यक्ष :-

        प्राचीन वाङ्मयांत भूत, किन्नर, राक्षस, गंधर्व, किम्पुरुष, नाग, दानव, इत्यादि बरोबरच यक्षांचा उल्लेख मिळतो. वेद, सनातन, उपनिषदें, सूत्र, पौराणिक वाङ्मय, जातकादि पालिग्रंथ, जैनांचे आगम साहित्य व संस्कृत कथासरित्सागरादि काव्यकथाग्रंथांत यक्षांचे उल्लेख आहेत. आज जरी यक्षपूजा उघडपणे होत नसली तरी निरनिराळ्या प्रांतात लोकोपासनेच्या रूपाने ती आज ही आसेतु हिमाचत प्रचलित आहे. समर्थांनी आपल्या दासबोधांत प्रसंगोपात्त रूपाने ठिकठिकाणी महाराष्ट्रांतील लोकदैवतांचा याद्या दिल्या आहेत. त्यात जाखमाता (यक्षिणीमाता), जखिणी, झोटिंग, वेताळ, मानविणी, सटी, वीरेदेव, मुंज्या, वगैरे पैकी कित्येक जुन्या यक्षमंडळीची नवी संस्करणें आहेत. उत्तरप्रदेशांतील वीर, ब्रह्मा, वगैरे लोकदैवते याच कोटीतील आहेत.
     यक्षाला पालीत यक्ख व प्राकृतांत जक्ख म्हटले आहे. यक्षाच्या उत्पत्तिविषयी थोडा मतभेद आहे. रामायणांप्रमाणे जलाच्या संरक्षणासाठी प्रजापतीने विशिष्ट सृष्टी निर्माण केली व त्यांना आज्ञा दिली, 'रक्षध्वम्'. त्यापैकी काहीनी सांगितले 'रक्षामः' व काहींनी उत्तर दिले 'यक्षामः'. 'रक्षामः' म्हणणारे राक्षस, 'यक्षमः' म्हणणारे यक्ष झाले. अर्थात् यक्ष आणि राक्षस यांचा गोतावळा एकच होय.
    जुन्या काळापासूनच यक्षाच्या दोन प्रकारच्या स्वरूपाची कल्पना केली गेली होती. एक रूप अत्यंत सुंदर अद्भुज सामर्थ्यवान व लोकांचे कल्याण करणारे असे मानले जात असे तर दुसरे रूपांत " बटबटीत डोळे, पसरलेले तोंड, आखुड मांड्या, सुटलेले पोट, अशा भयंकर देहाची कल्पना केली जात असे. प्रथम अर्थात अग्नी, इंद्र, कृष्ण बलराम, स्कंद, वगैरे देवांना यक्ष या नावाने संबोधित केले आहे." यक्षांप्रमाणेच यक्षिणी देखील फारच सामर्थ्य असणाऱ्या सुंदर व मायाजाल पसरण्यात तरबेज अशा स्त्रिया समजल्या जात. बरोबरच याच अर्थात 'यक्षिणीची कांडी' हा मराठीचा वाक्प्रचार आजही रूढ आहे. जुन्या वाङ्मयांत लक्ष्मी, एकानंशा, वगैरे देवी व ताटके सारख्या मायाविनींना यक्षिणी म्हटलेले आहे.

आपल्या दुसच्या रूपात विकृत असल्यामुळे यक्ष हे हास्याचे प्रतिक मानले गेले. वामनपुराणांत अशी कथा के की यक्ष पंचालिकाने शंकराची जांभई आणि उन्माद या दोन गोष्टी आपल्यावर ओढून घेतल्या व लोकांना हसविणा होण्यांचा वर मिळविला."
यक्षांच्या मंदिरांना किंवा 'स्थानांना' यक्षायतन किंवा यक्षस्थान म्हणत. चौरस्त्यावर त्यांचे पूजन करीत. यक्ष हे लोकदैवत असल्यामुळे वैदीक, बौद्ध व जैन तिन्ही धर्मात यांना मानले जाते. एवढेच की महाविलयनपद्धतीप्रमाणे तिन्हीं धर्मात यांना उपदेवतांचेच स्थान मिळत गेले. वैदीक धर्माप्रमाणे यक्षांचा तांडा कुबेराच्या अधिकारात होता. बौद्ध परंपरेप्रमाणे चार महाराज (राज शब्द हा यक्षाचाच पर्यायवाची होता) 'चातु महाराज' या नांवानी चार दिशांचे अधिपती मानले गेले आहेत." जैनांत तीर्थंकराचे शासन देव म्हणून कित्येक यक्ष विद्यमान आहेत. यक्षांचा प्रभाव गुप्तकाळांपासून कमी व्हायला लागतो.

यक्ष प्रतिमा :-

यक्षांसंबंधी एवढी पार्श्वभूमी समजून घेतल्यानंतर आता त्यांच्या प्रतिमाकडे वळू. यक्ष दोन प्रकारचे आहेत.सहाजिकच मूर्तिकारांनी तोच क्रम उचलून मुर्ती घडवल्या. प्रथम प्रकारचे यक्ष व यक्षिणी, देव कोटीत मोडत असल्यामुळे त्यांना भव्य, उत्तम पोषाख घातलेले व साधारण लोकांना एकदम प्रभावित करतील असे दाखविले आहे. इसवीसनांपूर्वी सुमारे तिसऱ्या ते पहिल्या शतकांत उत्तर भारतात भल्या मोठमोठ्या यक्ष व यक्षिणीच्या प्रतिमा विखुरलेल्या होत्या शतकानुशतके यांचे परंपरागत पूजन होत असे, या यक्षपूजनाने लोकाच्या मनांची इतकी जबरदस्त पकड घेतली होती, कि आजच्या शतकांत संग्रहालयात ठेवण्याकरिता म्हणून यक्षमूर्ती हलविल्या नंतर देखील मथुरेच्या परखम नांवाच्या गावी अजूनही त्या यक्षानिमित्त 'जात' किंवा यात्रा भरते. आजपर्यंत एकूण मोठ्या आकाराच्या अंशा चोवीस यक्षमूर्ती आपणांस मिळाल्या आहेत. निरनिराळ्या संग्रहालयांत असणाऱ्या किंवा मूल स्थानांवर उभ्या या विशाल प्रतिमा शिवाय कित्येक अजून अज्ञात असण्याची जास्त शक्यता आहे. या चोवीस पैकी एकच सोपारा येथे मिळालेली आहे. या यक्ष व यक्षिणी प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये लक्षांत घेण्यांसारखी आहेत :

१) सर्वच प्रतिमा आकाराने भव्य, पूर्ण परिपुष्ट व बलशाली दिसतात.

२) डोक्यावर केसांची भली मोठी गाठ किंवा पागोटे, गळ्यात जाडसर नक्षीदार कंठा, कानांत भारी कुंडले, दंडावर अंगद, कायबंधनाने आवळलेले नेसूचे धोतर हा यक्षाचा व निराळ्या प्रकारचे दागिने, सुंदरशी वेणी व वस्त्र हा यक्षिणीचा पोषाख दिसतो.

३) या प्रतिमा 'चित्र शैलीच्या' अर्थात पुढून व पाठीमागूनही ( सर्वतोभद्र ) कोरलेल्या असतात.

४) यक्षिणी द्विभुजच असतात बहुतेक यक्षांच्या हातात पिशवी असते. ही समृद्धी, धन, ऐश्वर्य, वगैरेचे प्रतिक आहे, काहीं यक्षाजवळ शंख असतो. या शिवाय कमरेला लहानशी सुरी ही खोवलेली असते. (पहा ग्वाल्हेर संग्रहालय, मणिभद्र यक्ष लखनऊ संग्रहालय, पलवल यक्ष, विदिशा यक्ष, नोह यक्ष, वगैरे).

५) या पैकी कित्येक मणिभद्र यक्षाच्या प्रतिमा आहेत. हा कुबेराचा मित्र व तसाच प्रभावशाली होता.

वरील चोवीस तर मोठे यक्ष आहेत जे कलिंग देशापासून शूर्पारक क्षेत्रांपर्यंत पसरलेले होते. याशिवाय मुंबई, मथुरा, लखनऊ, अलाहाबाद, कलकत्ता वगैरे संग्रहालयांत ठेवलेल्या लहान आकाराच्या यक्ष यक्षिणी वेगळ्याच आहेत. यामध्ये घण्टाकर्ण , शंकुकर्ण , मुद्गरपाणि , मणिभद्र वगैरे विशिष्ट यक्ष पाहता येतात.

दुसऱ्या प्रकारचे अर्थात् बटबटीत डोळ्यांचे व बेडोल आकाराचे यक्ष देव कोटीतले नव्हते. याचा उपयोग सेवकांच्या, परिवारदेवताच्या किंवा अलंकरणाच्या रूपाने केलेला आढळतो. भारवहन करणे हे ही यक्षांचे एक प्रमुख कार्य होय. सांचीस्तूपाच्या एका द्वारावर एक भारवाही यक्ष डोक्यावर उचललेल्या अत्यंत कष्टी झालेला दिसत आहे.

प्रथम प्रकारच्या यक्ष प्रतिमा त्यावेळच्या शिष्ट पुरुषांना डोळ्यासमोर ठेवून घडविल्या होत्या व पुढे त्यांच्याच धर्तीवर बोधिसत्व, विष्णू, शिव, कार्तिकेय, वगैरे देवाच्या प्रतिमा आकारल्या गेल्या.

गुप्तकाळ व त्याच्यापुढे यक्षांचे हे रूप तर मावळले, पण सेवाकार्य करण्याकरिता काही खुजी माणसें काढली जाऊ लागली व त्यांना कीचक, वामनक, अशी नांवे मिळाली. छत्र, विड्याचा करंडा, फुलांचा हारा, खाद्यात्रांची ताटें वगैरेसारख्या वस्तू उचलण्याकरितां या वामनकांचा वापर केलेला दिसतो.

देखणा द्वारपाल :-

प्राचीन मंदिरांवर विविध शिल्पे आढळून येतात ती केवळ सहज म्हणून कोरलेली नसतात. त्यांची एक परिभाषा असते. ते शिल्प तिथेच का कोरले याचे विशिष्ट कारण असते. छायाचित्रातले हे जे शिल्प आहे ते द्वारपालाचे आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश करतानाच्या दरवाज्याची जी चौकट असते त्यावर अतिशय कलात्म नक्षीकाम असते. त्याला द्वारशाखा म्हणतात. या द्वारशाखा एक दोन तीन अगदी माणकेश्वर मंदिर (ता. भुम जि. उस्मानाबाद) इथे तर तब्बल सात द्वारशाखा आहेत. या द्वारशाखेच्या तळाशी द्वारपालाचे शिल्प कोरलेले असते. हे शिल्प होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) येथील मंदिराच्या द्वारशाखेवरील द्वारपालाचे आहे.

या द्वारपालाच्या हातात डमरू आणि त्रिशुळ आहे. यावरून हा शैव द्वारपाल असल्याचे अनुमान काढता येते. म्हणजे हे मंदिर शैव देवतेचे आहे हे ठरवता येते.

आक्रमकांच्या भितीने बहूतांश मंदिराच्या गर्भगृहातील मूर्ती भक्तांनी मुळ जागेवरून दूसरीकडे नेवून ठेवल्या. मग बराच काळ लोटल्यावर सगळं काही स्थिरस्थावर झाल्यावर रिकामा गाभारा पाहून स्थानिक भाविकांनी घडवायला सोपी म्हणून महादेवाची पिंड आणून बसवली. मग मंदिर मुळ कुठल्या देवतेचे? हे ओळखणं अवघड होवून बसले. अभ्यासकांनी हे दाखवून दिले की जी मुख्य देवता मूर्ती आहे त्या अनुषंगाने द्वारपाल, ललाटबिंबावरील देवता, बाह्य भागातील देककोष्टकांतील देवता यावरून काही अनुमान काढता येते.

गर्भगृहातील अभिषेकाचे पाणी बाहेर जाण्यासाठी जी प्रणाल असते तिलाही अर्थ आहे. तिथे गोमुख कोरले आहे किंवा मकर प्रणाल आहे याचेही अर्थ आहेत.

अतिशय देखणी अशी ही शैवद्वारपालाची मूर्ती आहे. आजूबाजूला इतर भक्तगणांची शिल्पे आहेत. सर्वच नृत्याच्या ललित मूद्रेत आहेत. भोवती सुरेख नक्षी आणि किर्तीमुखही कोरलेले आहे.

मंदिराचा मुख्यमंडप आणि गाभारा यांना जोडणार्‍या जागेला अंतराळ असा शब्द आहे. या ठिकाणी अंधारच असल्याने इथली शिल्पकला दूर्लक्षीत राहते. प्राचीन मंदिरात गेलात तर गर्भगृहाच्या द्वारशाखा आवर्जून बारकाईने न्याहाळा. खुप सुंदर कलाकृती इथे दिसतील.

द्वारपाल - वालूर :-

वालूर (ता. सेलु, जि. परभणी) हे अतिशय प्राचीन वारश्याने संपन्न असे गाव. या गावातील सिद्धेश्वर मंदिरावरील हे द्वारपाल. द्वारपालांचे मुकुट, पाठीमागची प्रभावळ, अलंकरण यादवांच्या काळातील समृद्धी दर्शवते. उत्तर यादवांच्या काळातील मंदिरं आणि बारवा या परिसरांत प्रामुख्याने आढळतात. सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकुट, चालूक्य आणि यादव या राजघराण्यांची समृद्धी या भागातील प्राचीन वारशावरून स्पष्ट होते.

या दोन्ही द्वारपालांचे दरवाजाच्या दिशेचे पायाचे पंजे आत वळलेले आहेत आणि विरूद्ध दिशेचे सरळ समोर आहेत. म्हणजे आतून काही आज्ञा आली की आत वळायचेच आहे. या शिल्पांत उभं राहण्याची ललित मूद्रा मोहक आहे. मंदिराचा जो भाग शिल्लक आहे त्यावर फारसे शिल्पांकन नाही. इथेच एक मैथून शिल्पाची शिळा निखळून पडली आहे. त्यावरून आणि या द्वारपालांवरून कोसळलेल्या भागात काही शिल्पे असावीत याचा अंदाज येतो.

या मंदिराच्या प्रदक्षिणा पथावर वाळवणं घातली आहेत. भिंतींना खिळे ठोकून दोर्‍यांवर कपडे वाळत घातले आहेत. मंदिराच्या बाजूने गटार वहाते आहे. मंदिराच्या भिंतीला लागुन चुली मांडल्या आहेत पाणी तापविण्यासाठी. त्याची काजळी भिंतींवर चढत आहे. मंदिराच्या छतावर गवत वाढले आहे. काय अनास्था आहे कळत नाही. अशा उकिरड्यात हे शिल्पसौंदर्य पडलेलं आहे.

वेरुळ लेण्यातील द्वारपाल :-

कैलास लेणं (वेरूळ, ता. खुलताबाद, जि. छत्रपती संभाजीनगर ) विविध कारणांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यातील एक वैशिष्ट्य आहे भव्यता. ही भव्यता कलात्मक आहे. केवळ प्रचंड मोठी एखादी ओबडधोबड वास्तु आहे असे नव्हे.

कैलास लेण्यातील दर्शनी भागातील हे दोन द्वारपाल. सामान्य मानवी आकारापेक्षा जरा मोठेच आहेत. हातातील गदा जमिनीवर रोवून द्वारपाल अतिशय आरामात उभे आहेत. त्यावर त्यांची ढोपरं विसावली आहेत. त्यांच्या गळ्यातले दागिने, पायातले तोडे, कमरेची मेखला संपन्नता दर्शवतात. या भव्य मंदिरात प्रवेशणार्‍या भक्तांकडे ते कौतूकाने पहात आहेत.

राष्ट्रकुटांची सत्ता या काळात शिखरावर होती. त्यामुळे संपन्नता भव्यता शांतपणा असा भाव आपल्याला इथे पहायला मिळतो. ज्या ८ व्या शतकात लेणं कोरले गेलं त्या काळाचाही विचार केला पाहिजे.

कैलास लेण्याचा विचार असा विविध पैलूंनी करता येतो. प्रत्येकवेळी भेट दिली की काहीतरी वेगळंच लक्षात येतं. सौंदर्याची प्रचिती प्रत्येकवेळी नव्याने येते.

तलाकाडू येथील द्वारपालाचे अनोखे शिल्प :-

द्वारपाल याचा अर्थ प्रवेशद्वाराचा रक्षक ! बहुतेक हिंदू मंदीरात आपल्याला द्वारपालाचे शिल्प बघायला मिळते. बहुतेक द्वारपालाच्या मुर्तीमध्ये काही गोष्टी समान असतात. परंतु मदीरामध्ये जी मुख्य देवता असते , त्यानुसार तसेच धर्मग्रंथ, स्थानिक समजुतीप्रमाणे काही वैशिष्ट्यपुर्ण बाबी दिसतात. उदा. शिव मंदीराच्या द्वारपालांकडे त्रिशुळ, डमरु, गडा दिसते.

कर्नाटाकातील तलकाडू येथील व्यधीश्वर मंदीरातील द्वारपाल मोठे वैशिष्ट्यपुर्ण आहेत. हे मंदीर गंग राजघराण्याने दहाव्या शतकात उभारले. इथल्या द्वारपालांचे वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या पोटात नंदीचे मुख दाखवले आहे. अश्या प्रकारचे शिल्प इतरत्र क्वचितच दिसते.

हळेबीडू येथील अभिमन्यु शिल्प :-

कर्नाटकातील होयसळेश्वर मंदिर शिल्पकलेचा अत्युच्च नमुना आहे. या मंदिरावर बाह्य भागात एक फुट उंच आणि दोन अडीच फुट रूंद असा हा सुंदर शिल्पपट आहे. महाभारतात ज्याचे वर्णन आलेले आहे तो चक्रव्युह या ठिकाणी कोरलेला आहे. रथावर अर्जूनपुत्र अभिमन्यु स्वार आहे. सहस्त्रावधी बाणांनी तो लढतो आहे. त्याला कर्णाने पूर्णत: घेरले आहे. त्याचे बाण आपल्या बाणांनी रोकले आहेत. डाव्या बाजूला भीम आणि हिडिंबेचा पुत्र घटोत्कच दाखवला आहे. त्याच्या हातात गदा आहे. इतक्या छोट्या शिल्पात राक्षस कुळातील घटोत्कच वेगळा दाखवत शिल्पकाराने कमाल केली आहे.खरी कमाल तर चक्रव्युहात बारीक बारीक कोरलेल्या सैन्याला दाखवून केली आहे.

होयसळ शैलीत शिल्पकलेने कळस गाठला होता असं म्हणतात ते उगीच नाही. हळेबीडू आणि बेलूरच्या मंदिरात त्याचा प्रत्यय पर्यटकांना जरूर येतो. ही मंदिरे आपल्या एखाद्या मोठ्या सहलीचा भाग म्हणून गडबडीत पाहू नका. किमान एक संपूर्ण दिवस इथे घालवला पाहिजे. तर इथलं शिल्प सौंदर्य समजू शकेल. बारकावे पहायचे तर आठवडा लागतो.

ज्वरासुर (Jvarasura) :-

आपल्याकडे अनेक देवदेवता आहेत. त्यांची स्वतंत्र मंदिरे ही आहेत. देवतांच्या वाहनांची, सेवकांची स्वतंत्र मंदिरे आहेत. विशेष म्हणजे मानवाच्या आरोग्याला अपाय करणा-या तापदायक ठरणा-या तापाची म्हणजे *ज्वरासुराची*, तसेच कांजिण्या पासुन मुक्ती देणा-या शितला देवीची मंदिरे ही काही ठिकाणी पहायला मिळतात. बाळाचे भाग्य लिहिणा-या सटवाईचे पुजन आपल्याकडे बाळाच्या जन्मानंतर पांचव्या दिवशी करण्याची प्रथा आहे.

मंदिरातील मंडपात, प्रदक्षिणा मार्गावर ऋषी मुनी, अप्सरा, यक्ष, किन्नर, असुरांच्या मूर्ती पहायला मिळतात. अशीच तीन डोके, तीन हात, तीन पाय असलेली असुराची मूर्ती बंगालमधील मंदिरात पहायला मिळते तो *ज्वरासुर*. सीतलादेवी व रक्तावती अशा मूर्ती बरोबर याची पुजा केली जाते.

ज्वरासुर हा ज्वर म्हणजे ताप आणणारा असुर. पौराणिक कथेनुसार त्याची उत्पत्ती, ध्यानात मग्न असलेल्या भगवान महादेवांच्या घामापासुन झाली असे म्हणतात. या ज्वरासुराने हयग्रिव रूपात असलेल्या भगवान विष्णुंना गाठले. हयग्रीव रूपात असलेल्या भगवान विष्णुंनी सुदर्शन चक्राने, ज्वरासुराचे तीन भाग केले. हे तीनही भाग स्वतंत्रपणे पुनः जोडले गेले. भगवान ब्रह्मांनी हे तीन भाग जोडुन ज्वरासुराला जीवनदान दिले. आता ज्वरासुराला तीन डोके व तीन पाय असलेले असे रूप मिळाले.

काही भागात सीतलादेवीला, ज्वरासुराची पत्नी म्हणुन ओळखली जाते. काही ठिकाणी ज्वरासुर सेवक आहे. तर काही ठिकाणी रोग पसरवणारा राक्षस म्हटले आहे. शीतल म्हणजे थंडावा देणारी. कांजिण्याचा दाह कमी करणारी ती शितला देवी. उत्तर भारतात शीतलादेवी मंदिरे मोठ्या प्रमाणात आहेत.

माहिती

१) Lost Temples of World, Face Book

Group.

२) महाराष्ट्रातील पुरातन मंदिरे, किल्ले,वाडे आणि

ऐतिहासिक वस्तू, फेस बुक ग्रूप.

सून बीच दसकंधर देखा ।

आवा निकट जती कें बेषा ।।

जाकें डर सूर असुर डेराही।

निसि न निद, दिन अन्न न खाही।।

: रामचरित मानस

अर्थात : ज्याला देव आणि दानवसुद्धा इतके घाबरायचे कि त्यांना रात्री झोप येत नसे कि दिवसा अन्न ग्रहण करू शकत नसत, असा तो रावण संधी पाहून यतिच्या (साधूच्या) वेषात माता सीतेच्या समोर आला....

हे शिल्प लोणी भापकर इथल्या मल्लिकार्जुन मंदिराच्या समोरील पुष्करणी जवळील नंदी(?) मंडपाच्या बाह्यभागावर कोरलेले आहे.

युद्ध शिल्पे :-

घोटण (ता. शेवगांव, जि. नगर) येथील मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरावर पशु पक्षांची वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पं आहेत. याच मदिराच्या स्तंभांवर युद्ध आणि युद्ध सराव अशी काही शिल्पे आढळून आली. ही शिल्पे पण वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. पहिल्या शिल्पात तलवार घेवून लढणारे दोन योद्धे दिसत आहेत. त्यांनी शिरस्त्राण घातलेले आहेत. प्रत्यक्ष युद्धापेक्षा हा युद्ध सराव असावा. दूसरे शिल्प कुस्तीचे आहे. खेळा सोबतच युद्धाची तयारी म्हणून प्रशिक्षणाचा भाग असावा.

तिसर्‍या शिल्पात हत्ती आणि घोडा आहे. हत्तीने सोंडेत एक माणूस पकडला आहे. समोरचा घोडा उधळलेला आहे. हत्तीवर माहूत नाही. प्रत्यक्ष युद्धातीलच एक क्षण शिल्पात फोटोसारखा पकडला आहे. चौथे आणि शेवटचे शिल्पही असेच गतीमान आहेत. यात दोन अश्वस्वार दिसत आहेत. दोघांच्याही हातात भाले दिसत आहेत. दोघांच्या मध्ये जमिनीवर एक योद्धा आहे. घोडे मागील दोन पायांवर आहेत. युद्धाचा जोर इथे दिसून येतो. वीररसात ही शिल्पे न्हावून निघाली आहेत.

भक्ताची भव्य मूर्ती (औंढा नागनाथ, जि.हिंगोली) :-

देवदेवतांच्या कलात्मक आणि भव्य मूर्ती आपण पाहतो पण सामान्य भक्ताची मूर्ती आणि तिही इतकी भव्य? हे आश्चर्य औंढा नागनाथ येथील मंदिरावर आढळून येतं. मूर्तीची भव्यता लक्षात यावी म्हणून हा पाठभिंतीचा पूर्ण फोटो मुद्दाम दिला आहे. दोन्ही हात जोडलेले, पद्मासनात बसलेली, चेहर्‍यावर शांत भाव असलेली, कुठलेच अलंकरण नसलेली ही मानवी मूर्ती लक्ष वेधून घेते. औंढ्याचं मंदिर पश्चिमाभिमुख आहे. त्याबद्दल सांगताना संत नामदेवांना मंदिरात प्रवेश करू दिला नाही, मग त्यांनी आपल्या भक्तीच्या शक्तीने देवालाच बदलण्यास भाग पाडले, आणि मंदिर फिरून पश्चिमेला आले. यातला खरेखोटेपणा माहित नाही कारण ही दंतकथा आहे. पण पूर्वेला एका भक्ताची भव्य मूर्ती मंदिरावर कोरून भक्तीची महती किती याचा पुरावाच इथे आढळतो.

गर्भगृहाच्या पाठभिंतीवर ही मूर्ती पूर्वेला तोंड करून विराजमान आहे. अशाच अजून दोन मूर्ती दक्षिण आणि उत्तरेला गाभार्‍याच्या बाह्यांगावर आहेत. दीड मिटर बाय दीड मिटर इतक्या भव्य कोनाड्यात या मूर्ती आहेत. मुर्तीच्या बाजूला छत्रचामर धारिणी आहेत. मुर्तीच्या माथ्यावर साधी टोपी आहे. त्यावर चंद्रासारखी आकृती कोरलेली आहे.

मंदिराला प्रदक्षिणा घालून आपण मागे या मूर्तीच्या समोर दगडी पायर्‍यांवर बसूलो तर एक वेगळाच अनुभव येतो. भक्तीतून येणारी शांत समाधानाची भावना मनात जागी येते. आपण मूर्तीसमोर हात जोडतो पण इथे मूर्तीच आपल्या समोर हात जोडते आहे, आपल्यातले पावित्र्य देवत्व जागवते आहे असे काही विलक्षण जाणवते. देवदर्शन करून घाईघाईत निघून जाण्यापेक्षा पण खरा भक्त, रसिक, शिल्पप्रेमी या मूर्तीच्या प्रेमात पडून समोरच्या दगडी पायर्‍यांवर बसून राहतो हे निश्चित.

तज्ज्ञांनी यावर अजूनही सविस्तर कुठे काही लिहीलं नाही (three huge sculptures probably of devotee इतकाच उल्लेख गो.ब. देगलुरकरांच्या पुस्तकात आहे). या प्राचीन भव्य मंदिरावर सर्वात मोठ्या आकारात या मानवी मूर्ती कशासाठी कोरल्या गेल्या आहेत? का हा कुणा देवतेचाच प्रकार आहे?

व्याघ्रपाद शिल्प :-

एका शिवभक्ताचे हे शिल्प आणि त्यामागची कथा रोचक आहे.चिदंबरममध्ये रहाणारा व्याघ्रपाद हा भगवान शिवांचा कट्टर भक्त होता. भगवान शिवाची पुजा करण्यासाठी रोज पहाटे व्याघ्रपाद जंगलात काउन फुले आणायचा आणि शिवशंकरांना वहायचा. मात्र व्याघ्रपाद फुले गोळा करण्यापुर्वीच पक्षी आणि मधमाशा फुलातील मध शोषून घ्यायच्या. दुसर्या एका सजीवाने स्पर्श केलेली फुले शंकरांना वाहयला नको यासाठी व्याघ्रपाद पहाट व्हायच्या आधीच उठून खोल जंगलात जाऊन फुले वेचू कागला. मात्र फुलांसाठी आडबाजुच्या जंगलात जाण्यामुळे त्याच्या पायात काटे रुतु लागले. त्याचे पाय जखमांनी भरले. तसेच त्याची तब्येत ढास़ळू लागली. यामुळे करुणा येउन शिवशंकरांनी त्याला जंगलातील खडतर मार्गावर चालण्यासाठी मानवी पायाच्या जागी वाघाचे पंजे दिले, सहाजिकच त्याचे नाव व्याघ्रपाद पडले. आता व्याघ्रपादाला शिवासाठी फुले गोळा करण्यात कोणताच अडथळा उरला नाही. व्याघ्रपाद पुढे अनेक वर्ष चिदंबरममध्ये राहीला. तो पतंजलींचा स्मकालीन होता. पतंजली आणि व्याघ्रपाद या दोघांना भगवान शिवाने नटराज स्वरुपात दर्शन दिल्याने त्यांना जन्म-मृत्युच्या फेर्यातून बाहेर पडून मुक्ती मिळाली.

नर्तकाची देखणी मूर्ती :-

अजिंठ्याच्या जवळ अन्वा (ता. भोकरदन, जि. जालना) येथे उत्तर चालूक्य कालीन मंदिर आहे. या मंदिवरील विष्णु शक्तीच्या मूर्तींमुळे अभ्यासकांचे लक्ष इकडे वेधले गेले. याच मंदिरावर प्रदक्षिणा पथावर उजव्या बाजूला ही नर्तकाची मूर्तीदिसून येते. नर्तकी, अप्सरा, सुरसुंदरी या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या स्त्री शिल्प अशी भरपुरं शिल्प मंदिराच्या बाह्य भागावर आढळून येतात. पण या तूलनेत मोठ्या आकारातील (शिल्पाची उंची दीड फुट) नृत्य पुरूष (नर्तक) शिल्पांची संख्या फारच कमी आहे.

या नर्तकाचे कानातले, गळ्यातले, दंडावरचे ठळक ढोबळ वाटणारे दागिने वेगळेपण सांगतात. स्त्रीयांचे दागिने नाजूक कोरलेले असतात. कमरेला असलेली मेखला जाड माळेसारखी दाखवलेली आहे. स्त्रीयांच्या मेखलेचा नाजूकपणा इथे नाही. नर्तकी-नर्तकांचे डोळे काजळाने अधोरेखीत केले असल्याने ठसठशीत दिसून येतात. या नर्तकाचे डोळे तसेच आहेत. ओडीसी नृत्यात यासारखी मुद्रा असलेले गुरू केलूचरण महापात्रा यांचे छायाचित्र प्रसिद्ध आहे. कथ्थक मध्येही याला साधर्म्य साधणारी मुद्रा आढळते. लेणी आणि मंदिरांवर आढळून येणार्‍या नृत्यमुद्रांवरूनच नंतरच्या काळातील नृत्य प्रकार समृद्ध होत गेले असं अभ्यासक सांगतात.

या मंदिर सभामंडपात भव्य अशी वर्तुळाकार रंगशीळा आहे. भोवती आसन कक्ष आहेत. म्हणजे देवतेच्या समोर नृत्य सादर केले जायचे व ते पाहण्यासाठी लोक आसनांवर बसून असायचे. मंदिरांचा मुख्य मंडप हा कलाविष्काराचे केंद्र होता.

पशु पक्षी शिल्पं घोटण :-

मंदिरांवर कोरलेल्या शिल्पांमागे काही एक अर्थ दडलेला असतो. पण काही शिल्प काही वास्तुरचना या सौंदर्याचा भाग बनुन निखळ कलात्मक आविष्कार बनुन येतात. पशु पक्षांच्या या सहा जोड्या घोटण (ता. शेवगाव जि. नगर) थेथील मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरावरील आहेत. मंदिराच्या पायाशी गजथर, अश्वथर असतो. पण हे प्राणी युद्धात वापरले जाणारे आहेत. मोर हंस गरुड हे देवतांचे वाहन आहैत. पण घोटण मंदिरावरील ही शिल्पे मुख्य मंडपावरील खांबांवर स्वतंत्र शिल्प म्हणून कोरलेली आहेत हे विशेष. बदक, हत्ती, हंस, वराह, हरिण आणि वानर अशा या सहा जोड्या आहेत. यातही परत नर मादी असं काही दाखवलं असतं तर त्यालाही काही वेगळा अर्थ देता आला असता. इथे तसंही नाही. केवळ जोड्या आहेत. मुख्य मंडपाच्या स्तंभांवर पौराणीक संदर्भ कोरलेले असतात किंवा नक्षी असते. पण इथे प्रामुख्याने पशु पक्ष्यांच्या जोड्या आहेत.

तेराव्या शतकातील या मंदिराचा जिर्णोद्धार पेशवेकाळात १८ व्या शतकात करण्यात आला. पुरातत्व खात्याकडून हे मंदिर चांगल्या पद्धतीनं जतन केलं गेलं आहे. पैठणपासून दक्षिणेला २० किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. इथपर्यंत जाण्यासाठी रस्ता चांगला आहे.

घोड्याच्या पायदळी शिक्षा :-

गोकुळेश्वर मंदिर चारठाणा (ता. जिंतुर जि. परभणी) येथील मंदिराच्या खांबावर हे शिल्प आहे. या शिल्पात चार व्यक्ती दिसत आहेत. घोड्याच्या पुढे आणि मागे शस्त्रधारी सैनिक दिसत आहेत. त्यांच्या हातात तलवार, खड्ग किंवा दंडा असे काहीतरी दिसत आहे. एक सैनिक घोड्यावर बसलेला आहे. जो आरोपी आहे तो वाकलेला असून त्याची मान खाली झुकलेली आहे.

हत्तीच्या पायी तुडवणे अशी एक मृत्युदंडाची शिक्षा असते. तसेच गाढवावरून धिंड अशीही एक शिक्षा आहे. इथे घोडा आहे. घोड्याच्या पायी तुडवणे अशीही शिक्षा असावी.

काही शिल्पे ही केवळ शिल्पे नसतात. त्यामागे धार्मिकते पलिकडचा त्या काळातील समाज जीवनाशी संबंधीत काही संकल्पनांचा गुढ अर्थ असतो. याचा वेगळा विचार झाला पाहिजे.

शिल्पांचा बारकाईने अभ्यास करण्यासाठी मंदिराचे निरिक्षण करण्यात वेळ खर्च करावा लागतो. परत परत त्या मंदिराला भेट द्यावी लागते.

तहान देवता - पैठण
पैठण (ता. पैठण जि. छत्रपती संभाजीनगर ) येथील ज्ञानेश्वर उद्यानात (जे की आता पूर्णत: उद्ध्वस्त आहे) बाळासाहेब पाटील वस्तुसंग्रहालय आहे. या वस्तुसंग्रहालयाच्या अंगणात काही प्राचीन शिल्प अवशेष मांडून ठेवले आहेत. यात शेषशायी विष्णु, शिवपार्वती, सुरसुंदरी, कोरीव दगडी रांजण अशी शिल्पं आहेत. त्यातील हे एक शिल्प. प्रथमदर्शनी जलकुंभ घेतलेली सुरसुंदरी असावी असे वाटले. पण बारकाईने बघितल्यावर खालच्या आकृतीकडे लक्ष गेले. पाण्यासाठी ओंजळ पसरलेली एक व्यक्ती आढळून येते. ती पाहताच शिल्पाचा अर्थच बदलून जातो. तहानलेल्यांना पाणी देण्याचा शांत भाव स्त्रीच्या चेहर्‍यावर झळकायला लागतो. तहानेची कासावीस पसरलेल्या ओंजळीमागच्या चेहर्‍यावर दिसायला लागते. या शिल्पाला नाव काय द्यावे? सुरसुंदरी शोभत नाही. जलदेवता म्हणावं तर त्याला वेगळा अर्थ आहे. शिल्पशास्त्रात याला वेगळे नाव नाही. मुळात हे शिल्प केवळ शास्त्र म्हणून किंवा सौंदर्य म्हणून निर्माण झालेलं वाटतच नाही. तहानेने व्याकुळलेला माणुस आणि त्याची तहान भागवणारी स्त्री असं हे शिल्प आहे. म्हणून याला "तहान देवता" असं नाव देतो.
जागते रहो चित्रपटात राज कपुर रात्रभर पाण्यासाठी वणवण भटकतो. पहाटे पहाटे त्याला तुळशीची पुजा करून पाणी घालणारी सुस्नात नर्गीस दिसते. तिच्यासमोर तो ओंजळ पसरतो आणि ती वरतुन पाण्याची धार ओतते. "जागो मोहन प्यारे" हे लताच्या आवाजातील गाणं पार्श्वभुमीवर वाजत रहातं. सलील चौधरीच्या या अवीट गाण्याचे सुर हे शिल्प पाहताना मनात घुमत होते.

भरहूतच्या स्तुप स्तंभावरचे एक प्राचीन व्यंगचित्र :-

हे शिल्प इ.स.पु. दुसऱ्या शतकात साकारल्या गेले आहे. दंतवैद्याकडे पाळलेले माकड असते . वैद्यबुआ एका व्यापाऱ्याचा दुखरा दांत उपटून त्याला वेदनामुक्त करतात , त्याचा मोबदला म्हणून व्यापारी सुकामेवा , फळे , खजूर व द्रव्यही देतो . माकडाने हे बघितले ,. त्याने ठरविले ,की आपणही वैद्य झालोच पाहिजे .

त्याने त्याचा व्यवसाय सूरु केला ......

एक व्यापारी आपला दांत उपटून घेत आहे . भल्लीमोठी सांडसी लावलेली आहे . तीला दोर बांधून हत्ती ओढत आहे . हत्तीला उत्साह यावा म्हणून काही माकडे ढोल, पिपाणी, ताशे वाजवत आहेत ....

एक माकड तर चक्क हत्तीच्या शेपटीचा कडाडून चावाच घेत आहे ...

दुखरा दांत व माकडचाळे पाहून त्राग्याचे भाव व्यापाऱ्याचे चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत आहेत ...

आज हे शिल्प कलकत्ता वस्तुसंग्राहलयात आहे .

बौध्द जातककथामध्ये काही विनोदी जातककथाही आहेत .त्यातील ही एक विनोदी जातककथा आहे ,.

" आधा अधूरा हकीम , मरिज के लिए जान का खतरा ! "

शिराळशेट :-

१३८५ च्या सुमारास महाराष्ट्रात मोठा दुष्काळ पडला होता. त्यावेळी बहामनी राजवट होती व महमूदशहा बहायनीचे महाराष्ट्रावर राज्य होते. हा राजा प्रजादक्ष होता. या राजाने गुलबर्गा, बिदर, कंधार, दौलताबाद, एलिचपूर, चौल व दाभोळ या ठिकाणी अनाथालये उघडली होती. त्याच्या राज्यात शिराळशेट (किंवा श्रीयाळ श्रेष्ठी) नावाचा एक सत्प्रवृत्तीचा लिंगायत वाणी होता. या दुष्काळात शिराळशेठने अनेकांचे प्राण वाचवले. आपली सर्व संपत्ती विकून लमाणांच्या करवी बैलांच्या पाठीवरून गुजरातेतून धान्य आणून दुष्काळपीडित लोकांना मोफत दिले. या राजाचे कौतुक एवढय़ासाठी की, शिराळशेठने केलेले प्रयत्न पाहून समाधान व्यक्त केले व त्याला राजदरबारी पाचारण करून धन्यवाद देऊन इच्छा असेल ते मागून घेण्यास सांगितले. शिराळशेठ मोठा चतुर असला पाहिजे. त्याने साडेतीन घटकांचे राज्यपद मागून घेतले व महमूदशहा बादशहाने त्याला ते आनंदाने दिले. कराराप्रमाणे राजाने आपली राज्यमोहोर त्याच्या स्वाधीन केली. या लक्ष्मीसंपन्न माणसाने स्वत:करता एक ढबू पैसाही घेतला नाही व आलेल्या अमोल संधीचा उपयोग इतरांसाठी केला. देवाधर्मासाठी केला व म्हणून तो अजरामर झाला. जप्त केलेली हिंदू मंदिरे व खालसा केलेले त्यांचे उत्पन्न शिराळशेठने राज्यमोहोर लावून सरकारी आज्ञेने परत केली. जप्त झालेली अनेक इनामे व जमिनी परत केल्या व दानधर्म केला. त्याच्या या कृतीने बादशहा अधिकच खूश झाला व शिराळशेठच्या इच्छेप्रमाणे अंमलबजावणी करण्यास त्याने फर्मावले. या ठिकाणी पुन्हा बादशहाचे औदार्य दिसून येते. इतकेच नव्हे तर त्याने शिराळशेठच्या मुलाला बोलावून त्याला सरदारकी बहाल केली.

श्रावण शुद्ध षष्ठीला शिराळशेठच्या प्रतिमांचे पूजन होते. आदल्या दिवशी तेथील कुंभाराकडे पाट दिला जाई व त्या पाटावर कुंभार शिराळशेठची बैलावर बसलेली प्रतिमा, शिराळशेठपुढे त्याचा श्वान व घरातील मंडळी असा देखावा केलेला असतो. या सर्वाची करडीच्या बिया, पताका आदी गोष्टींनी आरास केलेली असते. असा सजवलेला पाट आणून शिराळशेठची पूजा होते व संध्याकाळी त्याचे विसर्जन केले जाते.

पूर्वी पुण्यात श्रावणात महिनाभर अनेक ठिकाणी शिराळशेठचा मातीचा पुतळा बसवला जात असे. हा पुतळा आतून पोकळ व पोटाच्या जागी मागून मोकळा असे. त्यात भुसा, धलप्या इ. घालून त्याचा धूर शिराळशेठच्या तोंडातल्या चिलमीतून धूर निघत असे.

शिराळशेठने साडेतीन घटकांचे राज्यपद मागून आपली अनेक मंदिरे बहामनी राजांच्या जप्तीतून मुक्त केली म्हणून अनेक मंदिरात त्याचा दगडी पुतळाही दिसतो तो फोटो सोबत देत आहे.

सामान्य लोकांच्या मनातला हा साडेतीन घटकांचा राजा व त्याच्याबद्दलची कृतज्ञता हे त्या पुतळ्याचे प्रतीक होते. त्याला मिळालेल्या साडेतीन घटकांत त्याने रयतेच्या कल्याणाचे निर्णय घेतले आणि आत्ता पाच-पाच वर्षे सत्ता मिळूनही जनतेचे प्रश्न सोडवता न येणारे राज्यकर्ते असे चित्र आपण पाहात आहोत. म्हणून आपण शिराळशेठ आपल्यातून जाऊ देता कामा नये अशी इच्छा!

राज्यनिर्मिती होऊन पन्नास-साठ वर्षे झाली तरीही प्रजेच्या पाणी, अन्न, वीज, निवारा ह्या महत्त्वाच्या गरजाही राज्यकर्त्यांना पूर्ण करता आलेल्या नाहीत, हे आज आपण अनुभवीत आहोत.

पण इच्छा असली तर काय करता येऊ शकते ते ह्या शिराळशेटने त्याला मिळालेल्या अवघ्या साडेतीन घटिकांमधून दाखवून दिले. त्या तेवढया वेळेत त्याने तातडीने जास्तीत जास्त देवस्थानांना वर्षासनें नेमून दिली. अनेक धार्मिक स्थळांना शक्य तेवढया सोयी-सुविधांसाठी मुबलक निधी उपलब्ध करुन दिला, देणग्या दिल्या. दानधर्म केला. जे एखाद्या राजाला दहा-बारा वर्षांमध्ये जमणार नाही एवढी धर्मकृत्यें त्याने केली.

त्याच्या ह्या औदार्याचे आणि धर्मशीलतेचे स्मरण म्हणून सातारा येथील शिराळे या गावी श्रावण शुध्द पंचमीला त्याच्या नावाने उत्सव साजरा केला जातो. त्याच्या प्रतिमेची पूजा केली जाते.

'जोडोनियां धन उत्तम वेव्हारें। उत्तमचि गती तो एक पावेल। उत्तम भोगील जीव खाणी॥' असे आपल्याला तुकोबांनी सांगितले आहेच.

तुकोबा म्हणतात, जनहो, तुम्ही अतिशय उत्तम मार्गाने कोणाला न फसविता व्यापाद उदीम करा, व्यवसाय करा. त्याद्वारे भरपूर संपत्ती कमवा, आणि नंतर ती 'इदं न मम' ह्या विचाराने योग्य कामासाठी, विधायक कार्यासाठी खर्च करा. जो अशातऱ्हेने वागेल त्याला उत्तम गति तर मिळेलच शिवाय मनःशांतीदेखील लाभेल. शेवटी आत्मिक समाधान महत्त्वाचे!

तुकोबांच्या प्रत्येक शब्दाचा नीट विचार करावयास लागलो की, मन न सांगता आपसूकच अंतर्मूख होते. धन मिळवा पण कसे, तर सनदशीर मार्गाने मिळवा. चांगला उद्योग करुन मिळवा. लोकांना व्यसनी बनविणाऱ्या वस्तुंची निर्मिती करुन त्यांना, त्यांच्या नातलगांना आणि परिणामी साऱ्या समाजाला दुःखाच्या खाईत लोटून बख्खळ पैसा कमविला तरी त्याचा काय उपयोग?

दुधात पाणी घालून पाण्यासारखा पैसा मिळवायचा आणि तो तसाच उधळायचा ह्याला काय अर्थ आहे? एखाद्याला अडचणीत टाकून मग त्याच्याकडे लाच मागाल आणि समाजात उजळ माथ्याने फिरता यावे म्हणून गाजावाजा करुन दान कराल तरी ते 'पुण्य' म्हणून गणले जाणार नाही. नेकीने, श्रमाने पैसे कमवा, ते थोडे-थोडे करुन जमा करा आणि नंतर योग्य ठिकाणी 'सत्कारणी' लागतील अशातऱ्हेने त्याचा विनियोग करा. 'क्षणशः कणशश्चैव विद्या अर्थंच साधयेत्' असे पूर्वी लहानपणी मुलांना शिकविले जाई. क्षण-क्षण करुन प्रत्येक क्षण सत्कारणी लावून विद्या मिळवा आणि कण-कण करुन अर्थ म्हणजे धन जोडा. 'थेंबे थेंबे तळे साचे'- हा दाखलादेखील हेच सांगण्यासाठी दिला जाई.

आता पैसा खूपच मोठा झाला आहे. पण तो तसा मोठा होतांना खोटादेखील झाला आहे. काहीही न करता, दुसऱ्याला 'टोपी घालून किंवा 'शेंडी' लावून आपले खिसे कसे भरुन घ्यायचे ह्याच विचारात अनेकजण असतात. पैसा, आणखी पैसा, अधिक पैसा, सायकल, स्कूटर, गाडी अशा आपल्या इच्छा-आकांक्षा सतत अधिकाधिक हाव धरतांना दिसतात.

'मी-माझे'ह्यापलिकडील जगाची पर्वा करण्याची आजच्या पिढीला गरजच वाटेनाशी झाली आहे. ज्याच्याकडून 'लाभ' आहे त्याच्यावर 'लोभ' करावा एवढेच त्यांचे ब्रीद आहे की काय असे वाटते. त्याचा परिणाम म्हणजे मऊ गाद्यागिरद्या, एअरकंडिशनर असूनही मनःशांती मात्र तसूभरही लाभत नाही. जीव तळमळ तळमळ करीत राहातो.उद्याची-परवाची काळजी वाटत राहाते. झोपेची गोळी घेऊनही झोप लागत नाही.

तुम्ही परोपकाराची चव एकदा तरी चाखून बघा. दुसऱ्याला देण्यातील आनंद काय असतो ते एकदा तरी अनुभवा. मग ही जीवाची तगमग कधी अदृश्य झाली ते तुम्हाला कळणारदेखील नाही. त्यासाठी एक दिवस तरी प्रत्येकानें शिराळशेट बनावें!

संदर्भ : कै. वा. गो. आपटे यांचा शब्दकोश, महाराष्ट्र शब्दकोश व प्रल्हाद कृष्ण प्रभुदेसाई यांचा ‘आदिशक्तीचे विश्वरूप अर्थात देविकोश खंड-१ (वाईच्या प्राज्ञ पाठशाळेच्या ग्रंथालयात उपलब्ध).

पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना...

पाल कालखंडात दहाव्या शतकात निर्माण झालेली साधारणतः लांबी ३५" ( ८९ सेमी ) असलेली ही मूर्ती आहे. एका ऋषीची पत्नी सुचिस्मती हिला स्वतः शिवासारखा मुलगा हवा होता. तिची इच्छा लक्षात घेऊन तिच्या पतीने वाराणसी (बनारस) येथे एका लिंगाची पूजा केली आणि शिवाने स्वत:ला सुचिस्मतीचा मुलगा म्हणून जन्म घेतला, ज्याचे नाव गृहपती होते. ऋषी पत्नीच्या इच्छेसाठी, शिवाने हे नाव आणि रूप धारण केले, तर गृहापती हे नाव अग्निशी संबंधित असून शिव व अग्नी यांचा सहसंबंध ही पौराणिक कथेत सापडतो. ही आख्यायिका पाल राजवंशात शिल्पांमध्ये वारंवार दर्शविली जाते, ज्यामध्ये आई आणि मूल एका भव्य पलंगावर झोपलेले दर्शवितात. शिल्पपटाच्या मध्यभागी आई आणि मुल दाखविले जाते. प्रस्तुत शिल्पात सुचिस्मतीच्या पायाची मालिश करणारी एक महिला परिचारक कोरलेली असते; तर दुसरी हाती पंखा घेतलेली परिचारिका ही डोक्याजवळ असते. शिल्पाच्या वरील बाजूस लिंग आणि कमलस्थित गणेश असतो. त्या सोबतच नऊ ग्रह कोरलेले असतात. खालील बाजूस म्हणजे पलंगाच्या समोर, उपासकांच्या लघु आकृती आणि विविध धार्मिक वस्तू दाखवतात. आई सुंदर पोशाख घातलेली असून तिचे खांदे आणि डावा हात एका मोठ्या उशीवर टेकवलेले आहेत. तिने तिचा उजवा हात वर केलेला असून ती कमळ धारिनी आहे, ती तिच्या शेजारी झोपलेल्या बाळाच्या संदर्भाने विचार करते आहे, असे वाटते. प्रस्तुत शिल्प सुव्यवस्थित, भव्य रचनेसह निर्माण करण्यात कलाकार यशस्वी झालेला आहे. हे शिल्प केवळ पाल शिल्पकलेलाच नव्हे तर भारतीय शिल्पकलेला समृद्ध करते, जिथे पाल कलेतील आई आणि मुलाची कथा शिल्पित आहे, जी एका दैवी जन्माचा संदर्भ देते. असे असले तरी सुलभ मातृ भाव स्पष्ट होण्यास भारतीय शिल्प कला धर्म आणि धर्माच्या माध्यमाने मानवी भावना समृध्द करते असेच म्हणावे लागेल.

