षमाला/कमंडलू ही आयुधे अंतर्भूत आहेत.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिराच्या स्वर्गमंडपातील यमाचे शिल्प

कैलास लेणे, वेरुळ येथील यमाचे शिल्प

यम :-
अग्नी प्रमाणे यमही वैदिक देव आहे. हा सूर्य किंवा विवस्वान याचा मुलगा आणि यमी-पुराणातील यमुना-हिचा भाऊ. स्वतः प्रथम मरून दुसऱ्याला मृत्युची वाट दाखविणारा हा देव धर्माचे ही प्रतीक मानला गेला आहे. दक्षिण दिशेचा हा अधिपती असून याच्या प्रधानाचे नाव चित्रगुप्त असे आहे. शाम व शबल हे याचे दोन कुत्रे आहेत. पौराणिक मान्यतेप्रमाणे प्राण्यांना इहलोकातून परलोकांत नेणे, त्याच्या पाप पुण्याचा झाडा घेणे व त्यांना योग्य तो दंड देणे ही यमधर्माची कार्ये होत. सावित्री सत्यवानाच्या कथेत यमाचे कार्य व स्वरूप याचे चांगले चित्रण आहे.
यमाची मुख्य लक्षणें म्हणजे त्याचे हातांतील दंड व पाश आणि वाहन महिष ही होत. विष्णुधर्मोत्तर पुराणाप्रमाणे दण्ड, खड्ग, त्रिशूल आणि अक्षमाला ही त्याची आयुधे आहेत. खजुराहो येथे त्याला चतुर्भुज दाखविला असून तेथे कुक्कुट, डमरू, कपाळ, घंटा, वगैरे आयुधं दिसतात पण त्यांना फारसा शास्त्रीय आधार उपलब्ध नाही. साधारणपणे यम हा द्विभुज व दंडधर दिसतो (चित्र १५९).
दक्षिणेच्या मार्कंडेयानुग्रह किंवा कालारि प्रतिमेत यम दिसतो.

कुबेर (उत्तर दिशेचा अधिपती)

कुबेर हा विश्रव्याचा पुत्र असल्याने याला वैश्रवण असेही म्हणतात. हा यक्षांचा अधिपती. साहजिकच यक्षांप्रमाणेच ह्याचे शरीरही स्थूल दाखवले जाते. 'कुसित बेरं शरीरं यस्य सः' - अर्थात ज्याचे शरीर कुरूप, बेढब असा तो कुबेर. अर्थात कुबेराच्या सर्वच मूर्ती स्थूल आहेत असेही नाही. त्याच्या मूर्ती सडपातळही आहेत. कुबेर हा जैन आणि बौद्धांमध्येही आढळतो. बौद्धांमध्ये तो जंभाल होतो. त्याची पत्नी भद्रा ही बौद्धांमध्ये हरिती होते.

कुबेराची मूर्ती ओळखणे तसे अवघड, कारण कुबेराची लक्षणे एकसारखी नाहीत. त्याचे प्रमुख वाहन नर. स्थूल असल्याने पालखीद्वारे हा उचलला जात असल्याने कुबेराला नरवाहन म्हणतात. काही वेळा कुबेराचे वाहन हत्ती किंवा घोडा हेसुद्धा दाखवल्याचे दिसते. मात्र कुबेर ओळखण्याचे एक हमखास लक्षण म्हणजे त्याच्या हाती असलेली धनाची पिशवी आणि मुंगूस. कुबेर हा देवांचा धनाध्यक्ष. साहजिकच त्याच्या हाती धनाची पिशवी असते, तर मुंगूस हेसुद्धा धनाचे प्रतीक. मुंगूस दिसल्यावर धनलाभ होतो असे आजही मानतात. मात्र मुंगूस हे कुबेराचे वाहन नव्हे.