मुर्तीशास्त्रात योगासने :-

आधुनिक जीवनशैलीमुळे आरोग्यसंबंधीच्या निर्माण झालेल्या अनेक समस्या तसेच दिवसेंदिवस वाढत चाललेला ताण-तणाव, यांवरती उपाय म्हणून योगसाधनेकडे जग मोठया आशेने पाहत आहे. दैनंदिन जीवनात आरोग्य विषयीचे महत्त्व आपल्या पूर्वजांनी फार पूर्वीपासूनच ओळखले होते. यासाठी त्यांनी योगसाधनेला आपलेसे केले. अनेक ऋषी-मुनींनी योगविद्येच्या बळावर आपले व इतरांचे जीवन आरोग्यदायी बनविण्याचा प्रयत्न केला. जागो-जागी असणारे सांप्रदायिक मठ तसेच गुहा-कंदरांमध्ये ही साधना चालत असे. वरचेवर यात नवनवीन प्रयोग झाल्याने ही विद्या भरभराटीस आली. कित्येक प्राचीन मंदिरांवरती शिल्पकलेच्या रुपात आपल्याला याचे पुरावे मिळतात.

अर्ध-मत्स्येंद्रासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

आपला हा प्राचीन वारसा अनेक ग्रंथ व मौखिक परंपरेने तर जपला गेला आहेच, परंतु हा एवढया पुरताच मर्यादित न राहता शिल्पकलेच्या माध्यमातूनही जोपासण्याचा प्रयत्न झाला. योगविषयीची अनेक आसने, मुद्रा, प्राणायामांचे प्रकार शिल्पबद्ध केले गेले. पुणे परिसरात व जिल्ह्यात इतरत्र अशा प्रकारची शिल्पे व अवशेष आपल्याला पहावयास मिळतात.
आज पुणे शहरातील योगविद्येच्या प्रचार व प्रसारासाठी बराचसा होत असला तरी, ही परंपरा पुण्यासाठी नवीन नाही. इसवीसन १७५४ ते १७७० या काळात सोमवार पेठेत बांधल्या गेलेल्या त्रिशुंड गणपती मंदिर व मठात योगविद्येची साधना केली जात असे. साधकांना योग्य प्रकारे साधना करता यावी म्हणून विशिष्ट खोल्यांची रचनाही येथे केली गेली होती. येथे ‘धुम्रपान’ नावाची एक विशिष्ट साधना होत असे. त्यामध्ये हठयोगाचे साधक स्वतःला छताला उलटे टांगून घेत व खाली निखाऱ्यामध्ये काही औषधी वनस्पती टाकल्या जात व त्यापासून निघालेला धूर ते नाकाद्वारे घेत असत. यामध्ये संभवतः दशनामी गोसावी पंथातील साधक हठयोगाची साधना करीत. येथे काही योगसाधकांच्या समाध्याही आहेत. अशा या योग-स्मारकाचे संवर्धन करून त्याचा विकास करणे अगत्याचे आहे.
पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर पिंपरी-दुमाला नावाचे गाव आहे. येथील सोमेश्वर मंदिरावर कुंडलिनी योग विषयीचे महत्त्व सांगणारे दुर्मिळ शिल्प आहे. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले गेले. या मंदिराच्या प्रदक्षिणामार्गावर संभवतः आदिनाथांची एक अतिशय दुर्मिळ प्रतिमा आहे. आदिनाथ अर्थात शिव. यामध्ये ते समाधिस्थ योगीच्या रुपात साकारले गेले असून ते पद्मासनात बसले आहेत. त्यांचा उजवा हात ‘सूची’ मुद्रेत आहे. सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे शिल्पकाराने त्यांच्या डोक्यावर अर्धवट उमललेले कमळ दाखविले आहे. हे कमळ योग साधनेत खूप महत्त्वाचे प्रतिक मानले जाते. मानवी शरीरात कुंडलिनीरूपाने ‘शक्ती’ सुप्त अवस्थेत असते तसेच मस्तकातील सहस्रारांत शिवाचा निवास असतो. कुंडलिनीचा प्रवास मेरुदंडाजवळील मूलाधार चक्रापासून सुरु होऊन त्यानंतर स्वाधिष्ठान चक्र, मणिपूर चक्र, अनाहत चक्र, विशुद्धाख्य चक्र आणि आज्ञा चक्र अशा सहा चक्रांना ओलांडून सहस्रारांत संपतो. योगी ह्या कुंडलिनीरुपी शक्तीला जागृत करून सुषुम्ना नाडीच्या माध्यमातून शक्ती व शिवाचे मिलन सहस्रारांत घडवून आणतो आणि हे सहस्रार रुपी कमळ उमलले जाते अर्थात योग्यास परमानंदमय समाधी प्राप्त होते. असे हे अनन्यसाधारण शिल्प येथील मंदिरावर कोरण्यात आले आहे. पुणे परिसरात योगसाधनेचा प्रचार-प्रसार किती मोठ्या प्रमाणात झाला होता याचे हे उत्तम उदाहरणच होय. सोमेश्वर मंदिरांवरील या शिल्पांमध्ये नाथ संप्रदायातील इतर हठयोगीही दाखविले आहेत. यामध्ये मत्स्येंद्रनाथ व गोरक्षनाथांची शिल्पे या भागात दुर्मिळच म्हणावी लागतील. योगसाधनेच्या उज्ज्वल परंपरेमध्ये पिंपरी-दुमाला येथील मंदिरावरील हठयोगाच्या महान गुरूंची शिल्पे राष्ट्रीय संपदा ठरावीत अशी आहेत.

कुंडलिनी योग संबंधीचे शिल्प, पिंपरी-दुमाला

कुंडलिनी योगाचे ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथात भरपूर विवेचन केले आहे. आळंदी येथे इंद्रायणी काठी तर ८४ सिद्धांचा मेळा भरत असे. या सिद्धांपैकी काही सिद्ध हे हठयोगी होते. ज्ञानेश्वरांच्या परंपरेतील नाथ-योग्यांच्या समाध्या आजही ज्ञानेश्वर मंदिर परिसरात पहावयास मिळतात.
पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर प्रसिद्ध असणाऱ्या प्राचिन भुलेश्वर मंदिरातही सिद्धांची बरीच शिल्पे आहेत. त्यांना पद्मासन, सिद्धासन यांसारखी विभिन्न आसने व मुद्रांमध्ये दर्शविले आहे. किंबहुना येथील एक सुंदर शिल्प विशिष्ट अशा द्विपादशिरासनात असून साधकाने यात आपल्या पाठीमागे दोन्ही पाय एकमेकांत अडकविले आहेत.

द्विपादशिरासन/पाशिनी मुद्रा, भुलेश्वर मंदिर

जुन्नरपासून साधारणतः १० किमी अंतरावरील पारुंडे गावातील ब्रह्मनाथ मंदिराच्या खांबांवरती विविध ध्यान-धारणा व आसनातील अनेक शिल्पे कोरण्यात आली आहेत. उर्ध्व-धनुरासन, गरुडासन, नौकासन, प्रसारित-पादोत्तानासन, गोमुखासन, पाद-पश्चिमोत्तानासन, अनंतासन, अर्ध-मत्स्येन्द्रासन, क्रौंचासन अशा किती तरी आसनांचे प्रकार येथे कोरले गेले आहेत.

पाद-पश्चिमोत्तानासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

येथूनच पुढे हरिश्चंद्रगडावर प्रसिद्ध योगी चांगदेव यांनी ‘तत्त्वसार’ नावाचा ग्रंथ लिहिला होता. त्यामुळे हा परिसर एकेकाळी योग साधकांच्या गर्दीने फुलून गेलेला असावा असे दिसते. अशा या दर्जेदार वारशामुळे सांस्कृतिक, शैक्षणिक क्षेत्रांबरोबरच योगसाधनेच्या परंपरेतही पुणे परिसर व जिल्ह्याचे महत्त्व ठळकपणे दिसून येते.
योग विद्येचे जागतिक महत्त्व ओळखून या स्थळांचे व्यवस्थितरित्या संगोपन व संवर्धन होणे गरजेचे आहे. योगसाधनेच्या परंपरेत आपणासही असा प्राचीन वारसा लाभला आहे, याचा अभिमान सर्वांनी बाळगायला हवा. या अवशेषांचे अस्तित्त्व टिकून राहणे म्हणजे आपले व आपल्या पूर्वजांचे अस्तित्त्व टिकून राहण्यासारखे आहे. हा अनमोल ठेवा नाहिसा होण्याअगोदर त्याची माहिती सर्वदूर पोहोचवून त्याचे महत्त्व जगासमोर मांडणे गरजेचे आहे. संपूर्ण विश्व योगसाधनेला जवळ करीत असताना आपणही या निमित्ताने आपल्या पूर्वजांप्रमाणे योगविद्येला अंगीकारून आपल्या जीवनाचा अविभाज्य घटक बनवायला हवे. आपल्या भारतीय योगपरंपरेचे हे प्राचीन दुर्मिळ पुरावे निश्चितच संपूर्ण जगासाठी मार्गदर्शक व प्रेरक ठरतील व आपल्या पूर्वजांचे महान कार्य शिल्परूपाने बोलू लागतील.

नारायणपुर (कसडोल-छत्तीसगढ़) के मंदिर की भित्ति में सांप एवं नेवले की लड़ाई का खूबसूरत अंकन

नाग आणि मुंगुसाची लढाई :-

साप आणि मुंगुसाचे वैर प्राणीजगतात विख्यात आहे. याचे चित्रण आपल्याला मंदीरावरच्या मुर्तीकलेतही दिसते. उज्जैन नगरीतील माधव नावाच्या ब्राह्मणाची कथा सर्वपरिचित आहे. त्याने एक मुंगूस पाळले होते. ते त्याच्या नवजात बालकाचे संरक्षण करायचे. मात्र एक दिवस त्याची बायको पाणी भरायला गेली असताना, घरात एक नाग शिरला. त्या मुंगूसाने प्राणपणाने त्या नागाशी झुंज घेउन त्या नागाला मारले आणि बालकाचे प्राण वाचवले. मात्र माधवची बायको पाणी भरुन परत आल्यावर तीला मुंगूसाच्या तोंडाला लागलेले रक्त दिसले, तीला त्या मुगुंसाने आपल्या मुलाला मारले असे वाटले, रागाने तीने त्या मुंगूसाला मारुन टाकले. पण आत जाउन बघीतल्यावर मृत नाग आणि सुरक्षितपणे खेळताना बालक दिसल्यावर, तीला आपली चुक लक्षात आली. क्रोध आवरावा आणि निर्णय घेण्यापुर्वी सारादार विचार करावा असा हितोपदेश करणारी हि कथा शिल्पस्वरुपात कोरलेली दिसते.

कामः क्रोधस्तथा मोहो लोभो मानो मदस्तथा।

षड्वर्गमुत्सृजेदेनमर्जिंस्मस्त्यक्ते सुखी नृपः।।

याचा अर्थ काम, क्रोध, मोह, लोभ, अहंकार किंवा मद या सहा शत्रुंचा त्याग केला पाहिजे तरच राजा सुखी होउ शकेल,

शिकार शिल्पः:-

आदिम अवस्थेत जगण्याची गरज असणारी शिकार पुढे उत्क्रांतीच्या ओघात मनोरंजनाचा एक मार्ग झाली. सहाजिकच याचे प्रतिबिंब मंदीराच्या बाह्य भिंतीवर असलेल्या शिल्पकामात दिसते. क्षत्रीय युवक धनुर्विधेत प्रवीन असणे आवश्यक मानले जात होते. तीरंदाजी येत असेल तर किमान सैनिकाची नोकरी मिळण्याची शक्यता होती. तसेच शरीर सुदृढ होण्यासाठी मल्लयुध्दाचा सराव केला जायचा, तीरंदाजीत प्रावीण्य मिळवण्यासाठी शिकार करण्याला पर्याय नव्हता. जसे सध्या सैनिक बनण्यासाठी निशाण साधण्याचा सराव केला जातो, तसेच शिकारीने धनुर्विद्येचा सराव केला जायचा. विशेषत युवावस्थेत शिकारीचे अधीक आकर्षण होते. मात्र प्रौढ लोक देखील शिकारीचा आनंद घ्यायचे याचा उल्लेख तात्कालीन ग्रंथात मिळतो. अगदी राजासुध्दा सेनेसमवेत जंगलात शिकारीला जात असे.

हंपी येथील हजारीराम मंदीरावरती हरीणाच्या शिकारीचे दृष्य. कदाचित राम आणि सुवर्णमृगाच्या वधाचा प्रसंग असावा

बहुतेकदा शिकार हि हरण किंवा रानडुकराची केली जायची, कारण अर्थात मासांचे आकर्षण ! सहाजिकच मंदीरावर असणार्या शिल्पात हरण किंवा डुकराची शिकार केलेली पहायला मिळते. मात्र कधी कधी वाघ नरभक्षक होत असे तेव्हा प्रजा आणि पशुधनाचे रक्षण करण्यासाठी वाघाच्या शिकारीला पर्याय नसायचा. हाकारे बोलावून वाघाची शिकार केली जायची.

खजुराहोच्या व्सिह्वनाथ मंदीरावर दाखवलेले हरिणाच्या शिकारीचे दृष्य

दोन घोडेस्वार एका डुकराची शिकार करताना

हंपी येथील विरुपाक्ष मंदीरावर वाघ एका हरिणाची शिकार करताना

मात्र तात्कालीन समाजात केवळ मनोरंजनासाठी देखील निश्चितच शिकार केली जात होती. खजुराहोच्या कंदारीय महादेव मंदीरात बरेच जण मिळून एका डुकराची शिकार करताना दाखविले आहेत.

हंपी येथील हजारीराम मंदीरावरती डुकराच्या शिकारीचे दृष्य. कदाचित अर्जून आणि डुकराच्या रुपातील मुक असुराचा वध

या डुक्कराच्या शिकारीची कथा अशी आहे. महाभारतात जेव्हा कौरव आणि पांडवामध्ये युद्ध होणे निश्चित झाले होते तेव्हा अर्जुनाला देवराज इंद्राकडून दिव्यास्त्र हवे होते. म्हणून अर्जुन इंद्राला भेटायला इंद्रकील पर्वतावर पोहोचला. इंद्रकील पर्वतावर इंद्र प्रकट झाले आणि त्यांनी अर्जुनाला म्हटले की माझ्याकडून जर दिव्यास्त्र प्राप्त करायचे असेल तर तुला आधी महादेवाला प्रसन्न करावे लागणार आहे. इंद्राची गोष्ट ऐकून अर्जुनने महादेवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपस्या सुरू केली.

अर्जुन जेथे तपस्या करत होता, तेथे मूक नावाचा एक असुर जंगली डुकराचे रूप धारण करून पोहोचला. त्याला अर्जुनला मरायचे होते. ही बाब अर्जुनला कळली होती आणि त्याने धनुष्यावर बाण चढवला आणि जसाच तो बाण सोडायला निघाला, त्या वेळेस महादेव एका वनवासीच्या वेषमध्ये तेथे आले आणि अर्जुनाला बाण चालवण्यापासून रोखले. वनवासीने अर्जुनला म्हटले की या असुरावर माझा अधिकार आहे, हा माझा शिकार आहे, कारण तुझ्याआधी मी याला आपले लक्ष्य बनवले होते. म्हणून याला तू मारू शकत नाही, पण अर्जुनने ही गोष्ट मानण्यास नकार दिला आणि धनुष्यातून बाण सोडला. तसेच वनवासीने देखील एक बाण डुकराकडे सोडला.अर्जुन आणि वनवासीच्या बाण एकाच वेळेस डुकराला लागला आणि त्याचा मृत्यू झाला. त्यानंतर अर्जुन त्या वनवासीकडे गेला आणि म्हटले की हा डुक्कर माझा लक्ष्य होता, यावर तुम्ही बाण कसा सोडला ?

या प्रकारे वनवासी आणि अर्जुन दोघेही त्या डुकरावर आपला आपला अधिकार गाजवायला लागले. अर्जुनला ही गोष्टमाहीत नव्हती की वनवासीच्या वेषात स्वत: महादेव आहे. वाद विवाद एवढा वाढला आणि दोघे एक मेकसोबत युद्ध करण्यास तयार झाले होते.अर्जुनने आपल्या धनुष्याने वनवासीवर बाणांची वर्षा केली, पण एक ही बाण वनवासीला नुकसान पोहचवू शकला नाही. जेव्हा फार प्रयत्न केल्यानंतर अर्जुन वनवासीला जिंकू शकला नाही तेव्हा त्याला कळले हा वनवासी कोणी सामान्य व्यक्ती नाही आहे. पण जेव्हा वनवासीने प्रहार केले तेव्हा अर्जुन त्या प्रहारांना सहन करू शकला नही आणि अचेत झाला.

काही वेळेनंतर अर्जुन जेव्हा शुद्धीवर आला तेव्हा त्याने मातीचा एक शिवलिंग बनवला आणि त्यावर एक माळ वाहिली. अर्जुनला जाणवले की जी माळ त्याने शिवलिंगावर चढवली होती, ती त्या वनवासीच्या गळ्यात दिसत होती. हे बघून अर्जुन समजून गेला की महादेवानेच वनवासीचा वेष धारण केला आहे. हे माहिती झाल्यावर अर्जुनने महादेवाची आराधना केली. महादेव देखील अर्जुनच्या पराक्रमाने प्रसन्न झाले आणि पाशुपतास्त्र दिला. महादेवाच्या प्रसन्नते नंतर अर्जुन देवराजच्या इंद्राजवळ गेले आणि त्यांच्याकडून दिव्यास्त्र प्राप्त केले.

मंदीरावर असलेली उंटाची शिल्प :-

उंट हे हनुमानाचे एक वाहन आहे. वास्तविक उंट निसर्गतः भारतात फक्त राजस्थानमध्येच आढळतात. तरीही काही मंदीरावर उंटाची शिल्प बघायला मिळतात.

A pillar in Sri Kachchabeswarar temple, Kanchipuram

कांचीपुरम, तामिळनाडू येथील कच्छबेश्वर मंदीरात एक तपस्वी योगसाधना करताना दाखवला आहे. विशेष म्हणजे त्याच्या बाजुलाच एक उंट उभा दाखविला आहे. या उंटाचे आणि या तपस्वीचे उंचीचे प्रमाण नैसर्गिक दाखवले नाही. कदाचित या साधुच्या तुलनेत हा उंट दुय्यम दाखवला असावा. मात्र हे शिल्प नेमक्या कोणत्या कथेचे आहे, ते समजत नाही.

कुट शिल्प :-

कोडे घालणे आणि बुध्दीचातुर्य पणाला लावून ते सोडवणे बहुतेक सर्वांना आवडते. कदाचित हिच मानवी मनाची आवड लक्षात घेउन भाविक मंदीरात रमावेत यासाठी मंदीराच्या बाह्य भिंतीवर किंवा सभामंडपातील स्तंभावर काही कुट शिल्प बघायला मिळतात. यात चित्रविचीत्र किंवा अमानवी रचना बघायला मिळते.
कुट शिल्प काहीवेळा दोन किंवा अधिक प्राण्यांचे एकत्रित शिल्प असते किंवा फक्त मानवाकृती एकत्र करुन तयार केलेले असते.
पाण्यांच्या कुट शिल्पात बहुतेकदा त्यांचे शिर सामायिक दाखवून आभास साधलेला असतो. मानवी कुट शिल्पात मात्र दोन प्रकार दिसतात.
१) शिर सामायिक असून अनेक धड दाखवली असतात.
२) धड सामायिक असून मस्तक अनेक दाखवली असतात.

सुरवातीला आपण काही प्राण्यांची शिल्प बघुया,

अजिंठा लेण्याच्या पहिल्या गुंफेत एक कुट शिल्प आहेत, ज्यामध्ये हरीणाचे एक मुख असून त्याला चार शरीर जोडलेली दाखवली आहेत.

गज- वृषभ शिल्प :-
इथे एकच शिर सामायिक असून एक शरीर बैलाचे तर एक शरीर हत्तीचे दाखवले असते. मात्र शिर अश्याकाही खुबीने कोरले असते कि हत्तीच्या बाजुने बघीतल्यास ते सोंड असलेल्या हत्तीसारखे दिसेल तर बैलाच्या बाजुने बघीतल्यास शिंगे असलेल्या बैलासारखे दिसेल. इथे गज म्हणजे वैष्णव पंथाचे प्रतिक आहे तर बैल हा शैवपंथाचे प्रतिक आहे.इथे महत्वाची गोष्ट म्हणजे हत्ती आणि बैलाचा आकार सारखाच आहे. म्हणजे दोन्ही पंथाना समान महत्व दिले आहे.

तामिळनाडूतील तुथकुडी जिल्ह्यातील अझ्वार गावातील आदिनाथ मंदीराच्या गोपुरावर 'नव नारी कुंजर' नावाचे शिल्प आहे. नउ स्त्री मुर्तींची रचना अशी काही केली आहे कि त्यातून एका कुंजर म्हणजे हत्तीचे शिल्प दिसेल.हे तामिळनाडूमधील १०८ पवित्र विष्णु मंदीरापैकी असलेल्या या कुरुंगुडीस्थलमलाच वामनक्षेत्र म्हणतात. वामन हा विष्णूचा अवतार असून त्याचा जन्म पुरुतासी महिन्यात झाला अशी मान्यता आहे. या मंदीरावर असलेल्या शिलालेखानुसार हे मंदीर १० व्या शतकात उभारले गेले. मात्र सध्या जे मंदीर दिसते त्याची उभारणी १५-१६ व्या शतकात विजयनगर साम्राज्याच्या काळात झाले.

असेच एक शिल्प आहे, मात्र त्यात स्त्री-पुरुष शिल्पांची रचना अशी केली आहे कि त्यातून एक गज शिल्पाचा आभास व्हावा.

आता एक मानवी मस्तक आणि अनेक धड अशी रचना असलेली कुट शिल्प बघुया.

सोलापुर जिल्ह्यातील कुडल संगम मंदीरातील एक कुट शिल्प लक्षणीय आहे. हे शिल्प अद्भुत असून ह्यात श्रीकृष्णाचा एक चेहरा व त्यास पाच शरीर परंतु ह्या शिल्पाची निर्मिती अश्या पद्धतीने केली आहे कि कोणत्याही अवस्थेतील शरीराला शिर हे तंतोतंत जोडलेले दिसते.

चोल साम्राज्यातील राजा राजेंद्र दुसरा याने बाराव्या शतकात दारासुरम येथे एरावतेश्वर मंदीर बांधले जे आज युनेस्कोची साईट आहे. इथे त्यंत नाजुक कलाकुसर आणि शिल्पकला बघायला मिळते. इथे एक अनोखे शिल्प आहे, ज्यात एका नर्तकीचे मस्तक दाखवले असून त्याला तीन नृत्यमुद्रा असलेली शरीरे दाखवली आहेत.

तीन पुरुष आणि चार पाय असलेले आभासी शिल्प

काही मंदिरांवर तंत्रमार्गी, अघोरपंथी, शाक्तपंथी अशी शिल्पे कोरलेली आढळून येतात. त्यांचा अर्थ त्या संप्रदायातील एखाद्या कृतीशी निगडीत असतो. पण सामान्य दर्शकाला मात्र कळत नाही.
हे शिल्प चारठाणा (ता. जिंतूर जि. परभणी) येथील गोकूळेश्वर मंदिराच्या मुखमंडपाच्या स्तंभावरील आहे. यात एकुण पाच मानवी आकृती दिसून येतात. पण पाय मात्र ८ आहेत. दोन्ही टोकाच्या दोन स्त्रीया आहेत. अगदी मधला पुरूष आहे. पण त्या बाजूचे दोन कोण हे चटकन कळत नाहीत. कारण त्यांचे केस स्त्रीयांसारखे मागे बांधलेले आहेत. पण छाती सपाट दाखवली असल्याने त्यांना स्त्री संबोधता येत नाही.
मधल्यांनी बाजूच्यांच्या डोक्यावर हात ठेवले आहेत. शिवाय सर्वात मधल्याचे वाटणारे दोन्ही हात बाजूच्या स्त्रीयांच्या हातात आहेत. हेच हात मधल्या पुरूषांचेही भासतात. पायासोबतच हाताचीही संख्या आठच आहे.
यातील टोकाच्या स्त्रीया स्वतंत्र आहेत. मधले तीनही एकमेकात अडकलेले आहेत. एक तर्क असा मांडता येतो. पुरूषाच्या उजव्या बाजूस त्याची शक्ती असते आणि डाव्या बाजूस पत्नी (वामांगी). बहूतेक देवतांच्या बाबत हे शिल्पांकित केलेले आढळून येते. येथे सामान्य पुरूषाच्या बाबतीतही हे सुचित केले असावे. आणि आज कार्टून काढताना जशी चलचित्र (animation) काढली जातात तसे उजवीकडचे चित्र पहिले, दूसरे चित्र दोन्ही स्त्रीयांचे हात हाती घेतलेले. आणि तिसरे मग पूर्णत: डावीकडच्या स्त्रीच्या डोक्यावर हात ठेवला असे. मधला पुरूष एकच असावा. फक्त तीन अवस्थांत दाखवला आहे. याला एक गती आहे. ही नृत्यातीलही एक गतीमान अशी मुद्रा असू शकते. कारण डाव्या बाजूच्या स्त्रीच्या हातात टिपरी सारखे काही दिसत आहे.
याचा तंत्रमार्गातही काही वेगळा अर्थ असू शकेल. केसांची आणि पायांची रचना यातून पुरूषांत स्त्रीचा अंश आहे असेही सुचवायचे असावे.

मखर, अर्थात मकरतोरण :-

मखर, याचा उगम मकर अथवा मगरापासून होतो. मगरीच्या (मकराच्या) मुखातून निघालेले तोरण म्हणजे मकरतोरण. याचाच पुढे अपभ्रंश होत जाऊन आजचे मखर तयार झाले. काळानुरूप बदल होत जाऊन हल्ली तोरणाचा उगम मूळ मकरमुख जरी फारसे दिसत नसले तरी नक्षी मात्र अगदी तशीच आहे.

वेरूळ लेणीतील मकरारूढ वरूण

ही दिवेआगरमधली विष्णूच्या कानातील मकरकुंडले (१२ वे शतक)

अर्थात प्रश्न असा निर्माण होतो कि तोरणात मकराला स्थान द्यायचं काय विशेष कारण असावं? बहुतेक शिल्पात येणारी लयबद्धता हेही कारण असावे किंवा मकर पवित्र मानले जात असावे. मकर हे गंगेचं वाहन मानलं गेलं. गजेंन्द्र मोक्षाची कथा मकराशी संबंधित. मकर हे गंगेबरोबरच वरूणाचेही वाहन आहे.तसाच "सुंदर ते ध्यान" अभंगात "मकर कुंडले तळपती श्रवणी" असा उल्लेख विठोबाच्या बाबत आहे. यात कुंडलांनाही मकराचा आकार आहे ? विष्णूच्या कानात मकर कुंडले असतात त्यामुळे विठोबाच्याही ती असल्यास त्यात काही नवल नाही. अर्थातच हे तर्क आहेत. तोरणात मकराला स्थान द्यायचे नक्की कारण समजत नाही

वेरूळच्या कैलास लेण्यातील गंगा. बघा ही मकरावर आरूढ असून तिच्या दोन्ही बाजूंच्या स्तंभांवर मकरतोरण आहे.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील महावीराची प्रतिमा. मस्तकी असलेल्या कळसावर मकरतोरण आहे.

खिद्रापूरच्याच मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील अजून एक मकरतोरण

खिद्रापूरच्याच मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील अजून एक मकरतोरणांकित प्रतिमा

सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील स्तंभावरील माहेश्वरी (प्रतिहारी)

गोंदेश्वराच्याच स्तंभावरील अजून एक मकरतोरण

अंजनेरीच्य विष्णूमंदिरातील वैष्णव प्रतिहार

अंजनेरीच्या विष्णूमंदिराच्या बाह्य भागावरील मकरतोरणात असलेला विदारण नरसिंह

नारायणपूरच्या नारायणेश्वराच्या राऊळातील शैव प्रतिहार

भुलेश्वर मंदिरातीलल मकरतोरण सभोवती असलेला भैरव प्रतिहारी

भुलेश्वरातील मकरतोरणांकित मूषकारूढ विनायकी, नंदीवर आरूढ असलेली माहेश्वरी आणि मयुरारूढ कौमारी

भुलेश्वरातील मकरतोरणांकित प्रेतवाहिनी चामुंडा, गजारूढ ऐन्द्री

सिन्नरच्या ऐश्वर्येश्वर मंदिरातील अत्यंत देखणे मकरतोरण. मध्यभागी शिवतांडवनृत्य

हे मकरतोरण मात्र सर्वात अर्वाचीन. पुण्यातील त्रिशुंड गणपती मंदिराच्या दर्शनी भिंतीवर. १८ व्या शतकातील.

तोरण शिल्पाचा 3D नमुना :-

होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) येथील मंदिरांचा विविध पैलूंनी बारीक विचार झाला पाहिजे. आता हे जे शिल्प आहे ते गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवरील तोरणाचे आहे. समोरून पाहताना हातात माळा घेतलेले यश किन्नर दिसतात. त्यांच्या हातातील माळांची सुरेख अशी नक्षी बनलेली आढळून येते. या भागात सहसा अंधार असतो त्यामुळे संपूर्ण शिल्पाकडे लक्ष जात नाही. पण या तोरणावर प्रकाश टाकला आणि खालची बाजू बघितली तर आपण चकित होतो. हे शिल्प 3D आहे. आपल्याला दिसते ती छाती पासून वरची बाजू दर्शनी प्रतलात आहे.

पण कमरेपासून खालची बाजू दूसर्‍या प्रतलात आहे. ९० अंशाचा कोन करून या मानवी आकृत्या वळवलेल्या आहेत. शिल्पकलेतील हे मोठं आव्हानात्मक काम आहे. अशाच पद्धतीने द्वारशाखेवर नृत्य करणारे स्त्री पुरूष दाखवलेले आहेत. म्हणजे शिल्पकलेत एकाच प्रतलाचा वापर न करता दोन दिशा दोन प्रतलात शिल्प कोरलेली आढळून येतात. हे केवळ सौंदर्यपूर्णच आहे असे नाही तर गणिताचा अभ्यास करून निर्माण झालं आहे.

प्राचीन मंदिरांबाबत अशा काही बाबी खरंच आचंबीत करतात. वास्तुशास्त्र, शिल्प सौंदर्य, विज्ञान, गणित असा अद्भुत संगम इथे पहायला मिळतो. दगडाची प्रतवारी शोधून मगच शिल्प कोरले जाते. दगडी चिर्‍यांची रचना नुसती सौंदर्यपूर्ण नसते तर त्यात शास्त्रही सांभाळलेले असते.

द्वारशाखेवरील 3D शिल्प :-

होट्टल मंदिरातील गर्भगृहाच्या तोरणावरील 3D शिल्पाचा माहिती यापूर्वी आपण घेतली आहे. हे आताचे शिल्प आहे अन्वा (ता. भोकरदन जि. जालना) येथील महादेव मंदिराच्या द्वारशाखेचे. अतिशय आकर्षक अशी ही द्वारशाखा. एकुण पाच द्वारशाखा या मंदिराला आहेत. शार्दूल शाखा, पुष्प शाखा, स्तंभ शाखा, पुष्प शाखा अशा क्रमाने चार शाखा आहेत आणि पाचवी छायाचित्रात दिसणारी विद्याहार शाखा. गायन वादन नृत्य करणारे स्त्री पुरूष यावर कोरलेले आहेत. यात मध्यभागी पुरूष आहेत आणि आजू बाजूला छोट्या आकारात स्त्रीया आहेत.

कोपर्‍याचा वापर करून त्यावर अशी नक्षी कोरायची हे आवाहन शिल्पकाराने लिलया पेलले आहे. आश्चर्य म्हणजे यातील प्रत्येक शिल्प वेगळे आहे. एकच आकृती परत परत डिझाईनचा भाग म्हणून काढलेली नाही. प्रत्येक शिल्पाचा वेगळा विचार केला आहे हे विशेष. या द्वारशाखांवर एका बाजूला विष्णु आणि एका बाजूला लक्ष्मी कोरलेली आहे. आपण ज्याला एकसारखे बारीक डिझाईन समजतो ते एकसारखे नसते. जवळून बारकाईने निरिक्षण केल्यास त्यातील फरक लक्षात येतात आणि थक्क व्हायला होतंं. एका पुष्पशाखेत कळी पासून अर्ध उमलले, पुर्ण उमललेले, कोमेजलेले अशा सर्व अवस्था दाखवलेल्या आहेत. एक एक मंदिर पहायचे तर किमान एक दिवस तरी पूर्ण घालवला पाहिजे. ज्या अनाम शिल्पकारांनी आयुष्य खर्च करून हे निर्माण केलं त्यांच्यासाठी किमान दिवस तर खर्च करून कलेला दाद द्यावी.

स्तंभ घटक :-

वेरूळ लेण्यातील ३२ क्रमांकाच्या लेणीत स्तंभावरील हे नक्षीकाम नजरेस पडते आणि पाय अक्षरश: थिजतातच. पर्णयुक्त घटाचे शिल्प खुप ठिकाणी पहायला मिळते. त्यावर उत्तम नक्षीकामही केलेले असते. पूर्ण कलशास स्त्री गर्भाचे प्रतिक मानले जाते. हे मंगल प्रतिक आहे. पूर्ण कलश म्हणजेच पाण्याने भरलेला, त्यावर पर्ण आणि या कलशास हार, रत्नांच्या माळांनी शृंगारलेले असते.

वेरूळच्या या स्तंभावर प्राचीन मांगल्य संकल्पना प्रमाणे शिल्पांकन आहेच. पण मुख्य म्हणजे शिल्पकाराने कलाविष्कारासाठी स्वातंत्र्य घेत ज्या अप्रतिम पद्धतीने बारकावे कोरले आहेत ते थक्क करणारे आहेत. कलशाच्या मुखातून खाली लोंबलेली पाने आणि त्यांना समतोल करण्यासाठी सोन्याचा मोत्याचा गोफ अशा माळा बघत रहाव्यात अशा आहेत.

कलशावर पण नक्षी कोरलेली आहे. हे सगळं एका अखंड स्तंभाचा भाग आहे. सगळं दालनच एका दगडात कोरलेलं. चुकीला जागाच नाही. मंदिराच्या उभारणीत तरी एखादा दगड शिल्पकामात डावा वाटला तर बाजूला काढता येतो. लेणीत म्हणजेच लयन स्थापत्यात चुकीला जागाच नाही. हे लक्षात घेतलं म्हणजे या कामाचे मोल कळते. कलशाच्या चारही बाजूला खाली यक्ष किन्नरही कोरलेले आहेत. वेरूळचे वैशिष्ट्य म्हणजे भव्यता. पण कुठेही बोजडपणा नाही. कवेत येणार नाहीत असे रूंद आणि उंच खांबही विलक्षण सुंदर आहेत. कलात्मक दृष्ट्या नाजूक कलाकुसरीने मढलेले आहेत.

या लेण्यांच्या शिल्पकलेने वेडे होवून परत परत भेट देणार्‍यांची संख्या प्रचंड आहे. वेरूळ अजिंठ्याचा नाद लागला की माणूस "आषाढी कार्तिकी" वार्‍या करत राहतो. खरतर आपण कैलास लेण्याशिवाय बाकीच्या सुंदर लेण्यांना किमान एकदा भेट द्यायला पाहिजे. शांतपणे लेण्या बघा. कुठून कुठे जाताना रस्त्यात वेरूळ लागलं म्हणून वचावचा पाहून पळून जावू नका.

आयुधपुरुष व आयुधस्त्रिया :-

मागील पृष्ठात वेळोवेळी आयुधपुरुषाची चर्चा आलेली आहे, येथे साकल्याने त्यांचा संक्षिप्त आढावा घेतो. विष्णुधर्मोत्तर आणि उत्तरकामिकागमांत वज्र, दंड, खड्ग, पाश, अंकुश, त्रिशूल, पद्म, चक्र, गदा आणि तसेच शंख, भिन्दी (भिन्दीपाल), शर, धनू, यांना मानवाकारात दाखविण्यांबद्दल विधान केले आहे." यात गदा, शक्ती, धनुष्य यांना स्त्रीरूपांत व इतर पुरुषरूपांत दाखवावे असेही सांगितले आहे. मुख्य पुरुषाचे बाजूला आयुधपुरुषाचे स्थान असे ही गोष्ट महाभारतांतील एका उल्लेखानेही सिद्ध होते. अर्जुनाला पाशुपत अस्त्र मिळताच ते 'अग्नीप्रमाणे दैदीप्यमान रूपानें मूर्तिमान होऊन त्याच्या बाजूला (पाश्वें) स्थित झाले' हे वर्णन या दृष्टीनें महत्त्वाचे आहे. "

कलेत आयुधांचे मानव रूपांत अंकन गुप्तकाळांपासून प्रारंभ झाले व नंतरही ते चालू होते. दक्षिणेपेक्षा उत्तर भारतीय कलेत आयुध पुरुष जास्त दिसतात. मध्यकाळातील शिल्पात एक नवा पायंडा पडलेला दिसतो. तो असा की मुख्य शिल्प किंवा श्रीमूर्ती जर देवीची असेल तर पुरुष रूपांत दाखवली जाणारी आयुधे ही स्त्री रूपांतच दाखवावीत. उदाहरणार्थ महिषमर्दिनी दुर्गेच्या काही प्रतिमांत बाणाचा भाता घेतलेली स्त्री दिसते (भा.क.भ. वाराणसी, सं.सं. १७७, १५३). या उलट मनवा (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या विष्णूत हे कार्य करणारा पुरुष आहे. त्याला आपण 'बाण पुरुष' म्हणू शकतो. हीच गोष्ट त्रिशूलाबद्दलही आहे. त्रिशूल पुरुष शंकराबरोबर आढळतो तर त्रिशूल बाहिनी स्त्री कनौजहून मिळालेल्या देवी शिल्पांत आढळते (ल.सं.सं. ५५.२८७). आजपर्यंत एकूण आपल्याला खालील आयुधे पुरुष किंवा स्त्रीरूपांत मिळाली आहेत :

१) गदा : एक अपवाद वगळल्यास स्त्रीरूपांत

२) चक्र : पुरुष रूपांत

३) शंख: पुरुष रूपांत, पण कचित स्त्री रूपांत

४) पद्म: पुरुष रूपांत, पण कमीच

५) खड्ग: पुरुष रूपांत, कमीच विशेष करून देवगढच्या अनन्तशायी प्रतिमेत

६) त्रिशुल : पुरुष रूपांत (र.चि. आठ २, ६) पण सिंहवाहिनी देवीच्या हातात एका शिल्पांत स्त्री रूपांत." (रे.चि. आठ १) याशिवाय दक्षिण भारतीय धातुप्रतिमांतही त्रिशूलाच्या मध्यभागांत त्रिशूल देवी आढळते."

७) खट्वांग : पुरुष रूपांत, (रे.चि. नऊ १) पण मोजक्या शिल्पांतच दिसते.

८) शक्ती : कार्तिकेय प्रतिमांत ही स्त्री रूपांत दिसते.

९) धनुष्य आणि बाण: शास्त्रीय विधानाप्रमाणें स्त्री रूपांत व बाण पुरुष रूपांत असावयास पाहिजे, पण मनवा (सीतापूर जिल्हा उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेल्या एका विश्वरूप विष्णूच्या प्रतिमेत दोघेही पुरुष रूपातच दाखविले आहेत.

१०) वज्र : काही विद्वानांच्या मते राजा माउएस (Maues) च्या नाण्यांवर वज्रपुरुष दिसतो. पण हे विधान स्वीकारतांना लक्षांत असू द्यावे की हा राजा बराच आधीचा आहे. वेरुळ येथील बौद्ध लेण्यांत वज्रपाणीचा आयुधपुरुष म्हणून वज्र पुरुष दिसतो.

समुद्र :-

उत्तर भारतात कित्येक ठिकाणी मध्यकालीन मंदिराच्या उंबऱ्यांच्या खालच्या बाजूस पायशिळेवर दोन दोन पुरुष सर्व अलंकार घालून हातात घागरी घेऊन बहुतेक मगरावर बसलेले दिसतात. (रे.चि. बेचाळीस १) हे चार पुरुष म्हणजे चार समुद्र होत. ते गर्भगृहांतील देवाचे पाय धुण्यास उपस्थित झालेले असतात. मानरूपी चार समुद्रांचा उल्लेख हरिवंशात आढळतो. हे चार समुद्र म्हणजे दधि, क्षीर, लवण आणि मधु समुद्र असावेत. कालिदासाने पृथ्वीचे वर्णन करतांना देखील 'चतुस्समुद्रांतसलीलमेखला' असे शब्द घातले आहेत. शिलालेखांत ही असे वर्णन आढळते.

हरिहर पुत्र, आर्य :-

शिव मुर्ती शास्त्रात हरिहराचे विवेचन करीत असताना मोहिनीचे रूप घेतलेल्या विष्णूच्या पाठीमागे शंकर लागला या कथेचा उल्लेख केलेला आहे, द्रविड परंपरेप्रमाणे त्या उभयतांच्या संयोगापासून जो पुत्र झाला त्याला मल्याळम मुलुखाचे स्वामित्व मिळाले. हा हरिहर पुत्र, आर्य, ऐय्यनार, किंवा शास्ता या नांवाने प्रसिद्ध आहे. उत्तरेला मुळीच माहीत नसलेला हा देव मल्याळी लोकांचा लाडका आहे. ज्याप्रमाणे तमिळ देशांत सुब्रह्मण्याची भरपूर मंदिरें आहेत. त्याचप्रमाणे मल्याळम् देशाच्या प्रत्येक शैव किंवा वैष्णव मंदिरात शास्ता असतोच.

आगमग्रन्थांप्रमाणे शास्त्याला चार हात असून सामान्य हात अभय आणि वरद मुद्रेत असावेत आणि मागच्या हातात खड्ग व ढाल ही आयुधे द्यावीत काहीच्या मते तो फक्त दोनच हाताचा असावा व त्याच्या हातात वाकलेली काठी (तमिळ-शेण्डु) आणि फळे व पार्ने असावीत. हा मांडी घालून बसलेला किंवा सुखासनात असावा. शास्त्याच्या प्रतिमा अर्थातच त्याच भागांत मिळतात, पण नुकतीच त्याची एक प्रतिमा वाराणसीत दक्षिण भारतीय लोकांनी स्थापित केली आहे.

देवपट्ट/तीर्थपट्ट :-

साधारणपणे आपण शिल्पांत एकट्या दुकट्या किंवा वाहन, सेवक, गंधर्व, व इतर परिकर मूर्तीसह उत्कीर्ण अशा मोठ्या लहान प्रतिमा आपण पाहतो. याशिवाय नवग्रह, सप्तमातृका, दशावतार वगैरेचे सामूहिक अंकन करणारे शिलापट्ट ही दिसतात. या सर्वां व्यतिरिक्त शिल्पांत एक वेगळा प्रकार ही आढळतो. येथे संपूर्ण तीर्थाचे प्रातिनिधिक अंकन हा मुख्य विषय असतो. क्वचित थोडे विषय परिवर्तन ही आढळते. अशा पट्टाची आपण येथे संक्षिप्त चर्चा करणार आहोत. महत्त्वाची गोष्ट अशी की वाराणसी पट्टाशिवाय इतरांची फक्त एक एकच शिल्पेंसमोर आली आहेत. असो.

वाराणसीपट्ट :-

मध्यप्रदेशातून मिळालेला सुमारे ११-१२ शतकांतील हा चौकोनी शिलापट्ट ग्वाल्हेरच्या गूजरीमहाल संग्रहालयांत होता. तो आतां भोपाळ संग्रहालयात गेला आहे असे ऐकतो हा आडव्या रेषेत चार भागांत विभागलेला आहे. मधोमध खालून वर जाणारी एक नदी आहे. ही गंगा, गंगेचे नदी रूपात अंकन इतरत्र आढळत नाही. पटाच्या अगदीवर किंवा वरून पहिल्या भागात ओळीने १४ शिवलिंगे आहेत. वरून दुसऱ्या भागांत नदीच्या उजव्या बाजूला सात सूर्य, डाव्या बाजूला दोन उपासकांसह प्रलंब पादासनांत बसलेला शिव असून उरलेला भाग पुनः दोन आडव्या भागांत वाटलेला आहे. वर पाच चौकोनी शाळुकांत प्रत्येकी पाच अशी एकूण २५ लिंगे आहेत. खाली काही देवमूर्ती आहेत. वरून तिसऱ्या भागांत गंगेच्या उजवीकडे सहा विष्णू आहेत. डावीकडे ललितासनांत बसलेली देवी हातांत दंड घेऊन बसलेला पुरुष आणि त्या पलीकडे पुनः सहा विष्णू आहेत. अगदी खालच्या भागात पाच गणपती, बसलेले स्रीपुरुष व कलश, माळा घेतलेले सेवक दिसतात. नदीत मगर, मासा, कासव वगैरे जलचर आहेत.

भुवनदेवाचायनि आपल्या अपराजितपूच्छा या ग्रंथात (अपरा. ७४.२०-२५ पा. १८४-८५) 'पट्टशाला वाराणर्मा या नांवाने वाराणसीच्या अंकनाची चर्चा करीत असे विधान केले आहे की अशा पट्टाचे पूजन केल्यास प्रत्यक्ष गंगास्नान केल्याचे पुण्य मिळून मोक्षप्राप्ती होते. या उल्लेखाचा आधार घेऊन स्कंद पुराणांतील काशीखंडात नमूद केलेल्या याच क्रमांतील देवतांचा तुलनात्मक विचार केला तर या शिलापट्टाचा बराचसा उलगडा होतो.

पहिली १४ लिंगे काशीतील १४ 'सिद्धलिंगे' किंवा 'महालिंगे' आहेत. यांच्या चार याद्या मिळतात. पाच शाळुंकातील २५ लिंगे शंकराच्या 'पञ्चविंशति तत्त्वात्मा' या नांवाची सार्थकता दाखवतात. सात सूर्य हे काशीतील बारा आदित्यांचे प्रतिनिधी असावेत. त्याचप्रमाणे १२ विष्णू हे तेथील आदिकेशवादि बारा केशव आणि पाच गणपती तेथील पंच विनायक आहेत. यांच्या ही पाच याद्या मिळतात. अपराजितपृच्छेप्रमाणे गंगेच्याजवळ बसलेली देवी स्वतः वाराणसी आहे. काशी खंडात हिला 'विग्रहवनी वाराणसी' असे संबोधन आहे. तिच्याजवळ दंडपाणी शिवाचे स्थान युक्तिसंगत आहे

वाराणसीचे शिलापट्टीय अंकन पुण्यप्रद ठरल्यानंतर असे पट इतरत्र ही निर्माण होत असावेत हा तर्क क्रमप्राप्त आहे. व तो खरा ही ठरतो. स्थूल रूपाने या देवताच्या बरोबर इतर ही देवतांचे अंकन करणारे दोन पट झाशी येथे राणीमहाल संग्रहालयांत आहेत. यांत 'वाराणसी' आहे. पण गंगा 'नदी' मात्र नाही. एवढेच नव्हे तर वाराणसी पटाला आधार घेऊन पण केन्द्रीय देवतेचे मात्र परिवर्तन दाखवणारे इतर ही काही पट तयार करीत असत असे दिसते. कालंजर (बांदा) उ.प्र. येथील 'वैकुंठ पट्ट' लखनऊ संग्रहालयात असलेला फक्त अर्धा असा विष्णूपट्ट, विदिशा संग्रहालयांत विद्यमान एक खंडित पट्ट अशी काही उदाहरणे दाखवता येतील.

त्रिपुरी पट्ट :-

जबलपुर, मध्यप्रदेश जवळील त्रिपुरी या नर्मदातटावरील क्षेत्राचे अंकन करणारा हा पट देखील अशाच प्रकारचा आहे. पटाच्या तीन बाजूला धावणारी नर्मदा व तिच्यातच तिची लहानशी मूर्ती देखील आहे. मुख्य दोन अंधकासुराचा वध करणारा शिव 'अंधकासुरवध मूर्ती' च्या रूपांत आहे. नर्मदेच्या नागमोडी प्रवाहांत सहा शिवलिंगे आणि खाली आडव्या रेषेत विभागलेल्या पाच भागांत विष्णू, नंदीवर उमामहेश्वर, देवी, गणपती, दिक्पाल, नाग, वगैरेची अंकने आहेत.

प्रयागपट्ट :-

मध्यभारतांत मिळालेल्या (तूर्त ब्रिटिश म्यूझियम, लंडन) सुमारे ९-१० व्या शतकाचा हा पट महत्त्वाचा आहे यांत मुख्य आकृती एका सुंदर मत्स्याची आहे. मत्स्याच्या पाठीवर एक स्थंडिल आणि त्यावर शंकराची घट घेतलेली आवक्षमूर्ती आहे. तिच्या डोक्यावर शिवलिंगाचा भाग दिसतो. हे लिंग एका विशाल झाडाखाली आहे. हा वटवृक्ष असावा, कारण शिवाचे आणि वडाच्या झाडाचे जवळचे संबंध आहेत. लिंगाच्या आजुबाजूला सेवक, सेविका दिसतात. लिंगाच्या डावीकडे एक भला मोठा त्रिशूळ उभा आहे. झाडावर एक पुरुष चलायमान स्थितीत दिसतो.

पुनः त्रिशूळाच्या टोकावर झेप घेणारी अधोमुख आकृती दिसते. अर्थात् झाडावरून त्रिशूळावर उडी टाकून आत्महत्या करण्याचे हे उघड दृश्य आहे. या अंकनासगट सम्पूर्ण पट आठ आडव्या भागात विभागला असून त्यावर निरनिराळे देवादिक विद्यमान आहेत. यांत शेषशायी विष्णु, अग्नी, बाळासह मातृका, कुंभोदर यक्ष, वायू, बसलेला तपस्वी, सूर्य, ऋषी, कुबेर, पंख पसरलेला गरुड, यज्ञ वराह, आठ नाग, समुद्र, वगैरेचा समावेश आहे. अगदी खालच्या भागांत डाव्या टोकाला दोन सारखे घट आहेत, पण त्यापैकी एकावर सर्प दिसतो.

एकूण या शिलापट्टावर अंकित असलेली दृश्यें प्रमुख मत्स्य व इतर देवतासंघ याचा परस्पर कार्यकारणभाव समजून लेण्यांस पुराणाची मदत घेणे अपरिहार्य आहे. त्याची एक किल्ली आत्महत्येच्या दृश्यात आहे. सामान्यतः आत्महत्या कारणे हे घोर पाप मानले जाते, पण त्याला प्रयागक्षेत्र हे अपवाद आहे. तेथे अग्रीत प्रवेश करून, झाडावरून उडी टाकून, पाण्यात प्रवेश करून, वगैरे पाच प्रकाराने देहत्याग करणे पुण्यकार्य समजतात. तेथे असलेल्या अक्षयवटावरून उड़ी ठाकणे (भृगुपतन) या प्रकाराचे येथे अंकन आहे. मत्स्याचा आणि प्रयाग क्षेत्राचा संबंध सांगणारी कथा स्कंदपुराणाच्या वैष्णव खंडात (स्कंद वैष्णव., १३.२४-४८) आणि पद्मपुराणांत (पद्य, उत्तरखंड, अध्याय ९१-९२) आहे. संक्षेपात विष्णूने मत्स्यावतार घेतला, शंखासुराचा वध केला व त्यानंतर बदरीवनाला जाऊन त्याने ऋषीगणांना समुद्रांत हरवलेले वेद शोधून त्यासह प्रयागला येण्यांस सांगितले, व स्वतः देखील तेथे गेला. ठरल्याप्रमाणे वेदांचा संग्रह करून यज्ञासह सर्व प्रयागला आले. संतुष्ट झालेल्या ब्रह्मदेवाने तेथे 'प्रकृष्टयागा'ची व्यवस्था केली म्हणून या क्षेत्राला 'प्रजापतिक्षेत्र' किंवा 'प्रयाग' अशी नांवे मिळाली. वर दिसणारा पंख पसरलेला गरुड आणि खाली डाव्या टोकावर असलेले दोन घट यांचा संबंध गरुडाने आपल्या आईला विनीतेला कद्रूच्या दास्यातून सोडवण्यासाठी स्वर्गातून आणलेला अमृतकुंभ व नंतर नरागांना तो मिळू नये एवढ्यासाठी इन्द्राने तो पळवून त्याचे ठिकाणी विषकुंभ ठेवण्याच्या कथेशी आहे (पद्म. सृष्टी., अध्याय ४९, महाभारत, आदि, अध्याय ३४, वगैरे) प्रयाग क्षेत्राचे अंकन करणारा दुसरा पट्ट पाहण्यात नाही.

अंतरिक्ष / व्योमपट्ट :-

धुबेला संग्रहालय (छतरपुर), म.प्र. येथे असलेला सुमारे १०-११व्या शतकातील हा पट्ट अगदी निराळ्या स्वरूपाचा आहे. येथे कोणत्याही तीर्थाची मांडणी नसून आकाशातील देवतांचे वर्तुळाकार अंकन आहे. मूळ दगड चौकोनी आहे. पण त्याचा वरील डावा कोपरा तुटलेला आहे. मधोमध एक पोकळ गोल भोक असून त्याच्या भोवताल एक रूंद वर्तुळ आहे. याच वर्तुळात स्थूल रूपाने तीन रांगात आकाशांत प्रत्यक्ष दिसणारे, तसेच अप्रत्यक्ष पण पुराणादिकांत उल्लेख असलेले देवतागण दाखवले आहेत. यांत मेषादि दहा राशी, सूर्यासह नवग्रह, बैलाचे तोंड असलेले आठ वसू, दोघे अश्विनी कुमार, स्पष्टपणे ओळखता येतात. ध्रुव आणि त्याच्या भोवती फिरणारे सप्तर्षी ही दिसतात. या शिवाय खाली नमूद केलेल्या काही अंकनांची तकनि संगती लावता येते. केंद्रात असलेली शून्याकार पोकळी. ही आकाशाची द्योतक असावी, कारण आकाश म्हणजे संपूर्ण पोकळी. शिवाय आकाशाचे 'शून्य' असेही एक नाव आहे.

भला मोठा शंख : -

पंचमहाभूतांपैकी आकाश हे प्रथम भूत असून 'शब्द' ही त्याची तन्मात्रा आहे. शब्द किंवा ध्वनी या तन्मात्रेचा द्योतक हा शंख वाटतो. तसा शंखाचा आकाशाशी प्रत्यक्ष संबंध नाही.

त्रिशंकु :-

नमस्कार मुद्रेत बसलेल्या दोन स्रियांच्यामध्ये पाठमोरा बसलेल्या पुरुषाला 'त्रिशंकु' म्हणता येईल. वाल्मीकीय रामायणांत त्रिशंकुची कथा आहे. (वा.रा., बाल.अ.६) इक्ष्वाकु वंशातील या राजाला विश्वामित्राने आपल्या तपसार्मथ्याने सदेह स्वर्गाला पाठवले. इंद्र रागावला व देव त्याला खाली लोटू लागले. विश्वामित्राने त्याला तेथे तसेच थांबवले व स्वतः प्रतिसृष्टी निर्माण करू लागला. आतां देव घाबरले, तडजोडीची भाषा सुरु झाली. शेवटी विश्वामित्राने तोपर्यंत केलेली प्रतिसृष्टी तशीच राहील व त्रिशंकुही तशाच रूपात पण देवत्वाच्या सन्मानासह स्वर्गात राहील. या अटीवर तडजोड झाली. या कथेच्या आधारावर लोटला जाणारा म्हणून पाठमोरा, पण देवस्त्रियांकडून नमस्कृत दिसणाऱ्या या पुरुषाला 'त्रिशंकु' म्हणून ओळखता येईल.

तीन मानव पाउलें : -

यांना ओळखण्याचे दोन पर्याय देता येतील. एक तर ऋग्वेदांतील पुरुष सूक्तांत (ऋ. १०.९०.३) म्हटल्याप्रमाणे विराट् पुरुषाची 'दिव' येथे असणारी तीन पाउलें (त्रिपाद तीन चतुर्थांश भाग = पर्यायाने पाउलें) असावीत. दुसरे समाधान खगोल शाखाच्या आधारे देता येईल. या शास्रात 'श्रवण' नक्षत्राचे रूप 'एका ओळीत उभी माणसाची तीन पाउलें' असे दाखवतात (गुणाकारमुळे, तारों भरा आकाश, दिल्ली, २००४, पान ७४ नक्षत्रांच्या आकृती).

छोट्या वर्तुळाभोवती सात पुरुष :-

हे ध्रुवाभोवती फिरणारे सप्तर्षी असावेत. हा ध्रुव म्हटला तर ही उत्तर दिशा ठरते. व येथून वर डावीकडे म्हणजे पूर्वेकडे सूर्य (इतर आठ ग्रहांसह) आढळतो.

या व्योयपट्टातील इतर अंकनाची संयुक्तिक ओळख पटलेली नाही, पण खाली मोठ्या वर्तुळाबाहेर दिसणारे नमस्कारात बसलेले दोघे जण दिसतात. अर्थात् हा पट्ट पूजनीय व वंदनीय असा आहे.

वाङ्मयाकडे वळलो तर विष्णुधर्मोत्तर पुराणांत (वि.ध. खखख.७५.१-९) 'सर्वदेवमय' अशा 'व्योमरूपा'चे वर्णन असून त्याची पूजा म्हणजे सर्व 'चराचरा'ची पूजा असून ती 'सर्वकामाना (इच्छाना) पूर्ण करणारी आहे. असे असले तरी त्या व्योमस्वरूपाचा आपल्या व्योमपट्टाशी जोडता येणार नाही. कारण दोघांचे आकार व मांडणी अगदी वेगळी आहे. फक्त एवढेच म्हणता येईल की या पुराणाच्या काळापासून (सुमारे ६-७वे शतक) व्योमाकाराचे निर्माण व त्याचे पूजन लोकमान्य होते.

व्याल किंवा मिथक शिल्पे :-

प्राचीन भारतीय मंदिरे, लेणी हे आपले स्थापत्य वैभव. आपल्या पूर्वसुरींनी निर्माण केलेले हे स्थापत्य आज आपल्याला त्यांच्या कर्तृत्वाची, सामर्थ्याची आणि वैभवाची गाथा सांगतात. मंदिरे, मूर्ती, मंदिरांची रचना, त्यांचे स्थापत्य अशा अनेक विषयांवर विविध अभ्यासकांनी विपुल लेखन केले आहे. मंदिर स्थापत्य आणि मूर्तिशास्त्र हा विषयच मुळी असा आहे की, त्यावर विविधांगांनी अभ्यास करता येतो. त्यावर लेखन करता येते आणि मग त्यातले निरनिराळे पैलू उलगडून दाखवता येतात. मंदिर हे केवळ त्या देवाचे निवासस्थान न राहता ती एक सामाजिक संस्था होऊन जाते. समाजात घडणाऱया विविध गोष्टींचे प्रतिबिंब मंदिरांवर निरनिराळ्या शिल्पांच्या रूपाने आपल्याला बघायला मिळते. मग कधी ही शिल्पे युद्धाची असतात, कधी माणसाच्या दैनंदिन जीवनात घडणाऱया प्रसंगांची असतात, कधी देवदेवतांची असतात, तर कधी कामशिल्पेसुद्धा मंदिरावर कोरलेली आढळतात. या प्रत्येक शिल्पाच्या तिथे असण्याला काहीतरी अर्थ असतो, त्याचे काहीना काही प्रयोजन असते. उगाचच जागा आहे म्हणून कुठलेसे शिल्प मंदिरावर कोरले आहे असे अजिबात होत नाही. मग त्या शिल्पामागे कुठलीशी पौराणिक कथा असेल, त्या-त्या विशिष्ट देवतेचे महत्त्व समजावून सांगण्यासाठी त्या देवतेचे सामर्थ्य दाखवणारी ती शिल्पे असतील किंवा कुठल्या तत्त्वज्ञानाची ओळख त्या विशिष्ट शिल्पाच्या माध्यमातून करून दिलेली असेल. प्रत्येक शिल्प हे काहीतरी प्रयोजन घेऊनच मंदिरावर विराजमान झालेले असते. त्यामुळे या शिल्पांमध्ये खूप मोठय़ा प्रमाणावर विविधता दिसून येते. त्यांचे विषय वेगळे, त्यांची शैली वेगळी, त्यांची तऱ्हाच निराळी.

मंदिरांवर, लेणींमध्ये किंवा विविध स्थापत्यावर दिसणाऱया विविध शिल्पांमध्ये प्राणी आणि पक्ष्यांचे शिल्पांकन बघायला मिळते आणि यातसुद्धा संमिश्र प्राणी आणि पक्षी कोरलेले जेव्हा दिसून येतात तेव्हा ते बघून नक्कीच आश्चर्य वाटते. काय प्रयोजन असेल असे संमिश्र प्राणी-पक्षी इथे कोरण्याचे हे समजून येत नाही. वाघ, सिंह, मोर, गरुड, नंदी असे प्राणी आपण समजू शकतो. विविध देवतांची ती वाहने म्हणूनसुद्धा त्यांचे शिल्पांकन मंदिरावर केलेले आढळते. मात्र कधी कधी माणसाचे तोंड आणि सिंहाचे शरीर किंवा शिंग असलेला सिंह आणि पंख असलेला बैल असे जेव्हा शिल्पांकन केलेले दिसते तेव्हा मात्र यामागचे कारण काय असेल ते समजत नाही. ही शिल्पे उगाचच कोरली असतील का? की ही शिल्पे म्हणजे कलाकारांचा निव्वळ कल्पनाविलास असेल? फक्त भारतातच अशी शिल्पकला दिसून येते की जगभर हा प्रकार दिसतो? अशा संमिश्र शिल्पांना काय म्हणतात? यांचे संदर्भ कुठे साहित्यात म्हणा किंवा शास्त्रग्रंथात दिसून येतात का? असे असंख्य प्रश्न आपल्या समोर येऊन उभे राहतात आणि मग त्या प्रश्नांची उत्तरे शोधायला गेलो की, एकेक सुंदर आणि आश्चर्यकारक गोष्टी समोर येऊ लागतात. शिल्पकलेतील एक निराळेच दालन आपल्या समोर उघडले जाते. थक्क करणाऱया विविध कथा समोर येतात आणि मग आपण शिल्पकलेतील या रंजकतेचा मागोवा घेऊ लागतो. संमिश्र प्राणी, काल्पनिक प्राणी किंवा पौराणिक प्राणी अशी विविध नावे घेऊन ही शिल्पे आपल्या समोर येतात आणि त्यांचे अंतरंग उलगडू लागतात.
         आपण मंदिरांवर, लेणींमध्ये आणि विविध स्थापत्यांवर कोरलेले पौराणिक प्राणी किंवा काल्पनिक संमिश्र प्राणी यांची माहिती घेणार आहोत. इंग्रजीत या प्राण्यांना ‘मिथिकल अ‍ॅनिमल’ असे संबोधले जाते. याचा शब्दश अर्थ ‘पौराणिक प्राणी’ असा होतो. मात्र याचा पौराणिक प्राण्यांबरोबरच काल्पनिक प्राणी असाही उल्लेख असायला हवा. कारण महाकाव्ये, पुराणे यातून उल्लेख आलेले हे प्राणी मुळात काल्पनिक आहेत. माणसाच्या कल्पनाविलासातून त्यांची निर्मिती झाली आहे. साहित्यात त्यांची निर्मिती होताना मुख्यत्वे दोन विविध प्राण्यांचे एकत्रीकरण करून एखाद्या प्राण्याचे चित्रण केले गेले आहे. एका प्राण्याचे डोके आणि दुसऱया प्राण्याचे धड यांच्या एकत्रीकरणातून असे प्राणी कल्पिले गेले.
     प्राचीन भारतीय कलेचा अभ्यास करताना, विशेषत शिल्पकला आणि चित्रकला या कला विविध विषयांनी, देवदेवतांच्या कथांनी आणि त्यावर आधारित शिल्पांनी, पानाफुलांच्या सजावटींनी बहरलेल्या दिसतात. याशिवाय विविध पशुपक्षी यांचाही इथे समावेश होतो. निरनिराळ्या पशुपक्ष्यांचे एकत्रीकरण करून तयार झालेले विलक्षण, मोहक असे काल्पनिक प्राणिविश्व आणि त्यांच्यामुळे बहरलेली भारतीय कला हा मनोरंजक विषय आहे.
        प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप म्हणजे एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे आपल्याला प्राचीन काळापासून हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात. या व्यालप्रतिमा म्हणजेच मिथकशिल्पांचे देखणेपण उठून दिसते.

शंकराच्या मंदिरात गेल्यावर गाभाऱयाच्या उंबरठय़ावर एक राक्षसाचे तोंड कोरलेले दिसते. कार्ल्याच्या लेणीत गेल्यावर तिथल्या खांबांवर कुणी चमत्कारिक प्राणी दिसतात. राशीचक्र बघताना धनु राशीचे चिन्ह दाखवताना अर्धा घोडा आणि अर्धा माणूस दाखवतात. काही काही देवळांवर चांगले तीन फूट उंचीचे प्राणी दिसतात. त्यांचे तोंड हत्तीचे असते आणि उरलेला देह सिंहाचा असतो. हंपीला गेल्यावर तिथल्या विठ्ठल मंदिराच्या खांबावर एक निराळाच प्राणी दिसतो. वेगवेगळ्या प्राण्यांचे अवयव एकत्र करून घडवलेला हा प्राणी असतो. त्याचं नाव काही सांगता येत नाही. त्याचं नक्की रूप काय आहे हेदेखील समजत नाही. काय असतं हे सगळं? कशासाठी अशी रचना केलेली असते? या प्राण्यांची काही कथा आहे का? असे असंख्य प्रश्न आपल्याला पडतात आणि त्याची समाधानकारक उत्तरे काही मिळत नाहीत.

या सगळ्या प्राण्यांना मिथक प्राणी, पौराणिक प्राणी किंवा काल्पनिक प्राणी असे म्हणतात. या सगळ्याचा एक सोपा शब्द नंतर समोर येतो तो म्हणजे ‘व्यालशिल्पे’. यांना व्याल असे संबोधले जाते. प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप म्हणजे एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे आपल्याला प्राचीन काळापासून हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात. या प्रकाराला ‘व्याल’ असा शब्द जरी सध्या रूढ झालेला असला तरी हा शब्द साधारण इ.स.च्या 6 व्या शतकानंतर वापरला जाऊ लागला.यालाच वारालक, वराल, वीराल,व्रलीका, वरालीक, अशी नावे आहेत. दक्षिण भारतात ‘याली‘ तर ओरिसात याला “बीडाल” म्हणतात. संयुक्त प्राणी ज्याला इंग्रजीत ‘मिथीकल अ‍ॅनिमल‘ असं म्हटलं गेलं आहे, त्याला आपण पौराणिक किंवा खरं तर काल्पनिक प्राणी म्हणू शकतो. हे असे प्राणी कलेत दाखवणे ही कलाकाराच्या कल्पनाशक्तीची भरारी म्हणावी लागेल. कलाकारांच्या या कल्पनाशक्तीला जोड मिळाली आहे ती या प्राण्यांच्या साहित्यातून येणाऱया वर्णनांची आणि त्याचबरोबर परकीय कलेच्या प्रभावाची. हिंदुस्थानी कलेमध्ये अशा संयुक्त प्राण्यांच्या वापराचे संदर्भ आपल्याला प्राचीन साहित्यांतूनही मिळतात. साहित्यात अशा प्राण्यांना ‘इहामृग’ असे म्हटले गेले आहे.

सुळे व जीभ बाहेर आलेली, आखूड कान, बटबटीत डोळे, उग्र अविर्भाव असे अर्ध मानव अर्ध प्राणी असलेले. माणसाचे धड त्यावर सिंहाचे शीर,सोबतच हत्ती, साप, वाघ, माकड, हरीण, कोंबडा, मोर अश्या अनेक प्राण्यांचे शरीरापासून बनलेले जवळपास विसपेक्षा जास्त प्रकारच्या व्यालमूर्ती श्री ढाके यांनी त्यांच्या प्रबंधात मांडल्या आहेत. वास्तुशिल्पात गजव्याल, अजव्याल, वृषव्याल, अश्वव्याल, सर्पव्याल, नरव्याल,सिंहव्याल, मेषव्याल,खरवव्याल, गंडकीव्याल, अशे अनेक प्रकारचे व्याल आपल्याला भारतात पाहायला मिळतात.

व्याल हे सहसा एकटे खोदले जात नाहीत, कधी ते हत्तीवर आरूढ झालेले, कधी हत्तीच्या पायाखाली चिरडले गेलेले, कधी आपल्या पाठीवर एखादी सुरसुंदरी वाहणारे, कधी झेप घेण्याच्या पवित्र्यात, कधी कोण्या योध्यासोबत युद्ध करताना, तर कधी द्वारशाखेत एकमेकांवर एक असे सलग व्याल खोदले जातात.

प्राचीन हिंदुस्थानी साहित्यात विविध ग्रंथांसोबतच मत्स्य, लिंग, हरिवंश, वायू, ब्रह्म, वामन या पुराण ग्रंथांमधूनही विविध ठिकाणी इहामृगाचा उल्लेख आलेला आहे. किंबहुना पौराणिक लेखकांनी या इहामृगांची एक यादीच दिलेली आहे. गजानन, ह्यानन, सिंहानन, व्याघ्रानन, मृगेंद्रवदन, खरमुख, मकरानन, इहामृगमुख, काकमुख, गृद्धमुख अशी अनेक नावे या यादीत दिसून येतात. कालिदासाचे प्रसिद्ध नाटक ‘रघुवंश’ यातही अर्धा हत्ती-अर्धा मत्स्य अशा एका दैत्याचा उल्लेख येतो.

व्याल निर्मिती नेमकी कधीपासून चालू झाली यावर अभ्यासकांत दुमत आहे. मात्र व्याल ही संकल्पना सिथीयन किंवा ऍकमेनिडियन(इराणी) शिल्पकलेतून गांधार स्थापतींच्या माध्यमातून मौर्यकालखंडात भारतात आली असावी. गुप्तकाळात आणि नंतर मध्ययुगात व्यालाचा वापर वाढला होता. मूळ इराणी परंपरेतील व्यालाला असलेले पंख मात्र भारतीय शिल्पात दिसून येत नाहीत. सांची स्तूपावरील आणि जुनागढ (क्षत्रप काळ) संग्रहालयातील व्याल हे पंखयुक्त आहेत. नंतरच्या होयसळ, चौल, पल्लव या सर्वच स्थापत्यकारांनी व्यालाचा पुरेपूर वापर केला. दहाव्या शतकातील ब्रह्मपुरीश्वर मंदिरात व्यालाचा सर्वोत्कृष्ट आविष्कार बघायला मिळतो. या नंतरच्या विजयनगर स्थापत्यात व्याल मूर्ती सर्वाधिक वापरल्या गेल्या. कलात्मक दृष्ट्या खुजुराहोच्या व्यालमूर्ती डोळ्यात भरतात.

शिल्पशास्त्रातील अभ्यासक याला एक कल्पनाविलास मानतात, याच संकल्पनेतून विष्णूचा हायग्रीव, वराह अवतार, हत्तीची सोंड असलेला श्री गणेश, हनुमान, या देवता सुद्धा उत्क्रांत झालेल्या आहेत. हीच पशु-मानव संकल्पना मूर्तिकारांनी मंदिरांच्या सुशोभिकरणासाठी वापरली आहे.

अजिंठा लेणीतील १७ च्या क्रमांकाच्या विहारातील व्याल

इ.स.पूर्व दुसऱया शतकापासून लयनस्थापत्य महाराष्ट्रात मोठय़ा प्रमाणावर दिसून येते. चैत्यगृह आणि विहार असे लेण्यांचे स्वरूप असते. लेणीचा दर्शनी भाग (फसाड Facad ) आकर्षकरीत्या कोरलेला दिसतो. लेण्यांमध्ये असलेल्या स्तंभांवर आपल्याला प्राणी कोरलेले दिसून येतात. बेडसे आणि कार्ले तसेच लेण्याद्री इथे या प्राण्यांच्या पाठीवर कुणी एकटा स्वार तर कधी दंपती बसलेली दाखवतात. मात्र या लेण्यांमधून खूप सुंदर असे संमिश्र प्राणी कोरलेले दिसून येतात. पितळखोरा, भाजे, जुन्नर, लेण्याद्री, नाशिकची पांडवलेणी या लेण्यांतून स्फिंक्स, सेंटॉर, किन्नर कोरलेले आहेत. म्हणजे नुसते सांची, अमरावती, मथुरा इथल्या कलेतच नाहीत तर या लेण्यांतूनही या पौराणिक प्राण्यांचे दर्शन कलाकारांनी आपल्याला करून दिले आहे. यात पंख असलेला सिंह, चोच असलेला सिंह, माणसाचा चेहरा असलेला सिंह, पंख असलेले घोडे, हत्ती अशी विविधता दिसते. नाग व गरुडाचे मानवीकरण केलेली शिल्पे कोरलेली आहेत.

संमिश्र प्राणी किंवा संमिश्र पक्षी यांचे कलेतील सादरीकरण आपण सांची, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा इथे तसेच अजिंठा इथल्या लेणींमधील चित्रकलेत बघितले. ‘इहामृग’ अर्थात संमिश्र प्राण्यांची संकल्पना पुढे ‘व्याल’ या संकल्पनेत परावर्तित झालेली दिसून येते आणि इ.स.च्या 6 व्या शतकानंतर बांधलेल्या अनेक मंदिरांवर हे व्याल किंवा असे संमिश्र प्राणी मोठय़ा प्रमाणावर कोरलेले दिसून येतात. हे व्याल कोरताना भिन्न प्राण्यांची शरीरे एकत्र करून हे काल्पनिक प्राणी कोरले गेले आहेत. एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया एका किंवा एकापेक्षा जास्त प्राण्यांच्या शरीराचे भाग एकत्र करून असे व्याल कोरले गेले. ज्या प्राण्याचे तोंड कोरलेले असेल त्याच्या नावाने तो व्याल ओळखला जातो. उदाहरणार्थ, हत्तीचे तोंड आणि शरीर सिंहाचे असे शिल्प असेल तर त्याला ‘गजव्याल’ असे म्हटले जाते. मग मकरव्याल, अश्वव्याल, अजव्याल, गणेशव्याल अशा असंख्य व्याल प्रतिमा मंदिरांवर कोरलेल्या दिसून येतात. खजुराहो इथल्या मंदिरांवर असे व्याल दिसून येतात. महाराष्ट्राचा विचार करायचा झाला तर गडचिरोली जिह्यातल्या मार्कंडा मंदिरावर खूप मोठय़ा संख्येने व्याल कोरलेले आहेत. तारकाकृती आकारामुळे मंदिराच्या बाह्य भिंतीना अनेक कोन निर्माण होतात. उठाव असलेल्या भिंतींवर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या दिसून येतात, तर त्या दोन मूर्तींच्या आतमध्ये असलेल्या कोनांवर व्याल प्रतिमा कोरलेल्या असतात. या व्याल प्रतिमांचे देखणेपण आणि त्यांचा ठसठशीतपणा प्रकर्षाने उठून दिसतो.

छत्तीसगड येथील मंदीरावरील व्याल

छत्तीसगडच्या पाली इथल्या मंदिरावर नरव्यालाची मूर्ती आहे. चेहरा माणसाचा आणि उर्वरित शरीर प्राण्याचे असा हा नरव्याल इथले मुख्य आकर्षण म्हणायला हवा. इथले व्यालसुद्धा हत्तीच्या पाठीवर दाखवलेले आहेत. याचा अर्थ हत्ती आणि या व्याल प्रतिमा यांचा काहीतरी संबंध असण्याची दाट शक्यता दिसते. या मंदिरावरचे व्याल फारच देखणे आहेत आणि देवतांना जसे विविध दागदागिने दाखवतात तसे विविध दागिने या व्यालांच्या अंगावर कोरलेले दिसतात. इतकी सुंदर शिल्पकला अर्थातच चकित करून टाकते. तत्कालीन कलाकारांची कलासक्त नजर आणि कुठलीही गोष्ट सादर करताना ती अतिशय मोहक रूपात सादर केली पाहिजे ही ओढ प्रकर्षाने जाणवते.
मिथक शिल्पे – इहामृग
मिथक शिल्पे म्हणजे प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप. थोडक्यात काय तर एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे. अशी शिल्पे आपल्याला फार प्राचीन काळापासून भारतीय कलेमधे दिसून येतात. या प्रकाराला सरसकट ‘व्याल’ असे सध्या जरी म्हणत असले तरी ‘व्याल’ हा शब्द इ.स.च्या साधारण 6 व्या शतकानंतर वापरला जाऊ लागला. संयुक्त प्राणी ज्याला इंग्रजीत ‘मिथीकल अॅनिमल’ असं म्हटलं गेलं आहे. हे अशा प्रकारचे काल्पनिक प्राणी कलेत दाखवणे ही कलाकाराच्या कल्पनाशक्तीची उत्तुंग भरारी म्हणावी लागेल. कलाकारांच्या या कल्पनाशक्तीला जोड मिळाली ती या प्राण्यांच्या साहित्यातून येणाऱया वर्णनांची आणि त्याचबरोबर परकीय कलेच्या प्रभावाची. भारतीय कलेमध्ये अशा संयुक्त प्राण्यांच्या वापराचे संदर्भ आपल्याला अगदी प्राचीन साहित्यातून मिळतात. साहित्यात अशा प्राण्यांना ‘इहामृग’ असे म्हटले गेले आहे.

‘इहामृग’ याचा शब्दश अर्थ ‘इच्छाधारी हरीण’ असा होतो किंवा त्याचा अर्थ एक काळवीट असा आहे. मात्र ‘इहामृग’ हा शब्द काही विशिष्ट हेतूनेच वापरला जातो. काही प्राचीन साहित्यात काही ठिकाणी असेही उल्लेख सापडतात की, माणसाचा तोंडावळा हा कुठल्या तरी प्राण्याच्या किंवा पक्ष्याच्या रूपाशी साम्य दाखवतो. मग यातूनच पुढे माणसाचे शरीर आणि कुठल्याशा प्राण्याचे किंवा पक्ष्याचे तोंड असलेला प्राणी दाखवणे किंवा दोन भिन्न प्राण्यांचे एकत्रीकरण करून एखादी काल्पनिक कलाकृती करणे हे कसब कलाकारांनी साधले. यालाच पुढे ‘इहामृग’ असे म्हणू लागले. थोडक्यात काय तर ‘इहामृग’ म्हणजे कलाकाराच्या डोक्यातून आलेली कुठल्याशा संमिश्र प्राण्याची एक विलक्षण काल्पनिक प्रतिमा होय.

साहित्यातले संदर्भ
प्राचीन भारतीय साहित्यात इहामृगाचे खूप संदर्भ सापडतात. या संदर्भांचे धागेदोरे अगदी ऋग्वेदापर्यंत गेलेले आहेत. ऋग्वेदात ‘इहामृग’ असा शब्द येत नाही, तर ‘यातु’ असा शब्द आहे. उलुकयातु म्हणजे घुबड, स्वयातु म्हणजे कुत्रा, कोकायातु म्हणजे कोकिळा, सुपर्णयातु म्हणजे गरुड तर गृध्रयातु म्हणजे गिधाड. ऋग्वेदात या सगळ्यांचा इंद्राशी संबंध जोडलेला दिसतो. ऋग्वेदात इंद्राला ‘नृयातु’ असा शब्द आहे.

माणसाचे शरीर आणि प्राण्याचे शरीर हे अर्थातच भिन्न-भिन्न साच्यांतून तयार झालेले आहे. या दोन भिन्न साच्यांच्या एकत्रीकरणातून म्हणा किंवा दोन भिन्न गोष्टींच्या संयोगातून काही काल्पनिक प्रकार उदयाला आले. कलेमध्ये असे एकत्रीकरण दाखवण्याची कल्पना हळूहळू विकसित होत गेली आणि त्यातूनच गणपती, हयग्रीव, हनुमान, वृक्षकपी, नृसिंह, नृवराह असे निरनिराळे आकार, आकृतिबंध किंवा प्रारूपे विकसित होत गेली. ऋग्वेदात अशा काही चमत्कारिक प्रारूपांचे किंवा आकृतिबंधांचे संदर्भ आलेले आहेत. जसे की चार शिंगे, दोन डोकी, तीन पाय, सात हात असलेला बैल दिसतो. तिथे त्याला ‘अग्नी’ असे संबोधले गेले आहे. तसंच ऋग्वेदात कुणा चार शिंगांच्या रेडय़ाचेसुद्धा वर्णन येते. अथर्ववेदात दहा डोकी असलेल्या ब्राह्मणाचा उल्लेख येतो. ‘दशशीर्ष दस्य’ असे त्याला म्हटलेले आहे, तर ‘शतपथ ब्राह्मणा’त दहा डोक्यांचे वासरू आणि दोन तोंडांचा गरुड यांचा उल्लेख आलेला आहे. हे सगळे प्रकार ‘इहामृग’ या संकल्पनेत गणले गेलेले आहेत. थोडक्यात काय तर प्राचीन काळी कुठल्याही अद्भुत किंवा चमत्कारिक प्राण्याला ‘इहामृग’ म्हणत असत असं दिसतं.

‘वाल्मीकी रामायणा’त इहामृगाचं चित्रमय वर्णन येते. त्यातील उल्लेखानुसार या इहामृगांचे शिल्पांकन अत्यंत सुबकतेने राजवाडय़ाच्या खांबांवर कोरलेले आहे. मात्र हे आकृतिबंध त्या खांबांवर नक्की कुठे आणि कशा प्रकारे कोरले होते याबद्दल रामायण काही बोलत नाही. त्यामुळे हे इहामृगांचे कोरीवकाम नेमके कुठे केले असेल याबद्दल निव्वळ अंदाजच बांधावा लागतो. वरील उल्लेख रामायणाच्या ‘सुंदरकांडा’त काही ठिकाणी आलेले आहेत. महाभारतातसुद्धा इहामृगासंबंधी काही संकल्पना येतात. ‘मीनवजी’ किंवा ‘गजवक्रतजश’ अशा नावाने येणारे ते उल्लेख होत (इशानाम गजवत्रानाम मुलुकानाम ततैवच मीनवाजी स्वरूपानाम). याचा अर्थ हत्तीचे किंवा घुबडाचे डोके असलेले मासे ‘मत्स्यअश्व’ या कल्पनेशी जवळीक दाखवतात.

वैदिक साहित्य किंवा रामायण, महाभारतासारखी महाकाव्ये यातून ‘इहामृग‘ ही संकल्पना कशी डोकावते, याचे थोडे थोडे विस्कळीत का होईना, पण काही संदर्भ आणि त्याची उदाहरणे आपल्याला दिसतात. यावरून ही संकल्पना तत्कालीन कलाकारांना माहिती तर होतीच, शिवाय ती त्यांच्या आवडीचीही असावी हे म्हणायला जागा आहे.
शिल्प आणि चित्रांचा संदर्भ :-
साहित्यातील संदर्भ पाहिल्यानंतर आपण या काल्पनिक विश्वातील प्राण्यांचे अजून कुठे कुठे संदर्भ येतात हे शोधायला गेलो की, अर्थातच कलेमध्ये त्याचे पडलेले प्रतिबिंब स्पष्ट दिसून येते. मुळात साहित्यात जे संदर्भ आले आहेत त्याचे रूपांतर कलेत होणे हे अगदी क्रमप्राप्तच आहे म्हणा. ‘मिथीकल अॅनिमल्स इन इंडियन आर्ट’ या आपल्या पुस्तकात श्री. के. कृष्णमूर्ती यांनी या संकल्पनेचा सगळा ऐतिहासिक आढावा घेतलेला आहे. त्या पुस्तकावर आधारित असलेले आणि अजून बरेच निरनिराळे संदर्भ जोडून प्रसाद प्रकाशनाने ‘मिथक शिल्पे’ हे पुस्तक प्रकाशित केले. या पुस्तकात के. कृष्णमूर्ती यांनी विचारात घेतलेली ‘इहामृग’ ही संकल्पना, त्याचे कलेत पडलेले प्रतिबिंब हे मांडले आहेच, पण त्याशिवाय श्री. ढाकी यांनी पुढे मांडलेली ‘व्याल’ ही संकल्पना आणि त्याचे हिंदुस्थानी कलेत दिसणारे रूप याचासुद्धा विचार केला आहे. तसेच के. कृष्णमूर्ती यांनी सांची, अमरावती, नागार्जुनकोंडा इथली शिल्पे आणि अजिंठा लेणीतील भित्तिचित्रे यांचाच समावेश त्यांच्या पुस्तकात केला आहे. मात्र मराठी पुस्तकात विविध लेण्यांमध्ये दिसणारे हे काल्पनिक प्राणी आणि पुढे मंदिरांवर विपुल प्रमाणावर दिसणाऱया व्याल प्रतिमा यांचासुद्धा समावेश केलेला आहे.

के. कृष्णमूर्ती यांनी त्यांच्या पुस्तकात म्हटले आहे की, त्यांनी फक्त इ.स.च्या 6व्या शतकापर्यंतचा कालावधी लक्षात घेऊन त्या कालावधीत आढळणारी मिथक शिल्पे विचारात घेतली आहेत. कारण पुढे श्री. ढाकी यांनी ‘व्याल’ ही संकल्पना त्यांच्या पुस्तकातून विस्तृतपणे उलगडून दाखवली. त्यांनी ‘द व्याल फिगर्स ऑन द मेडिएव्हल टेंपल्स ऑफ इंडिया’ या त्यांच्या पुस्तकात ‘व्याल’ या संकल्पनेबद्दल खूप सखोल अभ्यास मांडला आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार अंदाजे इ.स.च्या 4थ्या शतकापासून ‘व्याल’ ही संकल्पना विकसित झाल्याचे दिसून येते.
वर म्हटल्याप्रमाणे श्री. के. कृष्णमूर्ती यांनी इहामृगाचे कलेतील संदर्भ शोधण्यासाठी भारहूत, सांची, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा आणि गांधार इथली शिल्पे आणि अजिंठा लेण्यांतली चित्रे यांचा विचार इथे केला आहे. हिंदुस्थानी कलेवर परदेशी कलेचा किती प्रभाव पडतो हेसुद्धा इथे दिसून येते. शिल्पातून दिसणारे हे इहामृग म्हणजे कलाकारांच्या अफलातून कल्पनाशक्तीतून निर्माण झालेला एक सुंदर कलाविष्कार आहे. प्राचीन कलेत अशा काल्पनिक किंवा पौराणिक प्राण्यांची विविधता फार मोठी आहे. ते प्राणी किती आहेत आणि कोणकोणते आहेत याची एक झलक बघायची म्हटली तर आपल्या समोर कलेचे एक मोठे दालनच उघडले जाते. ज्यात पंख असलेला सिंह, चोच असलेला सिंह, शिंग असलेला सिंह, किन्नर-किन्नरी, चेहरा माणसाचा आणि शरीर सिंहाचे किंवा हत्तीचे असा प्राणी, अर्धा माणूस आणि अर्धा घोडा, हत्तीचे तोंड असलेला माणूस, बकरीचे तोंड असलेला माणूस, सिंह-मगर-माशाची शेपूट असा संयुक्त प्राणी, पंख असलेले हरीण, पंख असलेला बैल, हत्तीचे तोंड आणि पंख असलेला बैल, पंख असलेली बकरी, गरुडाचे शरीर आणि पंख असलेला पुरुष किंवा स्त्री, नरसिंह आणि त्याला पंख, सिंह-मगर, हत्ती-मासा, हरणाला माशाची शेपूट, बकरीला माशाची शेपूट, हत्तीला विंचवाची शेपूट, सिंहाचे पंजे असलेला बैल आणि त्याला माशाची शेपूट, माशाची शेपूट असणारी जलपरी, घोडय़ाचे तोंड असलेला समुद्री मासा ज्याला हॉर्सफिश असे म्हणतात, पंख असलेली बकरी आणि तिला माशाची शेपूट असे अक्षरश अगणित व्याल प्रकार आपल्या प्राचीन हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात.

या काल्पनिक संमिश्र प्राण्यांबद्दल कलाकारांच्या मनात काय कमालीचे आकर्षण होते आणि त्याचबरोबर त्यांच्या कल्पनाशक्तीची झेप किती अफाट होती हे यावरून दिसून येते. कुठल्याही दोन भिन्न प्राण्यांच्या शरीराचे विशिष्ट भाग एकत्र करून एक नवीनच प्राणी सादर करायचा असा जणू छंदच त्यांना जडला होता. या संकल्पनेचे कलेमध्ये सादरीकरण करताना या कलाकारांची कल्पनाशक्ती किती अचाट होती याची जाणीव, हे सगळे व्याल बघताना आपल्याला प्रकर्षाने होते. हे सगळे इतक्या मोठय़ा संख्येने असलेले आणि विविध प्रकारचे प्राणी आपल्यासमोर सांगताना त्यांची वैशिष्टय़ानुसार निरनिराळ्या गटात विभागणी केली आहे. हे एवढे सगळे विविध प्रकार एकत्र करताना त्यांची काही वैशिष्टय़े लक्षात घेऊन ती इथे सादर केली आहेत. त्यांचे अवयव किंवा कुठल्या प्राण्याचे अवयव त्यांना जोडले आहेत हे विचारात घेऊन त्यांचे साधारण वर्गीकरण केले आहे. के. कृष्णमूर्तींनी त्यांच्या पुस्तकात हे इहामृग किंवा व्याल मांडताना ते साधारणत तीन प्रकारांत विभागले आहेत. आकाशगामी प्राणी (व्योमचरिन्), जमिनीवरचे प्राणी (भूचरिन्), आणि पाण्यातले प्राणी (जलचरिन्) असे हे तीन प्रकार होत. या प्राण्यांना दाखवलेल्या विशिष्ट अवयवांमुळे त्यांचे वर्गीकरण अशा तीन प्रकारांत केलेले आहे. यातले काही प्राणी दोन गटांतसुद्धा मोडतात. मूलत तो प्राणी कोण आहे आणि मग त्याला कुठले अवयव जोडले आहेत याचा विचार इथे केला आहे. मूलत तो प्राणी जर जमिनीवरचा असेल आणि त्याला पंख जोडले असतील तर त्याचा समावेश आकाशगामी प्राण्यात केला आहे. त्याचे बदललेले रूप कोणते आहे यावर तो कुठल्या गटात बसतो हे ठरवले आहे. या काही तांत्रिक बाबी जरी असल्या तरी यातली नाटय़मयता, त्या प्राण्यांचे नवीन तयार झालेले रूप, त्यातल्या काही प्राण्यांचे परकीय कलेशी असलेले साधर्म्य किंवा पूर्णपणे परदेशी कलेतच त्यांचा असलेला आढळ यांचा ऊहापोह त्या त्या वेळी केलेला आहे. के. कृष्णमूर्तींनी तर अनेक प्राण्यांच्या कथा, लोककथा यांचे खूप रंजक वर्णन केले आहे. यातल्या प्रत्येक प्रकारातील गमतीशीर प्राणी आपण इथे बघणार आहोत.
मिथकशिल्पांचे प्रकार :-
आपण बघितले की, के. कृष्णमूर्तींनी त्यांच्या पुस्तकात हे इहामृग, व्याल किंवा जे काल्पनिक प्राणी वर्णन करून सांगितले आहेत, ते साधारणत तीन प्रकारांत विभागले आहेत. आकाशगामी प्राणी (व्योमचरिन्), जमिनीवरचे प्राणी (भूचरिन्) आणि पाण्यातले प्राणी (जलचरिन्). काल्पनिक प्राणी चित्रित किंवा शिल्पांकित करताना त्या प्राण्यांना दाखवलेल्या विशिष्ट अवयवांवरून त्यांचे वर्गीकरण तीन प्रकारांत केलेले आहे. मूलत तो प्राणी कोण आणि त्याला कुठले अवयव जोडले आहेत याचा विचार करून हे प्रकार ढोबळमानाने ठरवले गेले आहेत. प्राणी कुठल्या गटात बसतो वगैरे तांत्रिक बाबी सोडल्या जरी असल्या तरी यातली नाटय़मयता, प्राण्यांचे नवीन रूप, काही प्राण्यांचे परकीय कलेशी असलेले साधर्म्य यांचा ऊहापोह के. कृष्णमूर्तींनी केलेला आहे. या तीन वर्गीकरणांतला पहिला प्रकार आहे तो आकाशात उडणारे प्राणी. त्यांना ‘व्योमचरिन्’ असे म्हटले आहे.

आकाशगामी (व्योमचरिन्) – आकाशगामी म्हटले की, साहजिकच उडणे ही क्रिया अपेक्षित आहे आणि उडणे या क्रियेशी जोडला गेलेला अवयव म्हणजे पंख. त्यामुळे प्राणी जरी संमिश्र असला तरी त्याला पंख दाखवले की, तो उडणारा आहे हे लगेच समजून येते. ‘आकाशगामी’ या नावातच स्पष्ट होतं की, असे संयुक्त, काल्पनिक प्राणी (व्याल) ज्यांना पंख दाखवलेले असतील, त्यामुळे या प्रकारात जे प्राणी समाविष्ट केले आहेत त्यांचे प्रकार पुढीलप्रमाणे बघता येतील. यामध्ये पंखधारी सिंह, पंखधारी आणि शिंग असलेले सिंह, ग्रिफिन म्हणजे पंखधारी गरुडरूपी सिंह, पंखधारी हरीण, काळवीट, पंखधारी घोडे, पंखधारी हत्ती, किन्नर आणि किन्नरी, पंखधारी आणि हत्तीमुखी बैल म्हणजे पंखधारी गरुडरूपी सिंह, पंखधारी पाणमांजर, पंखधारी बकरी, सिंहमुखी कोंबडा, पंखधारी आणि सिंहाचे शरीर असलेले पुरुष आणि स्त्राr, पाच फणे असलेला नाग आणि गरुड, पक्ष्याचे शरीर असलेली स्त्राr. एवढय़ा विविधतेचे प्राणी आपल्याला ‘आकाशगामी’ म्हणजे ‘व्योमचरिन्’ या श्रेणीमध्ये सापडतात. या प्राण्यांचे शिल्पांकन किंवा चित्रांकन कुठे केलेले आहे तेसुद्धा बघू या.

पंखधारी सिंह – पंखधारी सिंह दाखवताना सिंहाच्या पुढच्या पायाच्या बाजूने बाहेर आलेले पंख दाखवलेले असतात. त्यामुळे हे जणू आकाशातून विहार करणारे कुणी राक्षसच असावेत असा बघणाऱयाला भास होतो. हे पंखधारी सिंह शक्यतो कुठल्या तरी खांबांच्या शीर्षस्थानी कोरलेले असतात. शीर्षस्थानी कोरल्यामुळे उंचावर असलेले त्यांचे अस्तित्व ते प्राणी आकाशगामी असल्याचे दर्शवतात. अशा उंचावर कोरल्यामुळे या प्रजातीचे वास्तव्य अंतरिक्षात असते असे शिल्पकाराला ठळकपणे दाखवून द्यायचे असते. शिल्पकलेमधे पंखधारी सिंह हा बऱयाच ठिकाणी आढळतो. त्यातही विशेषकरून बघायचे झाल्यास सांची इथले शिल्प, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा इथली शिल्पे आपल्याला प्रामुख्याने विचारात घ्यावी लागतील. यातही एक आश्चर्यकारक गोष्ट दिसून येते ती म्हणजे वाकाटक-गुप्त काळात हा प्रकार कलाकारांमध्ये फारसा लोकप्रिय नव्हता असे दिसते. कारण या काळातील अजिंठा लेण्यांमधील चित्रकलेत असे पंखधारी सिंह कुठेही दिसत नाहीत. तस गांधार कलेच्या कलाकारांनीसुद्धा यांचे शिल्पांकन आपल्या शिल्पकलेत केलेले दिसत नाही.

हिंदुस्थानी साहित्यात याचा उल्लेख ‘वाल्मीकी रामायणा’त ‘सिंहा: पक्षगम:’ असा केलेला आहे (रामायण, किष्किंधा 42, 16) त्या उल्लेखानुसार या पंखधारी सिंहांचे वास्तव्य जिथे सिंधू नदी समुद्राला मिळते त्या ठिकाणी असलेल्या सोमगिरी पर्वतावर होते. या स्थानाला पश्चिम दिशेचे टोक म्हणजे शेवटचे स्थान असे म्हटलेले आहे. यावरून असाही एक अंदाज बांधता येतो की, लेखकाने इराण, मेसोपोटेमिया इथल्या पारंपरिक कलाकृतींच्या पार्श्वभूमीवर हे लेखन केले असावे. कारण त्या प्रदेशात अशा अजस्र आकाराची शिल्पनिर्मिती केली जात असे. या शिल्पकृतींच्या कथा त्या देशांतून समुद्रमार्गे येणारे व्यापारी आणि प्रवासी यांच्याकडून लेखकाने ऐकलेल्या असणार आणि त्यानुसार त्याने आपल्या लिखाणात त्यांचा उल्लेख केलेला असणार. याचेच काही नमुने एका उत्खननात सापडले आहेत. इ.स.पूर्व 5 व्या शतकातल्या अॅकिमेनिड काळातला तो नमुना आहे. इकबाटन इथे झालेल्या उत्खननात काही सोन्याची भांडी मिळाली, ज्यावर पंखधारी सिंहाचे शिल्प कोरलेले सापडले. हमादान इथल्या उत्खननात कपडय़ावर लावायच्या सोन्याच्या बटणाच्या रूपात पंखधारी सिंह सापडले. तसेच पर्सिपोलीस इथल्या उत्खननात तलवारीच्या म्यानावर पंखधारी सिंहाची आकृती कोरलेली मिळाली.

पंखधारी शिंग असलेला सिंह – प्राचीन हिंदुस्थानी मूर्तींमध्ये अशा प्रकारच्या सिंहाचे शिल्प अगदी क्वचितच आढळते, पण जी शिल्पे उपलब्ध आहेत, त्यातले सर्वात सुंदर असे शिल्प सांची इथे आहे. पंखधारी, शिंग असलेला हा सिंह असून त्याच्या पाठीवर एक स्वार बसला आहे. त्या स्वाराने हातात लगाम धरलेला दाखवलेला आहे. काहीसा उग्र दिसणारा हा प्राणी आपल्याला सांची इथे बघायला मिळतो. याच्या तुलनेत अमरावती आणि नागार्जुनकोंडा इथे असलेले पंखधारी शिंग असलेले सिंहाचे शिल्प अगदीच साधे आहे.

मानवी चेहऱ्याचा सिंह :-

माणसाचा चेहरा आणि सिंहाचे शरीर असे संमिश्र शिल्प आपल्याला सांची मथुरा,भारहूत आणि अमरावती येथे बघायला मिळते. अशा प्रकारचे माणसाचे तोंड आणि सिंहाच्या शरीर असलेले शिल्प ( क्वचित काही वेळा ससाणा किंवा मेंढ्याचे तोंड ) इजिप्शीयन स्कींफचे प्राथमिक रूप असू शकते. कारण ईजिप्शीयन स्किंफ हा कायम पुरुष रूपात दाखवतात आणि त्याचे शरीर सिंहाचे तर तोंड माणसाचे असायचे. ग्रेट स्कींफच्या निर्मितीची नेमकी तारीख सांगता येणार नाही. पण त्याची निर्मिती दुसरा पिरॅमिड बांधणाऱ्या खाफ्रा राजाच्या राजवटीत झालेली आहे असे समजले जाते. ग्रेट स्कींफच्या काळापासूनच पुढे इतर सर्व आकाराचे स्कींफ ओळखले जातात. त्यामुळे गेट स्कींफ हा एक प्रकारे सर्वात प्राचीन समाजाला जातो. यातील सर्वात मोठा आकाराचा 'अलाबास्टर स्कींफ' हा रामसेस हे दुसरा त्याच्या राजवटीत निर्माण झाला. हा स्कीम सन १९१२ मध्ये मॅके या अभ्यासकाला मेम्फिस इथे सापडला. सर्वात प्रसिद्ध स्कींफ म्हणजे कर्नाक इथला क्रीओस्फिक्सेस. तो नदीपासून ते मंदिरापर्यंत पवित्र मार्गाची रुपरेषा ठरवतो.

ग्रिफिन (पंखधारी गरुडरूपी सिंह)
सिंहाचे शरीर, गरुडाची किंवा पोपटाची चोच आणि गरुडाचे पंख असलेला हा संमिश्र प्राणी. या प्राण्यांचे शिल्पांकन आपल्याला सांची इथे बऱयाच प्रमाणावर आढळते. चारही पाय दुमडून बसलेला हा प्राणी आपले पंख फुलवून मागे वळून बघतो आहे असे हे शिल्प. इथे सिंहाची आयाळ ठसठशीतपणे दाखवलेली आहे. सांची स्तूपाच्या पश्चिम तोरणावर समोरच्या बाजूला एकतर मागच्या बाजूला दोघे पाठीला पाठ लावून बसलेले ग्रिफिन आपल्याला दिसतात. इथेच 2 ाढमांकाच्या स्तूपाच्या कठडय़ावर अशा ग्रिफिनचे शिल्पांकन केलेले आहे. अशाच प्रकारचा एक ग्रिफिन मथुरा कलेमध्येसुद्धा बघायला मिळतो.