यक्ष :-
प्राचीन वाङ्मयांत भूत, किन्नर, राक्षस, गंधर्व, किम्पुरुष, नाग, दानव, इत्यादि बरोबरच यक्षांचा उल्लेख मिळतो. वेद, ब्राह्मण, उपनिषदें, सूत्र, पौराणिक वाङ्मय, जातकादि पालिग्रंथ, जैनांचे आगम साहित्य व संस्कृत कथासरित्सागरादि काव्यकथाग्रंथांत यक्षांचे उल्लेख इतस्ततः पसरलेले आहेत. आज जरी यक्षपूजा उघडपणे मावळली असली तरी निरनिराळ्या प्रांतात लोकोपासनेच्या रूपाने ती आज ही आसेतु हिमाचत प्रचलित आहे. समर्थांनी आपल्या दासबोधांत प्रसंगोपात्त रूपाने ठिकठिकाणी महाराष्ट्रांतील लोकदैवतांचा याद्या दिल्या आहेत. त्यात जाखमाता (यक्षिणीमाता), जखिणी, झोटिंग, वेताळ, मानविणी, सटी, वीरेदेव, मुंज्या, वगैरे पैकी कित्येक जुन्या यक्षमंडळीची नवी संस्करणें आहेत. उत्तरप्रदेशांतील वीर, ब्रह्मा, वगैरे लोकदैवते याच कोटीतील आहेत. अस्तु
यक्षाला पालीत यक्ख व प्राकृतांत जक्ख म्हटले आहे. यक्षाच्या उत्पत्तिविषयी थोडा मतभेद आहे. रामायणांप्रमाणे जलाच्या संरक्षणासाठी प्रजापतीने विशिष्ट सृष्टी निर्माण केली व त्यांना आज्ञा दिली, 'रक्षध्वम्'. त्यापैकी काहीनी सांगितले 'रक्षामः' व काहींनी उत्तर दिले 'यक्षामः'. 'रक्षामः' म्हणणारे राक्षस, 'यक्षमः' म्हणणारे यक्ष झाले. अर्थात् यक्ष आणि राक्षस यांचा गोतावळा एकच होय. ५८
जुन्या काळापासूनच यक्षाच्या दोन प्रकारच्या स्वरूपाची कल्पना केली गेली होती. एक रूप अत्यंत सुंदर अद्भुज सामर्थ्यवान व लोकांचे कल्याण करणारे असे मानले जात असे तर दुसरे रूपांत " बटबटीत डोळे, पसरलेले तोंड, आखुड माण्ड्या, सुटलेले पोट, अशा भयंकर देहाची कल्पना केली जात असे. प्रथम अर्थात अग्नी, इंद्र, कृष्ण बलराम, स्कंद, वगैरे देवांना यक्ष या नावाने संबोधित केले आहे." यक्षांप्रमाणेच यक्षिणी देखील फारच सामर्थ्य असणाऱ्या सुंदर व मायेत पटु अशा स्त्रिया समजल्या जात. बरोबरच याच अर्थात 'यक्षिणीची कांडी' हा मराठीचा वाक्प्रचार आजही रूढ आहे. जुन्या वाङ्मयांत लक्ष्मी, एकानंशा, वगैरे देवी व ताटके सारख्या मायाविनींना यक्षिणी म्हटलेले आहे.

३९४

आपल्या दुसच्या रूपात विकृत असल्यामुळे यक्ष हैं हास्याचे आलंबनही मानले गेले. वामनपुराणांत अशी कथा के की यक्ष पंचालिकाने शंकराची जांभई आणि उन्माद या दोन गोष्टी आपल्यावर ओढून घेतल्या व लोकांना हसविणा होण्यांचा वर मिळविला."