हिंदुस्थानी कलेच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर ग्रिफिन हे नंतरच्या काळात दिसणाऱया श्येन, गरुड आणि शुक-व्याल या संकल्पनेचे प्राथमिक रूप म्हणता येईल. या ग्रिफिनच्या काही सुरस कथा आहेत.
मिथक शिल्पे – आकाशगामी :-
आकाशगामी म्हणजेच व्योमचरिन् या प्रकारात एकापेक्षा एक आकर्षक आणि विस्मयकारक प्राणी भरलेले आहेत. त्यातल्या ग्रिफिनपर्यंत आपण येऊन पोचलो होतो. भारतीय कलेच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर ग्रिफिन हे नंतरच्या काळात दिसणाऱया श्येन, गरुड आणि शुक-व्याल या संकल्पनेचे प्राथमिक रूप म्हणता येईल. भारतीय कलेत दिसणाऱया ग्रिफिनच्या शिल्पासारखेच ग्रिफिनचे एक शिल्प मिलेटस इथल्या ग्रीक देवता अपोलोच्या मंदिरातील एका स्तंभावर कोरलेले दिसते. त्याशिवाय इ.स.पूर्व 4-5 व्या शतकातील तिओस आणि थ्रेसच्या नाण्यांवरसुद्धा ग्रिफिनचे शिल्प आढळून येते.

ग्रिफिनबद्दल काही सुरस कथा प्रसिद्ध आहेत. ग्रिफिन हे जगाच्या उत्तर टोकावर हायपरबोरीयनचे शेजारी म्हणून वास्तव्याला असतात. ते सोन्याच्या खजिन्याचे राखणदार असतात. या खजिन्यावर एकच डोळा असलेल्या अरिमास्पियन्सचे लक्ष असते. ते हा खजिना चोरण्याच्या प्रयत्नात असतात. ग्रिफिन, हायपरबोरीयन आणि अपोलो यांचेसुद्धा सुरेख संबंध या कथांमधून येतात. अपोलो या ग्रीकांच्या देवतेने हायपरबोरीयनसमवेत काही काळ घालवला होता. त्यामुळे हायपरबोरीयन्स हे पवित्र समजले गेले. कालांतराने अपोलो आणि हेलीयस या सूर्यदेवतांचे एकत्रीकरण झाले किंवा अपोलोलाच पुढे हेलीयस असे संबोधले जाऊ लागले तेव्हा हे ग्रिफिन हेलीयसचे सारथी झाले होते. हेलीयसचा रथ हे ग्रिफिन आकाशमार्गे ओढून नेतात असे वर्णन अनेक कथांमधून येते.
एखाद्या प्रांतातल्या लोकप्रिय झालेल्या लोककथा, त्यातले संदर्भ तसेच ठेवून किंवा त्यात काही जुजबी बदल करून जगाच्या विविध भागात प्रसारित होत असतात. ग्रिफिनच्या बाबतीत प्रसिद्ध असलेल्या अशाच काही कथांमधून ग्रिफिन्सचे वास्तव्य उत्तर भारतात असल्याचेही उल्लेख आलेले आहेत. उत्तर भारतात ग्रिफिन्सचे वास्तव्य होते. तिथे त्यांनी वाळवंटातून सोनेरी वाळू खणून काढली. त्यामुळे साहजिकच त्यांच्या शेजाऱयांचे त्या सोन्याच्या वाळूवर लक्ष गेले. ती वाळू त्यांना चोरायची तर होती, पण त्याच्या रक्षणासाठी बसलेले हे ग्रिफिन्स फारच उग्र आणि भयंकर होते. पण त्या शेजाऱयांना तर ती सोनेरी वाळू हवी होती. मग या ग्रिफिन्सच्या शेजाऱयांनी सोनेरी वाळू चोरण्यासाठी एक शक्कल लढवली. त्यांनी ग्रिफिन्सना आवर्जून खायला आणून दिले आणि जेव्हा ग्रिफिन्स खाण्यात व्यग्र होते, तेव्हा त्यांनी ती सोनेरी वाळू चोरून नेली.

पंखधारी हरीण किंवा काळवीट

पंखधारी हरीण किंवा काळविटाची दोन शिल्पे आपल्याला सांचीला दिसतात. सांची स्तुपाच्या उत्तर तोरणावर पाठीला पाठ लावून बसलेल्या या दोन पंखधारी हरणांचे शिल्प आहे. टोकदार शिंगे असलेल्या या हरणांनी आपले पंख उंचावलेले आहेत. अतिशय मोहक आणि आकर्षक असे हे शिल्प आहे. यांनाच पुढे हरीण-व्याल म्हणून संबोधले जाऊ लागले. याच तोरणाच्या मागच्या बाजूवर पंखधारी काळविटाचे एकमेव शिल्प आहे. यालासुद्धा हरीण-व्याल असेच म्हणतात. सांचीसारखेच अमरावती आणि मथुरा इथे आपल्याला पंखधारी हरीण (हरीण-व्याल) शिल्पांकित केलेले दिसून येतात.

पंखधारी घोडा

उडणारे घोडे किंवा पंख असलेल्या घोडय़ाचे उल्लेख भारतीय आणि परकीय साहित्यातून जरी विपुल प्रमाणात दिसत असले, तरी त्या मानाने त्यांचे कलेमध्ये शिल्पांकन फारच थोडे दिसते. अशी शिल्पे दुर्मीळच म्हणायला हवीत. मात्र एक सुंदर शिल्प आपल्याला सांची स्तुपाच्या कठडय़ावर दिसते आणि दुसरे शिल्प अमरावती कलेमधे दिसून येते. हिंदू पौराणिक कथांमधून दिसणारा ‘उच्चैश्रवा’ नावाचा घोडा, हा या पंखधारी घोडय़ाचे मूळ रूप असण्याची शक्यता आहे.

बौद्ध साहित्यात बर्याच जातक कथा आहेत. या कथांमधून गौतम बुद्धाचे पूर्वीचे जन्म आणि त्यात त्याने समाजासाठी केलेले योगदान सांगितलेले असते. त्या जातक कथांच्या विषयानुसार त्यांना विविध नावे दिलेली आहेत. अशाच एका ‘वलहंस जातका’त या पंखधारी घोडय़ाचा उल्लेख येतो. या घोडय़ाचा संदर्भ बौद्ध संकल्पनेतील एका रत्नाशी आहे. तो असा की, बौद्ध संकल्पनेनुसार चक्रवर्तीपदाची काही लक्षणे आहेत. ज्यानुसार चक्रवर्ती हा सप्त रत्नांनी सुशोभित केलेला असतो. म्हणजेच त्याच्या बाजूने सात रत्ने दाखवलेली असतात. त्यातील एक रत्न म्हणजे वलह श्रेणीतला एक घोडा असतो. आणि म्हणून हा घोडा या जातककथेत दिसून येतो. या जातककथेनुसार हा घोडा, ‘विदुरपंडित’ जातकातल्या पुणक यक्षासारखा आकाशात उडू शकतो. बहुदा या कथांमधून आलेल्या उडणाऱया घोडय़ांच्या कल्पनेवरून, शिल्पकारांना प्रेरणा मिळाली असावी आणि म्हणून त्यांनी पुढे अशा उडणाऱया घोडय़ांची शिल्पे निर्माण केली असावीत.

ग्रीक पुराणकथांमधूनही उडणाऱया घोडय़ाचे उल्लेख येतात. तिथे पेगॅसस नावाच्या पंख असलेल्या घोडय़ाची कथा आहे. पॉसिडॉनचा मुलगा असलेला हा पेगॅसस. या पेगॅससचा एका पाण्याच्या झऱयाशी संबंध आलेला आहे. त्याच्या जन्माची कथा मोठी रंजक आहे. त्याच्या आईचे डोके पर्सियसने कापले. त्यानंतर तिच्या रक्तबंबाळ शरीरातून हा पेगॅसस जोरदार उसळी मारून बाहेर पडला. तो फारच उत्तेजित झालेला होता. जन्माला आल्यावर त्याने आकाशात उंच झेप घेतली. तो पहिल्यांदा जिथे विश्रांतीसाठी थांबला ते ठिकाण म्हणजे कॉरीन्थचे एक्रोपोलीस होते. नंतर तो जेव्हा पेरेनाच्या कारंज्यापाशी पाणी पिण्यासाठी थांबला तेव्हा अथेन आणि पॉसिडॉनच्या मर्जीने बेलेरोफोन याने पेगॅससला शांत केले आणि तो त्याच्यावर स्वार झाला. याच पेगॅससवर आरूढ होऊन बेलेरोफोनने युद्धात मोठमोठे विजय मिळवले. चिमेरावर मिळवलेला विजय हा त्यातल्याच एक होय. पुढे पेगॅससने त्याच्या बेलेरोफोन या स्वाराला धुडकावून लावले आणि तो उंच उंच उडत पार स्वर्गात गेला. तिथे त्याने झ्यूसबरोबर वास्तव्य केले. वीज आणि ढगांचा गडगडाट आणण्याच्या कामात त्याने झ्यूसला मोलाची मदत केली. काही लेखकांनी पेगॅससला इरॉस किंवा म्युझेसचा अश्व म्हणून संबोधले आहे. पेगॅससने ज्या ठिकाणी हेलीकॉनला आपल्या खुराने मारले, त्या ठिकाणी पाण्याचा झरा उत्पन्न झाला. ज्याला ‘अश्वाचा झरा’ असे नाव पडले. ट्रोजनजवळ असलेला हिप्पोक्रीन नावाचा झरा आणि अक्रोकोरीन्थस जवळचा पिरेन झरा यांच्या उत्पत्तीची कथासुद्धा अशीच सांगितली जाते.

सोळाव्या शतकानंतर मात्र मंदिरं स्थापत्यातील बाह्य नक्षीकाम मंदावले आणि आपसूकच व्यालमूर्ती सुद्धा मंदिर स्थापत्यातुन नाहीश्या झाल्या.

द्वारशाखेवरील व्यालशाखा – श्री गोदेश्वर मंदिर, सिन्नर, नाशिक

स्तंभ तोलणारे गजव्याल -ऐरावतेश्वर मंदिर, तमिळनाडू

हत्तीवर आरूढ व्याल – गोदेश्वर मंदिर, सिन्नर, नाशिक

दक्षिण भारतातील मंदीरातील व्याल :-
दक्षिण भारतातील बहुतेक मंदीराच्या स्तंभावर सिंह, घोडा किंवा हती यांचे अवयव एकत्र करुन मुर्तीबध्द केलेले व्याल बघायला मिळतात. जळकंठेश्वर मंदीराच्या व्याल शिल्पात त्याच्यावर आरुढ झालेला स्वार दाखवला आहे.

जळकंठेश्वर मंदीराच्या व्याल शिल्प

मदुराईच्या मीनाक्षी अम्मन म्म्दीराच्या १००० स्तंभावर व्याल

इथे व्यालाचे शरीर घोड्याचे आणि शीर हत्तीचे आहे. मदुराईच्या मीनाक्षी अम्मन म्म्दीराच्या १००० स्तंभावर व्याल कोरलेले बघायला मिळतात. व्याल हे बहुतेकदा सिंह आणि हती यांचे एकत्रीकरण करुन केलेला प्राणी असल्यामुळे यांच्यापेक्षा तो ताकदवान मानला जातो. साधारण सोळाव्या शतकानंतर मंदीर उभारणीत व्याल मुर्तींचा प्रभाव वाढला.वास्तुशास्त्राप्रमाणे सोळा प्रकारचे व्याल असतात.

मिथक शिल्पे – किन्नर किन्नरी :-
   ग्रीक पुराणकथांमधील पंखधारी घोडा अर्थात पेगॅससबद्दल काही कथा आपण बघितल्या. याच पंखधारी घोडय़ाबद्दल अजून एक बाब म्हणजे कॉरिन्थच्या नाण्यांवर पंख असलेल्या पेगॅससचा छाप दिसून येतो. इ.स.पूर्व 4 थ्या शतकातील कॉरिन्थच्या चांदीच्या नाण्यावर पंखधारी पेगॅसस कोरलेला आहे. त्याच कालखंडात निर्माण झालेल्या लाम्पसॅकसच्या नाण्यांच्या मागच्या बाजूवरसुद्धा पंखधारी अश्वाचे शिल्प बघायला मिळते. म्हणजेच कलेमध्ये या पंखधारी घोडय़ाचे स्थान जसे शिल्पांमध्ये आहे तसेच ते नाण्यांवरसुद्धा दिसून येते. पंखधारी घोडय़ासारखा अजून एक चमत्कारिक प्राणी आपल्याला दिसतो तो म्हणजे पंखधारी हत्ती.
   अमरावती, सांची, नागार्जुनकोंडा इथल्या उडणाऱया हत्तींची शिल्पे बुद्धजन्माच्या चमत्काराची घटना दाखवतात. या शिल्पांमधे जरी हत्तींना पंख दाखवले नसले तरीसुद्धा त्यांच्या शिल्पांवरून ते आकाशात विहार करताहेत हे स्पष्टपणे समजून येते. अर्थात हत्तींना पंख दाखवणे हे काही हिंदुस्थानी कलाकारांना अगम्य नव्हते. अमरावती इथल्या शिल्पांमधून आपल्याला पंख असलेले हत्ती शिल्पांकित केलेले बघायला मिळतात.
हिंदुस्थानी पौराणिक कथांमधील इंद्राचा ऐरावत हा हत्ती आणि बौद्ध धर्मातला ऐरावत हे दोन्हीही हत्ती खूप उंच, अगदी स्वर्गापर्यंत भरारी घेतात असेच समजलेले आहे. याच ऐरावताच्या रूपावरून प्राचीन हिंदुस्थानी कलाकारांना हत्तींना पंख दाखवण्याची कल्पना सुचली असावी. पावर्ती सम्राटाची सात लक्षणे म्हणून जी रत्ने दाखवतात, त्यापैकी हत्ती हे एक रत्न आहे. ज्याला ‘उपोसतन श्रेणीचे’ रत्न समजले जाते. कलिंगबोधी जातकामधील राजपुत्र हत्तीवर बसून आकाशात फिरून येतो अशी कथा येते, तर वेस्संतर जातकानुसार पाऊस पाडणारा हत्ती हा एक स्वर्गीय हत्ती दाखवला असून तो उडू शकतो असे उल्लेख येतात. उडणे ही ािढया पक्ष्यांशी संबंधित असल्यामुळे शिल्पांमध्ये जमिनीवरील प्राण्याच्या शरीराला पक्ष्याचे पंख जोडलेले दाखवून तो एक उडणारा प्राणी म्हणून दाखवला जातो. हत्ती, हत्तीशास्त्र यावर ग्रंथनिर्मितीसुद्धा झालेली आहे. त्यातलाच एक ‘मातंगलीला‘ हा हत्तीशास्त्रावरील महत्त्वाचा ग्रंथ. या ग्रंथात हत्ती आणि त्यांना असलेल्या पंखांची चित्रे काढलेली आहेत. तंजावर इथल्या सरस्वती महाल ग्रंथालयात हा ग्रंथ बघायला मिळतो.
   पंखधारी हत्तींनंतर एक महत्त्वाचा प्रकार आपल्याला बघायला मिळतो तो म्हणजे किन्नर आणि किन्नरी हा होय. त्यांच्याबद्दल खूप रंजक अशा कथा प्रसिद्ध आहेत.
किन्नर आणि किन्नरी
      किं-नर? म्हणजे हे नर आहेत का ? किन्नर या नावातच हा प्रश्न विचारला आहे. माणसासारखे दिसणारे, पण मनुष्यप्राणी नाहीत असे हे जीव आहेत. अर्धा माणूस, अर्धा घोडा आणि पक्षी असे स्वरूप असणारे हे किन्नर. हे किन्नर यक्ष, गंधर्व या श्रेणीत मोडतात. प्राचीन हिंदुस्थानी कलेमध्ये किन्नरांचे आकर्षक शिल्पांकन केले आहे. तिथे त्यांचे दर्शन अनेकदा होते. सांची, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा इथल्या शिल्पांमधून आपल्याला बऱयाच ठिकाणी किन्नर शिल्पे दिसून येतात. अजिंठा चित्रकलेतही किन्नरांचे चित्रांकन केलेले आहे. बऱयाचदा हे किन्नर, स्तूपाच्या भोवती कोरलेले दिसतात. इथे ते स्तूपाची पूजा करताना दाखवलेले असतात. हातात फुलांचा हार किंवा हातात तबक आणि त्या तबकात फुले घेऊन ते स्तूपाच्या पूजेला जाताना दाखवतात. ते बोधीवृक्ष, धर्मपा यांच्या समवेत दिसतात, तर काही ठिकाणी ते हातात तंतुवाद्य घेतलेले दिसतात. प्राचीन हिंदुस्थानी कलेत किन्नरांचे शिल्पांकन विपुल प्रमाणात बघायला मिळते.

किन्नरींची शिल्पे ही किन्नरांच्या इतकी विपुलतेने दिसत नाहीत. किन्नरी ही सर्वसाधारणपणे किन्नरासोबतच दाखवलेली असते. अजिंठय़ाच्या चित्रकलेत किन्नर-किन्नरींची चित्रे फार सुरेख चितारलेली आहेत. अजिंठय़ाच्या भित्तीचित्रात हातात झांजा घेतलेल्या किन्नरीचे चित्र फारच लक्षवेधक आहे. विष्णुधर्मोत्तर पुराणात किन्नराचे वर्णन अर्धा माणूस आणि अर्धा घोडा असे आलेले आहे, परंतु बौद्ध धर्मीयांच्या समजुतीनुसार किन्नर म्हणजे अर्धा माणूस आणि अर्धा पक्षी होय. बोधगयेला एका यक्षाचे शिल्प आहे. तिथे त्या यक्षाचे डोके घोडय़ाचे आहे. वस्तुत ही एक किन्नरी असून जातकातील चित्रकथेनुसार तिला गंधर्व मानले गेले आहे. जातकातील नोंदीनुसार किन्नर हे परी वर्गातले असून ते नेहमी जोडीने जाताना दाखवतात. त्यातून त्यांचे एकमेकांप्रती प्रेम आणि निष्ठा दाखवली जाते. चंद किन्नर जातकात अशाच एकनिष्ठ प्रेमाचा दाखला दिलेला आहे. किन्नर हे दीर्घायुष्यासाठीदेखील प्रसिद्ध आहेत. जातकांमधून किन्नरांचे वर्णन करताना त्यांना निष्पाप आणि निरुपद्रवी दाखवतात. ते निरागसपणे पक्ष्यांसारखे उडय़ा मारतात, संगीत आणि गाण्याचे त्यांना वेड असते. किन्नरी झांजा वाजवते तर किन्नर बासरी वाजवतात. जातक मध्ये या निरागस जिवांबद्दल अजून एक वर्णन आले आहे. त्यानुसार किन्नरांना पकडले जाते आणि पिंजऱयात बंदिस्त करून नजराणा म्हणून राजाला सादर केले जाते, तर जातक 504 मधे एका किन्नराचे आत्मचरित्रच वाचायला मिळते. महाकवी कालिदास आपल्या ‘कुमारसंभव’ या नाटकात किन्नरांचे वर्णन करताना म्हणतो की, यांचा अधिवास हा हिमालयात असतो, तर जातक 485 मध्ये असे सांगितले आहे की हे किन्नर पंडारक, त्रिकुटक, मल्लनगिरी, चंदपबट आणि गंधमादन या पर्वतांवरसुद्धा राहतात.
किन्नरांबद्दल अजून काही गमतीशीर गोष्टी आहेत.

शरभ :-

भारतीय संस्कृती साठी वैदिक आणि पौराणिक हे महत्त्वाचे कालखंड आहेत . या कालखंडामधले काही देव, दैवत, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा,दहा दिशांचे दिक्पाल हे जरी कालबाह्य झाले असले तरी मुर्तीच्या स्वरूपातून ते आजही नजरेस पडतात . यातल्या बऱ्याचशा मुर्ती त्यांच्या शैलीवरून ओळखता येतात पण बऱ्याचश्या किल्ल्याच्या मुख्य दारावर आढळणारी शरभ ह्या प्राण्याची शिल्पं आजही सर्वसामान्यांना गोंधळात टाकतात .

हिंदु मंदीरावर आढळून येणारे आणखी एक शिल्प कोणते असेल तर शरभाचे! शरभ ह्या प्राण्याचे अनेक प्राचीन हिंदू पुराणामध्ये वर्णन केलेला सिंहा सारखा दिसणारा काल्पनिक प्राणी आहे. हे शिल्प प्रामुख्याने मंदीराच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूना खोदलेल दिसेल. सिंह आणि व्याल यांच्यासारखे विक्राळ तोंड, चार पाय आणि लांब शेपटी असणारा काल्पनिक प्राणी म्हणजे शरभ. हा शंकराचा अवतार मानला जातो. ‘कामिकागम’, ‘उत्तरकामिकागम’, ‘श्रीतत्वनिधी’ आणि ‘शरभोपनिषद’ या ग्रंथांत शरभाचे वर्णन आणि त्याची उपासना केल्याने होणारे फायदे दिलेले आहेत. शरभाच्या कथेनुसार हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यावरही नरसिंहाचा उग्रपणा काही केल्या कमी होत नव्हता. त्यामुळे त्याच्यापासून सुटका करून घेण्यासाठी भक्तांनी शंकराकडे धाव घेतली. शंकराने सिंहासारखी दोन डोकी, तीक्ष्ण नख्या, दोन पंख, आठ पाय आणि लांब शेपूट असलेल्या प्राण्याचं रूप घेतलं. त्याने नरसिंहाला ठार मारून त्याच्या मुंडक्याने आपला जटमुकुट सुशोभित केला आणि त्याचं कातडे स्वत: पांघरलं. शिवाच्या या कृत्यामुळे त्याला ‘शरभेशमूर्ती’ किंवा ‘सिंहघ्नमूर्ती’ असं संबोधण्यात येऊ लागलं. डॉ. ग. ह. खरे आपल्या मुर्तिविज्ञान या ग्रंथात देखील ही माहिती देतात.

अर्थात प्रत्यक्षात असा कोणताही प्राणी अस्तित्वात असणे शक्य नाहीत. हा केवळ काल्पनिक प्राणी आहे. मात्र महाकवी कालीदासाच्या ‘मेघदुत’ या महाकाव्यात शरभाचा उल्लेख आहे. हिंदु धर्म शास्रातील १०८ उपनिषदांपैकी ‘शरभोपनिषद’ हे देखील एक उपनिषद आहे. म्हणजेच हिंदुधर्म शास्त्रात शरभ संकल्पना अस्तित्वात आहे. मात्र त्याच बरोबर कित्येक परकिय तसेच परधर्मीय ऐतिहासिक स्थळांवर शरभाकृती पहायला मिळतात. हत्ती हे अतिशय बुद्धिमान व सामर्थ्यशाली प्राणी म्हणून ओळखले जातात. याच हत्ती प्रमाणे सामर्थ्यवान व हुशार शत्रूला पराजीत करण्याची ताकद बाळगणारे राज्यकर्ते स्वतःला शरभ (अती शक्तिशाली) दर्शवत, स्वताचे व राज्याचा शक्तिचे प्रदर्शन करण्याचे शरभ शिल्प हे एक उत्तम साधन समजत असावे. म्हणुनच शरभ शिल्प गड, किल्ले, मंदिरे तसेच इतर पुरातन वास्तूंच्या दर्शनी भागावर लावले जात असावे.

शरभाचे तब्बल २९ प्रकार सांगितले जातात. हे प्रकार शिल्पाच्या विशेष ठेवणी वरुन केले आहे. जसे पंख आसणारा किंवा पंख नसणारा, जीत किंवा जेता शरभ, गजभक्षक किंवा गजसह, खड्गधारी किंवा बाल शरभासहीत केवल शरभ आशाप्रकारे ते वर्गीकरण पहावयास मिळते. शरभ या प्राण्याचे अनेक प्रकार असून त्यात पंखधारी , पंख विरहित , गज जेता म्हणजे ज्याने पायात हत्तींना दाबून धरले आहे ( ह्यावरून शरभाच्या सामर्थ्य आणि विराटरूपाची कल्पना करता येते . ) , व्याघ्रजेता म्हणजे ज्याने वाघाला स्वतःच्या पायात धरले आहे असे अनेक प्रकार आहेत .

हिंदु पुराणातल्या या शरभाचा सर्व मुस्लीम शासकांनी आपलं द्वारचिन्ह म्हणून वापर केलेला पाहायला मिळतो. हा शरभ कधी एकटाच कोरलेला असतो, तर कधी त्याच्या पायात गंडभेरुंड दाखवलेला असतो. इ.स. १५६५च्या तालिकोटच्या लढाईतील विजयानंतर पाच मुसलमान शाह्य़ांनी अनेक पाळेगारांची छोटी राज्ये जिंकून घेतली त्याचे प्रतीक म्हणजे शरभाच्या पायात हत्ती दाखवण्याची प्रथा पडली असावी. शरभाच्या पायात एक हत्ती ते शरभाच्या चार पायांत चार, तोंडात एक आणि शेपटीत एक हत्ती असे जास्तीत जास्त सहा हत्तींवर वर्चस्व गाजवणारा शरभ दाखवलेला असतो. नरनाळा किल्ल्यावर जाताना शहानुर दरवाजा आहे. या दरवाजाच्या कमानीवर शरभ शिल्पं कोरलेली आहेत, त्यामुळे या दरवाजाला ‘शेर दरवाजा’ असेही म्हणतात. यावरून मुस्लीम शासकांनी शरभ म्हणजे जंगलाचा राजा सिंह या अर्थाने शरभ शिल्पाला प्रवेशद्वारावर स्थान दिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळेच त्यांनी त्याला प्रवेशद्वारावर स्थान दिले असावे. याखेरीज रायगड, शिवनेरी, सिंहगड, उदगीर, औसा, सुतोंडा इत्यादी अनेक किल्ल्यांच्या प्रवेशद्वारावर विविध रूपांतली शरभ शिल्पं पाहायला मिळतात. औरंगाबाद जिल्हय़ातील वेताळवाडी किल्ल्याच्या दोन्ही प्रवेशद्वारांवर शरभ शिल्पं आहेत. त्यातील पश्चिमेकडील प्रवेशद्वाराजवळील बुरुजावर असलेल्या शिल्पात दोन बाजूंना दोन शरभ असून मधे एकाच धडाला दोन तोंड असलेलं शरभाचं दुर्मीळ शिल्प आहे. जंजाळा किल्ल्यावर महालाच्या बाहेरील भिंतीवर शरभ शिल्प पाहायला मिळतं. जंजिरासारख्या कायम मुसलमानी अमलाखाली असलेल्या किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराच्या बाजूच्या बुरुजावरही शरभ शिल्पं पाहायला मिळतं.

अनेक किल्ल्यांची प्रवेशद्वारे कालौघामध्ये ढासळली असल्याने किल्य्याच्या प्रवेशद्वाराच्या आजू-बाजूला हे शिल्प पडलेल सापडून येईल.

जलदुर्ग अर्नाळा येथील प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

भुईकोट सोलापूर येथील बुरुजावरील शरभशिल्प .

जलदुर्ग किल्ले जंजिरा ( मुरुड ) येथील प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

किल्ले शिवनेरी ( शिव जन्मभूमी जुन्नर ) येथील आतल्या प्रवेशद्वारा वरील केवल शरभ शिल्प .

शिवनेरी किल्ल्याच्या दरवाजावरील शरभ:

शिवनेरी किल्ल्याच्या द्वारावरील शरभशिल्प(ह्याच्या मागील दोन पायांखाली हत्ती आहेत आणि पुढील पायाखाली गंडभेरुंड आहे) :

वरील फोटोमधील शरभ हा व्याघ्रजेता शरभ आहे . म्हणजे त्याने वाघाला पायात धरले आहे किंवा त्यावर विजय मिळवला आहे . शरभाचे बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्याचे पंख दिसून येतात . उघडलेले तोंड आणि बाहेर आलेली जीभ त्याच्या आक्रमकतेचे प्रदर्शन करतात .

किल्ले शिवनेरी ( शिव जन्मभूमी जुन्नर ) येथील मुख्य प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

या फोटोमध्ये शरभाचं सर्वात आक्रमक रूप दिसतं . द्विगज विजयी शरभात् पराभूतौ पक्षीदेहधारी गंडभेरुंड, म्हणजे एका पायात गंडभेरूड ( दोन तोंडे असणारा पक्षी ) तर बाकी दोन पायात हत्तींना चिरडणारा असा शरभ शिवनेरीच्या प्रवेश द्वारावर आढळतो . ह्या शरभाचं पण अत्यंत बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्याचे पंख दिसून येतात म्हणून त्याचं पक्षीदेह धारी असं यथार्थ वर्णन केले आहे .

हरिहरेश्वर येथील शरभ :-

श्री क्षेत्र हरिहरेश्वर! दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध असणारे रायगड जिल्ह्यातील महत्त्वाचे ठिकाण . हे तीर्थस्थान भारतातही महत्वाचे मानले जाते. हरिहरेश्वर हे गाव ब्रह्मगिरी, विष्णुगिरी, शिवगिरी, पार्वती या चार टेकड्यांच्या कुशीत आहे. गावाच्या उत्तरेकडे हरिहरेश्वराचे देऊळ आहे. येथे असलेली काळभैरव आणि श्री योगेश्वरी यांची देवळे देखील महत्वाची स्थाने आहेत.

सर्वसाधारणपणे प्रथम काळभैरवाचे दर्शन, नंतर हरिहरेश्वराचे दर्शन करून परत काळभैरवाचे दर्शन घ्यावे अशी प्रथा येथे आहे. मुख्य मंदिराच्या समोरच हे भैरवनाथाचे मंदिर आहे. या मंदिरात प्रवेश करताना प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूकडील पाषाणात कोरलेले वाघासारखे दिसणारे दोन प्राणी आपले लक्ष वेधून घेतात. हे प्राणी तीक्ष्ण नख्या असलेले व विक्राळ तोंडाचे आहेत. यापैकी उजव्या बाजूच्या मोठ्या आकाराच्या प्राण्याने आपल्या चार पायांत चार, शेपटीत एक आणि तोंडात शेपटी धरून उचललेला एक असे एकूण सहा हत्ती दाबून धरले आहेत. याच मंदिराच्या समोरील भागात एका लाकडी स्तंभावर आणखी दोन व्याघ्ररुपातील काष्ठ शिल्प आहेत. ही सर्व शिल्पे दारावरील म्हणजेच द्वारशिल्पे आहेत. मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येकाने ही शिल्पे पाहावी, त्यातून योग्य संदेश घ्यावा या उद्देशाने त्यांची रचना केली जात असावी. कोरीव वाघ अथवा सिंहसदृश प्राणी असणारे हे शिल्प सामान्यत: ‘शरभ’ म्हणून ओळखले जाते.

घोसाळगड किल्ल्याच्या माचीवरील प्रवेशद्वाराच्या जागेवर जमिनीवर असलेले शरभ शिल्प:

कर्नाळा किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावरील शरभ:

सुधागडाच्या दरवाजावरील शरभ शिल्प

माहुली किल्ल्यावरील दरवाजातील पंख असलेल्या शरभाचे आगळेवेगळे शिल्प. दुदैवाने हे शिल्प आता भंग पावले आहे.

जंजिर्‍याच्या प्रवेशद्वारावरील शरभ

वेताळवाडी किल्ल्यावरचं दोन डोकं असलेल्या शरभाचं शिल्पही एकमेव आहे.

रायगडाच्या महादरवाजावरील शरभ शिल्प

लिंब ( जिल्हा- सातारा ) येथील बारा मोटेच्या विहीरीत असलेले शरभ शिल्प

लोटे, चिपळूण ( जि.- रत्नागिरी ) येथील परशुराम मंदीरातील शरभ शिल्प

किर्तीमुख

बहुतेक हिंदु मंदीरात, त्यातल्या त्यात शिवमंदीरात एक विचित्र शिल्प आपल्याला हमखास पहायला मिळते. अर्ध मानवी चेहरा आणि अर्धा प्राण्याचा चेहरा आणि भेसुर हावभाव असलेला हा मुखवटा मंदीरावर नेमका कशासाठी ? असा प्रश्न भाविकांना पडतो. बहुतेकदा हा मुखवटा मंदीराच्या शिखरावरील शुकनासेवर, मंदीराच्या कमानीवर, गवाक्षाच्या शिरोभागी, गर्भगृहाच्या उंबरठ्याच्या ( ज्याला मंडारक म्हणतात ) मध्यभागी असलेल्या कमळाच्या दोन्ही बाजुला, तसेच प्रदक्षिणापथ, सभामंडपातील खांबावर बाह्यभिंतीवर अश्या विवीध ठिकाणी बघायला मिळतो. तसेच मंदीर ज्या चौथर्यावर उभे असते ( अधिष्ठाण किंवा जगती ) त्याला विवीध थर असतात. काहीवेळा या अकॄतीचा थर ज्याला गुजरातमध्ये ग्रासपट्टी तर पुर्व भारतात राहुरमुखमाला असे म्हणतात. तर दक्षिण भारतात तळाच्या पायर्यांवर हा मुखवटा बघायला मिळतो.थोडक्यात मंदीराच्या विवीध भागवर दिसणार्या या विचित्र मुखवट्याला कीर्तिमुख असे म्हणतात.

आधी आपण या शिल्पाची कथा जाणून घेउया आणि मग त्याची माहिती घेउया.

कीर्तिमुख (भीमा-कीचक) मल्हार छत्तीसगढ़

कीर्तिमुख (ताला) छत्तीसगढ़

कीर्तिमुख पंचायतन शिवालय सुरंग टीला सिरपुर छत्तीसगढ़

कीर्तिमुख कंसुवा शिवालय कोटा (फ़ोटो - रिंकेश अग्रवाल कोटा)

आपले मंदिरे नुसती बांधायची म्हणून अजिबात बांधलेली नाहीत, मंदिर कुठलंही बघा त्यामागे मंदिराची रचना, स्थान, भौगोलिक स्थिती या सर्वांचा जबरदस्त मेळ घालुनच ते बनविलेले असते, त्यावर असलेल्या प्रत्येक शिल्पाकृतीचाही काहींना काही अर्थही नक्कीच असतो... पण माहिती अभावी आज मात्र कशाचा कशालाच ताळमेळ नसतो... आणि म्हणून अनावधानाने त्या-त्या शिल्पाचे, मूर्तीचे नुकसान ही होत असते,या शिल्पाला “किर्तीमुख” अस म्हणतात. हे किर्तीमुख मंदिराच्या प्रवेशव्दारापाशी ठेवण्या मागच्या दोन प्रचलित पौराणिक कथा आहे.त्यातील पहिली.....
जालंधर नावाचा एक राक्षस होता. त्याने ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या करुन त्याना प्रसन्न करुन घेतले आणि वरदान प्राप्त करुन घेतले. त्याने एका जंगलात मोठा राजवाडा बांधून घेतला आणि राक्षसांची सेना तयार केली. मात्र यामुळे तो उन्मत्त बनला. रोज संध्याकाळी तो रथात बसून भ्रमण करत असे आणि वाटेत दिसणार्या प्रजाजनांवर अत्याचार करत असे. यामुळे सर्वजण त्रासून गेले. एके दिवशी जालंधर फिरत असताना त्याला एक अनोखा सुगंध आला, त्या दिशेने तो गेला असताना त्याला एक अप्रतिम सुंदर स्त्री दिसली. जंगलात फिरणार्या त्या देखण्या स्त्रीला पाहून जालंधरने विचारले कि 'हि सुम्दरी कोण आहे?'. त्यावर एक सेवक म्हणाला कि भगवान शंकराची पत्नी पार्वती आहे. त्यावर जालंधरने ठरवले कि हिच्याशी विवाह करायचा आणि तीला पट्टराणी बनवायचे. जालंधर राक्षसाने पार्वतीस लग्नाची मागणी घालण्यास राहू ला आपला दूत म्हणून पाठवले. राहू कैलासावर गेला, आणि त्याने जलंधरासाठी पार्वतीला मागणी घातली. हे ऐकून संतापलेल्या महादेवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातून एक भीषण आक्राळविक्राळ प्राणी तयार झाला, त्याचे रुप विचीत्र होते. चेहरा रुंद, मात्र हातपाय बारीक होते.ज्याचा चेहरा सिंहासारखा होता, त्याची जीभ हलत होती, केस उभे होते आणि डोळे विजेसारखे होते (नरसिंहसारखे दिसत होते), जन्म झाल्या झल्या हा प्राणी 'भुक, भुक' म्हणून ओतडू लागला. आणि तो राहूवर धावून गेला. त्या प्राण्यांचे महाभयंकर रूप पाहून राहूची घाबरला ! मग करेल तरी काय..त्याने महादेवाच्या पायावर डोकं ठेवल. त्यामुळे महादेवाने राहूला माफ केले. राहू तिथून निघून गेल्यावर महादेव परत ध्यानस्थ झाले. मात्र त्या प्राण्याची भुक तशीच होती. त्याने महादेवाला विचारले, मी खाऊ तरी काय? महादेवांनी सांगितले, जो पर्यंत तुझ्या खाण्याची व्यवस्था होत नाही तोपर्यंत खा स्वतःलाच.! देवाधिदेव महादेवाचा हुकूम माणून ह्या प्राण्यांने स्वतः ला पायापासून खायला सुरवात केली आणि खात खात त्याचे फक्त डोकेच उरले. तरीही त्याची भूक भागली नाही. महादेवाचे ध्यान संपल्यानंतर त्यांना दिसले ते फक्त त्याचे डोके!! महादेव त्याला म्हणाले कि माझ्या कुटीचे रक्षण करण्यासाठी तुझे जिवंत रहाणे आवश्य्क आहे, तेव्हा तु असाच माझ्या दारापाशी द्वारपाल म्हणून रहा. अश्याप्रकारे कीर्तिमुख प्रहरी बनला आणि स्वतःमध्ये शिव तत्व धारण करुन शिवशंकराचा प्रहरी बनला. यामुळे शिव मंदीराच्या द्वाराशी कीर्तिमुख बसवले असते, कारण भगवान शिव त्याची विनंती मान्य करतात आणि आपली इच्छा पुर्ण करतात. स्कंदपुराण आणि पद्मपुराणात या दोन पुराणांमध्ये असे म्हटले आहे की शिवाला समर्पित मंदिरांच्या प्रवेशद्वारावर कीर्तिमुख दिसले पाहिजेत आणि भक्त गर्भगृहात प्रवेश करण्यापूर्वी त्यांची प्रथम पूजा केली पाहिजे. म्हणूनच ते मंदिराच्या उंबरठ्यासमोर आढळते, जिथे भक्त त्यावर पाणी शिंपडतात आणि त्यावर पाऊल ठेवू नये याची काळजी घेतात.

मत्स्यपुराणानुसार सिंह हा राहूचा वाहन आहे. बृहत्संहितेनुसार, (श्लोक १-३) राहू हा सिंहिका, सिंहिका, निर्र्ती किंवा विनाशाचा पुत्र आहे आणि दितीची कन्या आहे. ऋषी कश्यप आणि सिंहिका यांना एक मुलगा होतो जो मृत्यु (यम) आणि काल (काळ) सारखा क्रूर आहे आणि राहू म्हणून ओळखला जात असे. राहू हाच माणसाला शुभ आणि अशुभ दोन्ही देतो.

राहु आणि वास्तु हे सिंहिका आणि कश्यप यांचे दोन पुत्र आहेत; म्हणून ते भाऊ आहेत. राहूचे डोके विष्णूने कापले होते, तर वास्तु देवांनी (शारदतिलक) मंदिराच्या पाया म्हणून ठेवलेले आहे तर राहूचे डोके शुकनासावर, दारांच्या शिखरावर ठेवलेले आहे आणि मंदिरांच्या वरच्या रचनेवर आणि इतर भागांवर स्थापित केले आहे. राहू आणि वास्तुच्या दरम्यान मूर्ती दिसते आणि दोघेही तिला आधार देतात; वास्तु चौकट म्हणून आधार देतो तर राहू प्रकृतीच्या स्वरूपात अमर्याद संपत्ती देतो.

लिंगायत आख्यायिका सांगते की हिरण्यकशिपू (सिंहिकाचा भाऊ; म्हणून राहूचा काका) याला मारल्यानंतर नरसिंह अहंकारी झाला होता. त्याला आणखी विनाश करण्यापासून रोखण्यासाठी, शिवाने नरसिंहाचा वध केला आणि नरसिंहाच्या कापलेल्या डोक्यापासून शिवाने कीर्तिमुख बनवले. नरसिंहाच्या आणि कीर्तिमुखात समान वैशिष्ट्ये आहेत. कालिकापुराण सांगीतले की नारायण हा नरसिंह अवतारातील सिंह स्वरुपात आहे.

कथा दुसरी.....

दुसर्या कथेप्रमाणे जालंदर महादेवाचा मोठा भक्त होता त्याला प्रचंड भुक लागायची. कितीही खाल्ले तरी त्याची भुक कधी संपायची नाही. अश्याही स्थितीत त्याने घोर तपश्चर्या केली. महादेव प्रसन्न झाले आणि म्हणाले "काय पाहिजे...???"
जालंधराने मागून-मागून कोणता वर मागितल तर जेव्हा भूक लागेल तेव्हा खाण्यासाठी काहीतरी उपलब्ध पाहिजे. महादेवाने त्याला स्वत:च शरीर खायला सांगितले,त्याने पायापासून खायला सुरवात केली उरलं फक्त तोंड आणि डोकं...तरीही त्याची भूक संपली नाही....! देवा अजून भूक लागली...म्हटल्यावर भोळ्याशंकराने याला जालीम उपाय सांगितला की जिथं जिथं मी असेल, तिथं तिथं माझ्या दारात येऊन बस आणि येणार्‍या सर्वांची पाप खाऊन टाक...!!! कलियुगात माणसाची पापे हि न संपणारी आहेत. आणि म्हणून या किर्तीमुखाच शिल्प मंदिरा च्या दारात कोरण्याची प्रथा रुढ झाली !!

मस्य पुराणातील कथेनुसार २५१ अ मधील उल्लेखानुसार अंधकासुर वधाच्या वेळी शंकराच्या कपाळावरुन घामाचा एक थेंब पृथ्वीवर पडला, त्यातून एक भयानक प्राणी निर्माण झाला. त्याने अंधकासुराचे रक्त प्राशन केले. मात्र त्यानेही त्याची भुक भागली नाही. त्याने शंकराचे भक्षण करण्यासाठी चाल केली. त्याला आवर घालण्यासाठी भगावन शिवशंकारानी आणि इतर देवांनी त्याला निजवले आणि पृथ्वीवर वास्तुदेवतेच्या स्वरुपात प्रतिष्ठापित केले. त्याच्या शरीरात देवतांनी वास्तव्य केले. त्यानंतर लोक याला वास्तुपुरुष किंवा वास्तुदेवता मानु लागले. याची प्रतिष्ठापणा गृह, विहीर, कुप, तलाव, बागबगीचा आणि अर्थातच मंदीर इथे केली जाउ लागली.

कीर्तिमुखाचे तोंड बहुतेकदा सिंहाचे असते आणि त्याला सिंहमुख किंवा सिंहमुखी असेही म्हणतात. त्याला दोन शिंगे असतात, कपाळाच्या मध्यभागी एक तिसरे किंवा मधले शिंग असतो, जो त्यांच्या खोल खोबणीतून बाहेर पडणाऱ्या दोन फुगलेल्या डोळ्यांच्या गोलाकारांच्या वर असतो. त्याच्या कोरीवकामासह संपूर्ण चेहरा नाकपुड्यांमधून खोल श्वासोच्छवासाचा आणि डोळ्यांखालील नाकपुडीवरून आणि नाकावरून श्वासोच्छवास करतानाचा आणि श्वासोच्छवास दरम्यान रोखलेला श्वासोच्छवासाचा आभास दाखवला जातो.

राहूचे डोके किंवा कीर्तिमुख हे उंच गोपुरमांच्या शिखरावर दिसते आणि मंदिराच्या वरच्या रचनेत, भूमींवर आणि दक्षिण भारतीय मंदिरांच्या पायर्या आणि गवाक्षाच्या चिन्हांवर मुखवटा म्हणून चित्रित केले आहे आणि त्याच्या खाली असलेल्या कमानीत प्रतिकृती आहे. तंजावररमधील बृहदीश्वर पेरुवुदाईर मंदिराच्या गोपुरमवरील गावक्षांच्या शिखरावर अनेक कीर्तिमुखे दिसतात. ग्रासपट्टी किंवा राहुरमुखमाला म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पट्ट्यांमध्ये कीर्तिमुखे वेदीबंधाच्या सजावटीसाठी वापरली जातात.

काकतीय काळातील वारंगळ, आंध्र प्रदेशमधील किल्ल्यात असणार्या शंभु मंदीरावरील कीर्तिमुख.

सिंहाचे मुख असणारे कीर्तिमुख

दक्षिण भारतात असणार्या मंदीराच्या गोपुरावर, गवाक्षावर, मंदॉराच्या इतर भागात कीर्तिमुख बघायला मिळतात. तंजावरच्या बृहदीश्वर मंदीराच्या गवाक्षावर मोठ्या संख्येने कीर्तिमुख दिसतात.

मंदीराच्या जगती किंवा अधिष्ठाणावर कीर्तिमुखांची एक पट्टी दाखवली असते , ज्याला ग्रासपट्टी किंवा राहुरमुखमाला म्हणतात.

शुकनासाच्या गावक्षावरील कीर्तिमुख, जिथे कमानीच्या मध्यभागी एक घंटा लटकलेली असते. मुक्तेश्वर मंदिर, भुवनेश्वर- ओडिशा

कलामकर: कीर्तिमुख ज्याच्या तोंडातून मकर बाहेर पडतात, बीजमंडल विदिशा.

गुप्तकालीन प्रसिद्ध मंदिर,नचना कुठार, पन्ना येथे दरवाज्याच्या चौकटीवरच्या प्रमुख स्थानावर कीर्तिमुख

अंतराळाच्या किंवा गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या द्वारावरच्या मुख्य पट्टीवर कीर्तिमुख, त्रिलोकीनाथ मंदिर मंडी, हिमाचल प्रदेश.

मंदिराच्या भिंतीच्या कोनाड्याच्या वरच्या शिल्पपटावर असलेले कीर्तिमुख, बसेश्वर मंदिर, बाजौरा, कुल्लू जिल्हा

यादवांची राजधानी असलेल्या देवगिरी गडाच्या परिसरातील एका उध्वस्त मंदीराच्या उंबरठ्यावरील कीर्तिमुख. मधोमध क्मळ बघायला मिळते आहे

वारंगळ किल्ल्याच्या अवशेषातील कीर्तिमुख

नालंदा येथील मृदापटावर असलेले कीर्तिमुख

कीर्तिमुखाचे मुख आणि त्याच्या खाली असलेल्या कमानीमध्ये प्रकृती म्हणून संपूर्ण चित्रण. नीलकंठेश्वर मंदिर, उदयपूर. इंटरनेटवरून घेतलेला फोटो.

हणमकोंडा येथील काकतीय काळातील १००० खांब असलेल्या मंदिरातील नंदीवर सजावट म्हणून कीर्तिमुख,

राणी की वाव, पाटण ~ गुजरात येथील कीर्तिमुखांची ग्रासपट्टी

ओसियान येथील मंदीराच्या बाह्यभिंतीवरील कोनाड्याच्या गवाक्षाच्या वर कीर्तिमुख,

राजस्थानातील भानगड गडावरील सोमेश्वर मंदीराच्या उंबर्यावर असलेले कीर्तिमुख

हंपी येथील नरसिंहाच्या डोक्यावर असलेले कीर्तिमुख

कीर्तिमुख, एग्मोर संग्रहालय, चेन्नई

आता जयपूरमधील अल्बर्ट संग्रहालयात असलेल्या, मात्र मुळ अभानेरी येथील ८ व्या शतकातील महिषासुरमर्दिनीच्या मुर्तीच्या बाजूला असलेल्या कोनाड्याच्या स्तंभांच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुख.

देवता आणि सुरसुंदरीच्या खाली कीर्तिमुखांची ग्रास पट्टी, राणी की वाव.

सचियन माता मंदिर, ओसियान येथे स्तंभाच्या वरच्या बाजुला कोरलेले कीर्तिमुख.

शिवाच्या प्रभातोरणाच्या शिखरावर कीर्तिमुख

विष्णूच्या दगडी प्रतिमेच्या प्रभातोरणातील कमानीच्या मुख्य शिळेच्या स्थानावर विराजमान कीर्तिमुख, पाल युग, बंगाल, राष्ट्रीय संग्रहालय (दिल्ली). हे पाल युगातील मूर्तींचे एक सामान्य वैशिष्ट्य होते.

भारतीय कला आणि प्रतिमाशास्त्रात प्राचीन काळापासून ( मध्ययुगाच्या सुरुवातीपासून किंवा कदाचित त्यापूर्वीही, उदाहरणार्थ तक्षशिला येथील सिरकापमधील शिंगे असलेले कीर्तिमुखे), त्याचे सर्वात विकसित स्वरूप १० व्या शतकापासून दिसून येते. त्याकाळात ते शुकनास गावक्षावर एक शिल्प म्हणून बसवले आहे. बारकाईने पाहिल्यास असे दिसून येईल की कीर्तिमुख हा खालचा जबडा नसलेला एक अपूर्ण चेहरा आहे आणि त्याच्या बाहेर आलेल्या दातांच्या खालून गावक्षाची कमान आणि त्याच्या सभोवतालची इतर रूपे बाहेर येताना दाखवली आहेत. कीर्तिमुखाभोवती किंवा खाली तयार केलेली संपूर्ण कमान बहुतेकदा गण आणि इतर उड्डाण करणार्या आकारांनी भरलेली असते जे कमानीच्या मध्यभागाच्या दिशेने उडताना दिसते, ओडिशामधील मंदिरांमध्ये आपल्याला जवळच एक घंटा लटकलेली आढळते.