यक्षांच्या मंदिरांना किंवा 'स्थानांना' यक्षायतन किंवा यक्षस्थान म्हणत. चौरस्त्यावर त्यांचे पूजन करीत. यक्ष हे लोकदैवत असल्यामुळे ब्राह्मण, बौद्ध व जैन तिन्ही धर्मात यांचा सहज प्रवेश होता. एवढेच की महाविलयनपद्धतीप्रमाणे तिन्हीं धर्मात यांना उपदेवतांचेच स्थान मिळत गेले. ब्राह्मण धर्माप्रमाणे यक्षांचा तांडा कुबेराचे अधिकारात होता. बौद्ध परंपरेप्रमाणे चार महाराज (राज शब्द हा यक्षाचाच पर्यायवाची होता) 'चातु महाराज' या नांवानी चार दिशांचे अधिपती मानले गेले आहेत." जैनांत तीर्घ‌ङ्कराचे शासन देव म्हणून कित्येक यक्ष विद्यमान आहेत. यक्षांचा सुळसुळाट गुप्तकाळांपासून कमी व्हायला लागतो.

यक्षांसंबंधी एवढी पार्श्वभूमी समजून घेतल्यानंतर आता त्यांच्या प्रतिमाकडे वळू.

यक्ष प्रतिमा :-

यक्षांच्या दोन प्रकारच्या स्वरूपांविषयी वर चर्चा केली आहेच. मूर्तिकारांनी तोच क्रम उचलणे स्वाभाविक आहे. प्रथम प्रकारचे यक्ष व यक्षिणी देव कोटीत जात असल्यामुळे त्यांना भव्य, उत्तम पोषाख घातलेले व साधारण लोकांना एकदम प्रभावित करतील असे दाखविणे योग्य होते. इसवीसनांपूर्वी सुमारे तिसऱ्या ते पहिल्या शतकांत उत्तर भारतात भल्या मोठमोठ्या यक्ष व यक्षिणीच्या प्रतिमा विखुरलेल्या होत्या (र.चि. एकोणचाळीस १-२). शतकानुशतके यांचे परंपरागत पूजन होत असे, या यक्षपूजनाने लोकाच्या मनांची इतकी जबरदस्त पकड घेतली होती, कि आजच्या शतकांत संग्रहालयात ठेवण्याकरिता म्हणून यक्षमूर्ती हलविल्या नंतर देखील मथुरेच्या परखम नांवाच्या गावी अजूनही त्या यक्षानिमित्त 'जात' किंवा यात्रा भरते. आजपर्यंत एकूण मोठ्या आकाराच्या अंशा चोवीस यक्षमूर्ती आपणांस मिळाल्या आहेत. निरनिराळ्या संग्रहालयांत असणाऱ्या किंवा मूल स्थानांवर उभ्या या विशाल प्रतिमा शिवाय कित्येक अजून अज्ञात असण्याची दांडगी शक्यता आहे. या चोवीस पैकी एकच सोपारा येथे मिळालेली आहे. या यक्ष व यक्षिणी प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये लक्षांत घेण्यांसारखी आहेत :

१) सर्वच प्रतिमा आकाराने भव्य, पूर्ण परिपुष्ट व बलशाली दिसतात.

२) डोक्यावर केसांची भली मोठी गाठ किंवा पागोटे, गळ्यात जाडसर नक्षीदार कंठा, कानांत भारी कुंडले, दंडावर अंगद, कायबंधनाने आवळलेले नेसूचे धोतर हा यक्षाचा व निराळ्या प्रकारचे दागिने, सुंदरशी वेणी व वस्त्र हा यक्षिणीचा पोषाख दिसतो.

३) या प्रतिमा 'चित्र शैलीच्या' अर्थात पुढून व पाठीमागूनही कोरलेल्या असतात.

४) यक्षिणी द्विभुजच असतात बहुतेक यक्षांच्या हातात पिशवी असते. ही समृद्धी, धन, ऐश्वर्य, वगैरेचा संकेत करते, काहीं यक्षाजवळ शंख असतो. या शिवाय कमरेला लहानशी सुरी ही खोवलेली असते. (पहा ग्वाल्हेर संग्रहालय, मणिभद्र यक्ष लखनऊ संग्रहालय, पलवल यक्ष, विदिशा यक्ष (रे.चि. एकोणचाळीस १) नोह यक्ष, वगैरे).

३९५

५) या पैकी कित्येक मणिभद्र यक्षाच्या प्रतिमा आहेत. हा कुबेराचा मित्र व तसाच प्रभावशाली होता.