गवाक्ष कमानीच्या बाहेरील वक्र कडा कोरीवकामांनी भरलेल्या आहेत, ज्यात फेस, लाटा आणि पंख दाखवले आहेत. हे सर्व दोन्ही वक्र टोकांमुळे बनलेल्या कमानीच्या तळाशी मकर शिल्प दाखवली आहेर; आणि बहुतेकदा हे मकर कीर्तिमुखाच्या फुगलेल्या गालांच्या खालून बाहेर पडताना दिसतात. जेव्हा असे मकर कीर्तिमुखाच्या तळाशी टोकांच्या बाजुला असतात तेव्हा कीर्तमुखाला काल-मकर म्हणतात. गावक्षाची आतील गोल बाजु उघडी असते आणि खालच्या भागात सामान्यतः मंदिराच्या मुख्य देवतेचा रुप दाखवले असते किंवा त्यात कमळ दाखवले असते, काहीवेळा विशेषतः पूर्व भारतातील अनेक मूर्तींमध्ये हे कमळ प्रभातोरणाच्या वरच्या बाजुला दाखवले असते, त्याचा अर्थ कीर्तिमुखासारखाच होतो, या दोन्ही गोष्टी उंबरठ्याचे प्रतीक आहेत.
कीर्तिमुखाला ग्रासमुख (पश्चिम भारत) किंवा राहुरमुख (पूर्व भारत) असेही म्हणतात. ते काळ किंवा काळाचे प्रतिनिधित्व करते. ग्रासणे या शब्दाचा अर्थ गिळंकृत करणे असा होतो, याचा संदर्भ राहूशी आहे ज्याने सूर्य आणि चंद्र यांना गिळले म्हणून त्यांचे ग्रहण होते अशी कल्पना आहे. काल हा देखील सर्वात मोठा भक्षक आहे,, जो शेवटी सर्वकाही गिळंकृत करतो. अशाप्रकारे, कीर्तिमुखाच्या चेहऱ्याशी जोडलेली तीन नावे समानार्थी आहेत. मंदिरांवर चित्रित केलेले कीर्तिमुखाचे तीन प्रकार आहेत: प्रथम सिंहाचा चेहरा जे राहूचे डोके (जे ड्रॅगनसारखे दिसते, काही मान्यतेनुसार राहूचा आकार सर्पासारखा आहे असे मानतात), आणि मृत्युचे डोके (काल). सिंह, जो सर्व वाईटाचा नाश करणार्याचे प्रतीक आहे. उपनिषद/वेदांतानुसार, परमेश्वराने दुष्टांच्या नाशासाठी सिंहाचे रुप धारण केले होते. न्रूसिंह अवतार हे त्याचे उदाहरण ज्यामध्ये भगवान विष्णुंनी सिंहाच्या चेहरा धारण केला तर शरीर नराचे होते, याच विष्णु नारायणांनी समुद्र मंथनाच्या प्रसंगात राहुला सुदर्शन चक्राने मारले, मात्र अमृताच्या प्रभावाने त्याचे शीर शिल्लक राहीले तर शरीर एक वेगळा जीव झाले. कीर्तिमुखाच्या रुपात काही प्रतिक मानली जातात. ऋग्वेदातील उल्लेखाप्रमाणे जगाला उर्जा देणारे हे मुख आहे.त्याला असणारी तीन शिंगे म्हणजे सिंह, राहु आणि काल याची प्रतिक आहेत. तसेच त्यांना भुतकाळ, वर्तमानकाळ, भविष्यकाळ. या काळाची तीन परिणामे मानली जातात,

कीर्तिमुखाचे तीन रुप मानली जातात.
१. ते काळ किंवा मृत्युचे मुख किंवा राहू या भक्षक किंवा ग्रास स्वरुपात आहे;
२. ते मृत्युचे मुख आहे ज्याला अहिव्रत (पुरुष) म्हणतात जो स्वतः वैभव, सर्व संपत्ती, ज्ञान आणि देवता धारण करतो; ज्याला हात किंवा पाय नाही, तो सौरऊर्जेचा स्रोत आहे आणि जो विश्वाला व्यापतो आणि ती उर्जा उत्सर्जित करतो असा प्राणी आहे.
३. सिंहाच्या उघड्या तोंडातून श्वास घेणारा तो परमब्रह्म आहे जो जगाला जीवन देणारी उर्जा उत्सर्जित करतो.
महाभारत ( ४७.१७ ) म्हणते की कीर्तिमुखाचे तीन मुख देखील शिवाचे आहेत: काल, पुरुष आणि ब्रह्म.

कीर्तिमुखांमुळे हे जग परम ब्रह्माच्या श्वासोच्छवासाचा परिणाम असल्याचे दाखवले आहे आणि हे दाखविण्यासाठी तोंडातून बाहेर पडणाऱ्या लाटा आणि वक्र दातांच्या स्वरूपात दाखवले आहे. या कीर्तिमुखांना गावक्षाच्या वक्र कमानीतून स्थापन केले आहे (जे सूर्याच्या प्रकट होण्याचे प्रतिकात्मक चित्रण आहे). आणि अनेकदा त्याच्या श्वासाला असे आकार दिले आहेत, जसे की आकाशीय पाण्याचा फेस, सूर्यपक्ष्यांचे पंख, ज्वाला (अग्नि स्वर्गातून बाहेर पडणारा पहिला देव होता - ऋग्वेद. श्लोक ४५. I) आणि मकराचे शरीर.त्याच्या श्वासाच्या हालचालीचे चित्रण लयदार वेलीच्या स्वरुपात केले जाते आणि हे निसर्गाचे किंवा प्रकृतीचे प्रतीक आहे. कीर्तिमुख स्वतःला गावक्षाच्या वक्र छिद्रस्वरुपात दाखवला जातो, गवाक्षाच्या खिडकीभोवती किरणांचा घेर दाखवला असतो. कीर्तिमुखासोबत दिसणारे सर्व कोरीवकाम आणि चित्रण हे तैत्तरीय आरण्यकातील ओळींचे प्रतिमात्मक चित्रण असते किंवा त्यातील वर्णनाला जिवंत करणारे असते:

गरुड :-

हिंदू देवता मंदीरात मुर्तीस्वरुपात दाखवताना नेहमी त्यांच्या वाहनासोबत दाखवल्या जातात. त्यांच्या हातात असलेल्या शस्त्राप्रमाणेच (आयुध, लांछन ), वाहने देखील प्रत्येक देवतेसाठी विशिष्ट असतात आणि ती त्या विशिष्ट देवाचे प्रतीक मानली जातात. भारतीय शिल्पकला शैलीतील, विशेषतः मध्ययुगीन काळातील, वाहने ही मूर्तीचा एक आवश्यक भाग आहेत आणि मूर्तीशास्त्र शिकणाऱ्यांसाठी देवतेला ओळखण्यासाठी एक खुण आहे. अशाप्रकारे, शिवाची मुर्ती सदैव त्याच्या विश्वासू नंदीशिवाय, विष्णू त्याच्या गरुडाशिवाय, स्कंद त्याच्या मोराशिवाय किंवा ब्रह्मा त्याच्या हंसशिवाय कल्पना करणे कठीण आहे. वाहनांसह देवतांच्या सर्वात जुन्या मुर्तीमध्ये, पाचव्या शतकातील एक सुंदर कार्तिकेयाचे शिल्प आहे ज्यामध्ये तो त्याच्या वाहनावर म्हणजे मोरावर बसला आहे, या मोराचा पिसारा पसरलेला आहे आणि त्याने कार्तिकेयाभोवती एक प्रभामंडळ बनवले आहे. सुरुवातीच्या काळात वाहनांनी मुर्तीच्या तुलनेने बरीच जागा व्यापलेली दाखवली आहे, परंतु नंतर त्यांना बाजूला किंवा पायथ्याशी लहान जागांवर खाली दाखवण्यात येते, जे मूर्तीशास्त्राचा विचार केला तर फक्त एक प्रतिक स्वरुपात आहे.महाभारतातल्या एका कथेप्रमाणे गरुड हे कश्यप आणि विनिता यांचे अपत्य आहे. हा जन्मापासूनच अत्यंत तेजस्वी असून, पिंगट डोळ्यांचा आणि सुवर्णमय कंतीचा होता, मोठा भार(गुरुत्मन) वाहणारा म्हणून ह्याला गरुड म्हणतात. महाभारतांप्रमाणें वजनदार वस्तूंना घेऊन उडणारा तो गरुड अशी या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे.

भगवान श्रीकृष्ण गीतेमध्ये म्हणतात
"मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।"
म्हणजेच प्राण्यांमध्ये मी सिंह आहे तर पक्ष्यांमध्ये मी विनतापुत्र गरुड आहे.गरुडाला पक्षांचा राजा मानलं जात. गरुड म्हणजे भगवान विष्णू यांचं वाहन. शिल्प शास्त्रात वाहन महत्वाची भूमिका बजावतं. काही ठिकाणी फक्त वाहन बघून मूर्तीची ओळख होते उदा. जैन तीर्थंकर सर्व सारखे दिसतात पण त्यांच्या वाहनावरून त्यांची ओळख होऊ शकते.
नागांतक, वैनतेय, विष्णुरथ, सुपर्ण, पक्षिराज, गुरुत्मन अशी काही गरुडाची नाव आपणाला पाहायला मिळतात.

पावल वन्नर कॉईल, कांचीपुरम येथील गरुड मुर्ती

होयसाळ काळातील बेलुर येथील मंदीरातील गरुड मुर्ती

महादेवाच्या सर्पांबरोबर जन्मोजन्मिचं वैर असणारा विष्णु वाहन गरुड पण,. ( पाटेश्वर लेणी )

भारतीय साहित्यात गरुडाचे उल्लेख प्राचीन काळापासून आहेत, वेदांमध्ये त्याला सूर्य किंवा पक्षीरुपात सुर्य म्हणून कल्पना केली आहे. ऋग्वेदिक स्तोत्रात गरुड त्याच्या भव्य पंखांनी किती सुंदर दिसतो याचे वर्णन केले आहे:

दिव्यः स सुपर्णो गरुडमन.

पुराण आणि महाकाव्यांमध्ये गरुडाला तार्क्ष्य असेही म्हटले आहे, मात्र ऋग्वेदच्या शेवटच्या श्लोकांमध्ये तार्क्ष्य हा घोडा म्हणून दर्शविला आहे. महाभारतात, गरुडाला वैदिक गरुडमनाशी थेट जोडलेले आहे आणि तो अरुणाचा (सूर्याचा सारथी) धाकटा भाऊ आहे; तर पुराणांमध्ये आणि नंतर विकसित झालेल्या महाकाव्यांमध्ये आपल्याला गरुड हा ऋषी कश्यप आणि विनीता यांचा मुलगा दाखवला आहे. ऋषी कश्यपाची दुसरी पत्नी कद्रूपासून नागांची मुले झाली होती, त्यामुळे गरुड आणि अरुण नागांचे सावत्र भाऊ बनले. विष्णूचेही प्रथम गरुडांशी युद्ध झाले व शेवटी सामोपचारांत विष्णूने त्याला आपल्या ध्वजावर स्थान दिले व गरुद्वारे विष्णूचे वाहन होणें पत्करले.

रामायणातील गरुडाची भूमिका

श्रीराम यांनी लंकेवर स्वारी केली तेंव्हा रावणाचा मुलगा मेघनाथ याने प्रभू श्री राम आणि लक्ष्मण यांना नागपाशाच्या साहाय्याने बांधले. त्यावेळी हनुमानाच्या विनंतीवरून गरुडाने दोघांना नागपाशातून मुक्त केले.

तसेच जेंव्हा राम वनवासात होते तेंव्हा पंचवटीच्या वाटेवर त्यांना एक विशाल महाकाय पक्षी भेटला. त्याचा परिचय दिल्यानंतर त्याचे नाव जटायू असल्याचे समजले.

जटायू रामास म्हणतो,

सोह वाससहायरते भविष्यामि यदीचासि ।

सीता त तात रविष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥

अर्थात, तुझी इच्छा असेल तर मी तुला सहाय्य करेन, लक्ष्मणा सोबत तू बाहेर गेला तर मी सीतेचे रक्षण करीन.

स तत्र सीता परिदाय मैथिली सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा ।जगाम तां पंचवटी सलक्ष्मणो रिपून्दिधायन श बनानि पालयन् ॥

सीतेचे रक्षण करण्याचा हेतूनेच राम त्या विशाल पक्ष्यासह निवासाची जागा शोधण्यास पुढे गेले.


रावण आणि जटायू युद्ध

याच दरम्यान रावण सीतेला पळवून नेत होता तेंव्हा जटायू ने रावणासोबत युद्ध केले व त्यात जटायू चा मृत्यू झाला.

पारिजात वृक्षाची कथा दर्शविणारे शिल्प

सदरचे शिल्प प्रवरा संगम येथील मंदिरावरील आहे. या शिल्पात आपण पाहू शकतो की गरुडाच्या पाठीवर एक झाड आहे ते म्हणजे पारिजात असून त्याच्या डाव्या हातात भगवान श्रीकृष्ण तर उजव्या हातात सत्यभामा आहे.

गरूड garuda garud jatayu जटायू sampati arun 59

श्रीकृष्ण, सत्यभामा आणि पारिजात घेऊन जाताना गरुड

त्याची कथा पुढीलप्रमाणे, द्वापारयुगात नरकासुराने उच्छाद मांडला होता. त्याच्या त्रासाला कंटाळून इंद्राने भगवान श्रीकृष्णकडे मदत मागितली. कृष्ण सत्यभामेसह गरुडावर आरूढ होऊन नरकासुराच्या प्रागज्योतिष पुरत गेले, तिथे नरकासुराचा वाढ करून १६ सहस्त्र स्त्रियांची कृष्णाने मुक्तता केली व माता अदितीची कुंडले घेऊन ते स्वर्गात गेले. स्वर्गातील पारिजात वृक्ष सत्यभामेने पहिला ज्याची साल सोन्याची होती आणि त्याला विलक्षण सुगंध होता. बायकोच्या हट्टासाठी श्रीकृष्णांनी पारिजात हा वृक्ष घेतला आणि गरुडाच्या पाठीवर ठेवला. इंद्राने श्रीकृष्णांना विरोध केला पण इंद्र पराभूत झाला आणि पारिजात वृक्ष घेऊन श्रीकृष्ण पृथ्वीवर आले.

पाल काळातील अकराव्या शतकातील विष्णु मुर्तीच्या पायाशी असलेल्या चौथर्यावर असलेली गरुड मुर्ती

प्रतिहार काळातील इ.स. दहाव्या शतकातील पल्लु , राजस्थान येथून प्राप्त झालेली गरुड मुर्ती. हि मुर्ती मानवीस्वरुपात दाखवलेल्या गरुडाची असून त्याला पंख दाखवले आहेत

विष्णुचे वाहन असणारा हा गरुड जेंव्हा मूर्ती रुपात येतो तेंव्हा मात्र त्याचे सौंदर्य कैक पटीने वाढते. मुर्ती शास्त्राचा विचार केला तर एखाद्या पतंगासारखा गरुडाचा आकार आहे. मानवीस्वरुपात दाखवलेला गरुड पंख अर्धवट उघडून महाकाय स्वरुपात दाखवला जातो. एकाच वेळी पक्ष्यांची वैशीष्ट्ये असलेला मानव योनीत दाखवला जातो.

विष्णूधर्मोत्तरपुराणांमध्ये गरुडाचे अंकन करताना, नाक घुबडासारखे, रंग लालसर, पंख, दोन हात नमस्कार मुद्रेत तर इतर दोन हातात छत्र व कुंभ असावेत. शुक्रनीती प्रमाणे नररूप गरुडाच्या डोक्यावर मुकुट, अंगद असावे.

हा पक्षीरुप असून विष्णू आरूढ असेल तर श्री विष्णूच्या पायांना आपल्या हाताने आधार दिलेला असावा.

विष्णु शिल्प म्हटलं की शेजारी गरुड शिल्प हे समीकरण ठरलेलं आहे. गरुडाच्या शिल्पात देखील खूप वैविधता आढळते. विष्णुच्या यानक प्रकारातील मूर्तीमध्ये भगवान विष्णू गरुडावर बसलेले दाखविले जातात.

इतर ठिकाणी गरुड हा उभा असून अंजली मुद्रेत उभा दिसतो. यातील सर्वात उत्तम उदाहरण बेलूर येथील चन्नकेश्वरा मंदिरात बघता येते.

गरूड garuda garud jatayu जटायू sampati arun 61

अंजली मुद्रेतील गरुड, बेलूर

शिल्प शास्त्रात गरुड शिल्प चार हातांचे बनवावे असं सांगितलं आहे पैकी वरील दोन हातात छत्र व कलश तर इतर दोन हात अंजली मुद्रेत असावेत. गरुडाचा रंग हिरवा असावा, डोळे आणि चेहरा गोलाकार तसेच नाक घुबड पक्ष्या प्रमाणे असावे.

श्री विष्णुचे लांच्छन किंवा वाहन म्हणून गरुडाचे अंकन वैष्णव परिवारात केलेलं पाहायला मिळते. श्री विष्णूच्या पायाजवळ उभा किंवा विरासनात नमस्कार मुद्रेत सालंकृत गरुडाचे अंकन केलेलं असते. गरुडाच्या हातात एक नाग दाखवलेला असतो, गरुडाचे आणि नागांचे वैर असले तरी हा नाग पाळल्यासारखा पकडलेला असतो, महाभारतात ह्या नागाचे नाव समुख असे आलेले आहे.

वेदांत देसीकाच्या गरुड पंचाशत आणि गरुड दंडकामध्ये लिहील्याप्रमाणे गरुडाने त्याच्या उजव्या हातात गुलिका या सापाचे आणि डाव्या हातात आदिशेष या सर्पाचे कंकण धारण केले आहे. त्याने वासुकीला जानव्यासारखे धारण केले आहे. तक्षकाला त्याने कंबरपट्ट्यासारखे गुंडाळले आहे तर कर्कोटक या सर्पाला त्याने गळ्यातील हार बनवले आहे. पद्म आणि महापद्म या सपांची कर्णकुंडले आहेत, तर शंखचुडाला केसांच्या उष्णीशावर बांधले आहे. गरुड आणि नागांचे वैर पारंपारिक आणि कट्टर आहे.

भाऊ दाजी लाड संग्रहालय, मुंबई

महाभारतातील उल्लेखानुसार गरुड हा मंदीराच्या किंवा ध्वजस्तंभावर विराजमान असतो. हे ध्वजस्तंभ "मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर मंदीरातील मुख्य देवतेच्या मुर्तीसह अक्षावर ठेवलेले असतात आणि हा स्तंभ खूप महत्त्वाचा आणि पूजनीय मानला जातो. मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी भक्त या स्तंभांला नमस्कार करतात.पुर्वी सर्पदंश झालेले लोक बरे होण्यासाठी अनेकदा या स्तंभांना आलिंगन देत आणि त्यांचा असा दृढ विश्वास होता की गरुड नागाच्या विषाला निष्क्रिय करेल. अजूनही उभ्या असलेल्या दगडी ध्वजस्तंभापैकी सर्वात जुना म्हणजे विदिशा येथे विष्णू मंदीरात एका बॅक्ट्रियन-ग्रीक राजदूताने बांधलेला हेलिओडोरस स्तंभ (इ.स.पू. दुसरा) आहे. या स्तंभावर गरुड आता अस्तित्वात नसला तरी, हा स्तंभ वासुदेव-विष्णूशी संबंधित असलेली पहिली जुनी रचना मानली जाते. हा स्तंभ कसा दिसत असावा हे समजून घेण्यासाठी, राजा समुद्रगुप्त (३३५-३७५ इ.स.) चा सुवर्ण नाण्यांचा अभ्यास केला गेला, या नाण्यावर गरुड ध्वजाचे चित्रण आहे.

प्रतिमा (२) राजा समुद्रगुप्त (३३५-३७५ इ.स.) यांचे सोन्याचे नाणे. सम्राट गुप्तांच्या अनेक सोन्याच्या नाण्यांवर, गरुड एका मोठ्ठ्या पक्ष्याच्या रूपात दिसतो ज्याचे पंख पसरलेले आहेत आणि गरुडध्वजावर मुर्ती म्हणून बसवलेले आहेत. चंद्रगुप्त ( दुसरा ) च्या चांदीच्या नाण्यांवर गरुड पूर्ण वाढ झालेल्या पक्ष्याच्या रुपात असून तो पंखांनी पसरुन उभा असलेला दिसतो; परंतु त्याच्याच काही तांब्याच्या नाण्यांवर मात्र गरुड पंख पसरलेला आणि हातात कडे घातलेला दाखवला आहे; तर काही इतर काही नाण्यावर गरुड पंख पसरलेला आहे, मात्र त्याला मानवासारखे हात नाहीत आणि तोंडात साप धरलेला आहे. कुमारगुप्ताच्या ( पहिला ) सुरवातीच्या काळात कोरलेल्या मृदा शिक्क्यावर, गरुड एक मोठा पक्षी म्हणून एका चौथर्यावर उभा आहे आणि त्याचा चेहरा मानवी दाखवला आहे.

ई.स.पू. ११३ च्या सुमारास उभारलेला हेलिओडोरस स्तंभ, गरुडध्वज

भारहूत येथील छोट्या गरुड स्तंभाचे चित्रण असणारा ई.स.पू.१०० चा शिल्पपट

भारतीय कलेच्या सुरुवातीच्या काळात, गरुड हा एका मोठ्या पोपटासारखा पक्षी म्हणून दाखवला जातो,असे शिल्प आपल्याला सांचीच्या स्तुपाच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराच्या कमानीमध्ये दिसतो. कानात कर्णकुंड्ल आणि तुरा असलेला गरुड एखाद्या पोपटासारखा दिसतो, त्याच्या समोर पाच डोक्यांचा नाग दाखवला आहे.

मथुरेच्या द्वारशाखेवर असलेले तीन डोक्याचा नाग आणि गरुड

पल्लु , राजस्थान येथील प्रतिहार काळातील दहाव्या शतकातील सर्पाला पकडलेली गरुड प्रतिमा

गंधार शैलीतील शिल्पकलेत दाखवलेला गरुड हा एक मोठ्या आकाराचा पक्षी ज्याच्या कानात कर्णकुंडले आणि विशाल पंख दाखवले आहेत. बर्याचदा हा गरुड् त्याच्या चोचीत किंवा नख्यात नाग आणि नागिनीला पकडलेले दाखवलेले आहे.

या संदर्भात असलेल्या कथेनुसार महर्षी कश्यप यांना दोन पत्नी एक विनता तर दुसरी कद्रू. दोघींमध्ये श्रेष्ठत्वावरून चुरस लागली. दोघींनी कश्यपांकडे त्यांनी वरदान मागितले ते पुत्रप्राप्तीचे. ईर्ष्या पराकोटीला गेली आणि दोघींमध्ये असा ठराव झाला "जीचे पुत्र बलशाली नसतील ती दासी म्हणून राहील". वरदान मिळाल्याप्रमाणे दोघींना मुल होणार होती ती अंडज म्हणजे अंड्यातून होणार होती.
कद्रूच्या अंड्यातून साप जन्माला आले पण विनताची अंडी अजून तशीच होती. विनताने एक अर्धपक्व अंड स्वतः फोडलं व त्यातून अर्धपक्व अशा मुलाचा जन्म झाला. तोच हा अरूण. अरुणाने आपल्या आईला श्राप दिला की तू घाईगडबडीत अंडं फोडलं आहे तर तुला तुझा संपूर्ण आयुष्य दासी म्हणून जगावं लागेल. त्यातून तुझी सुटका फक्त तुझा दुसरा पुत्र करू शकेल. ( याच संदर्भात दुसरी कथा अशी आहे कि एक अतिशय सामान्य मुद्दा असलेली पैज ( सूर्याच्या घोड्याचा रंग कोणता ) हरल्यामुळे गरुडाच्या आईला, विनीतेला नागांची आई, कद्रुचे दास्यत्व पत्करावे लागले.)
त्यानंतर विनता बराच काळ कद्रूची दासी बनून होती. पुढे दुसऱ्या अंड्यातून एक पुत्र जन्माला तो म्हणजे गरुड. गरुडाच्या आईला, विनीतेला त्याच्या सावत्र आईने म्हणजे कद्रुने आणि तीच्या मुलांनी म्हणजे नागांनी त्रास दिला होता. या दास्यत्वापासून सुटका हवी असल्यास तर नागांनी गरुडाला अट घातली कि गरुडाने त्यांना अमृत आणुन द्यावे. अमृताची प्राप्ती व्हावी म्हणून गरुड इंद्राची राजधानी स्वर्गाकडे निघाला. वाटेत त्याने सुप्रतिक नावाच्या हत्तीला आणि विभावसु नावाच्या कासवाला अलंबा सरोवरातून पकडले आणि नंतर त्यांना खाउन टाकले. स्वर्गात जाउन तिथल्या रक्षकांना हरवून त्याने अमृत मिळवले. गरुडाने स्वर्गातून अमृत कलश मिळवला पण वाटेत त्याला विष्णु आणि इंद्रदेव भेटले. अमृत कलश सापांना भेटला तर काय होईल याची जाणीव गरुडाला करून दिल्या नंतर तो सकुशल परत आणून देण्याची तयारी गरुडाने दाखवली. इंद्राने त्याला भोजन म्हणून साप खाता येईल असा वर दिला तर विष्णूने त्याला आपले वाहन बनण्याचा वर देऊन त्याला आपल्या ध्वजावर स्थान दिले. हा गरुडध्वज आपण बऱ्याच शिल्पात पाहू शकतो.

कृष्णाच्या रथावरील गरुडध्वज

गरुडाने अमृत कलश आणून नागांना दिला. यामुळे नागांनी विनीतेची सुटका तर केली. त्याने सापांना सांगितले की अमृत प्राशन करण्याआधी अंघोळ करावी. त्याचदरम्यान चलाखी दाखवत इंद्राने तो कलश पळवून आणला आणि स्वर्गात ठेवला. अशा प्रकारे गरुडाने आईला पण सोडवले व अमृत कुंभ पण सापांच्या हाती नाही लागू दिला. त्यामुळे नागांना अमृत प्राशन करता आले नाही. गरुडाने हा अमृतकुंभ टोकदार कुस गवतावर ठेवला होता.अमृत प्राशन करण्यासाठीचा विधी करेपर्यंत इंद्राने अमृतकलश पुन्हा स्वर्गात नेल्यामुळे नागांना अमृत प्राशन करता आले नाही, म्हणून त्यांनी ते कुस गवत खाण्याचा प्रयत्न केला. टोकदार गवतामुळे त्यांची जीभ दुभंगली ती कायमचीच !
अरूण सुर्याचा सारथी झाला तर गरुड विष्णूचे वाहन बनला. सम्पाती आणि जटायू हे याच अरूणची मुलं. सूर्याला स्पर्श करण्याच्या इच्छेने या दोघांनी गगनात भरारी घेतली पण काही क्षणात च जटायू मूर्च्छित होऊन खाली पडला तर सम्पाती सूर्याच्या दिशेने जात राहिला. काही वेळात सूर्याच्या प्रखरतेने सम्पातीचे पंख जळून गेले आणि सम्पाती समुद्र किनारी पडला.

ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यातील तेली का मंदीर येथील आठव्या शतकातील अंतराळाच्या दरवाज्याच्या द्वारशाखेवरील गरुडाचे शिल्प

राजस्थानातील १५ व्या शतकातील विष्णुला वाहून नेणार्या गरुडाची मुर्ती ( सध्या राष्ट्रीय संग्रहालय, दिल्ली )

नुगेहल्ली येथील लक्ष्मी नरसिंह मंदीर येथील १२४६ सालची होयसाळ शैलीतील गरुडाची मुर्ती, यामध्ये सोबत रुद्र आणि सुकीर्ति दाखवले आहेत.

कांचीपुरम येथील वरदराज पेरुमल मंदीराच्या कोपर्यावरील गरुड मुर्ती

कांचीपुरम येथील वैकुंठ पेरीमल मंदीराच्या विमानाच्या चारही कोपर्यावर असलेली गरुडाच्या मुर्ती

शिल्परत्न आणि श्रीतत्वनिधी या ग्रंथानुसार गरुडाचे वर्णन दोन हात असलेला असे करतात, परंतु शिल्परत्न ग्रंथातच गरुडमानाचे वर्णन आठ हात असलेला असे केले आहे. या आठ हातात त्याने गदा, शंख, चक्र, तलवार, कमंडल, साप आणि त्याच्या पुढच्या दोन्ही हातांवर वासुदेव-विष्णूचे पाय तोलले असावेत असे वर्णन केले आहे. शिल्परत्न ग्रंथात दोन हातांच्या गरुडांला तक्ष्य असे म्हणतात. विष्णुधर्मोत्तराच्या मते, गरुड पाचू रंगाचा असावा, त्याचे दोन शक्तिशाली चमकदार पंख पिवळ्या रंगाचे असावेत, चार हात, पोट, दोन गोल डोळे असावेत; आणि चोच, छाती, गुडघे आणि पाय पतंगासारखे दिसावेत. त्याचे मागचे दोन्ही हातापैकी एकात अमृताचा कलश आणि दुसर्यात छत्र असावेत, तर पुढचे दोन्ही हात अंजली मुद्रेत असावेत. मात्र हाच गरुड जेव्हा त्याच्या अधिपतीला म्हणजे विष्णूला वाहून नेताना गरुडाचे शरीर रत्नजडित आणि पोट सजवलेले असावे आणि त्यावेळी अंमृताचे पात्र आणि छत्र घेऊन जाण्याऐवजी तो त्याच्या स्वामीच्या पायांना आधार देत असावा.शिल्परत्न ग्रंथात फक्त आठ हात असलेला गरुडाने हातात नाग धारण केलेले आहेत. मात्र श्रीतत्वनिधी ग्रंथात गरुडाने नागाची मुख मकडली आहेत (फणीफणभृत ) तसेच त्याचे डोके सापांनी सजवलेले आहे (फणीमंडितः). महाकाव्ये आणि पुराणे देखील सापांशी असलेल्या त्याच्या संबंधावर भर देतात. श्रीतत्वनिधी आणखी एक वर्णन देतात जिथे असे म्हणले आहे की गरुड त्याच्या डाव्या गुडघ्यावर गुडघे टेकून सापांचा मुकुट धारण करत असल्याचे दाखवावे. त्याचा चेहरा आणि शरीर माणसासारखे असले पाहिजे, परंतु त्याचे नाक टोकदार आणि चोचीसारखे उंच असले पाहिजे. त्याने आपले दोन्ही हात अंजली मुद्रेत धरले पाहिजे.

कोलकातायेथील राधाकृष्ण मंदीरातील मानवी रुपातील गरुड मुर्ती

या साहित्यिक पार्श्वभूमीच्या आधारावर गरुड प्रतिमांचा विचार करू, गरुडांचे वर्णन करीत असतांना हरिवंश असे सांगतो की काश्यप गरुडाला खग असून सुद्धा शिखा व चूडा होती. सुंदर पंख हेच त्याचे वस्त्र होते व तो कानांत नेहमी सोन्याची कुण्डलें घालीत असे. हरिवंशाचे हे वर्णन कुषाणकालीन गरुडांना बरेच लागू पडते. कुषाण गरुड प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये नोंद करण्यासारखी आहेत.

कुषाणकालीन वैशिष्ट्ये :-

१) पक्षी रूपांत असून देखील गरुडांचे दोन्ही कान व त्याच्यातील कुंडले दिसतात.

२) काही शिल्पांत त्याचे पंजे हातांसारखे दाखविले आहेत. ज्यात त्यानें सर्प रूपांत नाग, अथवा मानव सर्पिणीचे रूपांत नाग स्त्रीला धरले आहे. गरुडाच्या चोचीतील सर्प हरिवंशातही वर्णित आहे, पण सर्पिणीसाठी मात्र वाङ्‌मयीन आधार हाती आलेला नाही.

३) सर्प आणि गरुडाचे वैर कुषाण कलाकारांनी काही ठिकाणी फारच खुबीने दाखविले आहे

४) या काळांत गरुडाला मोरासारखा तुरा (शिखा किंवा चूडा) ही दाखविला आहे.

गुप्तनाण्यांवरील गरुड पक्षी रूपांतच पंख पसरलेला (विततपक्ष) असतो. गुप्त राजे परम भागवत असल्यामुळे त्यांनी आपल्या नाण्यांवर गरुड बराच वापरला आहे. मूर्तिकलेत मात्र गरुडाचे रूप बदलले दिसते. देवगढ़ (उत्तरप्रदेश) येथील गजेन्द्रमोक्षाच्या दृश्यात विष्णूचा गरुड पंख असलेल्या मनुष्याच्या रूपात आहे.

विष्णुधर्मोत्तरपुराणांप्रमाणे मनुष्य रूपात असलेल्या गरुडाचे अणकुचीदार नाक असावे. त्याला चार हात असून एकटा असला तर त्याच्या हातात छत्र व कुंभ असावा व दोन अंजलि मुद्रेत जोडलेले असावेत; पाठीवर विष्णू असल्यास छत्र व कुंभ असू नयेत. त्या दोन हातानें त्याने विष्णूंचे पाय धरावेत. श्रीतत्त्वन्निधीप्रमाणें मात्र तो दोनच हाताचा असावा.

उत्तर भारतातील बऱ्याचशा गरुड प्रतिमा दोनच हाताच्या असून टोकदार नाक, पसरलेले किंवा मिटलेले पंख व भरपूर दागिने ही त्याची वैशिष्ट्ये दिसतात. कधी कधी त्याच्या हातांत सर्प दिसतो. महाभारतातील उद्योगपर्वाच्या एका कर्थेप्रमाणे विष्णु व इंद्राच्या सांगण्यावरून गरुडाने सुमुख नांवाच्या एका सर्पाला सदैव आपल्या हातात ठेवण्यांचे कबूल केले होते. नेपाळ कलेत बऱ्याचशा गरुड प्रतिमा उजव्या पायाची खुरमांडी घालून नमस्कार मुद्रेत बसलेल्या आढळतात. हात दोनच असतात व गळ्यात भला मोठा साप असतो. नाक मात्र कित्येक ठिकाणी विशेष अणकुचीदार न दाखवितां ते साधारण माणसासारखेच असते. त्याचे एक कारण हे ही असू शकेल की कित्येकदा विष्णुभक्त राजाच स्वतःला नमस्कार मुद्रेत विष्णू समोर गरुडाचे रूपांत अंकित करवीत असे. उदाहरणार्थ हाडीगाऊ येथील गरुड म्हणजे गुप्त राजा अनुपरम हा आहे. तसेच लिच्छवी राजा मानदेव हा चांगुनारायण येथील गरुडाचे रूपात आढळतो.

वृषार्ध गरुड :

राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली येथे असलेल्या सुमारे ९०० इ.स. च्या एका खंडित शिल्पात आलीढ मुदेत असलेला एक द्विभुज पुरुष दिसतो. हाथ खंडित आहेत, उजवा वर उचलेला होता, विशेष म्हणजे याच्या डोक्यावर उजव्या बाजूला जटाजूट आणि डाव्या भागावर मुकुट आहे. या शिल्पाची ओळख हरिहराच्या संयुक्त मूर्तीप्रमाणे दोघांच्या वाहनांचे संयुक्तरूप 'वृषार्ध गरुड' अशी करण्यात आली आहे - ईशान शिव गुरु पद्धतीत याचा उल्लेख आढळतो.

दक्षिणेत द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्ही प्रकारचे मानव गरुड दिसतात. बादामी येधील जाड बांध्याचा गरुड उजव्या हातात सर्प घेऊन आहे, बंगलोर संग्रहालयांतील विष्णु प्रतिमेत असलेला गरुड चतुर्भुज असून त्याने मागच्या दोन हाताने विष्णूचे पाय सावरले आहेत. पण सामान्य दोन हातांत अमृत कुंभ धरलेला आहे. राष्ट्रकूट राजांच्या ताम्रपटांबरोबर मिळालेल्या राजमुद्रेत सर्प घेतलेला मनुष्याकृती गरुड दिसतो. हे राजे स्वतःच्या गरुड लांछनाचा उल्लेख करतांना आढळतात.

वैष्णव मंदिरांत विशेष करून महाराष्ट्रात देवाच्या द्वाराचे आजुबाजूला गरुड व हनुमंत स्थापित करण्यांची पद्धत आहे. येथे गरुड दोनच हाताचा असून नमस्कार मुद्रेत बसलेला किंवा उभा असतो

मध्ययुगीन कलेत गरुड प्रामुख्याने दोन स्वरूपात दिसतो: एक गरुडध्वजावर म्हणून किंवा विष्णू मंदिरासमोर स्थापन केलेला; आणि दुसरा जिथे तो विष्णूला घेऊन जात असल्याचे दाखवले आहे. तो गोल डोळ्यांचा मानवी चेहरा, पक्ष्यासारखी चोच आणि पंखांसह असून बहुतेक दोन हातांनी केलेल्या अंजली मुद्रेत दर्शविला असतो, नंतरच्या काळातील काही पूर्व भारतातील गरुडाला चार हातांनी दाखवला आहे. जिथे दोन्ही मागचे हात विष्णू आणि लक्ष्मीला आधार देतात. स्तंभांवरील गरुड बहुतेक दोन हातांचे, विस्तृत पंख असलेले, नखे असलेले पाय, रत्नजडित, पक्ष्याच्या चोचीसारखे नाक आणि कुरळे केस असलेले असतात.

पश्चिम बंगालमधील जलघाट कचेरी येथील ११ व्या शतकातील गरुडध्वजाच्या शीर्षस्थानी स्थापन केलेली गरुड मुर्ती ( भारतीय वस्तुसंग्रहालय , कोलकाटा )

बेलुर येथील चेन्नकेशव मंदीरातील गरुड मुर्ती

बदामी येथील ३ र्या गुंफेतील विष्णुच्या पायाशी असलेली गरुड मुर्ती

गरुड हि देव्ता केवळ भारतातच नव्हे तर नेपाळ, म्यानमार, थायलंड, कंबोडिया आणि इंडोनेशियामध्येही खूप आदरणीय व्यक्तिमत्व आहे. इंडोनेशियाच्या अधिकृत युध्दचिन्हात गरुड आहे आणि इंडोनेशियाचे राष्ट्रीय चिन्ह गरुड पंचशिला म्हणून ओळखले जाते. भारतीय हवाई दलाच्या चिन्हात गरुड आहे आणि त्यांच्या विशेष ऑपरेशन युनिटला गरुड कमांडो फोर्स म्हणून ओळखले जाते.

काठमांडू येथील दरबार चौकात असलेली गरुडाची मुर्ती

रक्तवर्ण महाविहार येथील गरुड मुर्ती

हळेबिडू येथील एका शिल्पपटात गरुड विष्णुला तर एरावत इंद्राला वाहुन नेताना दाखविला आहे.

हळेबीडू येथील शिल्पपटात गरुड आणि नागाचे युध्द

सौम्यकेशव मंदीरातील गरुड मुर्ती

तुशा हिती, पाट्ण

गरुड, पाटण म्युझीयम

बिंदीगणविले ( कर्नाटक)

जरी वैदिक साहित्यात देवतेच्या वाहनाच्या संकल्पनेचा कोणताही विशिष्ट उल्लेख आढळत नाही आणि ज्या देवतां रथ चालवताना दाखवले जाते, ज्या रथाना बहुतेक घोडे ओढत असतात; तथापि कधीकधी देवांना स्वतः प्राणीस्वरुपात म्हणून कल्पित केले जाते, जसे की, सोनेरी पक्षी, मेंढा, बैल इ. धार्मिक प्रतिमाशास्त्राच्या पुढील बदलाद्वारे हळूहळू या प्राणीस्वरुपाच्या मुर्तींचे उदात्तीकरण झाले. वैदिक स्तोत्रांमध्ये देवांना आवाहन करणाऱ्या देवतांच्या प्रतिमाना काही विशिष्ट वैशिष्ट्ये देण्यात आली आहेत जी त्यांना नाव दिलेल्या प्राण्यांशी संबधीत आहेत, परंतु कोणत्याही प्रकारे ऋचेमध्ये अशी भावना दिसत नाही की प्रत्यक्ष एखाद्या प्राण्याचे आवाहन केले जात आहे (जसे की अ‍ॅनिमिस्टिक पूजेच्या बाबतीत होते). प्राण्यांना वाहन म्हणून देवतेशी संबध जोडणे हे नंतरच्या विकासामध्ये दिसते, परंतु मानवस्वरुपातील देवतांना त्यांच्या शेजारी असलेल्या प्राण्यांसह दाखवणे ही एक जुनी संकल्पना आहे.

असंख्य हडप्पा शिल्पपटामध्ये प्राणी आणि मानव दोघांचेही चित्रण आहे ज्यांची पुजा बहुधा स्थानिक लोक करतात. असे शिल्पपट देखील आहेत ज्यात मानव प्राण्यांवर स्वार होताना दाखविले आहे, तर काही संयुक्त कलाकृती आहेत ज्या एकाच शरीरात मानव आणि प्राण्यांचे भाग दाखविले आहेत.असेही हडप्पा शिल्पपट आहेत ज्यामध्ये औपचारिक मिरवणुकीत मानवांकडून प्राण्यांना वाहून नेले जात असल्याचे देखील दर्शविले आहे, ही पद्धत अमरावतीच्या शिल्पपटावर देखील दर्शविली गेली आहे जिथे बैलाचा पुतळा मिरवणुकीत वाहून नेलेला दिसतो. अशोक काळातील स्तंभांवर पुन्हा प्राणी आढळतात, ज्याबद्दल अनेक विद्वान (बॅनर्जी, के.के. गांगुली, के.के. दासगुप्ता, आर.पी. चंदा, इत्यादी) म्हणतात की त्या काळात अस्तित्वात असलेल्या विविध धार्मिक पंथांचे हे प्राणी प्रतिनिधित्व करत असावेत. जसे की बैल (१) शिवाचे प्रतिनिधित्व करेल, सिंह दुर्गेचे प्रतिनिधित्व करेल, इत्यादी,तसेच इ.स.पू. १ व्या शतकातील बेसनगरच्या गरुड स्तंभ विष्णूचे प्रतिनिधित्व करतो. अशा प्रकारे, हे स्पष्ट आहे की देवतांना एका प्राण्यांच्या स्वरूपात दाखवणे ही एक प्राचीन प्रथा आहे. मुर्तीशास्त्राच्या दृष्टीने असे दिसून येते की देवतांना काही विशिष्ट काळात त्यांच्या वाहनांवर बसलेले दाखवले आहे ( उदा. शक आणि कुशाण काळातील शिव नंदीवर आरुढ ), परंतु नंतर वाहनांना खालच्या आसनावर चित्रीत केले गेले आणि ते फक्त एक प्रतीक म्हणून राहीले.त्यांचे एकेकाळचे महत्व संपुष्टात आले.

तुंबरू:-
    गणराज रंगी नाचतो, या शांता शेळके यांनी लिहीलेल्या व लता मंगेशकर यांच्या स्वर्गीय आवाजातील या गीतात नारदांच्या बरोबर तुंबरू यांचा उल्लेख येतो. नारद, तुंबरू करीती गायन, करी शारदा वीणावादन.
     काही विष्णू मंदिराच्या गर्भगृह(गाभारा) प्रवेशद्वाराच्या भिंतीवर द्वारपाला ऐवजी मंदिराच्या उजव्या हाताला नारद मुनी यांची हातात वीणा व चिपळ्या घेतलेली मूर्ति पहायला मिळते तर डावीकडे हातात वीणा व चिपळ्या घेतलेली, नारद मुनींसारखाच वेष असलेले तुंबरू पहायला मिळतात. भगवंतापुढे सामगायनाची सेवा करणारे हे दोघे.
     वैशाख कृष्ण अष्टमीला तुंबरू जयंती असते. माता प्रधा, पिता कश्यप ऋषी तर बाहु, हा हा, हु हु ही तीन भावंडे. (भावंडांची नांवे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत) अत्यंत मधुर गळा, गानकलेतील अद्वितीय अधिकार ही त्यांची वैशिष्ट्ये. रंभा या अप्सरेचे गायनगुरू. धनाधिपती कुबेरांच्या दरबारातील सर्वश्रेष्ठ गायक.
     भगवान शंकरांची उपासना करून, घोड्याचे मुख, त्रिखंडात मुक्त संचार करण्याचा अधिकार, गायनकलेतील श्रेष्ठत्व आणि अमरत्व प्राप्त करून घेतले होते.

माहिती संदर्भ:
१) Lost Temples of World,
            Face Book Group.
२) श्री.आनंद बापट यांच्या वाॅलवरून
           श्री.रोहन विजय उपळेकर,
           श्री हरि कीर्तन फेस बुक ग्रुप.

नंदी :-

हिंदू पौराणिक कथांमध्ये नंदी हा सर्वात प्रतिष्ठित आणि पूजनीय वाहन आहे. संस्कृतमध्ये नंदीचा अर्थ "आनंदी " असा होतो. नंदी हा एक वेगळा बैल आहे. तो हिंदू देवता भगवान शिव यांचे वाहन आणि द्वारपाल आहे. नंदीमुळेच सर्व हिंदू गायी आणि बैलांची पूजा करतात. जवळजवळ सर्व शिव मंदिरांमध्ये बसलेल्या बैलाची, नंदीची दगडी शिल्पे आहेत, जी सामान्यतः मुख्य मंदिराकडे तोंड करून असतात. ह्या वृषाची स्थापना शिवलिंगासमोर करतात, त्यामुळे आसेतुहिमाचल शिवाचे मंदिरात सभामंडपात असलेला नंदी हा अवश्य दिसतो.

नंदी हा शब्द तमिळ शब्द नंधू वरून आला आहे. नंदीचे निवासस्थान कैलाशगिरी आहे, म्हणजेच भगवान शिवाचे निवासस्थान. नंदीला नंदीकेश्वर, शालंकायन आणि तांडव तालिका असेही म्हणतात. शिव शंकराबरोबर नंदी नाण्यावर दिसतो मातीच्या ठशावर दिसतो व मूर्तिकले दिसतोच दिसतो.
वायु पुराण हे शिवशास्त्रातील साहित्यातील आहे आणि हिंदू धर्माच्या अठरा प्रमुख पुराणांपैकी एक आहे. वायु पुराणानुसार, नंदी हा कश्यप आणि सुरभी यांचा मुलगा आहे. सौर पुराणात, नंदी म्हणजे चार हातांनी सज्ज, त्रिशूळ धारण केलेला, तीन डोळे असलेला आणि हजार सूर्यांच्या तेजाने चमकणारा सोन्याचा दागिने घातलेला बैल आहे. त्याच्या मुगुटांवर चंद्र आहे .

शिवपुराणांत शंकराच्या वृषाची नंदीबैलाची कथा विस्ताराने दिलेली आहे. हा शिलद ऋषींचा मुला शंकराचे वाहन झाला. कूर्मपुराणांप्रमाणे शिलाद ऋषीला भूमी नांगरत असतांना शंकराच्या कृपेने हा मुलगा मिळाला याचे नांव नंदी. ( काहींच्या मते नंदीचा जन्म शिळदांनी केलेल्या 'यज्ञा'तून झाला होता ) त्याचे शरीर हिऱ्यांनी बनवलेल्या कवचांमध्ये होते. नंदी भगवान शिवाचा एक उत्कट भक्त म्हणून वाढला. त्याने भगवान शिवाचा महान भक्त होण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. अशा प्रकारे त्याला वरदान मिळाले आणि तो भगवान शिवाच्या निवासस्थानाचा द्वारपाल बनला व गणांचे आधिपत्य मिळवले, शंकरानेच मरुताच्या मुलीशी याचा विवाह करून दिला. त्याच्या बायकोचे नांव सुयशा होय.शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेत नंदीच्या लग्नाची कहाणी वर्णन केलेली आहे. सुयशाला चंद्रासारखे स्वच्छ छत्र मिळाले होते ज्यावर राक्षसांनी फटक्यांचा मारा केला.

शिवपुराणातील गणेशाच्या जन्मकथेनुसार पार्वतीने अंगाच्या मळापासून बनवलेल्या आणि रक्षक म्हणून नेमलेल्या पुत्राचे शिर भगवान शिवशंकरानी कापले, त्यामुळे त्याच्या धडावर नवीन शीर बसवण्यासाठी नंदीला डोके शोधण्याचे काम देण्यात आले होते. इंद्राला ही योजना आवडली नाही. म्हणून त्याने नंदीला रोखण्यासाठी त्याच्या मार्गात अडथळे निर्माण केले. परंतु नंदीने इंद्राच्या गदा, त्रिशूळ आणि वज्रांवर सहज विजय मिळवला. नंदीने इंद्राच्या प्रचंड सैन्याचाही पराभव केला. या सर्व हिंसाचारानंतर, नंदीने इंद्राचे वाहन,पाच डोके असलेला पांढरा हत्ती ऐरावताचे डोके कापले. ते डोके गणेशाच्या शरीराला जोडले गेले आणि यामुळे शिव नंदीच्या कामगिरीवर प्रसन्न झाला.

पुराणकथांनुसार, नंदीचा रावणाशी संघर्ष झाला. नंदीने रावणाला शाप दिला की त्याचे राज्य एक वानर जाळून टाकले. नंतर जेव्हा अशोक वाटिकेत रावणाने कैद केलेल्या सीतेच्या शोधात जेव्हा हनुमाना लंकेला गेला, तेव्हा त्याने नंदीच्या शापाप्रमाणे लंकेला जाळले,
नंदी केवळ द्वारपाल नाही तर जेव्हा भगवान शिव तांडव किंवा वैश्विक निर्मितीसाठी नृत्य सादर करतात तेव्हा संगीत वाजवण्याचे काम करतो. शैव परंपरेनुसार, त्यांना नंदीनात संप्रदायाच्या आठव्या शिष्यांचे - सनक, सनातन, सनंदन, सनतकुमार, तिरुमुलर, व्याग्रपाद, पतंजली आणि शिवयोगी मुनींचे मुख्य गुरु मानले जाते, या आठ शिष्यांना शैवम ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी आठ दिशांना पाठवण्यात आले होते. योगाच्या दृष्टिकोनातून, नाडी हे भगवान शिवाला समर्पित अंग आहे.