वरील चोवीस तर मोठे यक्ष आहेत जे कलिंग देशापासून शूर्पारक क्षेत्रांपर्यंत पसरलेले होते. याशिवाय मुंबई, मथुरा, लखनऊ, अलाहाबाद, कलकत्ता वगैरे संग्रहालयांत ठेवलेल्या लहान आकाराच्या यक्ष यक्षिणी वेगळ्याच आहेत. यामध्ये घण्टाकर्ण (म.सं.सं. १५.५९०), शंकुकर्ण (म.सं.सं.जे २), मुद्गरपाणि (म.सं.सं.सी. १), मणिभद्र (म.सं.सं.सी.१) वगैरे विशिष्ट यक्ष पाहता येतात.

दुसऱ्या प्रकारचे अर्थात् बटबटीत डोळ्यांचे व बेडोल आकाराचे यक्ष देव कोटीतले नव्हते (रे. चि. एकोणचाळीस ३). याचा उपयोग सेवकांच्या, परिवारदेवताच्या किंवा अलंकरणाच्या रूपाने केलेला आढळतो. भारवहन करणे हे ही यक्षांचे एक प्रमुख कार्य होय. सांचीस्तूपाच्या एका द्वारावर एक भारवाही यक्ष डोक्यावर उचललेल्या अत्यंत कष्टी झालेला दिसत आहे.

प्रथम प्रकारच्या यक्ष प्रतिमा त्यावेळच्या शिष्ट पुरुषांना डोळ्यासमोर ठेवून घडविल्या होत्या व पुढे त्यांच्याच धर्तीवर बोधिसत्व, विष्णू, शिव, कार्तिकेय, वगैरे देवाच्या प्रतिमा आकारल्या गेल्या.

गुप्तकाळ व त्याच्यापुढे यक्षांचे हे रूप तर मावळले, पण सेवाकार्य करण्याकरिता काही खुजी माणसें काढली जाऊ लागली व त्यांना कीचक, वामनक, अशी नांवे मिळाली. छत्र, विड्याचा करंडा, फुलांचा हारा, खाद्यात्रांची ताटें वगैरेसारख्या वस्तू उचलण्याकरितां या वामनकांचा वापर केलेला दिसतो.

https://marathikatta.co.in/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5/

अष्टदिक्पाल*

सत्यनारायण पुजेच्या वेळी, चौरंगावर मध्यभागी पावशेर तांदुळ किंवा गहू पसरवले जातात. चौरंगावरच आपल्या उजव्या बाजुस मुठभर तांदूळ ठेवुन त्यावर गणपतीची सुपारी ठेवतात.

सुरूवातीला गणेश पुजन नंतर कलश, शंख, घंटा पुजना नंतर, तुळशीपत्राने सर्व पुजा साहित्यावर प्रोक्षण करून नंतर स्वतःवर प्रोक्षण केल्यानंतर कलशात पाणी, गंधफुल, अक्षता, दुर्वा, आंब्याच्या डहाळ्या, सुपारी, पैसा ठेवल्यानंतर त्यावर ताम्हन ठेवतात. त्यावर तांदुळ किंवा गहू ठेवुन त्यावर मध्यभागी वरूणाची सुपारी व आठ दिशांना आठ सुपा-या लोकपालांच्या म्हणजे दिक्पालाच्या मांडतात व नवग्रहांच्या नऊ सुपा-या मांडतात.

नंतर वरूणाचे आवाहन करून पुर्वेपासुन आठ दिशांना नाममंत्रानी अष्टलोकपालांचे आवाहन केले जाते.

ॐ इंद्राय नमः, इंद्रं आवाहयामी ।

नंतर अग्नी, यम, निऋती, वरूण, वायु, सोम, ईशान अशा आठही दिक्कपालांना अक्षता वाहुन आवाहन केले जाते.