     मुर्तीकलेच्या क्षेत्रांत नंदीची दोन रूपें दिसतात. एक तर पूर्ण बैलाचे व दुसरे बैलाचे तोंड असलेल्या मनुष्याच बैलाच्या रूपात तो जरी दक्षिणेत व उत्तरेत उभय सामान्य असला तरी दक्षिण भारतीय कलेत त्यांच्या मूर्तीचा जसा विका झाला आणि शेवटी नीटनेटके आणि भव्य असे रूप मिळाले, तसे उत्तरेत मिळाले नाही.
     नंदीची प्राचीन दगडी शिल्पकला कंबोडियासह आग्नेय आशियाई देशांमध्ये आढळली आहे. १७ व्या शतकातील म्हैसूरमध्ये आढळणारी सर्वात प्रसिद्ध नंदीची मूर्ती. शिवाय मोहेंजोदारो आणि हडप्पा येथे अनेक बैलांची शिल्पे आढळली. सिंधू संस्कृती देखील भगवान शिव आणि नंदीची पूजा करत असे. गांधारमध्ये कुष्णांनी काढलेल्या पहिल्या-दुसऱ्या शतकातील सोन्याच्या नाण्यांवर नंदी देखील शिवासोबत दिसतो.
     दक्षिण भारतीय नंदी वृषाचा बारकाईने अभ्यास केला आहे. त्यांच्या म्हणण्यांप्रमाणे तेथे नंदीचे अंकन खालील तीन प्रकाराने केले जाते :
१) द्राविड मंदिरात अर्धमंडपाच्या तो बहुतेक बाहेर दिसतो, जागा नसलीच तर त्याला आत घेतात.
२) मंदिर शिल्पांत विमानाच्या वरच्या तळावर चारी कोपऱ्यांना शैव मंदिरांचे प्रतीक म्हणून तो दिसतो.
३) महाबलीपुरम् येथील समुद्रतटांवर असलेल्या मंदिरात तो मंदिरांचे आवारावर (प्राकारांवर) अलंकरण म्हणून ओळीने बसविलेला असतो.
      उत्तरेपेक्षा दक्षिण भारतातील नंदी प्रतिमा फार भव्य असतात. या प्रतिमांचा तौलनिक दृष्टीने अभ्यास केल्यास असे दिसते कीं पल्लव कलेंत आठव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत नंदीला अगदीच नेमके दागिने घालीत, काही शिल्पांत तर ते मुळीच घातलेले नाहीत. सुमारे ८०० ते ९५० च्या दरम्यान गळ्यातील माळा वगैरे आल्या. दहाव्या शतकाच्या मध्यांत त्याच्या गळ्यातील सर्वांत मोठी माळा वाशिंडांला वळसा देत घातली जात असे . सुमारे १०७० च्या जवळ पास गळ्यातील माळांबरोबरच गुडघ्यातील व पायातील दागिने ही आले; अणि बाराव्या शतकांच्या मध्यापर्यंत पोचता पोचता शिवाचा बैल आंगभर दागिन्यांनी नटलेला दिसू लागला." मैसूरच्या चामुंडी पर्वतावरचा जगप्रसिद्ध नंदी तर गळ्यांत शिवलिंगही घालून आहे बसवप्पा किंवा बसवाचार्य या नावाने ओळखला जाणारा शैवाचार्य नंदीचा अवतार समजतात. तिकडे बसव हे वृषाचेच नाव आहे ज्यात ब्रह्मा, सदाशिव व विष्णू या तिघांच्या आद्याक्षराचा समावेश झालेला आहे.
         दक्षिणेत मानवरूपांत नंदी शंकरासारखा दिसतो व अधिकार नंदी या नांवाने सपत्नीक शिवमंदिरात असतो." उत्तरेत वृषभाचे तोंड असलेला हा आपल्या पत्नीसह आलिंगन मुद्रेत उभा दिसतो. अष्टभुजा (जिल्हा मिर्जापूर, उत्तर प्रदेश) मंदिरांतून अशा प्रकारच्या बऱ्याच प्रतिमा मिळाल्या आहेत. त्यापैकी काही लखनऊच्या संग्रहालयात तर काही वाराणसीच्या संस्कृत विश्वविद्यालयाच्या संग्रहालयात आहेत.

लेपाक्षी मंदीरातील नागलिंग आणि नंदी :-
लेपाक्षी मंदिरात असलेले नागलिंग हे आणखी एक भव्य शिल्प आहे. गर्भगृहाच्या मागे असलेल्या लिंगावर ७ फणी असलेला नाग उभा आहे. स्थानिक समजुतीनुसार नागलिंगाबद्दल एक मनोरंजक गोष्ट आहे. एका तरुण शिल्पकाराला भूक लागली होती आणि त्याने सध्याच्या लिंगाच्या समोर स्वयंपाकघरात काम करणाऱ्या त्याच्या आईला विचारले की जेवण कधी तयार होईल. तिने उत्तर दिले की किमान आणखी एक तास लागेल. वेळ घालवण्यासाठी, शिल्पकाराने हे नागलिंग फक्त एका तासात बांधले. स्वयंपाकघरातून बाहेर पडताना आई आश्चर्यचकित झाली. तिच्या 'दृष्टी'मुळे शिल्पात तीन भेगा पडल्या. म्हणून, या लिंगाची कोणतीही औपचारिक पूजा केली जात नाही. लिंगाच्या कडेला सप्तमातृकांचा शिल्पपट आहे. नागाच्या फणीचे टोक शहराच्या बाहेरील भागात नंदीपासून काही मीटर अंतरावर दिसते. लेपाक्षी नंदी मुख्य मंदिरापासून सुमारे २०० मीटर अंतरावर नंदी आहे.मुळ मंदीराचा सहावा प्राकार मूळतः नंदीपर्यंत पसरलेला होता. आता रस्ते आणि शहरातील घरे (आणि एटीडीसी गेस्ट हाऊस) यांचे मध्ये बांधकाम झालेले आहे. ८ मीटर लांबी आणि ६ मीटर उंचीची ग्रॅनाइट नंदी जगातील सर्वात मोठी नंदी मानला जातो. तंजावरमधील नंदी दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.एकाच दगडात घडवलेल्या मुर्तीचा विचार केला तरी तो सर्वात मोठा आहे, गोमटेश्वराच्या मुर्तीनंतर तो दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.त्याचे वजन किमान २५० टन असावे. हा नंदी मंदिरातील नागलिंगाकडे तोंड करून उभा आहे आणि अतिशय नैसर्गिक आणि सुंदर स्थितीत दाखवला आहे. त्याची सजावट करण्यासाठी दाखवण्यात आलेल्या माला, कासू मलाई आणि मणि मलाई उत्कृष्ट आणि उल्लेखनीय आहेत.

नाग शिल्प :-

प्राचीन हिंदु मान्यतेनुसार पृथ्वी हि शेषनागाने आपल्या फण्यावर तोलून धरली आहे. याचा अर्थ हा कि निसर्गात मानवाच्या आधी नागाची उत्पत्ती झाली. नाग पूजा किंवा सर्पपूजा (ज्याला ओफिओलेट्री असेही म्हणतात) ही जगातील सर्वात जुनी आणि सर्वात व्यापक धार्मिक पद्धतींपैकी एक आहे. जगभरातील सर्वच प्राथमिक धर्मामध्ये व आदिम समाजांमध्ये नागपूजा प्रचलित असल्याचे आढळते.सुरुवातीच्या लोकांच्या मनात निसर्ग आणि शक्तिशाली प्राण्यांबद्दल भीती होती, त्यांना असे वाटायचे की ते त्याच्यापेक्षा बलवान आणि शहाणे किंवा थोडे विचित्र आहेत, हे विशेषतः साप किंवा सर्पाच्या बाबतीत खरे होते. नाग हा शब्द संस्कृत आणि पाली आहे. संस्कृतमध्ये सापाला नाग, सर्प, दंदशुक, उरग असे शब्द वापरलेले आढळतात.
मराठीत नागशीला म्हणून संबोधन केल्या जाणाऱ्या या शिला सारा भारत नागपूजक होता हे सिद्ध करतात. नागाला विषारी दंश असल्याने मानवजातीला त्याची प्रारंभी पासूनच भीती होती. त्याचे हे अस्त्र किती घातक आहे. याची प्रचिती सातत्याने मानवाने घेतलेली असल्याने तो या नागां पासून दूर राहात असे. भीतीतून आकर्षणाचा जन्म झाला. या सर्प योनीची भीती इतकी जबरदस्त होती की, त्यातून तो नागपूजेकडे वळला. पाय किंवा पंख नसताना होणार्या वेगवान, रहस्यमय, तरीही सुंदर हालचाली , त्याचे आकर्षक डोळे, वेगाने अदृश्य होण्याची शक्ती,नागाचे जमीन आणि पाण्यात ही वास्तव्य, कात टाकून द्विजत्व प्राप्त करून घेणे, त्याच्या द्विजिव्हा, हस्त - पाद - पंख विरहित शरीर, आश्चर्यकारक संभोग, अप्रतिम नागफना, त्याचा फुत्कार, त्याची भेदक नजर या सर्वांमुळे नाग मानवजातीत कुतूहल आणि आदराचा विषय बनला व त्यातूनच वेगवेगळ्या समजुती प्रचलित होऊन नागपूजा अस्तित्वात आली असावी आणि अनेक दंतकथा आणि लोककथांचा विषय बनला. प्राण्यांची पूजा करणाऱ्या पंथांमध्ये, जसे की नागांची पूजा करणाऱ्या पंथांमध्ये, त्याच्या अनुयायांमध्ये प्राण्यांच्या जादुई शक्ती, परोपकार, उपचार शक्ती, शहाणपण आणि गुप्त उच्च ज्ञान ताब्यात असल्याचा दृढ विश्वास आढळतो. प्राचीन जगात अरबस्तान, पर्शिया, आशिया, सीरिया, इजिप्त, इटली, ग्रीस, उत्तर आणि पश्चिम युरोपच्या अनेक भागांमध्ये, सध्याच्या लॅटिन अमेरिकन राष्ट्रांमध्ये, चीन, श्रीलंका आणि जपानमध्ये नागांची पूजा लोकप्रिय आणि सार्वत्रिक होती. तथापि, भारतात नागा पंथाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आणि इतर राष्ट्रांपेक्षा वेगळे, त्याने अनेक विवीध प्रकारांसह अधिक विकसित स्वरूप धारण केले आणि ते अधिक व्यापकपणे विस्तारित झाले. भारत हा असा देश आहे जिथे नेहमीच विविध प्रकारचे साप आढळत होते आणि त्यांच्या विषारी चावण्यामुळे होणाऱ्या मोठ्या संख्येने मृत्यूंवरून हे स्पष्ट होते की प्रागैतिहासिक काळापासून नागांना किंवा नागांना घाबरले जात होते, त्यांचा आदर केला जात होता आणि त्यांची पूजा केली जात होती.

प्राचीन काळापासून भारत निसर्गपूजक देश असल्याने सूर्य पूजेचे उल्लेख ऋग्वेदात आलेली आहेत. सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर नाग आणि सूर्याच्या अनेक कथा गुंफण्यात आलेल्या आहेत. नाग हा सूर्या प्रमाणेच गायब होतो, सूर्या प्रमाणेच विद्युल्लता नागाच्या ठायी दिसते, सूर्याची दाहकता व नागाचे विष यांची तुलना, सूर्याचे तेज व नागाचा लखलखीतपणा यातील साम्यस्थळे पाहून नाग आणि सूर्य यांचे एकत्रीकरण पौराणिक कथेतून शिल्पकलेत उतरलेले दिसते. त्यासोबतच नागाचा लिंग सदृश्य आकारही त्यास लैंगिक प्रतीक बहाल करते.
नाग पूजेची सुरुवात सर्वप्रथम इजिप्तमध्ये झाली असे मत सी. एफ. ओल्डहॅम यांनी आपल्या The sun and the Serpent a contribution to the History of Serpent Worship या ग्रंथात मांडले आहे. तर ग्राफिटन एलीएट स्मिथ यांनी, 'Geographical Distribution of the Practice of Mummification.' यात संशोधनपर अभ्यास करताना सूर्य पूजा आणि सर्प पूजा यांचा जन्म ईजिप्तमध्ये झाला असल्याचे सूचित केले आहे. जगात जिथे जिथे या पूजा केल्या जातात. त्या इजिपशीयन प्रभावातून केल्या जातात असेही ते मानतात. परंतु या मताला लायन कॅप यांनी मात्र विरोध दर्शविला आहे. ते Lost continent's the Atlantis the me in History science and literature या ग्रंथात असे म्हणतात, "संस्कृतीचे एकच एक केंद्र असते व तिथून ती संस्कृती जगात प्रसरण पावते असे समजणे योग्य नाही. वास्तविक संस्कृतीचे विशेष जगात अन्यत्र पसरत असतात. म्हणून इजीप्तच्या लोकांना किंवा अन्य कोणत्याही लोकांना अशी श्रेय देणे योग्य होणार नाही."
भारतात सर्वत्र नागपूजा प्रचलित आहे. वेदपूर्व काळापासून भारतात नागपूजा प्रचारात होती. मोहोनजोदाडो येथील उत्खननामध्ये सुद्धा नाग मूर्ती आढळल्या आहेत. नाग विषारी असल्यामुळे मनुष्याला त्याची फार भीती वाटते. ऋग्वेदामध्ये नागाचा उल्लेख 'अहि' या शब्दाने केला असून तेथे त्याची क्रूर, घातकी व भयंकर असे वर्णन केलेली आहेत. नागाची स्तुती करून त्याला वश करून घेतले तर त्यापासून भय राहणार नाही. या कल्पनेने यजुर्वेदात नाग स्तुतीपर मंत्र आढळतात. नागपूजा नागापासून वाटणाऱ्या भयातून सुरू झाली असावी. शतपथ ब्राह्मणात नाग माता कद्रू हिला पृथ्वीचे प्रतीक समजून पूज्य मानले आहे. सर्प वेध या नावाचा अथर्ववेदाचा एक उपवेद आहे. त्यात सर्पाचे विष उतरविण्यासाठी, त्यांना वश करण्यासाठी अनेक मंत्र सांगितले आहेत. करकोटक नागाचे स्मरण करणे हे पापनाशक आहे असे मानले जाते. नागांना संतुष्ट करण्यासाठी सर्पबळी , नागबळी इत्यादी विधी गृह्यसूत्र मध्ये सांगितलेले आहेत. अशाप्रकारे नागापासून आपले संरक्षण व्हावे, या उद्देशाने प्राचीन काळापासून नागपूजा भारतात प्रचारात आली आहे.

जगभरातील सर्वच प्राथमिक धर्मामध्ये व आदिम समाजांमध्ये नागपूजा प्रचलित असल्याचे आढळते. भारतात सर्वत्र नागपूजा प्रचलित आहे. वेदपूर्व काळापासून भारतात नागपूजा प्रचारात होती. मोहोनजोदाडो येथील उत्खननामध्ये सुद्धा नाग मूर्ती आढळल्या आहेत. नाग विषारी असल्यामुळे मनुष्याला त्याची फार भीती वाटते. ऋग्वेदामध्ये नागाचा उल्लेख 'अहि' या शब्दाने केला असून तेथे त्याची क्रूर, घातकी व भयंकर असे वर्णन केलेली आहेत. नागाची स्तुती करून त्याला वश करून घेतले तर त्यापासून भय राहणार नाही. या कल्पनेने यजुर्वेदात नाग स्तुतीपर मंत्र आढळतात. नागपूजा नागापासून वाटणाऱ्या भयातून सुरू झाली असावी.

नाग पूजेचा प्रारंभ नेमका कधी झाला याचा निश्चित पुरावा अद्याप सापडलेला नाही. नाग पूजा निर्मिती पाठीमागे मनोवैज्ञानिक भीती, पौराणिक साहित्यातील उल्लेख तर कुठे जनजातीय संस्कृती आणि तांत्रिक प्रतिकाच्या रूपातून तर कुठे भौगोलिक परिस्थितीच्या कारणाने भारतात नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात ज्या स्थानीक देव- देवता असतात. त्यात नागाने आपले अस्तित्व नेहमीच टिकून ठेवले आहे. भारतीय तंत्रशास्त्रात नागाचे विशिष्ट महत्त्व असून योगातील 'कुंडलिनी' शक्तीचे प्रतीकही नागाला समजले जाते. नाग पूजेचे धागेदोरे शोधत असताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते ती ही की, नागाची पूजा हा भारतीयांचा आत्मा असावा. उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत, पूर्वेकडून पश्चिमे पर्यंत, मैदान असो की उंच पर्वतीय प्रदेश, लोक परंपरेचे आद्यरूप एक सारखेच दिसून येते. मानवी हतबलता आणि प्राण्यांमध्ये असलेलं बल यामुळे प्राण्या मधल्या असलेल्या अज्ञात शक्तीला घाबरून त्याची पूजा अर्चना सुरू झाली असावी असे वाटते. नागपूजा कदाचित अतिप्राचीन पूजेमध्ये येत नसावी. तरी नाग पूजेचे पदचिन्ह जगातल्या सर्वच संस्कृतीत आणि कानाकोप-यात पाहायला मिळतात.

भारतात तर मूर्ती पूजेच्या स्वरूपात नाग पूजेचे विशेष महत्त्व आहे. भारतीय साहित्यामध्ये तीन प्रकारचे स्वरूप पाहायला मिळतात.
१) देवता गंधर्व अप्सरा हे सात्विक प्रकारात येतात.
२) यक्ष, किन्नर आणि दैत्य हे राजस प्रकारांमध्ये मोडतात
३) राक्षस, नाग, प्रेत हे तामस प्रकारांमध्ये मानले जातात.
भारतीय साहित्यात नाग हा शब्दप्रयोग देवत्व प्राप्त झालेल्या सापांसाठी वापरला असावा असे वाटते. श्रीमद् भगवद् गीतेतील दहाव्या अध्यायात २८ आणि २९ व्या श्लोका मध्ये सर्प आणि नाग असे वेगवेगळे शब्द आलेले आहेत. काही जण अनेक फणा असलेल्यांना नाग, तर एक फणा असलेला सर्प असे मांनले आहे. महाभारतातील आस्तिक उपाख्याना नुसार हे समानार्थी शब्द असावेत असे वाटते. नाग आणि सर्प यात विषधर आणि विषहीन असाही भेद असावा असे काही जणांचे म्हणणे आहे. नागवंशी हा शब्दप्रयोग त्या राजवंश यांनी केला असावा जे स्वतःचा वंश नाग माता - पित्यापासून निर्मित मानतात. किंवा जे नागपूजेशी संबंधित आहेत त्यांनाही नाग लोक म्हणत असावेत. काहीही असले तरी शेवटी भारतीय राजनेतिक इतिहासात नागांचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिलेले आहे.

पश्चिम बंगाल आणि ओडीशा येथे अद्याप लोकप्रिय आणि पुजा केली जाणारी सर्पदेवता मनसा देवी

भुवनेश्वर येथील राजा राणी मंदीरातील नाग देवी

पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन येथे पुजली जाणारी मनसा देवी

पश्चिम बंगालमधील रुबीन म्युझीयम ऑफ आर्ट मधील पाल काळातील १२ व्या शतकातील मनसा देवीची मुर्ती

      वेद, महाकाव्ये, सूत्रे आणि इतर अनेक साहित्यासारख्या प्राचीन भारतीय धर्मग्रंथांमध्ये नाग पूजा पंथाचे असंख्य संदर्भ आहेत. ऋग्वेदात नागाची पूजा सुरुवातीच्या टप्प्यात होती तर, यजुर्वेदात ती नियमित उपासना बनली, ज्यामध्ये यज्ञांच्या विविध वस्तू अर्पण केल्या जात होत्या. शतपथ ब्राह्मणात नाग माता कद्रू हिला पृथ्वीचे प्रतीक समजून पूज्य मानले आहे. सर्प वेध या नावाचा अथर्ववेदाचा एक उपवेद आहे. त्यात सर्पाचे विष उतरविण्यासाठी, त्यांना वश करण्यासाठी अनेक मंत्र सांगितले आहेत. ऋग्वेदिक संज्ञा अहि बुध्यान, ज्याचा अर्थ "अखिल सर्प" असा होतो, अथर्ववेद नाग पूजेची अधिक तपशीलवार माहिती देतो आणि सापांविरुद्ध अनेक पुजा आणि मंत्रांनी भरलेला आहे आणि अग्रायण/मार्गशीर्ष महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी नाग देवतेची कृपा मिळविण्यासाठीच्या विधीचे देखील वर्णन आहे. अथर्ववेदात अनेक सर्प देवतांची नावे (जसे की असित, राभ्रू, कैरत, पृष्ण, अपोडक, तैमाता, इत्यादी) वेगवेगळ्या संदर्भात उल्लेख आहेत आणि कधीकधी त्यांना गंधर्व, यक्ष (पुण्यजन), अप्सरांसोबत संबध जोडलेला आहे.
               गंधर्वपसरसः सर्पांडेवनपुण्यजननपितृण |
     असे पाच सर्प देवता तिरश्चिराजी, प्रादकु, स्वजो, कल्मासाग्रीवो आणि स्वित्रो हे दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, पूर्व आणि उर्ध्व दिशांचे रक्षक मानले जातात. अथर्ववेदात विशाळाचे वंशज म्हणून वर्णन केलेल्या प्रसिद्ध तक्षकाचा पहिला उल्लेख आहे (तक्षको वैशालेयो). महाकाव्यांमध्ये (महाभारत आणि रामायण) देखील नागांचे विविध प्रकारे संदर्भ आहेत. इरावंतचा पुत्र धृतराष्ट्र हा विराज (ब्रह्मांड) मधील विष (नागांचे निर्वाह) दुध करणारा होता असे म्हटले जाते आणि महाभारतात नागांपैकी सर्वोत्तम म्हणून त्याचा उल्लेख आहे. महाभारतात मणिमत नावाच्या आणखी एका नागाचा उल्लेख आहे, जो सापांच्या फण्यावर रत्ने असतात या श्रद्धेला अधोरेखीत करतो. ही श्रद्धा प्राचीन आहे आणि वराहमिहिर म्हणतात त्याप्रमाणे "तक्षक आणि वासुकी वंशातील साप आणि इच्छेनुसार फिरणारे साप (कामग) यांच्या फण्यावर चमकदार निळ्या रंगाचे मोती असतात" (बृहत्संहिता,)
   करकोटक नागाचे स्मरण करणे हे पापनाशक आहे असे मानले जाते. नागांना संतुष्ट करण्यासाठी सर्पबळी , नागबळी इत्यादी विधी गृह्यसूत्र मध्ये सांगितलेले आहेत. अशाप्रकारे नागापासून आपले संरक्षण व्हावे, या उद्देशाने प्राचीन काळापासून नागपूजा भारतात प्रचारात आली आहे. लोक धर्मात नागांचा उल्लेख अर्धमानव रूप आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करणारा अशी ही तयार झाली. लोकपरंपरेत नाग पूजनाची असलेल्या प्रबळ लोकप्रियते मुळे नाग शिव, बौद्ध आणि जैन तीर्थनकार सारख्या महत्वपूर्ण देवते सोबत संबंध जोडला गेला. ही प्रक्रिया शुंग - कुशान काळापर्यंत पूर्ण झाली होती. सृष्टीच्या संहार कार्याशी संबंधित म्हणूनच शिवाच्या गळ्यात तसेच हातातील भूषणाच्या रूपात नागाला विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. शिवा सोबत असलेला नाग हा काल किंवा मृत्यूचा सूचक म्हणून एक चेतावनीच्या रूपाने पाहता येते. बौद्ध परंपरेत नंद, उपनंद् आणि मुचलिंद या नागांचा उल्लेख येतो. तर जैन परंपरेत सुपार्श्वनाथ आणि पार्श्वनाथ यांचे लांछन नाग आहे. पार्श्वनाथाची यक्ष, यक्षिणी हे सुद्धा नागराज धरणेद्र आणि त्याची राणी पद्मावती यांच्या रूपाने आहेत. मथुरा, भरहुत, सांची आणि अमरावती येथे शुँग, कुषाण, सातवाहनकालीन बौद्ध स्तूपावर नागांचे प्रचुर अंकन मिळते. नागवंशीय शासकांमध्ये आपल्याला छिंदक नागवंशी, फणी नागवंशीय अश्या काही राजघराण्याचे उल्लेख आढळतात.

भुवनेश्वर ओडीशा येथील राजा राणी मंदीरावरील नाग प्रहरी

वैदिक आणि उत्तरवैदिक देवतांमध्ये नागांना खूप महत्त्व होते आणि गृह्य सूत्रांमध्ये सर्पबली नावाच्या विधीचा समावेश आहे, जो पावसाळ्यात चार महिने चालणारा वार्षिक विधी होता आणि विशेषतः दोन कारणांसाठी साजरा केला जात असे: नागांचा सन्मान करणे आणि त्यांच्यापासून सर्व वाईट गोष्टी दूर करणे. अष्टनाग (तक्षक, वासुकी, अनंत/शेष, कर्कोटक, शंखपाल, गुलिका, पद्म आणि महापद्म), आणि मनसा (सापांची देवी, जी आजही पश्चिम बंगाल आणि ओडिशामध्ये खूप लोकप्रिय आहे) यांची पूजा करण्याची परंपरा पावसाळ्यात आणि नागपंचमीच्या दिवशी (श्रावण महिन्यात) सर्पबली विधीचा आधुनिक काळातील एक भाग आहे.

फॉम पेन्ह मधील रॉयल पॅलेस, कंबोडीयातील सात डोक्यांचे नाग शिल्प

हिंदू धर्माव्यतिरिक्त, बौद्ध, जैन, शीख आणि इतर स्थानिक आणि प्रादेशिक पंथांमध्ये नागांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे, जे त्यांच्या धार्मिक स्मारके, शिल्पे, चित्रे, साहित्य, परंपरा आणि लोककथांवरून स्पष्टपणे दिसून येते. बौद्ध ग्रंथ कुल्लवग्गा (श्लोक ६) मध्ये सर्प राजांच्या चार जमातींची नावे आहेत: विरुपाक्ष, एरापथ (एलापात्र), चाब्यपुत्त आणि कान्हागोतमक, ज्यापैकी पहिले दोन अनेक बौद्ध ग्रंथांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. बौद्ध ग्रंथांमध्ये मुकालिंद, अपलाल, कालिया इत्यादी नागा प्रमुखांचा देखील उल्लेख आहे जे सर्व वेगवेगळ्या संदर्भात बुद्धांना आदर देतात. त्याचप्रमाणे मथुरेत नागा कालियावर कृष्णाचा विजय, अधिक प्राचीन नागा पंथावर कृष्ण पंथाच्या (वैष्णव धर्म) वर्चस्वाबद्दल बोलतो.

महाराष्ट्रातील काही वंशाची नावे 'शेष' अशी आहेत. प्रख्यात शिंदे घराणे हेही नागपूजकच होते. कर्नाटक, महाराष्ट्रात अनेक शिंदे घराणे आहेत. राष्ट्रकूट नृपती गोविंद तृतीय याच्या नेसरी ताम्रपटात त्याचा सामंत नाग हस्ती याचा उल्लेख येतो. कर्नाटक राज्यातील चंद्रवल्ली, बागलकोट, भैरवमट्टी, हरिहर, मात्रहल्ली येथील शिलालेखात नागवंशी राज्यांचे अनेक उल्लेख येतात. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर येथे ही नागवंशीय शिंदे यांची एक शाखा राज्य करीत होती. पैठणचे सातवाहन हे नाग वंशियच राजे होते. महाराणी नागनिका ही नाग कन्याच.
विशेष म्हणजे, भारतातील ब्रिटिश सरकारने तयार केलेल्या १८९१ च्या जनगणनेच्या अहवालात देशाच्या विविध भागांमध्ये सर्पपूजकांच्या प्रभावाचा आणि संख्येचा तपशीलवार उल्लेख आहे. त्या वेळी "आग्रा आणि अवध या संयुक्त प्रांतांमध्ये नागाचे ३५,३५६ आणि सर्प नायक गुगा पीरचे १२,२९९१ उपासक होते, तर पंजाबमध्ये ३५,३४४ उपासक गुगाची पूजा करत होते,"१ जेम्स फर्ग्युसन यांनी त्यांच्या "ट्री अँड सर्पेंट वॉर्पिशप" या पुस्तकात मणिपूर आणि संबलपूर (ओरिसा) मध्ये जिवंत सापांच्या पूजेबद्दल लिहिले आहे. कालिकत येथील एका सर्प मंदिरात पुजारी आणि उपासकांकडून अनेक जिवंत नाग ठेवले जात होते ज्यांची काळजी घेतली जात होती. सापांचे काळजीपूर्वक संरक्षण केले जात होते . पूर्वजांच्या आत्म्यांचे प्रतिनिधित्व करणारे म्हणून त्यांची पूजा केली जात होती.

मराठीत नागशीला म्हणून संबोधन केल्या जाणाऱ्या या शिळा सारा भारत नागपूजक होता हे सिद्ध करतात. नागाला विषारी दंश असल्याने मानवजातीला त्याची प्रारंभी पासूनच भीती होती. त्याचे हे अस्त्र किती घातक आहे. याची प्रचिती सातत्याने मानवाने घेतलेली असल्याने तो या नागां पासून दूर राहात असे. भीतीतून आकर्षणाचा जन्म झाला. या सर्प योनीची भीती इतकी जबरदस्त होती की, त्यातून तो नागपूजेकडे वळला. नागाचे जमीन आणि पाण्यात ही वास्तव्य, कात टाकून द्विजत्व प्राप्त करून घेणे, त्याच्या द्विजिव्हा, हस्त - पाद - पंख विरहित शरीर, आश्चर्यकारक संभोग, अप्रतिम नाग फणा, त्याचा फुत्कार, त्याची भेदक नजर या सर्वांमुळे नाग मानवजातीत कुतूहल आणि आदराचा विषय बनला व त्यातूनच वेगवेगळ्या समजुती प्रचलित होऊन नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात नागांचा उल्लेख अर्धमानव रूप आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करणारा अशी ही तयार झाली. लोकपरंपरेत नाग पूजनाची असलेल्या प्रबळ लोकप्रियते मुळे नागाचा शिव, बौद्ध आणि जैन तीर्थनकरांच्या महत्वपूर्ण देवते सोबत संबंध जोडला गेला. ही प्रक्रिया शुंग - कुशाण काळापर्यंत पूर्ण झाली होती. सृष्टीच्या संहार कार्याशी संबंधित म्हणूनच शिवाच्या गळ्यात तसेच हातातील कंकणाच्या रूपात नागाला विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. शिवा सोबत असलेला नाग हा काल किंवा मृत्यूचा सूचक म्हणून एक चेतावनीच्या रूपाने पाहता येते. बौद्ध परंपरेत नंद, उपनंद् आणि मुचलिंद या नागांचा उल्लेख येतो. तर जैन परंपरेत सुपार्श्वनाथ आणि पार्श्वनाथ यांचे लांछन नाग आहे. पार्श्वनाथाची यक्ष, यक्षिणी हे सुद्धा नागराज धरणेद्र आणि त्याची राणी पद्मावती यांच्या रूपाने आहेत. मथुरा, भरहुत, सांची आणि अमरावती येथे शुँग, कुषाण, सातवाहनकालीन बौद्ध स्तूपावर नागांचे प्रचुर अंकन मिळते.

भारतात कोब्रा सापाला नाग मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार नाग सामान्य सर्प जाती नसली तरी आज व्यवहारिक रूपाने कोब्रालाच नाग मानले जाते. उत्तर भारतात काही ठिकाणी नाग म्हणजे पूर्वज असे मानले जातात. नागाचे रूप घेऊन ते आपल्या घर परिवाराची सुरक्षा करीत असतात. नागपंचमीच्या दिवशी घरातल्या कुठल्याही एका कोपऱ्यात वाटीभर दूध ठेवले जाते. यासोबतच काही भागात पुत्र प्राप्ती नंतर बाळाचे जावळ काढल्यानंतर घरात किंवा घराच्या बाहेर पाच सर्पाकृती काढल्या जातात. दुसऱ्या पुत्र प्राप्ति नंतरच हे प्रतीक मिटवून नवीन प्रतीके निर्माण केली जातात. राजस्थानातील काही भागात ऋषीपंचमीच्या दिवशीच नाग पूजा केली जाते. गढवाल लोक परंपरेनुसार अलकनंदा नदीच्या परिसरात नाग वास्तव्य करतात, असे मानतात. इलाहाबादच्या दारागंज मध्ये वासुकी नागाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. प्रतिवर्ष नागपंचमीला येथे यात्रा भरते. बिहारमधील नालंदा परिसरात अनेक नागमूर्ती आढळून आले आहेत. इथेच चतुर्मुखी नागफणा असलेली स्त्री मूर्ती मिळाली आहे. तामिळनाडूमध्ये शेष नागाची पूजा केली जाते. नागपंचमी पश्चात जन्मलेल्या मुला, मुलींची नावे नागराज किंवा नागमणी असे ठेवली जातात. काठीयावड मध्येही मंदिरे आहेत. औरंगाबाद जवळील पैठण ही क्षेत्रही नाग वंशाची संबंधित आहे. ब्राह्मण कन्या गोदावरी नदीत स्नानाला गेल्यावर शेषनाग तिच्या सौंदर्यावर मुग्ध झाला. त्यांच्या प्रेमाचा परिणाम म्हणजे राजा शालिवाहनचा जन्म होय. नाग पूजेच्या संदर्भाने बत्तीस शिराळा या गावी घडलेली घटना महाराष्ट्रात सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. नाग पंचमीला शेतात नांगर फिरविल्याने नागाची पिल्ले दगावली. त्यामुळे क्रोधित नागिन संबंधिताच्या घरातील सर्वांनाच दंश केला. सासरी असलेल्या मुलीला ही दंश करण्यासाठी ती गेली असता. ती नाग पूजेत भक्तिभावाने मग्न असलेली दिसून आली. तेव्हा नागीनीने प्रसन्न होऊन सर्वांना जिवंत केले. नागपंचमीला महाराष्ट्रात मुलीला सासरी ठेवत नाहीत. लोकपरंपरेत असे म्हटले जाते की,
            आता नागपंचमीच I
           नाग आल्याची खेळायला |
            मी ग भैय्याला सांगयितु
            बारा सणाला नेऊ नको |
            पंचमीला र ठेवू नको |
तर
        पंचमीचा सण आला डोळे माझे ओले
         बांधिले ग सख्यांनी झाडाला हिंदोळे ( तारा भवाळकर, लोक संचित )

हे सारे नाग पंचमीचे महत्व अधोरेखित करतात.
       ऋग्वेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद, गृह्यसूत्र, रामायण, महाभारत, मैत्रेयी सहिता आणि पुराणात नागांचे अनेक उल्लेख आढळतात. ते ही वेगवेगळ्या समानार्थी शब्दाने. नाग पूजेच्या संदर्भाने भारतीय साहित्यात विविध विधी सांगितलेल्या आहेत. अथर्ववेदात नागाला चारी दिशांचा दिक्पाल म्हटलेले आहे. ललितविस्तार या बौद्ध ग्रंथात नागाला लोकपाल रुपात मान्यता दिलेली दिसते. नागराजा तक्षकाने स्वेच्छेने राजा परिक्षितला दंश केला नव्हता. तर ऋषीच्या शापाला पूर्ण करण्यासाठी तो दंश होता. असे नारदाने परीक्षित पुत्र जनमेंजय यास सांगून सर्पसत्र किंवा नागयज्ञ बंद करावयास लावला. त्यावेळी राजा जन्मेजय याने प्रायश्चित करण्याची तयारी दर्शविली. तेव्हा नारद मुनी ने सांगितले की, " सामूहिक रुपाने तुझ्या प्रजेने प्रतिवर्ष नागांची पूजा करावयास हवी. " असे म्हणतात की तेव्हापासून नागपंचमीला सुरुवात झाली. नाग संबंधी अनेक मिथके आपल्याला पाहावयास मिळतात. पंचतंत्राच्या कथित नागा संबंधी भरपूर लिखाण आढळून येते. नल दमयंती कथेत ही नल राजाने नागाची केलेली प्राण रक्षा आणि त्यातून नागाने केलेले सहकार्य वाचावयास मिळते.

राजीम, छत्तीसगड येथील राजीवलोचन मंदीराच्या मंडपाच्या स्तंभावर कोरलेला नागपाश

राजीम, छत्तीसगड येथील राजीवलोचन मंदीराच्या मंडपाच्या दरवाज्याच्या वरच्या पट्टीवरील कोरलेली नागशैय्या

छत्तीसगडमधील सिरपुर येथील उत्खननातून मिळालेली तीर्थंजर पार्श्वनाथ यांचे नाग छत्र असलेली मुर्ती

नाग आणि लैंगिक काम प्रतीक :-
नाग किंवा साप यांना लैंगिक भावनेचे प्रतीक मानण्यात येते. ज्यावेळी एखादा साप खांबाला वेढा देऊन बसतो तेव्हा तो खांब प्रेरित झालेले लिंग वाटतो. साप हा पुरुषवाचक शब्द म्हणून वापरला जातो. या सरपटणाऱ्या प्राण्यात लिंगाची रचना असल्यामुळे ते वासनेचे प्रतीक आहे. त्यासाठी त्याला वैशेयिक मन, संभोग इच्छा आणि संभोग इच्छा कमी होणे इत्यादीचे प्रतिनिधित्व सरपटणारे प्राणी करतात. ज्या वेळी स्त्री व पुरुष उत्तम परिस्थितीत व तंदुरुस्त शरीराने एकमेकांकडे आकर्षित होतात. त्यावेळी त्यांच्या लिंगाची व योनीची स्थिती एखाद्या वळवळणाऱ्या प्राण्या सारखी होते. ग्रीक कथेत एडम व इव्हा यांच्याजवळ साप हे प्रतीक यामुळेच दाखवण्यात येते. प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिगमंड फ्रॉइड याने सुद्धा नागाला काम प्रतीक मानले आहे. त्यांच्या मतानुसार, आदिम समाजातील स्त्रिया नागाची पूजा काम प्रतिकाच्या रूपानेच करत असत. कदाचित यामुळेच जगभरात आणि विशेषतः भारतामध्ये नागपूजा या स्त्रियाच करतात. नागाची पुत्रप्राप्तीसाठी आराधना करणे किंवा शिवा सारखा श्रेष्ठ पती मिळावा यासाठी शिवपूजन करणे या पाठीमागे ही कामभावना प्रेरित असावी असेही मानले जाते. वांझ स्त्रिया पुत्र प्राप्ती साठी नागशिळेची पूजा करतात. नागाच्या काम रूपा संदर्भाने कश्मीरी लोक कथेनुसार, सुरिनसर किंवा सुनासर ही झील अध्यात्मिक बाबतीत पवित्र मानली जाते. हा संदर्भ महाभारत काळाशी जोडला जातो. वनवासात असतांना पांडव जम्मू येथे गेले होते. ज्यावेळी नागकन्या उलुपी सोबत अर्जुनाचा विवाह झाला होता. तसेच माणिपूर राज्याची राजकन्या चित्रगंधा हिच्यासह ही अर्जुनाने विवाह केला होता. कालांतराने त्यांना बब्रुवाहन नामक वीर पुत्र जन्माला आला. अर्जुनाचे वास्तव्य तिथे अल्पकाळ असल्याने पुत्र जन्माची वार्ता अर्जुना पर्यंत पोहोचली नाही. महाभारताच्या युद्धसमाप्तीनंतर पांडवांनी अश्वमेध यज्ञ केला होता. यज्ञाचा अश्व बब्रुवाहन यांनी रोखून धरला होता. तो सोडविण्याचा प्रयत्न अर्जुनाने केला असता. युद्ध कौशल्यात अर्जुन कमी पडला. त्यामुळे अर्जुनाला मूर्च्छा आली. ही वार्ता चित्रगंधा हिला कळाली असता ती रणभूमीवर आली आणि पुत्र बब्रुवाहन यावर ती क्रोधित झाली. वडिलाला जिवंत करण्यासाठी बब्रुवाहन यांनी वैद्यची मदत घेतली. वैद्यांनी उपचार सांगितला की, पाताळ लोकातून नागमणी (वनौषधी) आणावी लागेल. त्यासाठी बब्रुवाहन याने पाताळ लोकात बाण मारला. त्या बाणाने इच्छित नागमणी आणला. त्या साठी नागकन्या उलुपीने साह्य केले. त्या नागमणीच्या सह्याने अर्जुन जागा झाला. ज्या मार्गाने बाण गेला आणि ज्या मार्गाने बाण परत आला तिथे दोन्ही बाजूने झील तयार झाली असे मानले जाते. तेव्हा पासून नवविवाहिता या झीलची तीन वेळा परीक्रमा करून नाग देवतेचा आशीर्वाद घेऊन वैवाहिक जीवनाला प्रारंभ करते.

भुवनेश्वर, ओडीशा येथील नाग युगुल शिल्प, वरचे शिल्प मानवी तर खालचे शरीर नागाचे आहे.

वारूळ हे भूमीचे - भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे याचे प्रतीक आहे. नर नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. त्याची उपासना प्राधान्याने संतान दाता देव म्हणूनही होते. दक्षिणेत अनेक जमातीत वधूने व विवाहित स्त्रियांनी नाग पूजा करण्याची चाल आहे. काही ठिकाणी विवाहित स्त्रिया वारुळाची पूजा करतात. संतान प्राप्तिची अपेक्षा करणाऱ्या स्त्रिया नागाच्या अथवा नाग युगालाच्या मूर्तीची पूजा करतात. नवस फेडण्यासाठी नागमूर्ती तयार करून मंदिराच्या आवारात अथवा झाडांच्या पायथ्याशी प्रतिष्ठित करतात.
नागाचे संतान दायी सामर्थ्य भारतीय जनमानसातील अनेक धारणांमधून व्यक्त होत असते. दक्षिणेतील सर्व प्रमुख क्षेत्रपाल देव आपले नागरूपात्व सांभाळून आहेत. ग्रामीण भागातून आजही अशी दृढ समजूत आहे की, एखाद्या गर्भवती स्त्रीने साप पाहिला असता, त्याचे तत्क्षणी डोळे जातात आणि ती स्त्री प्रसूत झाल्यावर तिच्या नान्ही घराचा गंध अनुभवल्यावर तो नाग पुन्हा डोळस होतो. ती गरोदर असताना त्या स्त्रीचा आणि पुरुषाचा संबंध येऊ नये किंवा समागम घडू नये, असा निषेध त्यात अभिप्रेत असावा. सर्व पुरुष नागाचे प्रतिनिधी आहेत आणि नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. म्हणून वारुळाची पूजा भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे प्रतीक म्हणून केली जाते. वारूळास पृथ्वीची योनी म्हणतात. योनी रूपिनी भुदेवी आहे. योनी प्रतीक म्हणून नैसर्गिक वारूळची उपासना अति प्राचीन काळापासून आजपर्यंत दक्षिण भारतात तरी अखंड प्रचलित आहे. वारूळ ही फारच नाजूक असल्यामुळे वारूळ सादृश्य घडीव शीला मूर्तीचे प्रचलन क्वचित कोठे असल्याचा पुरावा उपलब्ध आहे. वारुळाच्या शीला रूप प्रतिकृती नंतर नाभी पर्यंतच्या योनी मूर्ती घडविल्या जाऊ लागल्या. तसेच प्रसवा बरोबरच पोषणाचा ही मातृत्वाशी संबंध असल्यामुळे योनि प्रमाणेच स्थानांना उठाव देणाऱ्या स्कंदा पर्यंतच्या मूर्तीची निर्मिती होत गेली. भू देवीच्या सर्जक आणि पोषक इंद्रियांच्या मूर्तीचा हा वारूळ ते योनी - स्तन - युक्त मूर्ती पर्यंतचा क्रमविकास श्री रा. चि. ढेरे यांनी सिद्ध केला आहे.

देवगड येथील गुप्तकाळातील दशावतार मंदीरातील शेषशायी विष्णु मुर्ती

काम शास्त्रीय ग्रंथानुसार नाग :-
कल्याणमल्ल, कोक्कोक, दीक्षित श्यामराज, श्री प्रोढदेवराज, मथुरा प्रसाद दीक्षित यांनी नायिकेच्या माणस प्रकृतीचा ही उल्लेख केलेला आहे. देव सत्वा, यक्ष सत्वा, मनुष्य सत्वा, पिशाच्च सत्वा, नाग सत्वा, काक सत्वा, वानर सत्वा आणि खर सत्वा असे प्रकार सांगण्यात आलेले आहेत. सत्व या शब्दाचा अर्थ शील असा होतो. अर्थात नायिकेच्या चारित्र्य आणि वागणुकीवरून हे सत्वाचे प्रकार दिलेले आहेत. त्यानुसार जी नेहमी एखादी घटना किंवा काम विसरते, विसराळू स्वभावाची जी नेहमी व्याकुल, घाबरलेली असते, सापाप्रमाणे दीर्घ श्वास घेणारी, नेहमी निद्राधीन राहणारी, नेहमी जांभळी देणारी ती नाग सत्वा जाणावी. असे म्हंटले आहे.
वरील विवेचनावरून असे म्हणता येईल की,
१) सर्वच प्राचीन मानवी सभ्यतेत नागा विषयी भीतीतून आदरभाव निर्माण झाला.
२ ) नाग सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर सूर्या सोबत संबंध जोडून कथा निर्मिती केल्या गेल्या.
३ ) नाग हे अत्यंत जहाल विष बाळगून असल्यामुळे आमचाही वंश नागसम आहे. हे दाखविण्यासाठी कुळवंश प्रतिकाच्या रूपाने नाग हे 'कुलचिन्ह' म्हणून ज्या जमातींनी किंवा राज वंशानी स्वीकारले त्यास नागलोक या नावाने ओळखण्यात येते.
४ ) नागाची शरीर रचना ही पुरुष लिंगाप्रमाणे असल्यामुळे आणि वारूळ स्त्री लिंग अथवा भूमिचे / सृजनाचे प्रतीक म्हणून स्वीकारले गेले असावे.
५ ) दक्षिणेतील अनेक क्षेत्रपाल देवता आपले नागरूप प्रकट करताना दिसतात.
६ ) आशीर्वाद देत असताना हाताची मुद्रा ही पाच फडा असलेल्या शेषनागाची मुद्रा मानली जाते. यज्ञोपवीतातील एका सूत्राचे नाव नाग तंतू असे आहे.

कुषाणकाळातील दुसर्या शतकातील मणि नाग आणि स्वस्तिक नाग

नाग नगरे :-
भारताचे अतिशय प्राचीन नगर जे वायव्य सीमेवर भारताच्या प्रवेशद्वारावर वसलेले नगर म्हणजे तक्षशिला होय. जगातील विद्या अभ्यासाचं प्राचीनतम केंद्र, भारतीय लोक परंपरेनुसार ही नागराजा तक्षकाची नगरी. उत्तर प्रदेशातील अहिच्छत्र नगरी ही परंपरेने नागांची जोडल्या जाते. तिचे नावच अही म्हणजे नाग. हा तिचा नागाची संबंध सांगणारे आहे. मध्य प्रदेशात गोलियर जवळ हे शहर होते. प्राचीन पद्मावती नगरी ही पुराण प्रसिद्ध नगर. पुराणात येथील नागवंशी राज्यांची विस्तृत वर्णने आहेत. येथील नागसेन नामक राजाचा उल्लेख सम्राट हर्षवर्धन याचा राजकवी बाणभट्ट याने आपल्या हर्षचरित्रात केला आहे. नागद, नागपूर, नागापूर, नागग्राम, नागठाणा, नाग हल्ली, नागुर, नागझरी अशी नाग नामक गावे भारतात सर्व प्रांतात आहेत. हल्लीचे पद्म पवया हे ग्वालियर जवळ आहे. पूर्वी पद्मावती या नावाने प्रसिद्ध होते. येथे वृषनाग, भीम नाग, स्कंद नाग, वसू नाग, व्याग्र नाग आदी राजांची नाणी सापडली आहेत.

नाग वंश :-
भारतातील एक प्राचीन वंश. भारतात नाग राजे फार प्राचीन काळापासून राज्य करीत असावेत पण त्यांचे फार थोडे उल्लेख आढळतात. अगदी प्राचीन काळापासून नागवंश अस्तित्वात आहे. त्यांची राज्ये लहान व विखुरलेली होती, पण ती प्रत्येक कालखंडात होती. नागवंश (Naga dynasty) भारताच्या प्रदीर्घ इतिहासाचा महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. नागांचे पुसटसे उल्लेख वेदांमध्ये आढळतात;

पौराणिक अनेक हिंदू धर्मातील नागाचे उल्लेख भागवत पुराण, ब्रह्माण्डपुराण, मत्स्य पुराण, विष्णु पुराण,शिव पुराण आहे.पुराणांत नाग राजांनी विदिशा, मथुरा, कांतिपुरी आणि पद्मावती येथे राज्य केल्याचा उल्लेख आहे. तसेच विदिशेच्या सदाचंद्र, चंद्रांशू, नखवान, धनधर्मा, भूतिनंद इ. नाग राजांचा नामनिर्देश आहे पण याशिवाय इतर काही माहिती मिळत नाही. मथुरेत सात आणि पद्मावतीत नऊ नाग राजे होऊन गेले असे म्हटले आहे पण त्यांच्या नावांचा नक्की संदर्भ मिळत नाही.पौराणिक सर्प नाग वंश बहुतेक वेळा हिंदू, जैन, बौद्ध धर्मातील ग्रंथाच्या चित्रात आढळतो. नागांचे शक्तिशाली, भव्य, आश्चर्यकारक आणि गर्विष्ठ असे वर्णन केले आहे. त्यांचे भौतिक स्वरूप एकतर मानव, आंशिक मानवी-सर्प किंवा संपूर्ण सर्प असे असते. यांचे निवासस्थान नागलोक वा पातालमध्ये आहे. भूमिगत रत्ने, सोने आणि इतर नागलोक किंवा पाताललोक नावाच्या पृथ्वीवरील खजिनांनी भरलेले आहेत. नद्या, तलाव, समुद्र आणि विहिरींसह - पाण्याचे प्राण्यांसह ते बर्‍याचदा संबंधित असतात आणि ते खजिनाचे रक्षक असतात. त्यांच्या सामर्थ्याने आणि विषाने त्यांना मानवांसाठी संभाव्य धोकादायक बनविले. तथापि, त्यांनी अनेकदा हिंदु पौराणिक कथांमध्ये नायक भूमिका साकारल्या. समुद्रमंथन पुराणकथांमध्ये, वासुकी, नागराज, जो भगवान शंकराच्या गळ्यावर असतो, तो समुद्र मंथनासाठी दोर बनला. त्यांचे शत्रू म्हणजे गरुड-देवता आहे.

नाग वंशाच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा तील ही एक कथा आहे की, कश्यप ऋषीला कद्रू व विनीता नावाच्या पत्नी होत्या. कद्रू एक हजार तेजस्वी नाग माता;दक्ष प्रजापतीची मुलगी, महर्षि कश्यप यांची पत्नी ! एकदा महर्षी कश्यप म्हणाले, 'तुला जे पाहिजे ते वर माग.' कद्रूने एक हजार तेजस्वी नाग पुत्रांच्या रूपात वर मागितला (महाभारत, आदिपर्व, १६.८). कद्रूच्या पोटी जी संतान झाली ती नाग या नावाने प्रसिद्ध झाली. नाग माता पत्नी कद्रूने त्यांना अनंत, वासुकी, कम्बल, कर्कोटक , पद्म, महापद्म, शंख, कुलिक आणि अपराजित असे अनेक नागपुत्रांना जन्म दिले. कश्यपच्या या सर्व पुत्रांना नाग म्हटले जाते. त्याचे मुलगे, नातवंडे अतिशय क्रूर आणि विषारी होते.

कद्रू ही विनतेची बहीण आणि दक्षप्रजापतीची मुलगी असल्याचे पुराणांमध्ये म्हटले आहे. पण, ती स्वत: नागपूजक वनवासी समाजाची असावी किंवा तिने तशी पूजापद्धती अंगीकारली असावी. तिने आपल्या मुलांना ‘नागवंशी’ ही ओळख दिली. त्यांनीही तीच ओळख भविष्यात कायम ठेवली. तशी नागकुळे कितीतरी आहेत; पण आपण सध्या ‘नाग’ या राजवंशाचा विचार करतोय.