दिक् म्हणजे दिशा, आठ दिशांचे रक्षक अष्टदिक्पाल. काही मंदिरात सभामंडपातल्या छतावर, अष्टदिक्पाल, एकत्रितपणे, केंद्रस्थानी सुर्य प्रतिमा व आठ दिशेला आठ दिक्पाल आपल्या शक्तीसह (पत्नीसह), वाहनासह पहावयाला मिळतात. काही मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर म्हणजे मंडोवरावर आठ दिशेला आठ दिक्पाल स्वतंत्रपणे पहावयास मिळतात.

पूर्व दिशेचा स्वामी                          इंद्र, पत्नी शची.
                                   सप्तमातृकातील इंद्रायणी.
                                    वाहन ऐरावत, शस्त्र वज्र.

आग्नेय उपदिशेचा स्वामी             अग्नी, पत्नी स्वाहा
                                       वाहन मेंढा, शस्त्र शक्ती

दक्षिण दिशेचा स्वामी                  यम, पत्नी धुमोरना
                                        वाहन रेडा, शस्त्र गदा.

नैऋत्य उपदिशेचा स्वामी           नैऋती, नैऋता भैरव
                                    वाहन मनुष्य, शस्त्र खड्ग

पश्र्चिम दिशेचा स्वामी                वरूण, पत्नी गौरी
                                 वाहन मकर, शस्त्र पाश,गदा

वायव्य उपदिशेचा स्वामी                वायू,पत्नी स्वस्ती
                                     वाहन हरिण , शस्त्र ध्वज

उत्तर दिशेचा स्वामी                     कुबेर, पत्नी चार्वी
                                       वाहन अश्र्व, शस्त्र गदा

ईशान्य उपदिशेचा स्वामी              ईशान,पत्नी ईशानी
                                                      वाहन नंदी,
                            शस्त्र त्रिशुल,डमरू,कमंडलु नाग


फोटो माहिती
गुगलच्या सहकार्याने
१) Lost Temples of World,
    Face Book Group.


श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १३२
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: 🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲

*अष्टदिक्पाल*

*दक्षिण दिशा दिक्पाल - यम*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

दक्षिण दिशेचा स्वामी यमराज आहेत. यमी ही यमाची जुळी बहिण. विश्र्वकर्म्याची मुलगी संज्ञा व सूर्यदेव हे आईवडिल.

निलांजन समाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम्    ।
छाया मार्तंडसंभुतं, तं नमामी शनैश्र्वरम् ।

छाया ही सूर्याची दुसरी पत्नी. शनि त्यांचा पुत्र. शनि हा यमाचा मोठा भाऊ, म्हणून यमाग्रजम्. मृत्यु होणा-या व्यक्तीचा, प्राण नेण्यासाठी अगोदर यमदुत त्या ठिकाणी जातात व प्राणहरण केल्यानंतर त्या व्यक्तीला यमलोकात यमापुढे उभे केले जाते. तेथे त्या व्यक्तीने केलेल्या शुभ अशुभ कर्माच्या चित्रगुप्ताकडील असलेल्या नोंदीचा विचार करून धर्माने, न्यायाने विचार करून त्या व्यक्तीला स्वर्गात किंवा नरकात पाठवले जाते. म्हणुन यमाला धर्मराज असेही नांव आहे. तसेच यमाला काल, मृत्युदेवता असेही म्हटले जाते. या कामामुळे यमाला, आपली बहिण यमीकडे जाता येत नव्हते. म्हणुन वर्षातुन एक दिवस म्हणजे कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला यम यमीकडे जातो ती तिथी म्हणजेच यमद्वितीया, भाऊबीज.

आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला म्हणजेच धनत्रयोदशीच्या दिवशी, हळद घालुन एकजीव केलेल्या कणकेचा दिवा करून त्यात तीळाचे तेल घालुन, दक्षिणेकडे ज्योत करून दिवा लावला जातो. त्याचे पुजन करून, परिवारातील सर्व सदस्यांना दीर्घायुष्य मिळावे, त्यांना अकाली मृत्यु येऊ नये म्हणून यमाकडे प्रार्थना केली जाते. त्याला यमदीपदान म्हटले जाते.

यमाचे वाहन रेडा. गदा किंवा दंडा, व पाश अशी आयुधे पहायला मिळतात. काही वेळेस पत्नी धुमोरना ही त्याच्याबरोबर शिल्पात पहावयास मिळते.

यमाची दिशा दक्षिण असल्याने दक्षिणेकडे पाय करून झोपू नये असे म्हणतात. मृत व्यक्तीला दक्षिणेकडे पाय करून ठेवले जाते.

     ॐ सूर्यपुत्राय विद्महे,
      महाकालाय धीमही,
      तन्नो यमः प्रचोदयात ॥


माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.

श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १३७

🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*आग्नेय दिशा दिक्पाल -अग्नी*

आग्नेय दिशेचा दिक्पाल-अग्नी. अग्नीवरूनच या उपदिशेला आग्नेय नांव पडले. वैदिक देवतामध्ये इंद्रानंतर, अग्नीला स्थान आहे. दुजा देव तो दाखवी, स्वप्रकाशी असे सूर्याबाबतीत म्हटले जाते. तसे अग्नीचे स्वरूपही आपण प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहु शकतो.

अग्नीचे सात हात, चार शिंग, सात जिव्हा, द्विमुख, तीन पाय, काळा वर्ण व मेंढा (ram) वाहनावर आरूढ असे वर्णन आहे.

स्वाहा व स्वधा अशा दोन पत्नी व पावक, पवमान, शुची असे तीन पुत्र आहेत. स्वाहा ही दक्ष प्रजापती व प्रसुतीची मुलगी. देवांना यज्ञात आहुती देतांना त्या देवतेचे नांव घेऊन स्वाहा म्हटले जाते. पितरांना तर्पण करण्याच्या वेळेस स्वधा चा उच्चार केला जातो.

अग्नीच्या सात हातात शक्ती, अन्न, स्रुक, स्रुवा   (यज्ञात आहुती देण्यासाठी वापरण्यात येणारे लहान मोठे आकाराचे लांब दांड्याचे चमचे) तोमर, पंखा, तुपाचे भांडे अशा विविध वस्तु दिसतात.

भगवान महादेवांना तीन नेत्र असल्याने त्यांना त्रिनेत्रधारी म्हणतात. सूर्य चंद्र हे दोन आडवे डोळे व कपाळावर दोन्ही भुवयांच्यामध्ये उभा असलेला डोळा म्हणजे अग्नी होय. हा तिसरा डोळा जेव्हा ते उघडतील त्या वेळेस या सृष्टीचा नाश होईल असे म्हटले जाते. एकदा डोळा उघडला होता तेव्हा या डोळ्यातुन बाहेर पडणा-या अग्नीने, कामदहन झाले होते ही कथा तुम्हाला माहित असेलच.

पंचमहाभुतामध्ये पृथ्वी, वायू, आकाश, जल या बरोबरच अग्नीचाही समावेश आहे. त्याचबरोबर अष्टवसु मध्ये पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, सुर्य, चंद्र, चांदण्या बरोबरच अग्नीचा देखील समावेश आहे.

इंद्र, वरूण, सूर्य, अग्नी, पृथ्वी अशा देवतांमुळे आपल्याला भोग्य पदार्थ उपलब्ध होत असतात. म्हणून या पदार्थांचा भोग घेण्यापूर्वी थोडे त्यांना अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

श्रीसुक्ताच्या अग्नी व लक्ष्मी अशा दोन देवता आहेत. अग्नी तेजस्वी, शुध्द व पवित्र आहे. अनेक पदार्थ अग्नी संस्कार केल्यानंतरच खाण्यास उपलब्ध होतात. त्यात अशुध्द जाळुन टाकण्याचे सामर्थ्यही आहे. त्यामुळे अग्नी रक्षक तर आहेच पण भक्षक ही आहे.