कश्यपांनी जो भूभाग रहिवासयोग्य केला, त्याला कश्यपांचा प्रदेश- ‘कश्यपमीर’ हे नाव मिळाले. ते आजचे काश्मीर. इथेच त्यांच्या मुलाने अनंताने आपली नगरी वसविली ती अनंतनाग. अनंताला ‘शेष’ या नावानेही ओळखले जाते. हा पौराणिक नागवंशातील बहुधा पहिला आणि सगळ्यात श्रेष्ठ राजा होय. दुसरा कद्रूपुत्र वासुकी. त्यानेही त्याच भागात हिमालयाच्या पायथ्याला आपले नागराज्य उभे

केले. कर्कोटकानेही काश्मीर प्रदेशातच राज्य केले. त्याचा वंश जास्त काळ टिकला. इसवी सनाच्या आठव्या शतकातील काश्मीरचा प्रसिद्ध राजा ‘ललितादित्य मुक्तापीड’ हा कर्कोटक वंशाचाच राजा होता. कल्हणाच्या ‘राजतरंगिणी’ या ग्रंथामध्ये याची सविस्तर माहिती आहे.

तक्षक थोडा दक्षिणेकडे सरकला. पंचनद प्रदेशात तक्षकशिलेला त्याने आपले राज्य स्थापन केले. कालियाने पूर्वेकडे, यमुनेच्या आसपास आपली वस्ती हलवली. तक्षक आणि कालिया यांनी महत्त्वाकांक्षेपोटी चंद्रवंशाशी वैर पत्करले. त्याचा परिणाम असा झाला, की यदुवंशी श्रीकृष्णाने कालियाला यमुनेपासून हाकलून लावले. (Latest Marathi News)

तिकडे खांडववन अर्जुनाने जाळले, तेव्हा त्यात प्रच्छन्नपणे राहणारी तक्षकपत्नी आणि अनेक नागसेवक मारले गेले. साहजिकच तक्षकाने पांडवांशी वैर धरले. ते अनेक वर्षे टिकले. महाभारत युद्धानंतर त्याने परिक्षित राजाला (बहुधा विषप्रयोगाने) मारले. त्याचा सूड जनमेजयाने घेतला आणि त्याने सगळ्या नागवंशाविरुद्ध युद्ध पुकारले.

तक्षक देवांच्या राजाला इंद्राला शरण गेला. अखेर आस्तिक या एका नागमातेच्या ब्राह्मणपुत्राने या सूडयज्ञात मध्यस्थी करून समेट घडवून आणला. या वैरभावाच्या विपरीत जाऊन अर्जुनाने वनवासात असताना कौरव्य नागवंशाची राजकन्या उलूपी हिच्याशी गांधर्व विवाह केला. त्यांचा मुलगा इरावान, महाभारत युद्धात पांडवसेनेत होता. नागवंशीय राजांनी पौराणिक काळात विदिशा, मथुरा, पद्मावती या ठिकाणांहून राज्यकारभार केला.

अनेक पुराणांमध्ये थोड्याफार फरकाने आली आहे. वासूकी हा नाग राजा होता त्याची राजधानी भोगावती नगरी होती. या वासुकी नंतर देवदत्त पर्यंत अनेक महान नागराजे होऊन गेले. या नागांना विविध पुराणानुसार एक, पाच किंवा सात पासून हजार पर्यंत फणा असल्याचा उल्लेख मिळतो. अनंत हा सहस्त्र फणा असलेला नाग होता. त्यावर विष्णू झोपलेला आहे असे मानतात. विष्णू त्यावर झोपला म्हणजे नागा वर विष्णूने वर्चस्व निर्माण केले असेही मानले जाते. तर नाग शिवाच्या गळ्यात असल्याने नाग लोकांचा आणि शिवाचा अनन्यसाधारण संबंध स्पष्ट होतो. नंदीवर शिव प्रसन्न झाल्यावर नंदीचा सन्मान करण्यासाठी आलेल्या नाग मंडळींची यादी वराहा पूराणात दिली आहे. नागांच्या संबंधाने सर्वात विस्तृत वर्णन माया शिल्प या ग्रंथामध्ये उपलब्ध होते. या ग्रंथात वासुकि, तक्षक, कारकोटक, पद्म, महापद्म, शंखपाल आणि कुलिक या सात प्रमुख नागांच्या लक्षणांचे वेगवेगळे उल्लेख केलेले आहेत. तक्षकाच्या मस्तकावर स्वस्तिक आणि महापद्म याच्या मस्तकावर त्रिशुल असायला हवा. अंशुमदभेदागम मध्ये चतुर्भुज आणि त्रिनेत्र नाग देवतांचे उल्लेख आढळून येतात.

पौराणिक ग्रंथात पुढीलप्रमाणे अष्टनागांची नावे आहेत- शेष (अनंत), वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट आणि शंख.

भारतात, वरील आठांच्या कुळाचे विस्तार झाले ज्यामध्ये नागवंशी आहेत- नल, कवर्धा, फणि-नाग, भोगिन, सदाचंद्र, धनधर्मा, भूतनंदि, शिशुनंदि किंवा यशनंदि तनक, तुश्त, ऐरावत, धृतराष्ट्र, अहि, मणिभद्र, अलापत्र, कम्बल, अंशतर, धनंजय, कालिया, सौंफू, दौद्धिया, काली, तखतू, धूमल, फाहल, काना, गुलिका, सरकोटा, कालिया, अश्वसेन इतर साप कुळांची नावे आहेत.

अथर्ववेदमध्ये काही नागांच्या नावांचे उल्लेख आढळतात. हे नाग आहेत- श्वित्र, स्वज, पृदाक, कल्माष, ग्रीव आणि तिरिचराजी. नागांमध्ये चित कोबरा (पृश्चि), काळा फणियर (करैत), गवत रंगीत (उपतृण्य), पिवळा (ब्रम), असिता रंगरहित (अलीक), दासी, दुहित, असति, तगात, अमोक आणि तवस्तु अशा इतर कुळांची नावे आढळतात.

नागवंशाबद्दल ठळक उल्लेख आढळतो, तो महाभारतात. अगदी आजही भारताच्या ईशान्येकडे नागांचा एक प्रदेश, नागप्रदेश ‘नागालँड’ नकाशात विद्यमान आहे. नागवंशीय राजांनी पौराणिक काळात विदिशा, मथुरा, पद्मावती या ठिकाणांहून आपला राज्यकारभार केला. असे दिसते, की सूर्यवंश व चंद्रवंश या दोन्ही प्राचीन वंशांच्या जोडीने नागवंशाची लहान-मोठी राज्ये भारतवर्षात नांदत होती.

पण त्यांचे प्रदेश बहुधा मुख्य राजप्रदेशांपासून दूर, एकीकडे असे होते. शिवाय इतर क्षत्रिय वंशांच्या मानाने नागवंशीराजे अर्धनागरी समजले जात. त्यांच्याविषयी एक प्रकारची भीती आणि परकेपणाची भावना तत्कालीन राजकुळांमध्ये होती. नाग किंवा निषादांचे राज्य जोपर्यंत आडबाजूला होते, तोपर्यंत मोठ्या राजसत्तांना काही आक्षेप नव्हता.

पण त्यांचे वर्चस्व वाढत आहे, अशी शंका आली, की या राजांना ती धोक्याची घंटा वाटायची. मग कोणतेही निमित्त काढून मोठ्या राजसत्ता नागांशी युद्धाला सुरवात करीत. नागवंशी लोक मुळात अत्यंत शूर आणि लढवय्ये होते, पण साधनसामग्रीबाबत ते क्षत्रिय राजांपेक्षा बरेच उणे होते. त्यामुळे बऱ्याचदा त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला, असे दिसून येते.

याशिवाय आणखी एक महत्त्वाची उणीव त्यांच्यात होती; ती म्हणजे शिक्षणाची. कोणत्याही महत्त्वाच्या घटनेची नोंद त्या काळी बहुधा मौखिक परंपरेने ठेवली जायची. ती कथारूपात, श्लोकबद्ध करून, पाठांतराने प्रसारित होत असे; जसे महाभारत व्यासशिष्यांनी सर्वज्ञात केले.

त्यामुळे नोंदवणारी व्यक्ती ही मुळातच या मोठ्या राजवंशांशी निगडित असलेली, त्यांची नोंद पक्षपाती अशीच असणार हे उघड आहे. म्हणूनच नागवंशाच्या राजांचे उल्लेख जे प्राचीन वाङ्मयात आहेत, ते तुटक आणि अपुरे आहेत. त्यांची एक सलग अशी वंशावळ सापडतच नाही आणि त्यांचे जे चित्रण केले गेले आहे, तेही अगदी चमत्कारिक, अतिरूपकात्मक आहे.

नागांविषयी बोलताना ते जणू प्रत्यक्ष सर्पयोनीतील अजस्र जीव होते, अशी वर्णनेच जास्त आहेत. विविध शापांच्या गुंतावळ्यात त्यांना अडकवून अतिमानवी योनीत टाकून दिले आहे. परिणामी, या कथांमागची रूपके समजून घेऊन त्यातून इतिहास शोधणे फार जिकिरीचे होते.

इ. स. पूर्व तिसऱ्या शतकात सातवाहन राजा सीमूत याची राणी ‘नागनिका’ ही नागवंशीय होती. स्वत:च्या नावाची नाणी पाडणारी आणि शिलालेख कोरून घेणारी ती इतिहासातील पहिली महिला राज्यकर्ती होती आणि हा मान नागवंशाला जातो! नागवंशीय राजांनी भारताच्या मध्यावर स्थापन केलेली नगरी त्यांच्या नावानेच ओळखली जाते, ती म्हणजे नागपूर!

दक्षिणेतील पांड्य राजवटीची पाळेमुळेही नागवंशात आहेत, असे काही अभ्यासकांचे म्हणणे आहे. हिंदू पुराणांव्यतिरिक्त बौद्ध जातके आणि जैन पुराणांमध्येही नागराजांचा संदर्भ आढळतो. आपल्या अजिंठा लेण्यांमध्ये नागराजाचे एक सुरेख शिल्प कोरलेले आहे.

अशा प्रकारे अगदी प्राचीन काळापासून नागवंश अस्तित्वात आहे. त्यांची राज्ये लहान व विखुरलेली होती, पण ती प्रत्येक कालखंडात होती. नागवंश हा भारताच्या प्रदीर्घ इतिहासाचा महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. अगदी आजही भारताच्या ईशान्येकडे नागांचा एक प्रदेश, नागप्रदेश ‘नागालँड’ नकाशात विद्यमान आहे.

पौराणिक कथांनुसार पाताळात एका जागी नागलोक हे मानवी स्वरूपात सर्प होते. सात प्रकाराच्या पातालपैकी महातळात नागलोक वसलेलं होते. जेथे कश्यपच्या पत्नी कद्रू आणि क्रोधवश उत्पन्न झालेले अनेक डोक्यांचे नाग आणि सर्पांचा एक गट राहत होता. त्यात कहुक, तक्षक, कालिया आणि सुषेण आदि मुख्य सर्प होते.

धार्मिक ग्रंथानुसार, कुण्या व्यक्तीच्या कुंडलीमध्ये कालसर्प दोष असल्यास नागपंचमीच्या दिवशी भगवान शिव आणि नागदेवतेची पूजा करावी. असा उल्लेख आढळून येतो. या अर्थी नाग ही देवता सामाजिक, धार्मिक आणि ज्योतिषीय दृष्टिकोनातूनही रूढ झाली म्हणावी लागेल. हिंदू धर्म मान्यतेनुसार पृथ्वी शेषनागाच्या फण्यावर विराजमान आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार असलेल्या प्रमुख नागांचा तपशील पुढील प्रमाणे -

शेष - अनंत या नावानेही शेष नागाचा ओळखले जाते. शेषनागाने गंधमादन पर्वतावर तपस्या केल्यानंतर ब्रह्माजीच्या वरदानाने पृथ्वीचा भार सांभाळण्याचे काम त्याच्याकडे सोपविण्यात आले. हरिवंश पुराणानुसार ब्रह्मदेवाने वासुकीला नागांचा राजा, तक्षकाला सापांचा राजा आणि शेषाला सर्वच विषदंती प्राण्यांचा राजा बनविला. यावरून शेषनागाचे महत्त्व सिद्ध होते. धार्मिक ग्रंथानुसार लक्ष्मण आणि बलराम शेषनागाचे अवतार रूप आहेत. हाच शेषनाग विष्णू चा सेवक म्हणून क्षीरसागरा मध्ये आहे. विष्णू विश्राम मुद्रेत शेष नागच्या वेटोळ्यावर झोपलेले असतात. श्रीकृष्ण जन्म समयी वासुदेव कृष्णाला यमुना पार करत असताना प्रचंड वर्षा होत होती. त्यावेळी शेषनागाने आपला फणा कृष्णा वर धरून यमुना पार करण्यास मदत केली होती.

वासुकी - हा समस्त नागांचा राजा. वासुकी हा शिवाच्या कंठास लपेटलेला असतो असेही म्हणतात. समुद्रमंथनाच्या वेळी दोरीच्या रूपाने वासुकीचा उपयोग केला गेला होता. शिवाच्या त्रिपुरांतक अवतारात शिवाने एकाच बाणात असुरांची तीन पुरे नष्ट केली होती. त्यावेळी धनुष्यबाणाची प्रत्येंचा वासुकी बनला होता. कथासरित्सागर या ग्रंथानुसार लता देशाचा राजा वासुकीच्या संबंधाने आदर भाव प्रकट करण्यासाठी प्रति वर्ष उत्सव करीत असे.

तक्षक - शृंगी ऋषीच्या शापाची अंमलबजावणी करण्यासाठी तक्षक नागाने राजा परीक्षिताला डसले होते. त्यामुळे तक्षकाचा बदला घेण्यासाठी परीक्षित पुत्र जनमेंजयने सर्प यज्ञ केला होता. तेव्हा सर्व साप यज्ञात येऊन पडू लागले. त्यावेळी आस्तिक मुनीने तक्षकाची रक्षा केली. तक्षकच शिवाच्या गळ्यात असलेला नाग आहे असे ही मानले जाते. तक्षकाचा पुत्र अश्वसेन पाताळात राहत असे. खांडव वन अग्निकांड पासून तो अर्जुनाचा विरोधी होता. त्यामुळे कुरुक्षेत्र रणभूमीवर अश्वसेन कौरवांच्या बाजूने सामील झाला होता. अथर्व वेदा नुसार तक्षक हा सर्वाधिक विष असलेला नाग होता असे म्हटले आहे. कौशिक सूत्रानुसार गृहरक्षे साठी तक्षका समोर बळी द्यावा असे म्हटले आहे. असे म्हटले जाते की, तक्षशिला येथे तक्षक संप्रदायाचा प्रभाव होता. मध्यप्रदेशात तक्षकेश्वर या नावाने इंदोर जवळ नवाली गावात एक मंदिर आहे.

करकोटक - यास शिवाचा गण असेही म्हणतात. हरिवंश पुराणात या नागाचा विशेष उल्लेख मिळतो. नल-दमयंती कथेतही करकोटक येतो. आपल्या आईच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी महाकाल वनात शिवलिंगाची पूजा केली होती. राजा परीक्षिताचा मुलगा जनमेजयने नागयज्ञ करून सर्व सर्पांचा वध केला.ज्यामध्ये वासुकी, तक्षक आणि कर्कोटक हे साप वाचले होते. इंद्राने वासुकी आणि तक्षकांचा बचाव केला, तर कर्कोटक उज्जैनमधील महाकालच्या आश्रयामध्ये राहून जिवंत राहिले.

कालिया - याचा निवास आपल्या कुटुंबासह यमुना नदी मध्ये होता. त्यामुळे यमुने मध्ये विष पसरले होते. कृष्णाने कालियाला युद्ध करून यमुना सोडण्यास भाग पाडले.

खांडववनात जेव्हा आग पेटली होती तेव्हा अश्वसेन नावाचा नाग वाचून गेला होता ज्याला अर्जुनाशी बदला घ्यायचा होता.

चित्रस्रोत: गुगल- अश्वसेन - अर्जुन युद्ध.

६.) पद्म नाग ,गोमती नदीजवळील नेमिश नावाच्या प्रदेशावर पद्म नागाचे राज्य होते. नंतर ते मणिपूरमध्ये आहे. आसाममधील नागवंशी त्यांच्या कुळातील आहेत.

चित्रस्रोत: गुगल -पद्मनाग

नवनागस्तोत्र :

अनंतं वासुकीं शेषं पद्भनाभं च कम्बलम्।
शंखपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा॥
एतानि नवनामानि नागानां च महात्मनाम्।
सायंकाले पठेन्नित्यं प्रात:काले विशेषत:।
तस्य विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत्॥
॥ इति श्री नवनागस्तोत्रं संपूर्ण ॥

नागशिल्प –

    संपूर्ण भारतात तुम्ही कुठे ही गेलात तर तुम्हाला नागशिल्प बघायला मिळतात आणि आज त्याच नागशिल्पांना आपण प्रत्येक नागपंचमीच्या सणाला पुजतो. गावोगावी दिसणाऱ्या ह्या नागशिल्पांचा नेमका अर्थ आपल्याला प्राचीन भारताच्या इतिहासातून मिळतो. भारताचे नैसर्गिक स्थान , समृद्धता ह्यामुळे भारतावर कायमच आक्रमण होत राहिले. उत्तरेकडून होणारी आक्रमणं मोठ्या प्रमाणावर होती. सिंध प्रांत, खैबर खिंड इथून आक्रमणांचे येणारे लोंढे नागराजांकडून रोखले जायचे.
राज्यक्षेत्र जरी वेगवेगळी असली तरीही कोणावर ही परकीय शत्रू चालून आल्यास एकीचे बळ दाखवत शत्रूस तोंड देण्याचे काम ह्या राजांनी केले आणि आपले साम्राज्य अबाधीत ठेवले. कालांतराने पंचक्रोशीत शूर राजे असे नाव कमवून नागराजांनी जनतेच्या मनात खास अशी जागा निर्माण केली. ‘नाग’ हा वंश म्हणून ओळखला जाऊ लागला आणि संपूर्ण भारतभर नाग वंशाचा प्रचार होऊ लागला. नाग लोक जेव्हा आपल्या धर्मप्रचारासाठी संपूर्ण भारतभर भ्रमण करत होते तेव्हा त्यांनी आपल्या राजांची आठवण म्हणून मोठ्या मोठ्या शिळांवर
    पाच राजांची प्रतिमा कोरली. कालांतराने बदल होत गेले पाच नागराजांचे प्रतीक असलेले नागशिल्प तीन , दोन आणि एक अश्या स्वरूपात कोरण्यात येऊ लागले. मध्ययुगीन काळात ह्याच नागशिल्पाचा वापर मंदिरांवर सुद्धा करण्यात आला. चपळता दर्शवण्यासाठी प्रतिकात्मक शिल्प म्हणून वापर करण्यात आला. ह्यात काळानुसार अनेक बदल होत गेले आणि नागपंचमी ह्या सणाला हीच नागशिल्प जी कधीकाळी नागराजांची आठवण होती नागपंचमीच्या सणाला पुजली जाऊ लागली.
   भारतीय कलेने भावना प्रकट करण्यासाठी प्रतीकांना जन्म दिला. जसे नाग कश्यप आणि कद्रू यांचे पुत्र असल्याचे पुराणात उल्लेख आहेत. पौराणिक नाग लोकांमधील अनंत, वासुकी, शेष हे नाग मानवा अनुकूल होते. तर तक्षक, कारकोटक, कालिया हे मानव वैरी होते. नाग हा वारूळात राहतो आणि वारूळ हे भू देवतेचे प्रतीक मानले आहे. त्यामुळे भूमीच्या सृजन शक्तीशी त्याचा संबंध जोडला गेला. शिव आणि विष्णु या दोघांचाही नागाशी संबंध आहे. नागफणी धारण करणारी कालिकादेवी आहे. त्याचप्रमाणे गणेशाच्या पोटावर ही नागबंध आवळलेला असतो. कंसाच्या कैदेतून बाहेर पडल्यानंतर पावसापासून रक्षण करण्यासाठी वासुकी नागाने कृष्णावर फना छत्र धरलेले होते. बुद्धांच्या जन्मानंतर नंद व उपनंद या नागांनी स्नान घातले होते. तर ज्ञान प्राप्ती नंतर मुचलिंग नागाने त्यांच्यावर आपला संरक्षक असे फनाछत्र धरले होते. जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचे नाग हेच अभिज्ञान चिन्ह आहे. कामठा किंवा मेघमालि हा पूर्वजन्मीचा पार्श्वनाथाचा भाऊ जो वैरी बनला होता. त्याच्या हल्ल्यापासून यक्ष धरणेद्र हा आपल्या सात फण्याचे छत्र पार्श्वनाथच्या डोक्यावर धरले असल्याचे शिल्प वेरूळ लेणीत आहे.
      श्रवणबेलगोळ येथील गोमटेश्वराच्या प्रचंड मूर्ती भोवती अनेक वारुळे निर्मिले असून त्यातून नाग बाहेर येत आहेत असे शिल्पात दाखवले आहे. नाग हे योगाचे ही प्रतिक मानले जाते. त्या कारणाने शिवाची योगी राजत्व दाखविण्यासाठी नाग शिवा जवळ सातत्याने दाखविला जातो. अशी ही पौराणिक मान्यता आहे.
शिल्प शास्त्रातील नागाचे महत्व :
      हिंदुधर्मात भुतदयेवर भर दिलेला दिसतो. इथ सर्व प्राण्यांना योग्य ती वागणूक दिली आहे. गावागावात आपणाला नागाचे शिल्प दिसून येते. मंदिराचा आवार असो किंवा गावातील पार एखादे तरी नागशिल्प असतेच. महादेवाने नागाला आभूषण म्हणून धारण केले आहे तर विष्णूने त्याची शय्या बनवली आहे तसेच गणपतीने नागाला पोटाभोवती गुंडाळले आहे. देवतांच्या विविध मूर्तीमध्ये नाग दिसतो. मंदिरावर शक्यतो तीन, पाच किंवा सात फण्यांचा नाग दिसतो. नाग जोडी असेल तर त्याला नागमाता म्हणतात. मंदिर बांधकामात भैरवयंत्र, योगिनीयंत्र, नागबंध असे काही शास्त्र वापरले जातात. मंदिर बांधकामांसाठी कोणता काळ योग्य आहे हे ठरवण्यासाठी देखील नागाचा वापर होतो.

डोक्याभोवती फणा असणारी मानवी शरीर असलेली मुर्ती

मंदिरावर शक्यतो तीन, पाच किंवा सात फण्यांचा नाग दिसतो. नाग जोडी असेल तर त्याला नागमाता म्हणतात. मंदिर बांधकामात भैरवयंत्र, योगिनीयंत्र, नागबंध असे काही शास्त्र वापरले जातात.
    मंदिर बांधकामांसाठी कोणता काळ योग्य आहे हे ठरवण्यासाठी देखील नागाचा वापर होतो. बांधकामाचा पाया खणण्यासाठी खालील संकेत देण्यात आला आहे
    नागवास्तुं समालोक्य कुर्यात् खातविधिं सुधीः ।
    पाषाणान्तं जलान्तं वा ततः कूर्म निवेशयेत् ॥
नागवास्तुची स्थिती बघून त्याप्रमाणे शहाण्याने पाया खणण्यास सुरूवात करावी. पाया मजबूत पाषाणापर्यंत किंवा भूगर्भान्तर्गत पाण्याच्या पातळी पर्यंत खोल खणावा व तेथे कूर्माची स्थापना करावी.

नागराजाने पृथ्वी डोक्यावर तोलून धरली आहे अशी कल्पना आहे. तो स्वतःभोवती एका वर्षात एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. दर तीन महिन्यात एका दिशेकडे त्याचे तोंड असते अशा रीतीने वर्षभरांत चारी मुख्य दिशांना त्याचे तोंड असते.

भाद्रपद, अश्विन व कार्तिक महिन्यांत नागाचे डोके पूर्व दिशेकडे असते. या तिमाहीच्या पहिल्या दिवशी नागाचे डोके बरोबर ईशान्य दिशेकडे असते व शेवटच्या दिवशी ते आग्नेय दिशेकडे असते. अशा रीतीने नागाचे डोके एका दिवसाला एक अंश असे प्रदक्षिणा क्रमाने फिरते.

शिल्पप्रकाश नुसार पूर्व दिशेकडील तोरण सर्वसाधारणपणे यश देणारे असते. वास्तुची पूजा इत्यादी श्रावण तसेच भाद्रपदात करू नये. मार्गशीर्ष व पौष महिन्यात नागाचे डोके दक्षिणेकडे असते. हा शाखाच्या मताने यथायोग्य शुभ काल असतो. त्यावेळी नागबन्धाला अनुसरून शंकूची स्थापना करणे उत्तम असते. त्यानंतर प्रासादाच्या समितीची स्थापना करण्यासाठी (पायासाठी) खड्डा खोदावा.
नाग आपल्या शरीराने मध्यबिंदूपाशी २७० अंशांत फिरलेला असतो व ९० अंशांचा भाग सोडून दिलेला असतो. शिल्पसारणींत या नागाला गृह-नाग म्हटले आहे, कारण देवालयाच्या दरवाजाची दिशा त्याच्या (मुखाच्या) स्थानावरून निश्चित केली जाते. देवालय त्याच्या छातीपाशी असून देवालयाची लांबी त्याच्या शेपटीच्या दिशेकडे असते, त्याचे डोके ज्या दिशेला असेल त्या दिशेला दरवाजा ठेवतात. या सापास काल-सर्प देखील म्हणतात. त्यास ३६० हाडे (दिवस व रात्री), ६ अवयव (ऋतू), १२ वळसे (महिने) असतात.त्याच्या शरीराचा वरचा गडद रंगाचा भाग रात्र व खालचा फिक्या रंगाचा भाग दिवस दर्शवितात. अशा रीतीने एक वर्षाचा कालावधी या नागाने दर्शविला जातो.

स्त्रीरुपी नागशिल्प

प्राचीन वैदिक आणि इतर साहित्याव्यतिरिक्त मध्ययुगीन काळातील ग्रंथांमध्ये नागांच्या उपासनेचे असंख्य वर्णन करणारे, नागांना प्रामुख्याने तीन वेगवेगळ्या प्रतीकात्मक स्वरूपात दाखवणारे शिलालेखात्मक पुरावे देखील आहेत:
१ ) पहिल्या स्वरूपात सर्प अनेक डोके असलेला आहे.
२ ) दुसऱ्या प्रकारात, तो बहुमुखी सर्पाच्या फणीसह मानवी स्वरूपात दाखवला आहे.
३ ) तिसरा प्रकार दोन्ही एकत्र करतो, जिथे वरचा भाग मानवी शरीराचा आहे तर खालचा अर्धा भाग गुंडाळलेल्या सापाचा आहे.
हडप्पा संस्कृतीतील उत्खननातून मिळालेल्या माहितीवरून हे स्पष्ट होते की, नाग लोक भारतीय धार्मिक परिस्थितीत सुरुवातीच्या काळात दिसतात. त्यापैकी मोहेंजोदारोमधील दोन ठसे आहेत ज्यात योगासनात बसलेल्या देवतेचे चित्रण आहे, ज्यामध्ये दोन्ही बाजूला दोन गुडघे टेकलेल्या आकृत्या आहेत आणि प्रत्येक आकृतीच्या मागे एक सापाचे डोके उंचावलेले आहे ज्यावर पसरलेला फणा आहे. याशिवाय, हडप्पाकालीन मातीच्या भांड्यांवर साप रंगवलेले आढळले आहेत आणि एक मातीचा कंठा सापडला आहे ज्यावर एका आसनाच्या खालच्या बाजुला एक सापाची आकृती दिसते.
आयुध रूपातील नाग प्रतीक :-
बहुतांश देवतेसमोर नाग हे चिन्ह आयुध म्हणून दाखवण्यात येत असले तरी, प्रत्यक्षात शिवा सोबत सर्प / नाग हे लांछान कायमस्वरूपी जोडले गेलेले आहे. प्रतिमा लाक्षणिक विवरण पाहता विष्णुधर्मोत्तर पुराण, मत्स्यपुराण, मानसार, मयमत, कामिकागम, अंशुमतभेदागम, देवता मूर्ती प्रकरण, आदी शिल्प शास्त्रीय ग्रंथात शिवाच्या आयुधात कृष्णमृग, खडग, खेटक, वज्र, परशु, त्रिशूल, खट्वांग, डमरू, पाश, हस्ती चर्म, दंड, कपाल, अक्षमाला, धनुष्य, शंख, चक्र, गदा आणि सर्प किंवा नाग सांगितला आहे.

        नागांच्या प्रतीकात्मक वैशिष्ट्यांनुसार नागांना दोन जीभ आणि हात आहेत, त्यांच्या डोक्यावर रत्ने असलेले ७ फणे आहेत, एका हातात ते अक्षमाला किंवा जपमाला धारण करतात आणि त्यांच्या शरीराचा खालचा भागात वळणावळणाची शेपटी आहे.स्त्रीरुपी नाग आणि मुलांमध्ये एक किंवा तीन फण्या आहेत. विष्णुधर्मोत्तरात, अनंत नागाला चार शस्त्र धारण केलेला म्हणून चित्रित केले आहे, त्याच्या फण्यावर भू-देवी उभी आहे. त्याच्या उजव्या दोन्ही हातात कमळ आणि मुसळ आहे, तर डाव्या हातात नांगर आणि शंख दिसतो. 'मद्याचा समुद्र', 'ताडाचे झाड' आणि इतर विविध गोष्टींचे उल्लेख आहेत जे संकर्षण/बलरामाशी निश्चित संबंध दर्शवितात. 'शिल्परत्न' (१७ व्या शतकात संकलित) या मजकुरात म्हटले आहे की नाग हे समुद्र ते आकाशापर्यंत संचार करणारे मानव आहेत आणि त्यांचे खालचे भाग सर्पसारखे आहेत. त्यांच्या डोक्याभोवती फणा आहेत आणि त्यांची संख्या १, ३, ५, ७ आणि ९ पर्यंत बदलते. त्यांच्या दोन जीभ असाव्यात आणि त्यांच्या दोन्ही हातात तलवार आणि ढाल दाखवली पाहिजे.
        ऐतिहासिक काळातील नागांच्या काही सुरुवातीच्या प्रतिमा भरहुत कठड्यावर (इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतक ) एलापत्र आणि चक्रवाक यांच्या आहेत. दोन्ही पूर्ण मानव आहेत ज्यांच्या वर पाच फणा असलेले सापाचे डोके आहेत आणि अंजली ( नमस्कार करण्याच्या ) मुद्रेत बुद्धांना नमस्कार करताना दाखविले आहेत.
      मथुरा परिसरातून कुशाण काळातील सापडलेल्या नाग प्रतिमा त्यांच्या भक्तांनी स्थापन केलेल्या असून नाग पंथाचा प्रभाव दर्शवितात. मथुरेजवळील चारगाव येथे सापडलेली एक नाग प्रतिमा ही एक सामान्य मुर्ती आहे ज्यामध्ये ७ फण्या आणि समोर दोन्ही बाजूंना सर्पाचे वेढे दिसतात. येथे नाग देवतेचे द्वैत स्वरूप म्हणजे बहुमुखी साप व उभ्या असलेल्या मानवाचे एकत्रित शिल्प दाखवले आहे. हे रूप आपण बलरामाचे पाहतो त्यासारखेच आहे. खरं तर अशा नाग मूर्तींना अजूनही गावांमध्ये पूजा केली जाते, परंतु त्यांना वेगवेगळ्या नावांनी जसे दौजी (मोठा भाऊ) किंवा बलदेव (बलराम) असे संबोधले जाते. कुशाण साम्राज्याच्या पतनानंतर नाग पूजा पंथ उत्तर आणि मध्य भारतात आणि आसपास पसरला जिथे त्यांना इतर सत्तांचा राजाश्रय मिळाला.नाग पूजेबद्दल तक्षशिला, पद्मावती, विदिशा, मथुरा, कांतिपुरा आणि अयोध्या येथे असंख्य शिलालेख, अंकशास्त्रीय आणि साहित्यिक पुरावे सापडले आहेत त्यावरुन या वस्तुस्थितीद्वारे पुष्टी मिळते कि येथे मोठ्या प्रमाणात नागपुजा होत होती.

विरसेन नावाच्या एका शासकाच्या (त्याची राजधानी मथुरा येथे होती) काही उपलब्ध नाण्यांवरून, सिंहासनावर एक सर्प उभा असल्याचे दिसून येते, ज्यावर एक स्त्री आकृती बसलेली आहे (ही देवी गंगा असू शकते) तिच्या उजव्या हातात कलश धरून आहे. कुमुदासेन, धनदेव आणि विशाखदेव (इ.स.पू. १५० ते १०० दरम्यान अयोध्येचे राजे) या तीन राजांच्या नाण्यांवर सापांचे प्रतीक म्हणून चित्रण केले आहे.

हरप्पाकालीन मातीच्या ठश्यावरील नाग प्रतिमा

भारहुत येथील बुध्दाची आराधना करणारा एलापत्र नाग

चारगाव येथील दुसर्या शरकातील कुषाण सम्राट हुविष्क सिर्का सेनाहस्ती-भानुका यांच्या चाळीस वर्षाच्या काळातील उभी ( स्थानक ) नाग देवाची मुर्ती

कांचीपुरम येथील नाग शिळा

तेलंगणामधील बाराव्या शतकातील नाग प्रतिमा

तंजावर येथील बृहदीश्वर पेरुवुदैयार मंदीरातील नाग देवता

केरःळमधील थिसुर येथील सक्तानथंवरन राजवाड्यातील सर्प कावु

मयूरभंजाच्या (ओडिशा) नाग कुटुंबाला विराट भुजंग / वैरत / विराट म्हणून ओळखले जाते, त्यांनी नाग देवाला त्यांचा कुल देवता म्हणून मानले होते. पुरदहरिसजवळील पाटमुंडी टेकडी एकेकाळी नाग देवीचे आसन होते, ज्याचा पुरावा म्हणजे त्यावर कोरलेली किंचक नागाच्या कोरीव मुर्ती. नाग पंथाचे आणखी एक उदाहरण राजगीरमधील मणियार मठाच्या उत्खनन स्थळावर दिसले, जिथे गुप्त काळात नागांना समर्पित मंदिर होते आणि नागा-घर म्हणून ओळखले जात असे.

तथापि, गुप्त काळापासून भारताच्या उत्तरेकडील भागात या प्रभावशाली नाग पंथाचे महत्त्व कमी झाले, याचे कारण म्हणजे नागपुजे एवजी विष्णूच्या उपासनेचा वाढलेला प्रभाव. जेव्हा विष्णू आसन किंवा शयन स्थितीत दाखवले असताना शेष किंवा अनंत नाग म्हणून दाखवले गेले तेव्हा त्यांना प्रचंड मोठ्या आकारात मानवी स्वरुपात असलेले साप म्हणून चित्रित केले गेले.
दक्षिण भारतात आजही नाग उपासनेचे अस्तित्व अधिक आहे याचे कारण म्हणजे कवु किंवा सापांशी संबध असलेली झाडे (उत्तर भारतातील नागवन सारखी) आढळतात ज्यांना विशाट्टम कवु किंवा विष मंदिर किंवा नागकोट्टा म्हणून ओळखले जाते. दक्षिण भारतात प्राचीन काळापासून नाग पूजा प्रचलित होती हे कन्नारमध्ये लिहिलेल्या बनवासी येथील शिलालेखावरून कळते, ज्यामध्ये इ.स. पहिल्या शतकाच्या मध्यात सापाच्या मुर्तीची उभारणी झाल्याची नोंद आहे. दक्षिण भारतातील जवळजवळ सर्व गावांमध्ये सापाची मुर्ती अजूनही दिसतात आणि हि शिल्प मंदिर संकुलात किंवा अस्थव वृक्षाखाली किंवा मोठ्या मंदिर संकुलात स्वतंत्र देवस्थान म्हणून देखील दिसतात.

बाजारपेठेतील_शिळेवरील_शेषनाग

किल्ले रायगडवर हुजूरबाजाराची म्हणजेच बाजारपेठ बसवून नुकतीच सुरुवात झाली होती, आता हिंदुस्तानातील अनेक व्यापारांना अभय देऊन आणि सन्मानाने आमंत्रण देऊन त्यांना या बाजारपेठेत स्थायिक करणे गरजेचे होते. कारण तसे न केल्यास परकीय शत्रुंना यांचा गैरफायदा घेणे सोयीचे झाले असते. यासाठी महाराजांना कोणीतरी सन्माननीय आणि भरवशाचा व्यक्ती आवश्यक होता जो ह्या बाजारपेठेचा संपूर्ण कारभार बघेल आणि सर्व व्यापाऱ्यांचा विश्वास जिंकून घेईल, तेव्हा शिवरायांना आठवण झाली ती म्हणजे बाबाजीनाईक पुंडे यांची. नगर जिल्हातील श्रीगोंदे येथील परंपरागत सावकार घराण्यातील बाबाजी शिवरायांच्या पदरी सन्मानाने आश्रित होते. विजापूरच्या आदिलशाहीशी शिवरायांच्या झालेल्या तहानुसार ते विजापूर दरबारी १६६७ पासून स्वराज्याचे वकील म्हणून काम पाहत होते. १६७२ मध्ये तह मोडल्यामुळे ते पुन्हा विजापूर येथून निघून रायगडावर येण्यास निघाले. श्रीगोंदे येथील नाईक यांचा परंपरागत सावकारीचा पेशा असल्यामुळे महाराजांना यांची बाजारपेठेसाठी सावकार किवा महाजन पदी नियुक्ती करणे सोयीस्कर ठरले. कारण कोणा लबाड लांडगा, शत्रूचा हेर यास गाळा देऊन बाजारपेठेत निवास देणे धोक्याचे होते. त्यावेळी बाबाजीनी विचार केला, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आश्रयाखाली त्यांना हे सोन्याचे दिवस लाभले आहेत ते फक्त आणि फक्त त्यांच्या आजोबांमुळे “शेषाबानाईक पुंडे”. बाबाजीना ही आपल्या आजोबांची पुण्यायी वाटू लागे. त्यामुळेच बाबाजीनी आपल्या आजोबांचे ऋण लक्षात घेऊन ७ व्या किवा ८ व्या दुकानाच्या मधल्या शिळेवर शेशाबाची स्मृती म्हणून त्यांनी “शेषनाग” कोरवुन घेतला. यापुढे बाबाजीनाईक यांचे अस्तित्व दर्शवणारा तो शेषनाग हुजुरबाजाराचे वैभव दर्शवू लागला. आजही आपण त्या बाजारपेठेत फेरफटका मारताना त्या शेषनागाच्या शिळेजवळ क्षणभर थांबतो आणि त्याचे दर्शन घेतो. आपण जर नीट निरीक्षण करून पाहिल्यास असे दिसते कि हा एक फणा असलेला साधा नाग नसून छोटे छोटे असे सात फणे असलेला शेषनाग आहे. भोसले घराण्याशी प्रामाणिकता दर्शवणाऱ्या शेषाबानाईक यांची ती स्मृती आहे...!

नाग स्थापत्य कलेचे अनुपम उदाहरण - मामा भांजा मंदिर ....!

बारसूरचे ऐतिहासिक मामा भांजा मंदिर आजच्या काळात नागकालीन स्थापत्य कलेचे जीवंत उदाहरण म्हणून आपल्या समोर आहे.

हे मंदीर बारसुरमधील नाग युगाच्या सुवर्णकाळातील काही घटनांचे साक्षीदार आहे. याच काळात उभ्या राहिलेल्या समलूर, नारायणपाल, गढ़ियामधील मंदीरामध्ये हे मंदीर सर्वश्रेष्ठ आहे.पुर्वाभिमुख असलेल्या या मंदीराला अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या भिंतीवर कीर्तिमुख व साखळीत गुंफलेल्या घंटा कोरलेल्या आहेत. द्वाराच्या ललाटबिंबावर चतुर्भुज गणेश प्रतिमा कोरली आहे,

हि मंदीर भगवान शिवांना समर्पित केले आहे. सध्या मात्र गर्भगृहात गणेश आणि नरसिंहाची छोटी मुर्ती प्रतिष्ठापित केली आहे. अर्थात या मुर्तीची स्थापना स्थानिक लोकांनी केली आहे. मंदीराच्या बाह्यभिंतीवर ज्या मानवाकृती कोरलेल्या आहेत, त्यावरुनच या मंदीराचे नाव 'मामा भांजे मंदीर' पडले आहे. बस्तर भुषण या ग्रंथात केदारनाथ ठाकुर यांनी या मंदीराविषयी रोचक माहिती दिली आहे. या माहीतीमध्ये उत्कल ( सध्याचे ओडीशा ) देशाच्या गंग राजाला सहा मुल होती, तसेच एक मुलगा दासीपासून झाला होता. दासीने राजाला नादी लावून स्वतःच्या मुलाला राजाभिषेक करण्यासाठी भाग पाडले. आणि राजाच्या सहा मुलांना राज्याबाहेर हाकलून दिले. त्या सहा मुलांनी तात्कालीन चक्रकोट राज्यात येउन बालसुर्यनगरची स्थापना केली.

बालसुर्यनगरची स्थापना केल्यावर गंग राजांनी कारागिरांना बोलावून अनेक मंदीरे उभारली तसेच खुप तलाव खोदून घेतले, गंग राजांचा भाचा खुप बुध्दीमान होता, त्याने कुशल कारागिरांना बोलावून मंदीराची उभारणी केली. मात्र भाच्याने उभा केलेली सुंदर बघून गंग राजांना मत्सर वाटला. त्यांनी त्या मंदीराना ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याचा परिणाम म्हणून मामा आणी भाच्यात युध्द झाले. मात्र युध्दात भाच्याचा विजय झाला आणि मामा गंग राजाला प्राण गमवावे लागले. मात्र भाच्याने मामाच्या चेहर्याची मुर्ती बनवून मंदीराच्या बाह्य भिंतीवर तर स्वतःची मुर्ती मंदीराच्या आत स्थापन केली. अर्थात हि फक्त एक लोककथा आहे. मात्र यामुळे या मंदीराला मामा-भांजे मंदीर असे अनोखे नाव मिळाले. अकराव्या शतकात निर्माण झालेले हे मंदीर सध्या बारसुरचा उज्वल इतिहासची आठवण देत उभे आहे. तसेच या म्म्दीराला उत्तम स्थितीत राखून सरकारने नाग काळातील हा अद्वितीय ठेवा सुरक्षित राखला आहे.

संस्कृती नागपूजनाची

आवास; रायगड जिल्ह्याचे मुख्यालय असणाऱ्या अलिबाग शहरापासून अवघ्या पंधरा कि.मी. अंतरावरील नयनरम्य स्थळ. मुंबईकरांमध्ये प्रसिद्ध असणाऱ्या रेवस, मांडवा या ठिकाणांपासून अगदी लागूनच. या स्थळाचा उल्लेख अगदी स्कंद पुराणातही आहे. अभिजित नावाचा शिवपूजक राजा येथेच स्थायिक झाला होता. या परिसरात श्री वक्रतुंड गणेशाची स्वयंभू मूर्ती आहे. कार्तिक शुद्ध चतुर्दशीला श्री नागेश्वराच्या म्हणजेच नागोबाच्या जत्रेत या वक्रतुंडाचाही छबिना उत्सव साजरा होतो. प्राचीन काळी इथे नागोबा आणि त्यांचे शिष्य बुधोबा व चांगोबा यांनी समाधी घेतल्याचे सांगीतले जाते. या साधूंची स्मृती ‘नागोबा मंदिराने’ जपली आहे. मंदिरात एक जोडी आणि एक स्वतंत्र अशा नागांच्या तीन सुंदर प्रतिमा आहेत. या मंदिराबरोबरच जवळच्या कनकेश्वर मंदिराचाही नागाशी संबंध आहे. कनकेश्वराकडे जाताना उंच डोंगरावर एक विश्रांतीचा टप्पा आहे. दगडी ओटे असलेल्या या टप्प्याला ‘नागोबाचा टप्पा’ म्हणतात. नागपंचमीला बाजूच्या घळीतून नागोबा निघतो, अशी आख्यायिका आहे. खरंतर अशा कथा आपल्या परिसराला नविन नाहीत. अनेक ठिकाणी थोड्याफार फरकाने ‘नागोबा’च्या आख्यायिका सांगीतल्या जातात. सर्प प्रजातीला शेषाचे रुप समजून पुजण्याची प्रथा पूर्वापार चालू आहे. हे नागपूजन प्रतिकात्मक रुपात केले जाते. यातूनच नागशिल्पांची निर्मिती झाली.

केवळ रायगडच नव्हे तर संपूर्ण भारतात नागपूजन होत असते. सध्याच्या काळात जसा नागपंचमी हा सण साजरा होतो, तसा प्राचीन काळात नागांचा उत्सव ‘नागमह’ नावांने साजरा होत असे. हजारो वर्षांत नागपूजेचे केवळ स्वरूप बदलत आले, पण मूळ गाभा तसाच आहे. यक्षपूजेप्रमाणेच नागपूजेचाही हिंदू, जैन आणि बौद्ध धर्माशी समन्वय दिसून येतो. नागांना या धर्मांत उपदेवतांची स्थाने मिळाली. मथुरेजवळील सोंख येथे डॉ. हर्बट हर्टल यांनी जे उत्खनन केले त्यात तेथे कुषाणकाळांतील म्हणजे अंदाजे दुसऱ्या शतकातील एक सुंदर नागमंदिर असल्याचा पुरावा हाती आला. हे नागमंदिर विटांचे असून अर्ध-लंबवर्तुळाकार होते. याच परिसरातून अप्रतिम कलाकृती असलेली नागशिल्पेही मिळाली. यावरून मथुरा हे कुषाण काळात नागपूजेचे एक मोठे केंद्र असल्याचे सांगता येईल. या काळांतील सुरूवातीच्या मूर्तींमध्ये मानवी रुपातील नाग दाखवून त्याच्या पाठीमागे सर्पाची वेटोळी किंवा उभा साप दाखवला जात असे. फर्ग्युसन आणि ओल्डहॅम या तज्ञांच्या मते हे नाग म्हणजे सर्पपूजक मानव असावेत. सर्प हे त्यांचे वंशचिन्ह. पुढे हेच मानव नाग किंवा सापाशी तादात्म्य पावले. नागाशी संबंध असलेल्या देवांना मानव रूपांसह नागरूपांत दाखविण्याची पद्धत इसवीसनाच्या आधीपासूनच होती. सांची, अमरावती याठिकाणच्या बऱ्याचशा मूर्त्यांमध्ये नाग किंवा सर्पफणा असलेल्या स्त्रीया आढळतात. या सापाचा फणा छत्रासारखा डोक्यावर उभारलेला असायचा. यातील डोक्यावरील सर्प फणांची संख्या त्या पुरूषांच्या किंवा स्त्रीयांच्या सामाजिक हुद्द्यावर अवलंबून होती. या रचनांमध्ये कालांतराने बदल होऊन मानव प्रतिमांच्या मागे सर्पफणा दाखवण्याऐवजी मानवाचे मुखच सर्पाफण्याचे दाखवण्याची पद्धत सुरू झाली. या नागांच्या शरीरावर खवले दाखवणे, मस्तकावर स्वस्तिक किॆवा इतर शुभचिन्हे दाखवणे इत्यादी प्रकारही होते. या नागांच्या सळसळत्या जिभाही काही प्रतिमांमध्ये अंकीत केल्या गेल्या आहेत. कुषाणकाळानंतर मात्र नागप्रतिमांमध्ये जुनी वैशिष्ट्ये नाहीशी झाली. पुढच्या काळात वेटोळे घातलेला नैसर्गिक साप सर्वत्र दिसू लागला. याचबरोबर एकाच दगडावर कोरलेले नाग-नागीण शिल्पही तयार होऊ लागले. अंबरनाथ येथील सुप्रसिद्ध शिवमंदिराच्या बाहेरच्या बाजूला नदीकाठावर असे शिल्प आहे. या प्रकाराला दक्षिणेत ‘नाग-कल’ म्हणतात. या प्रतिमांमध्ये सध्या आढळणारा सर्वसामान्य प्रकार म्हणजे उभा साप. आवासच्या नागोबा मंदिरातील प्रतिमा याच स्वरूपाच्या आहेत. रायगड किल्ल्यावरील बाजारपेठ मानल्या जाणाऱ्या वास्तूवरही असाच एक उभा साप कोरला आहे. नागांचा पाण्याशी जवळचा संबंध असतो. त्यामुळे बऱ्याचशा नाग मूर्त्या पुष्करणींच्या किंवा तलावांच्या काठावर आढळतात.

नाग हे पूजनीय असले तरी काही पौराणिक कथांमध्ये नागांशी संघर्ष सुद्धा झाल्याचे दिसते. श्रीकृष्णाने केलेले कालियामर्दन हे याच संघर्षाचे उदाहरण. भगवान विष्णूचे वाहन गरूड व नागांचे वैर, तक्षकाचा परीक्षिताशी संबंध, जन्मेजयाचा नागयज्ञ व त्यात नागांचा संहार अशी संघर्षांची अनेक उदाहरणे आढळतात. केवळ हिंदू कथांमध्येच नव्हे तर बौद्ध व जैन कथांतही असे प्रसंग आहेत. असे असूनही शिव, गणेश यांसारख्या देवतांसह त्यांनी धारण केलेल्या नागांना देखील सन्मान मिळाला आहे

सुदैवाने नागांचे पूजन अजूनतरी प्रतिमा रूपातच मर्यादित आहे. नागपूजनाच्या पद्धतीविषयक संत कबीर म्हणतात,
“नाग पंचमी आवे जदे, कोले नाग माँडती,
दूध दही से पूजती।
साँची को नाग सामें मिल जावे तो,
पूजा फेंकी ने भाग जाती रे।।”
थोडक्यात माणसे पूजेसाठी नागाची मूर्ती मांडतात खरे , पण खरा नाग आल्यावर मात्र पळत सुटतात. त्यामुळे केवळ प्रतिमाच नव्हे तर जीवसृष्टीत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणाऱ्या सापांचेही रक्षण व्हावे ही अपेक्षा.

चला जाऊ वारुळाला, नागोबाला पुजायला : आनंद साऊरकर

विश्वातील प्रत्येक जीव, चेतन- अचेतन आणि हे अवघे चराचर हे एकमेकांशी एका अदृश्य बंधनाने जोडलेले आहेत. हाच परस्पर संबंध वर्षानुवर्षे नानाविध माध्यमांतून आपण जपत आलोय. याच संबंधांना दृढ करण्याकरिता, परस्परांचा आदर करण्याकरिता, चराचरातील प्रत्येक घटकांचं पूजन करण्याची चीनच्या बद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची पद्धत रूढ झाली. भारतीय संस्कृतीत चंद्र - सूर्य ते अगदी नदी, पर्वत, वृक्ष, प्राणी पक्षी यांची सुद्धा निरनिराळ्या सणांना पूजा त्यांचा सन्मान केला जातो. याच पूजन शृंखलेतील सण "नागपंचमी".आनंद साऊरकर

श्रावण शुद्ध पंचमीला नागपंचमी साजरी करतात. वातावरणाच्या अनुकूलतेमुळे या काळात नागांचा सर्वत्र वावर पाहायला मिळतो. आपल्यापासून निदान या काळात तरी त्यांना त्रास होऊ नये म्हणून पूर्वजांनी त्यांचे पूजन याच महिन्यात करण्याची पद्धत प्रचारात आणली, किती हा पर्यावरणाचा आणि प्राणी जगताचा विचार !!!