आपल्या जीवनात अग्नी आपल्याला विविध रूपात भेटतो. अन्न शिजवण्यासाठी, देवांना आहुती देण्यासाठी यज्ञ रूपात, औक्षण करते वेळी, आरती करताना, विवाह सुध्दा अग्नीच्या साक्षीने केला जातो. एवढंच काय मृत्युनंतर आपला देहही अग्नीला समर्पित केला जातो.

          ॐ महाज्वालाय विद्महे,
          अग्नीदेवाय धीमही,
          तन्नो अग्नी प्रचोदयात् ॥


माहिती
१) Lost Temples of World Face Book
    Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले, वाडे आणि
    ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.


श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १३५
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*नैऋत्य उपदिशा दिक्पाल - निऋती*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

नैऋत्य उपदिशेचा स्वामी निऋती नांवाचा असुर आहे. याच्या हातात खड्ग शस्त्र असुन दुस-या हातात शत्रूचे कापलेले मुंडके पहायला मिळते. हा नेहमी क्रूर दाखवलेला असतो. याचे वाहन मनुष्य आहे काही ठिकाणी कुत्राही वाहन दाखवला आहे.

भूमीच्या खाली सप्त पाताळ आहेत. त्यांची नांवे अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल आणि पाताळ.

रसातलात पुण्यनगर येथे निऋती नांवाचा असुर, भुतगणासहित राहतो व राज्य करतो. निऋती मूळ नक्षत्राची, नक्षत्र देवता आहे. काही ठिकाणी निऋती ही स्त्री देवता व पार्वतीच्या रूपात दाखवली गेली आहे.

निऋती संबंधी जास्त माहिती उपलब्ध होऊ शकली नाही.

          ॐ कटकादाय विद्महे,
           कोणस्थिताय धीमही ,
           तन्नो निऋती प्रचोदयात ॥


माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.

श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १३८
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*ईशान्य उपदिशा दिक्पाल - ईशान*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

ईशान, ईशान्य उपदिशेचा स्वामी आहे. ईशान वरूनच या उपदिशेला ईशान्य म्हणतात. ईशान म्हणजे शक्तिमान.

हा भगवान शंकरांच्या अकरा रूद्रापैकी एक आहे. त्यामुळे ईशानची आयुधे भगवान शंकरासारखी आहेत. व वाहनही नंदीच आहे. व त्रिनेत्रधारी आहे. ईशान ही ईशान्यची पत्नी.

ईशानसंबंधी फार माहिती उपलब्ध नाही.

माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.

श्री.पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १४३
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*उत्तर दिशा दिक्पाल - कुबेर*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

कुबेर उत्तर दिशेचा स्वामी आहे. कुबेराचे निवासस्थान अलकापुरी, कैलासाजवळ हिमालयात आहे. कुबेर हा देवांचा धनाचा खजिनदार.

कुबेर तुझा भांडारी। आम्हा फिरवसी दारोदारी॥१९॥
व्यंकटेश स्तोत्र

कुबेर हा ब्रह्मदेवांचा द्वारपाल मानला जातो. पुष्कर, राजस्थान येथील ब्रह्मदेव मंदिरात कुबेराची स्वतंत्र मूर्ती आहे. कुबेराची मूर्ती, कमी उंचीची, ढेरी पुढे आलेली, तीन पाय, आठ दात, एक डोळा असलेली ओबडधोबड स्वरूपाची पहायला मिळते. कुबेराने वाईट नजरेने भगवान शंकर व पार्वतीला पाहिले त्यामुळे त्याने एक डोळा गमावला.

रावण हा कुबेराचा सावत्र भाऊ. विश्रवा हे पिताश्री. सोन्याची लंका व पुष्पक विमान रावणाने कपटाने, जबरदस्तीने कुबेराकडून घेतले होते. म्हणून कुबेराने अलकापुरी निर्माण केली.

कुबेराचे वाहन मनुष्य आहे. तसेच हत्ती, घोडा या ऐश्र्वर्य दाखवणा-या वाहनावरती ही कुबेर पहायला मिळतो. चार्वी ही कुबेर पत्नी. कुबेरी, यक्षी, भद्रा ही तिची इतर नांवे.

              ॐ यक्षराजाय विद्महे ॥
               वैशरावनाय धीमही    ॥
               तन्नो कुबेर प्रचोदयात्   ॥


माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.


श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १४२
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*ईशान्य उपदिशा दिक्पाल - ईशान*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

ईशान, ईशान्य उपदिशेचा स्वामी आहे. ईशान वरूनच या उपदिशेला ईशान्य म्हणतात. ईशान म्हणजे शक्तिमान.

हा भगवान शंकरांच्या अकरा रूद्रापैकी एक आहे. त्यामुळे ईशानची आयुधे भगवान शंकरासारखी आहेत. व वाहनही नंदीच आहे. व त्रिनेत्रधारी आहे. ईशान ही ईशान्यची पत्नी.

ईशानसंबंधी फार माहिती उपलब्ध नाही.

माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.

श्री.पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १४३
[05/04, 5:11 pm] Swapnil Jirage: *अष्टदिक्पाल*

*वायव्य दिशा दिक्पाल - वायू*

संकलन - सुधीर लिमये पेण

वायव्य दिशेचा स्वामी वायू आहे. वायू वरूनच या उपदिशेला वायव्य नांव पडले. वायूला अनल, वात, पवन अशी इतर नांवेही आहेत. वायूचे वाहन हरिण काही ठिकाणी बैल, व ध्वज, ग्रंथ, गदा, कमलकलिका, अक्षमाला व कमंडलु अशी वेगवेगळी आयुधे हातात दिसतात.

वायुचे रौद्र तांडव स्वरूप भयावह असते, समुद्राच्या लाटा व वादळामुळे महाकाय अवाढव्य जहाजे रसातळाला जातात, मोठमोठी झाडे उन्मळून पडतात. क्षणार्धात होत्याचे, नव्हते होते. तर तोच मंद, झुळूझूळू वाहणारा वायू उन्हाळ्यात शरीराला सुखावह वाटतो.

रामायणातील हनुमान व महाभारतातील भीम, वायुकृपेमुळे झाल्याने त्यांना पवनपुत्र म्हटले जाते.

    ॐ जगत् प्राणाय विद्महे   ॥
    ध्वज   हस्ताय धीमही     ॥
    तन्नो   वायू   प्रचोदयात्    ॥


माहिती
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे
            आणि ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.


श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे शिल्प कथा १४१

Thursday, April 3, 2025

अष्टदिक्पाल

इंद्र (पूर्व दिशेचा अधिपती) :-

अग्नी :-

यम :-

“ "यम गायत्री मंत्र":

निर्ऋती (नैर्ऋत्येचा अधिपती) :-

वरुण (पश्चिम दिशेचा अधिपती) :-

वायू (वायव्येचा अधिपती) :-

कुबेर (उत्तर दिशेचा अधिपती) :-

ईशान किंवा ईश :-

बिजीनाथ महादेव आणि अष्टदिक्पाल

बिजीनाथ महादेव आणि अष्टदिक्पालतारापूर, पंढरपूर, सोलापूर

Lord Yama, the Lord of Death

Agni Devta

Lord Kuber

Lord Yama

Lord Indra

Varunani (Goddess of the Ocean)

Lord Kuber

ord Kuber

No comments:

स्वरूप

कथा

कार्य

नावे आणी नक्षत्र देवता

स्थाने

वरुण

सण

नारळी पौर्णिमा

भद्रा

कुबेराची मंदिरे

कुबेराची आणखी मंदिरे

Ashta dikpaalas of Raja Rani Temple Bhubaneswar

दस दिशाओं के 10 दिग्पाल, जानिए कौन हैं...

ग्रामदेवता की शास्त्र सम्मत पूजा डा. राधेश्याम द्विवेदी

प्रचलित हिंदू धर्मातील देवतांचे सगुण रूप

इंद्र :-

अग्नी :-

No comments:

Post a Comment

मनसर

बिजीनाथ महादेव आणि अष्टदिक्पाल
तारापूर, पंढरपूर, सोलापूर