महर्षी काश्यप यांच्या कद्रू नावाच्या पत्नीपासून या नागकुळाची उत्पत्ती झाली असे मानतात. पुरातन वाङ्मयात अनेक ठिकाणी नागांचा, नागकुलाचा उल्लेख आढळतो. कधी स्वतंत्र देवता म्हणून तर कधी मुख्यदेवतांच्या परिवारदेवता किंवा सेवक देवता म्हणून उल्लेख आढळतो. मूर्ती शास्त्राने सुद्धा या देवतेची विशेष दखल घेतली आहे. बऱ्याच मंदिरांमध्ये द्वारपाल समूहात किंवा स्वतंत्रपणे नागांच्या प्रतिमा चितारलेल्या आढळतात.

पर्यावरणातील अन्नसाखळीतील महत्वाचा असा घटक असलेला हा साप शेतकऱ्यांचा मित्र म्हणून सुद्धा गौरवला जातो. तर ग्रामीण स्त्रिया याला आपला बंधू मानतात. यामुळेच ग्रामीण भागात विशेषतः शेतकरी वर्गात नाग पूजनाची प्रथा चालत आलेली आहे. नागपंचमीला निरनिराळ्या भागात वेग वेगळ्या पूजा पद्धती आढळून येतात. त्यातीलच प्राचीन अशी नागकुल पूजन काही ठिकाणी पाहायला मिळते.

पुराणात नऊ नागकुळ प्रसिद्ध आहेत :

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलं

शन्खपालं ध्रूतराष्ट्रं च तक्षकं कालियं तथा

एतानि नव नामानि नागानाम च महात्मनं

सायमकाले पठेन्नीत्यं प्रातक्काले विशेषतः

तस्य विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत

ll इति श्री नवनागस्त्रोत्रं सम्पूर्णं ll

या मंत्रात अनंत, वासुकी इत्यादी नऊ नागकुळांचा उल्लेख आहे. पुराणात या सर्व नागांच्या विविध कथा आढळतात. काही ग्रंथांमध्ये हि नऊ नावे थोडीफार बदललेली आढळतात परंतु सर्वत्र नऊ कुळे आहेतच. ह्याच नऊ कुळांची पूजा नागपंचमीला करतात. आमच्याकडेही नागकुळं पूजन असते, त्याची हि थोडक्यात माहिती.

नागाची प्रतिमा: भिंतीवर गेरूच्या साह्याने वर चौकोनी आणि त्याला लागूनच खाली गोलसर असा आकार काढून सारवून घेतात, ही झाली नागांची बैठक. त्यानंतर आवं (न तापवलेले ) दूध आणि तूप यांचा मिश्रण बनवतात. काडीला कापूस गुंडाळून ह्या मिश्रणाच्या साह्याने वरील चौकोनी भागात नऊ नाग साधारण वीतभर लांबीचे, एका रांगेत थोडे अंतर ठेऊन काढतात. त्यांच्या पोटात अर्थात दोन नागांच्या मध्ये एकूण पाच छोटे नाग काढतात, हे नागाची पिल्ले. खालच्या गोलभागात नऊ वेटोळे असलेली पद्मिणी नागीण काढतात. तिच्या बाजूला तिच्या दासी सुद्धा रेखाटतात.

(भिंतीवरील नाग प्रतिमा, फुलोरा आणि सर्वसाधारण नागकुळाचे रेखाटन)(avs)

पूजन : नागांचे षोडोपचारे पूजन केल्या जाते. पूजनात सूत -पुतळ्या, कापसाचे वस्त्र व पोवते मुख्यत्वे वापरतात. प्रत्येक नागाला आणि पद्मिणीला स्वतंत्र सूत -पुतळ्या, कापसाचे वस्त्र आणि नऊ पदराचे पोवते अर्पण करतात. तसेच पाच पदराचे पोवते नागबाळ यांना वाहतात. पद्मिणी नागिणीच्या ज्या दासी आहेत त्यांना पाच पदराचे पोवते, कपासवस्त्र अर्पण करतात. पूजनात ऋतुमानानुसार उपलब्ध होणाऱ्या फुलांचा वापर करतात. आघाडा, केना, बिल्वपत्र आणि फुले यांचा वापर करून माळ तयार केली जाते व नागकुळाला अर्पण केली जाते.

नैवेद्य: पाच प्रकारचे धान्य जसे गहू, ज्वारी, तांदूळ, हरबरा आणि तीळ हे भाजून घेऊन याच्या लाह्या तयार करतात. ह्या लाह्यांचा व फुटाणे याचा नैवेद्यात आवर्जून वापर करतात. नऊ पुरिका (रव्याच्या पापड्या), नऊ करंज्या, वेणी-फुगी यांचा फुलोरा नागकुळावर टांगतात. काहीठिकाणी वाफवलेले, तर कुठे तळलेले पदार्थ स्वयंपाकाला बनवतात. स्वयंपाकात मेथीची भाजी आणि रव्याचा शिरा मुख्य असतो. तव्याचा वापर सुद्धा बरेच ठिकाणी करत नाहीत. नागकुळाला रव्याचे दोन लाडू बनवून त्याचा नैवैद्य घरी दाखवून ते वारुळावर अर्पण करतात. शेवटी नागाला विडा- सुपारी अर्पण करतात. कुठे नारळ अर्पण करून तो वारुळावर नेऊन वाढवतात. घरची पूजा आटोपल्यावर वारुळावर किंवा नागाच्या ठाण्यावर जाऊन पूजा करतात. आणि रव्याचे लाडू अर्पण करतात. घरी आल्यावर नागाला अर्पण केलेले दूध, ज्यांनी नाग काढले ते मिश्रण, भाजलेले पंच धान्य आणि फुटाणे एकत्र करून ते घरातील कानाकोपऱ्यात, अंगणात टाकतात. ज्ञात-अज्ञात सर्व सरपटणाऱ्या प्राण्यांना हा नैवेद्य.

वीरगळ :-

जगभरात प्राचीन काळापासून मृत व्यक्तींचं स्मृती स्मारक उभारण्याची प्रथा आहे. भारतीय द्वीपकल्पात स्मृती स्मारकं उभारण्याची सुरुवात मेगॅलिथिक म्हणजेच महापाषाण काळापासून झाली. या काळातले लिखित पुरावे नसल्यामुळे आपल्याकडे या स्मारकांची मर्यादित माहिती उपलब्ध आहे. या काळाच्या शेवटच्या टप्प्यात स्मारक शिळा उभारण्यामागचा हेतू तमिळ भाषेतील संगम साहित्यात सापडतो. इ.स. पूर्व तिसन्या शतकापासून स्मारकशिळांची निर्मिती झालेली आहे. पुढे या प्राचीन स्मारक शिळांचं रूपांतर वीरपूजेत झालं. युद्धात वीरमरण आलेल्या वीरांची स्मृती जपणा-या स्मारकांमध्ये, म्हणजेच वीरगळांमध्ये वेगवेगळ्या कालखंडांत झालेले बदल तत्कालीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदल समजून घेण्यासाठी उपयोगी पडतात. त्यातून राजकीय इतिहास, लिपी, भाषा, स्थापत्यशैली समजते. त्यामुळे वीरगळांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो, महाराष्ट्रातल्या बीरगळांबाबतही तेच म्हणता येईल.

भगवदगीतेच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या ३६ व्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना म्हणतात की " हे अर्जुना ! युद्धासाठी तयार हो कारण युद्धात मरण पावला तर तुला स्वर्गप्राप्ती होईल आणि जर का तुझा विजय झाला तर पृथ्वीचे राज्य उपभोगायला मिळेल त्यामुळे युद्धाचा निश्चय कर आणि तयार हो. "
                           हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसि महिम् ।
                           तस्मादुतिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय ॥
    आपल्या शास्त्रानुसार फार पूर्वीपासून युद्धांमध्ये वीरमरणाची प्राप्ती व्हावी याला अपार महत्व दिले गेलंय. आणि अशा या वीरांचे स्मरण येणाऱ्या पिढीला कायमस्वरूपी होत राहावं म्हणून जो शिल्प विशेष उदयाला आला तो म्हणजे विरगळ (Herostone )! वीरगळ समजून घेण्यासाठी त्याच्या मुळ संरचनेला समजून घ्यावं लागतं. काळ आणि स्थानपरत्वे त्याच्या रचनेत थोडं भिन्नत्व आहे परंतु वीर मरण आलेल्याचं स्वर्गरोहण आणि स्वर्गप्राप्ती या मूलभूत गोष्टी प्रत्येक शिल्पात आढळून येतात .

महाराष्ट्रभूमी म्हणजे समरभूमी ! देव देश धर्म रक्षणार्थ पेटलेले अग्निकुंड !!! स्वातंत्र्यदेवतेच्या या यज्ञात अनेकांनी प्राणाहुती दिल्या. या हुतात्मा वीरांची स्मृती चिरकाल जिंवंत रहावी म्हणून त्यांचे स्मारक ‘वीरगळ’ रुपात उभारण्यात येई. महाराष्ट्रातल्या गावागावात आपल्याला असे वीरगळ पाहायला मिळतात.

वीरगळाला ‘वीराचा दगड’ किंवा केवळ ‘वीर’ म्हणूनही संबोधतात. ‘वीरगळां’ चा उगम कर्नाटकात झाला, असे दिसते. तेथून त्यांचा महाराष्ट्रात प्रसार झाला. कन्नड प्रदेशातील कल्याणी चालुक्य, राष्ट्रकूट ह्या राजघराण्यांची सत्ता ज्या प्रदेशांवर पसरली होती, तेवढ्याच भागात वीर-कल आढळतात. महाराष्ट्रात आढळणारे वीरगळ मुख्यत्वे मराठवाडा, दक्षिण महाराष्ट्र आणि कोकणचा बोरिवलीपर्यंतचा भाग इतक्या प्रदेशात पसरलेले आहेत. यांना ऐतिहासिक व शिल्पशास्त्रीय महत्त्व आहे. बोरिवलीरेल्वे स्थानकाजवळ एकसर गावात उत्तम दर्जाच्या सात वीरगळ आहेत. त्यांवरील कोरीव कामात युध्दाचा प्रसंग दाखविलेला असून हत्तींचे चित्रण आहे. याशिवाय नौका आणि वल्ही यांचेही चित्रण आहे. अनंत स. अळतेकर यांच्या मते हे युध्द शिलाहार राजा सोमेश्वर व यादव राजा महादेव यांच्यातील असावे यावरील शिल्पपट्टांच्या धाटणीवरून ते इसवी सनाच्या तेराव्या शतकातील असावेत.

    अगदी सुरुवातीच्या काळात वीरगळांची निर्मिती पशुधनाच्या रक्षणार्थ मरण पावलेल्या बीरांच्या स्मृती जपून ठेवण्यासाठी झाली, परंतु पुढच्या काळात वीरगळ हे विविध कारणांनी मरण पावलेल्या वीरांच्या स्मृती जपण्यासाठी उभारण्यात येऊ लागले. या वीरगळांचे अनेक प्रकार आहेत. उदाहरणार्थ, वाघाशी लढताना मरण पावलेला वीर, पशुपालकांचे वीरगळ, स्त्रियांचे वीरगळ, लढाईतील मृत वीरांचे वीरगळ, आत्मबलिदानाचे वीरगळ, शिवाय चारही बाजूंनी कोरलेले वीरगळ, घुमट्या, सतीशिळा इत्यादी.
यांत्रिकीकरण आणि औद्योगिकरणाच्या आधीच्या युगात पशुधन हे पण माणसाची मालमत्ता समजली जाई . ब्रिटीश काळात आणि थोडं त्यापूर्वीच्या काळात ओसरीवर झोपाळा , स्वतःची विहीर आणि गुराढोरांचा पसारा असणारा माणूसही श्रीमंत समजला जाई . शेतीसाठी पशूपालनाची गरज आणि त्या निमित्ताने का होईना पशू पक्ष्यांशी माणसांचा जिव्हाळा होता . वैदिक काळात तर गायींचा वापर चलन म्हणून केला जाई . मग कालांतराने विकत घेतलेल्या वस्तूच्या मोबदल्यात अर्धी गाय किंवा पाव गाय देणे शक्य नसल्याने इतर वस्तूंची देवाणघेवाण सुरु झालं . याची अखेर चलन व्यवस्थेत झाली तरी पशुधन, गोधन हे शब्द आजही व्यवहारात आहेत . ( संदर्भ : - प्राचीन भारतीय नाणकशास्त्र , एम. के . ढवळीकर ) .
       वीरगळांबाबत ज्येष्ठ इतिहास अभ्यासक मधुकर ढवळीकर म्हणतात, "गुप्तोत्तर काळात पर्यावरण प्रतिकूल होतं, दुष्काळ पडलेला होता. त्यामुळे शेती करणं अवघड झालं. या काळात शेतीचा व्यवसाय खालावून लोक पशुपालनाकडे वळले. शेती बंद पडत आली, व्यापार मंदावला. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर सुरू झालं. गावात बस्ती करून राहणारे लोक फार कमी राहिले. त्यामुळे चोऱ्यामाऱ्या वाढल्या. चोरण्यासारखं फारसं काही राहिलं नाही म्हणून गाईगुरांच्या चोऱ्या होऊ लागल्या. ह्या पशुधनावर अनेकदा हल्ले होत असत . कधी श्वापदं ( वाघ , सिंह , कोल्हा इत्यादी ) , तर कधी टोळीयुद्ध, तर कधी चोर दरोडेखोर, इतर राज्यातले सैनिक इत्यादी पशुधनावर हल्ला करत असत . अशा वेळेला स्वतःचं पशुधन वाचवायला लोक प्राणांची बाजी लावायला ही कमी करत नसत. चोरांची धाड पडल्यानंतर गावातील तरुण मंडळी त्याचा प्रतिकार करत. आणि जर या प्रसंगात ते मृत्यूमुखी पडले तर त्यांच्या बलिदाना प्रित्यर्थ त्यांच स्मारक दगडात घडवलं जाई जे येणाऱ्या पिढ्यांना साक्ष देई .
    शूरवीरांच्या पराक्रमगाथा सांगत असलेले हे स्मारक आज मात्र काहीसे दुर्लक्षित आहे. चला त्यांच्या कथा व्यथा जाणून घेऊयात.

वीरगळ म्हणजे काय ?
वीरगळ हा शब्द ‘वीरकल्लू-वीरकळ-वीरगळ’ याप्रकारे महाराष्ट्रात रूढ झाला. कल, कल, कल्लू’ या कानडी शब्दाचा अर्थ ‘दगड’ असा होतो. दक्षिणेत वीरगळास ‘वीरकळ’ तर उत्तरेत ‘वीरब्रम्ह’ म्हणतात . इंग्रजीत वीरगळास ‘Herostone’ असे संबोधतात. थोडक्यात वीरगळ म्हणजे वीराचा दगड, अर्थात वीराच्या स्मृतीप्रित्यर्थ उभारलेला दगड. वीरगळ हा शब्द पुल्लिंगी आहे.

माहुली किल्ल्यावरील भग्नावस्थेतील वीरगळ

वीरगळचा इतिहास :
अभ्यासकांच्या मते , महाराष्ट्रात आढळणारे वीरगळ साधारण आठव्या ते तेराव्या शतकातील आहेत. नंतरच्या काळात अगदी १८ व्या शतकापर्यंत वीरांच्या स्मरणार्थ उभारलेल्या शिळांवर वीरशिल्प आढळते. कर्नाटकातील वीरगळांवर शिलालेख असल्याने त्या वीराबद्दल आणि वीरगळबद्दल माहिती समजते. महाराष्ट्रातील वीरगळांवर मात्र शिलालेख आढळत नाही. त्यामुळे वीराचे नाव, त्याच्या मृत्यूची तिथी, युद्धप्रसंग याबाबत इतिहास मूक आहे. वीरगळ अभ्यासताना त्यावर शिलालेख नसल्याची उणीव नेहमी भासते. बऱ्याच वीरांचा इतिहास अंधारात राहिला.

वीरगळ समजून कसे घ्यायचे?
       महाराष्ट्रात वीरगळांचे दोन प्रकार दिसतात : एका प्रकारात वीराच्या दगडावर तीन-चार–बहुधा तीन–चौकटी कोरून यांत काही प्रसंग कोरतात. तीन चौकटी असलेल्या वीरगळावर सगळ्यात खालच्या चौकटीत जेथे तो वीर धारातीर्थी पडला, तेथील युध्दप्रसंग कोरलेला असतो. युध्दप्रसंगांत बरेच वैविध्य असते. उदा., ढाल-तलवारींनी समोरासमोर लढणारे सैनिक, घोडेस्वारांची लढाई, गाईच्या चोरीवरून लढाई झाली असल्यास गाईंचा कळप एका बाजूला असतो. त्याला गोवर्धन शिल्प म्हणतात. नाविक युध्द असल्यास अनेक वल्ह्यांच्या नावा दिसतात. खालून दुसऱ्या चौकटीत, वीरगती पावलेल्या माणसाला अप्सरा कैलासाला नेत आहेत, असे चित्र कोरलेले असते. हा प्रवास कधी पालखीतून, तर कधी रथातून होताना दिसतो आणि सगळ्यांत वरच्या चौकटीत कैलासामध्ये शिवाच्या पिंडीची पूजा करताना तो वीर दाखविलेला असतो. वीरगळाच्या सर्वांत वरच्या बाजूला देवळाच्या कळसासारखा भाग दिसतो व त्याच्या दोन्ही बाजूंस चंद्र-सूर्य कोरलेले असतात. जोपर्यंत चंद्र-सूर्य उगवत आहेत, तोवर ह्या वीराची कीर्ती कायम राहील, हे ह्यातून सांगावयाचे असते. वीरगळावर कधीकधी चार वा पाच चौकटीही असतात. क्वचित दगडाच्या चारही बाजूंवर कोरीव काम केलेले आढळते. ह्या प्रकारातील वीरगळांचा काळ अकरावे ते तेरावे शतक असा सांगता येईल. दुसऱ्या प्रकारात अर्धउठावातील मानवी आकृती दिसते. ह्या प्रकारातले ‘वीर’ सतराव्या-अठराव्या शतकांतील आहेत, असे त्यांच्या शैलीवरून म्हणता येते. महाराष्ट्रातील बहुतांश वीरगळ हे शिलाहारकाळ आणि यादवकाळात मोठ्या प्रमाणावर उभारले गेले.
    कर्नाटकातल्या वीरगळांशी महाराष्ट्रातल्या वीरगळांचे विशेष साम्य आहे. कर्नाटक-महाराष्ट्रातील वीरगळांवर वीर हा कैलासावर शिवाची पूजा करताना दिसतो; कैलासवासी होतो. मात्र कर्नाटकातील गदगसारख्या काही ठिकाणी तो शिवाऐवजी विष्णूची वा नरसिंहाची पूजा करताना दिसतो; वैकुंठवासी होतो. शैव-वैष्णव वादाची छाया वीरगळांवर ही पडलेली दिसते.
     कर्नाटकातील ‘वीर-कलां’ चे थोडे सूक्ष्म निरीक्षण केल्यास त्यांचे मूळ ‘स्मृतिमंदिरां’त असल्याचे स्पष्ट होते. अनेक ‘वीर-कलां’वर, चित्रचौकटींवर मंदिरांच्या प्रतिकृती कोरलेल्या आहेत. द्राविड मंदिरशिल्पाच्या प्रतिकृती स्पष्ट दिसतात. राजघराण्यांतील व्यक्तींच्या स्मरणार्थ देवांची मंदिरे बांधली जात. सामान्य माणसे मंदिरे बांधण्याऐवजी त्यांच्या छोटेखानी प्रतिकृती निर्माण करून वीरांची स्मृती जतन करीत. वीरगती पावलेल्या माणसांच्या स्मरणार्थ राजस्थानात ‘पालिया’ उभारतात. मात्र येथे बऱ्याच वेळी दगडाऐवजी लाकडाचा वापर करून स्तंभ उभारले जातात. कधी फलकांचाही ह्यासाठी वापर केला जातो.
       महाराष्ट्रातल्या वीरगळांची माहिती घेण्याआधी वीरगळांचं वाचन कसं करायचं हे समजून घ्यायला हवं. वीरगळ वाचण्याची सोपी पद्धत म्हणजे तो उलट दिशेने, म्हणजेच खालून वर पाहायचा.

छायाचित्रावरून वीरगळ रचना सहज लक्षात येईल.

महाराष्ट्रात सापडलेले वीरगळ साधारणपणे तीनच कप्प्यांचे असतात. वीरगळ वाचन नेहमी तळातील चौकटीपासून वरपर्यंत करावे. त्यामुळे घटनाक्रम व्यवस्थित समजतो.

वीराच्या अधिकारपदानुसार वीरगळात आढळणारे बदल
युद्धात गावकरी ,सामान्य शेतकरी यांच्यापासून ते सेनापती, राज्यापर्यंत कोणीही मृत्युमुखी पडे.या वीरांच्या अधिकारपदानुसार वीरगळात काही फरक असतात.

१) मोठ्या वीरांच्या वीरगळ आकाराने मोठ्या असतात.
२) स्वर्गारोहण प्रसंगात वीरासोबत जितक्या जास्त अप्सरा तितका तो वीर मोठा समजावा. मोठ्या पदावरचे वीर पालखीतून स्वर्गारोहन करताना दाखवतात.
३ ) सामान्य वीराला शिवलिंग पूजनाचा मान मिळतो. मात्र वीर मोठ्या पदावरचा असेल तर त्यास नंदीवरील शिवलिंग किंवा भगवान शिवपूजनाचाही मान मिळतो. तसेच स्वर्गात त्याच्यासोबत जास्त शिवगण दाखवतात. शिवगण वाद्ये वाजवताना दिसतील.
४ ) मोठ्या पदावरील वीरांच्या वीरगळात शिखर कोरतात. तिथे शुभलक्षणी चिन्हेही दाखवतात.
असाच एक पशुधनाशी संबंधित एक वीरगळ आपण पाहणार आहोत .

वीरगळ असेच झाडाच्या कडेला टेकवून ठेवलेले दिसत आहेत . न जाणो किती ऊन पावसाळे पाहीले असतील त्यांनी !

वर्षानुवर्षांच्या ऊन पावसाच्या आघाताने झिजलेला वीरगळ

वर दाखवलेला आणि झिजलेला वीरगळ दिसतो . वीरगळावर बहुतेक वेळा कोणत्याही प्रकारचं लेखन केलं जात नाही . त्यामूळे त्याच्या इतिहासाचा स्पष्ट मागोवा घेता येत नाही . तरीही त्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमधून प्रसंग पुन्हा एकदा उभा केला जाऊ शकतो. सदर वीरगळ झिजला असल्याने त्याला थोडं संपादित करून समजता येईल असा प्रयत्न केला आहे .

वर दाखावलेल्या वीरगळाचे एकूण ४ कप्पे करून त्याला समजता येईल आणि प्रसंग पुन्हा उभा करता येईल .

कप्पा क्र १ - सर्वात खालचा कप्पा .
   वीरगळाच्या निर्मितीचं मुख्य कारण सर्वांत खालच्या कप्प्यात चित्रित केलेलं असतं. सर्वसाधारणतः वीरगळाचा सर्वात खालचा कप्पा हा त्याच्या मृत्युचं कारण दर्शवतो .या कप्प्यात काही वेळा आडवा पडून मृत झालेला वीर दाखवलेला असतो, तर बहुतांश वेळा तो कशामुळे मरण पावला त्या प्रसंगाचं चित्रण असतं. महाराष्ट्रात मिळालेल्या काही वीरगळांवर सर्वांत खालच्या भागात मृत वीराचं मोठं शिल्प आढळतं. या कप्प्यात दाखवलेल्या लढायांवरून ती पायदळ, हत्तीदळ, घोडदळ यांच्यापैकी कशाची लढाई आहे हे समजतं. ती लढाई पशुधनाच्या संरक्षणासाठी झाली असेल तर त्या कप्प्यात गाईगुरांचं शिल्प असतं. लढणारा वीर कोणत्या हुद्द्यावर होता हे काही शिल्पांमधून सांगता येतं. उदाहरणार्थ, दंडनायक या प्राचीन पदावरचा वीर हा एकटा लढताना दाखवला जात नाही, त्याच्या बरोबरीला त्याचे इतर सैनिक असतात. शिवाय त्याच्या डोक्यावर छत्र धरलेलं असतं. यात मृत पावलेला बीर कोणता आहे हे दाखवण्यासाठी त्याचं शिल्प इतर सैनिकांपेक्षा आकाराने मोठं असतं, लढणारे चीर धनुष्य, खड़ग, भाला, कट्यार यांच्याद्वारे लढताना दाखवतात, कधी हा वीर घोड्यावर स्वार असती, तर कधी हत्तीवर, यावरून त्या मृत वीराचा दर्जा लक्षात येतो. घोडद्यावरच्या वीराने खूप पराक्रम गाजवला आहे हे दाखवताना त्याच्या घोडाखाली मरण पावलेली माणसं दाखवली जातात, तो वीरगळ सेनापती किंवा राजाचा असेल तर तो अंबारीत बसलेला दाखवला जातो. त्याच्या आजूबाजूला त्याच्या राज्याचा ध्वज घेतलेले सैनिक, अब्दागिरी घेऊन उभी असणारी माणसं असतात. हा झाला पहिला कप्पा,
वरील फोटोत सर्वात खालच्या कप्प्यात ( पिवळ्या रंगात ) वीर मरून पडलेला दिसतो . त्याच्या सभोवती ( पांढऱ्या रंगात ) पशुधन उभे दिसते. प्रथमदर्शनी पाहताना असे वाटू शकते की तो वीर त्यांच्या पायदळी आला असावा . मात्र ते तसं नसून त्यांना वाचवताना तो धारातिर्थी पडला असं अभिप्रेत आहे.
कप्पा क्र . २ खालून दुसरा कप्पा

मधला कप्पा हा कप्पा घनघोर युद्ध दर्शवतो. दुसऱ्या भागात मृत वीराला घेऊन जाणाऱ्या अप्सरा दाखवलेल्या असतात. अप्सरा हवेत उडणाऱ्या असल्यामुळे त्यांनी वीराला दोन्ही बाजूनी धरलेलं असतं. बहुतांश वेळा या कप्यात दोनच अप्सरा असतात; परंतु महत्वाचा सैनिक, दंडनायक, सेनापती असेल तर त्यांची संख्या चार ते सहापर्यंत बादते. इये कधी मृत वीर मखरात बसलेला दाखवलेला असती, तर काही ठिकाणी ती पालखीत बसलेला दिसतो. मृत वीर आणि त्याच्या पत्नीचा वीरगळ एकत्रित असेल तर ते मखरात बसलेलं दाखवतात. या कप्प्यात काही आसरा चवर्या ढाळत आहेत, हातांत कुंभ घेऊन उभ्या आहेत असंही दाखवलेलं असतं. यातील अप्सरांची केशरचना आणि त्यांच्या अंगावरील आभूषणं वेगवेगळी असবার,
   वरील फोटोत धारातिर्थी पडलेला वीर ( पिवळ्या रंगात डावीकडे ) हातात ढाल आणि तलवार ( हिरवा रंग ) घेऊन लढताना दिसतो . तर त्याच्या समोर घोड्यांवर ( पांढरा रंग ) बसून हातात तलवारी ( हिरवा रंग ) घेऊन दोन स्वार ( पिवळा रंग ) येताना दिसतात . लढाई तुल्यबळ नसली तरी अशा सेने समोर धावून जाऊन त्वेषाने लढण्याचा पराक्रम वीराने केलेला दिसतो .
कप्पा क्र . ३ खालून तिसरा कप्पा
    हा कप्पा वीराला वीरगती प्राप्त झाली असं दर्शवतो. सर्वांत वरच्या कप्प्यात मृत वीर शिवपिंडीसमोर हात जोडून उभा किंवा मांडी घालून बसलेला असतो, त्या शिवलिंगाच्या खाली किया समोर अनेकदा नंदी असतो, तर त्याच्या दुसऱ्या बाजूला हातात धुपारती किंवा घंटी घेतलेला लांब केसांचा योगी गुरू उभा असतो. या योग्याचा एखादा शिष्य अनेकदा त्याच्यासोबत असती, तर मृत वीर महत्वाचा असेल तर त्याच्याही मागे त्याचा सेवक उभा असतो. या कप्याच्या वर डाव्या-उजव्या बाजूला सूर्य-चंद्र दाखवलेले असतात, तर सर्वांत शेवटी वर एक मंगल कलश असतो.
वरील फोटोत डावीकडे एक पुरोहीत ( पिवळा रंग ) ( जटाभारा वरून ओळखावं ) शिवपिंडीवर भस्मलेपन करताना आणि मंत्रोच्चारण करताना दिसतो . उजवीकडे दोन वीर ( पिवळा रंग ) शिवलिंगाची पूजा करताना दिसतात . वीर मरणामुळे झालेली स्वर्गप्राप्ती ह्या कप्प्यात दर्शवतात .
कप्पा क्र . ४ सर्वात वरचा कप्पा .
      हा कप्पा कलश ( आकाशी रंग ) दर्शवतो . सदर कलश हा त्या वीराला मोक्ष प्राप्त झाला याचं प्रतिक आहे . सर्वसाधारणतः कलशाभोवती वाघ, सिंह किंवा शरभ ( शरभ म्हणजे ? ) हे कलशाचे संरक्षक म्हणून कोरले जातात . किंवा सुर्य चंद्र ( यावत् चंद्र दिवाकरो ) कोरले जातात . सदर वीरगळावर कलशाभोवती जे काही कोरलं आहे ते अत्यंत अस्पष्ट आहे त्यामुळे त्यावर भाष्य करणं उचित ठरणार नाही .

महाराष्ट्रातील अतिशय मोजक्याच वीरगळांबर शिलालेख सापडले आहेत. त्यामुळे इतर वीरगळांमध्ये मृत वीरमरण लाभलेला कोण आहे हे ओळखणं जवळपास अशक्य होऊन जातं. बहुतांश शिलालेखयुक्त वीरगळ कन्नड भाषेतील असून ते महाराष्ट्र आणि कर्नाटकाच्या सीमेवरील जिल्ह्यांमधील आहेत. अर्थात, मृत वीराचं नाव कळू शकत नसलं तरी बीरगळाच्या माध्यमातून इतर बरीच माहिती जाणून घेता येते.

चौकट प्रसंगात व शिखरात आढळणारी विविधता :

     बहुतांश वीरगळांमध्ये चौकटप्रसंगातील क्रम सारखा असतो . खालपासून वरपर्यंत ‘युद्धप्रसंग- वीराचे स्वर्गारोहण – स्वर्गवासी वीर – शिखर याच क्रमाने शिल्पे कोरतात. यामध्ये आढळणारी विविधता....
१} युद्धप्रसंग :-
      वीरगळ मध्ये तळातील चौकटीत तो युद्धप्रसंग कोरतात, त्यात वीरास वीरमरण येते. काहींमध्ये तळातील दोन चौकटीत दोन युद्धप्रसंग दिसतात. हे दोन्ही युद्धप्रसंग एकाच वीराचे असून एकाच किंवा लागोपाठच्या युद्धातील असतात. काही ठिकाणी तळातील चौकटीत धारातीर्थी पडलेला वीर दिसतो.
     युद्धप्रसंगात वीर व त्याच्याविरूद्ध लढणारे शत्रू यांची शिल्पे दिसतात. वीरांची वेशभूषा, शत्रूसंख्या, सर्वांच्या हातातील शस्त्रे यांचे निरीक्षण करावे.
     येथे- पायदळ, घोडदळ, गजदळ, नौकायुद्ध, द्वंद्वयुद्ध यांसारखे विविध युद्धप्रकार आढळतात.

छायाचित्रे –

(१.१) यामध्ये एक वीर ढाल तलवार घेऊन दोन शत्रूंपासून लढताना दिसतो. हे पायदळातील युद्ध आहे.

१.२) या छायाचित्रात वीर एका शत्रूसोबत तलवारीने लढताना दिसेल. हे द्वंदयुद्ध आहे.

(१.३) येथे दोन युद्धप्रसंग आढळतात. प्रथम वीर चार पायदळ सैनिकांविरुद्ध लढत आहे. त्यावरच्या चौकटीत तो अश्वावर स्वार होऊन लढताना दिसेल.
हे दोन्ही युद्धप्रसंग एकाच किंवा लागोपाठच्या युद्धातील आहेत.

(१.४) यामध्येही दोन युद्धप्रसंग दाखवले आहेत. पहिल्या प्रसंगात वीर हत्तीवर स्वार होऊन लढत आहे. त्यावरच्या चौकटीत तो पायीच एका घोडेस्वार शत्रूविरुद्ध लढतोय.

(१.५) यामध्ये शेवटच्या चौकटीत धारातीर्थी पडलेला वीर दिसतो. त्यावरच्या चौकटीत तो दोन शत्रूंसोबत लढत आहे. असा प्रसंग कोरला आहे. त्याच्या हातात ‘फिरंगी’ तलवार आहे.

२} स्वर्गारोहण :-
युद्धप्रसंगाच्या वरच्या चौकटीत वीराचे स्वर्गारोहण दाखवतात. धारातीर्थी पडलेल्या विराला अप्सरा कैलासात नेत आहेत , या आशयाचे शिल्प असते. वीर नेहमी मध्यभागी असतो.
वीरासोबत जितक्या जास्त अप्सरा, तितका तो वीर मोठ्या पदावरचा समजावा. काही ठिकाणी विराला पालखीचा मान मिळतो.
छायाचित्रे :

(२.१)या वीरगळामध्ये वीरासोबत दोन अप्सरा दिसतात.

(२.२) यामध्ये वीरासोबत चार अप्सरा कोरलेल्या आहेत.

(२.३) वीर पालखीत बसून स्वर्गास गेलेला दिसतो.

(२.४)येथे वीर प्रथम पालखीतून व नंतर पायी चालत स्वर्गाकडे मार्गस्थ झालेला आहे.

३) स्वर्गवासी वीर:
सर्वात वरच्या चौकटीत वीर स्वर्गास गेलेला दाखवतात. वीर शिवलिंग पुजताना दिसतो. वीरासोबत शिवगणही आढळतील. वीर डाव्या बाजूस तर शिवगण उजव्या बाजूस असतात.
काही वीरगळांमध्ये वीर – फक्त शिवलिंग , काहींमध्ये नंदीवरील शिवलिंग पूजताना दाखवतात. काहींमध्ये तर वीराला प्रत्यक्ष भगवान शिव पूजनाचा मान मिळतो. वीराच्या अधिकारपदानुसार ही विविधता आढळते.काही दुर्मिळ वीरगळांमध्ये स्वर्गवासी झालेला वीर त्याची आराध्य देवता अथवा त्याच्या पंथाची देवता पूजताना दिसतो. मग ती विष्णू, सरस्वती, गणपती अशी कोणतीही असू शकते...

छायाचित्रे :

(३.१) यामध्ये वीर शिवलिंग पूजताना दाखवला आहे. सोबत एक शिवगणही दिसतो.

(३.२) यामध्ये वीर नंदीवरील शिवलिंग पुजत आहे. सोबत सहा-सात शिवगण सनई व इतर वाद्ये वाजवताना दिसतात.

(३.३) यामध्ये वीराला प्रत्यक्ष भगवान शंकर पूजन्याचा मान मिळाला आहे.

४} शिखर :
वीरगळांचा सर्वात वरचा भाग म्हणजे शिखर. काही वीरगळांमध्ये शिखर आढळत नाही.
शिखारामध्ये विविध शिल्पे – शुभलक्षणी चिन्हे कोरलेली असतात. येथे कलशासोबत पक्षी कोरले असतील तर त्यास कलशवाहक व प्राणी असतील तर त्यांना कलशसंरक्षक म्हणतात. याशिवाय येथे चंद्र-सूर्य, किर्तीमुख, कमळपुष्प यांसारखी शिल्पे आढळतात.
छायाचित्रे :

(४.१) या वीरगळामधील शिखरावर कलश कोरला आहे. कलश स्वर्गारोहनाचे प्रतिक आहे.

(४.२) यामध्ये कलशासोबत चंद्र सूर्यही कोरलेले आहेत. वीरांची कीर्ती आकाशात चंद्र सूर्य असेपर्यंत राहो, हा त्यामागचा उद्देश !

(४.३) या छायाचित्रात शिखरावर मयुरशिल्पे दिसतात. ते सुंदरतेचे प्रतिक आहेत.

(४.४) येथे शिखरावर रत्नशाखा व कमळपुष्प आढळते. ती समृद्धीची प्रतिके म्हणून कमळपुष्प कोरतात.

(४.५) या ठिकाणी काळाशासोबत सिंह दिसतो. येथे सिंह कलशसंरक्षक आहे.

(४.६) येथे कलश व त्याच्या बाजूला हत्ती, कीर्तिमुख आढळतात. ते कलशसंरक्षक म्हणून कोरले असावेत.

(४.७) या छायाचित्रात कलशासोबत मारुती दिसतो. हुतात्मा वीराचे इष्ट दैवत म्हणून मारुती कोरला असावा.

(४.८) या छायाचित्रात एक पादुका, ढाल व सतीचा हात कोरला आहे. या वीराची पत्नी सती गेली , त्यामुळे येथे सतीचा हात दिसतो.

(४.९) येथे शिखरावर कीर्तिमुख कोरलेले आढळते. कीर्तिमुख मनुष्याचे पाय खाते, अशी दंतकथा आहे.

गोधनगळ :
वीर जर त्याच्या गोधनाचे रक्षण करताना हुतात्मा झाला असेल तर त्याच्या स्मरणार्थ गोधनगळ उभारतात. यामध्ये शेवटच्या चौकटीत धारातीर्थी वीर त्याच्या गोधनासोबत दाखवतात. त्यावर युद्धप्रसंग , स्वर्गारोहण प्रसंग, स्वर्गवासी वीर, शिखर असे अनुक्रमे कोरतात.

व्याघ्रशिल्प असलेला वीरगळ:
वाघाला मारताना वीर मुत्युमुखी पडला असेल तर त्याच्या स्मरणार्थ व्याघ्रगळ उभारला जाई.यात तळातल्या चौकटीत वीर वाघासोबत लढताना दाखवला जात असत. त्यावर स्वर्गारोहण , स्वर्गवासी वीर, शिखर कोरलेले असत.

स्तंभ वीरगळ :
काही ठिकाणी एकाच दगडाच्या चारही बाजूला चार वीरगळ कोरलेले आढळतात. ते चार वेगवेगळ्या वीरांच्या स्मारके असतात.या चारही वीरगळमधील चार वीर एकाच कुटुंबातील/गावातील असतात. ते सर्व एकाच युद्धात मारले गेले असतील, तर त्यांचे स्मारक अशा स्वरूपाचे आढळते.

वीरांगनागळ :
इतिहासातील काही वेळा पुरुषांच्या बरोबरीने स्त्रियांनाही रणांगणात उतरावे लागले. या युद्धात योद्धा स्त्रियांना वीरमरण आले. म्हणूनच त्यांच्या स्मरणार्थ वीरगळप्रमाणे वीरांगनागळ उभारली गेली.

आत्मबलिदानवीरगळ :
ही दुर्मिळ प्रकारची वीरगळ . युद्धदेवतेस बळी लागतोच अशी आपल्याकडे समजूत आहे. त्यामुळे युद्ध सुरु होण्याआधी एखादा धैर्यवान वीर आपली मान कापून शीर समरभूमीस अर्पण करी. त्याच्या स्मरणार्थ आत्मबलिदानवीरगळ उभारीत. फलटण शहरातील स्मशानभूमीजवळ आत्मबलिदानगळ पहायला मिळते.

काही विषेश वीरगळ :-

वाई परिसरातील गाणपत्य संप्रदायाचा पुरावा देणारी वीरगळ :-

साधारणपणे इसवी सनाच्या दहाव्या-अकराव्या शतकापासून महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर वीरगळ आढळतात. या वीरांच्या स्मारकशिळा असतात. शत्रूने केलेल्या हल्ल्यात गायी-गुरांचे किंवा गावाचे रक्षण करताना मृत्युमुखी पडलेल्या वीरांची ही स्मारके गावोगावी पाहायला मिळतात. या स्मारकांवर तो वीर कसा धारातीर्थी पडला, हे सांगणारा जणू काही चित्रपटच असतो. एकावर एक असे अनेक प्रसंग दाखवणारे शिल्पपट असतात. त्यामध्ये वीराच्या मृत्यूचे कारण आणि त्यानंतर त्याचे अप्सरांबरोबर स्वर्गात सहगमन; तसेच नंतर त्याचे आराध्य दैवत म्हणजे शिव (लिंग या स्वरूपात) याची पत्नीसह आणि काही वेळेस गुरूसह पूजा सुरू आहे, असे दाखवलेले असते. अशा प्रकारचे शिल्पकाम असलेले हजारो वीरगळ आपल्याला भारतभर पाहायला मिळतात. महाराष्ट्रातील अशा स्मारकशिळांवर क्वचित शिलालेख सापडतात. लेख नसेल, तरी तो वीरगळ पाहणाऱ्या व्यक्तीला महत्त्वाचा संदेश मिळतो, की शूर सैनिकाला वीर मरण आल्यास त्याला मृत्युनंतर स्वर्गप्राप्ती होते. सर्वसाधारणपणे या सर्वांचे आराध्य दैवत शिव होते, असे या शिल्पांमधून लक्षात येते. या शिल्पांमधील देवता बदलते, तेव्हा मात्र त्यांचा देव शिवापेक्षा कोणी तरी वेगळा होता, हे लक्षात येते. महाराष्ट्रात काही ठिकाणी या आराध्य दैवताच्या ठिकाणी गणपती दिसतो. अशा प्रकारचे वीरगळ असणारी स्थाने फार थोडी आहेत; पण त्यापैकी एक महत्त्वाचे स्थान म्हणजे वाईजवळील पांडे. पुण्यातील तरुण संशोधक प्रणव पाटील यांनी या गावाची माहिती दिली.

साताऱ्यापासून ३५ किलोमीटर आग्नेयेला वाई आहे. जीवनदात्री कृष्णा नदी ज्या गावातून वाहते, सातवाहन काळातील बौद्ध गुंफा अगदी जवळ असलेले आणि महाबळेश्वरच्या वाटेवरील हे छोटे निसर्गरम्य गाव विशाल गणपती व कृष्णाबाईच्या उत्सवासाठी प्रसिद्ध आहे. वाईपासून उत्तरेला चार किलोमीटर अंतरावर असलेले हे छोटेसे खेडे आहे. येथील अवशेषांवरून गावाची प्राचीनता काही प्रमाणात ठरवता येते. नदीच्या काठी असलेले काळभैरवाचे मंदिर, हे गावातले एक महत्वाचे देवस्थान. खरे तर ही गावाची वेसच आहे. या मंदिराच्या अंगणात काही वीरगळ ठेवलेले आढळतात. महत्त्वाचे म्हणजे, या ठिकाणी वीरगळावरील त्या वीराचा आराध्य देव गणपती आहे. असे वीरगळ खूप दुर्मीळ आहेत; पण ते जिथे जिथे आहेत, तिथे गाणपत्य संप्रदायाचे उपासक होते. पुण्यामध्येदेखील असे काही वीरगळ पाहायला मिळतात. यावरून ती व्यक्ती गाणपत्य संप्रदायातील होती, असे म्हणता येते.

असाच एक दुर्लक्षित पुरावा वाई या गावातून उजेडात आला आहे. तो म्हणजे, खुद्द वाईमध्ये ब्राह्मणशाही नावाच्या भागात असलेले ढुण्डिविनायक मंदिर. खरे तर वाई म्हटले, की विशाल गणपती; तसेच कृष्णेच्या घाटावरची इतर मंदिरे आठवतात. वाईमध्ये आलेले सगळे पर्यटक या मंदिरांना भेटी देतात. मेणवली, धोमेश्वर यांसारखी प्रसिद्ध ठिकाणेही पर्यटकांची गर्दी खेचतात; पण वाईमधील सर्वांत जुने, उभे असलेले मंदिर ढुण्डिविनायकाचे आहे. परंपरेने या मंदिराचा सांभाळ साबणे कुटुंबीय करीत आहेत. हे मंदिर कोणी बांधले, याची ऐतिहासिक माहिती उपलब्ध नसली, तरी त्याचे स्थापत्य आणि नक्षीकाम, शिल्प आणि मंदिराशी असलेली परंपरा त्याचे प्राचीनत्व सुचवतात. वाईमधील परंपरेनुसार, जुन्या वाईतील लोकांची अक्षता देण्याची ही ग्रामदेवता आहे. आजही या मंदिराला अक्षतादेवता म्हणतात.

हे मंदिर नदीच्या काठावर, एका पीठावर बांधले आहे. त्यावर बाह्य भागावर काही शिल्प कोरली आहेत. त्यामध्ये हनुमान, काही योगी, पायामध्ये हत्ती पकडलेले वाघ अशी शिल्प आहेत. मंदिराच्या प्रवेशाद्वारावरील ललाटबिंबावर शेषशायी विष्णूचे शिल्प कोरलेले आहे. त्या शिल्पाच्या खालच्या बाजूला गणपतीचेही शिल्प कोरलेले आहे. दाराच्या उंबरठ्यावर कीर्तिमुख कोरले आहे. मंदिराच्या मंडपात टेकून बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. मंडपात दगडी स्तंभ आहेत. संपूर्ण बांधकाम मोठ्या दगडातच केले आहे. गाभाऱ्यात गणपतीची मूर्ती आहे. वाहन उंदीर मात्र त्याच्या समोर नसून, जरा बाजूला भिंतीपाशी आहे. मूळ मंदिरापेक्षा उशिराच्या काळातली नरसिंहाची मूर्तीही गाभाऱ्यात आहे आणि तशीच; पण जरा जुनी वाटणारी एक मूर्ती मंदिराच्या अंगणातील एका दगडी देवळीत ठेवली आहे. या मंदिराचे शिखर विटांचे असून, त्याची वेळोवेळी डागडुजी झाली आहे.

मंदिराच्या आवारात सहा संन्याशांच्या समाध्या आहेत. नावे माहीत नसली, तरी त्या संन्याशांच्या आहेत, हे लोकांना माहीत आहे. मंदिराच्या समोरच्या बाजूला असलेल्या भिंतीवर साधना करणाऱ्या योग्याचे शिल्प आहे; त्यामुळे या मंदिराचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे, हे लक्षात येते. या मंदिराच्या संबंधी एक मोडी कागद साबणे दप्तरामध्ये होता. तो डॉ. ग. ह. खरे यांनी वाचला होता. त्यांनी त्यावरून सांगितले होते, की या मंदिराला खुद्द छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वर्षासन लावून दिले होते आणि ते आम्ही पुढे चालवत आहोत, असा छत्रपती शाहू महाराजांचा एक आदेश होता. त्यानंतर ब्रिटिश सरकारनेही तेच वर्षासन पुढे सुरू ठेवले, असेही कागद विश्वस्तांकडे आहेत; त्यामुळे या मंदिराचे बांधकाम शिवपूर्व काळातील आहे, हे स्पष्ट होते. वाईमधील इतर मंदिरांचे बांधकाम पेशवाईतील असल्यामुळे, त्यामधे हे सर्वांत प्राचीन ठरते. यादव काळ ते शिवकाल यामधल्या काळातील फारशी मंदिरे सापडत नाहीत; त्यामुळे या मंदिराचे महत्त्व अपरंपार आहे.

या काळात वाई परिसरात गणपती या देवतेची लोकप्रियता वाढत चालली होती आणि गाणपत्य संप्रदायाचे महत्त्व वाढले होते, हेदेखील या पुराव्यांवरून लक्षात येते. यानंतर पेशवाईमध्ये वाई येथे अनेक मंदिरे बांधली गेली. त्यापैकी सर्वांत प्राचीन मंदिरावरून आणि जवळच्या पांडे या गावातील वीरगळावरून इसवी सनाच्या तेराव्या-चौदाव्या शतकातील गाणपत्य संप्रदायाच्या लोकप्रियतेचे स्वरूप लक्षात येते.

आठव्या नवव्या शतकाच्या आसपास दक्षिणेत जैन पंथाने चांगलेच बस्तान बसवले होते, राजसत्तेच्या आणि पर्यायाने धर्मसत्तेच्या केंद्रस्थानी राहण्यासाठी जैनांनी वेळोवेळी आपल्यात बदल केला. पंचेंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्या जीन कल्पनेला पुढे जाऊन शत्रूवर विजय मिळवण्या योद्धयाचे स्वरूप दिले जाऊ लागले. अहिंसेला प्रमाण मानणार हा पंथ दक्षिण भारतातील सरदार आणि राजघराण्यांना आकर्षक वाटावा म्हणूनच त्याला वीरश्री पूर्ण परंपरेशी जोडले जाऊ लागले होते.
कदाचित याचीच परिणीती म्हणून ही वीरगळ आपण पाहू शकतो. यावर इष्ट देवता म्हणून जीन मूर्ती कोरलेली आहे. युद्धात वीरमरण प्राप्त झालेला वीर इथं योग मुद्रेत बसलेला असावा.

रायगड जिल्ह्यातील माणगाव जवळ एका स्तंभ विरगळीवर "दशानन रावणाचे" अंकन केलेले पाहायला मिळते.
आश्चर्य वाटतंय ना, तर हो ह्या विरगळीवर दहातोंडांचा धनुर्धारी रावण कोरलेला आहे. कुठं आहे हा आगळा वेगळा विरगळ आणि हे दशाननाचे अंकन नेमकं का केलेलं असावं ?

आसूदच्या केशवराज मंदिर पाहून मुरुडच्या दिशेने निघालो कि रस्त्यात एका वळणावर एका लहान शेड वर दुर्गादेवी मंदिर अशी पाटी दिसते. या मंदीरात वीरगळीच्या आकाराची एक कोरलेली शिळा दिसते. दोन भागात विभागलेल्या ह्या शिळेवर खालच्या भागात दोन्ही बाजूला दोन स्तंभाकृती आणि त्यांच्या मध्ये गाईचे दूध पिणारे वासरू अशी आकृती कोरलेली आहे. शिळेच्या वरच्या भागात दोन्ही बानूला दोन स्तंभ त्यांच्या मध्ये एक वरच्या बाजूला निमुळता होत जाणारा, सर्पकृतीने वेढलेला कळसासारखा भाग, ह्या कळसाला पाठीमागून आधार देणारी एक व्यक्ती आणि त्याच्या दोन्ही बाजूना नमस्कार मुद्रेत बसलेल्या इतर दोन व्यक्ती असा प्रसंग कोरलेला आहे. ही शिळा धेनूगळ असावी. मात्र शिळेच्या वरच्या भागातील मधोमध असलेल्या कलशाकृतीचे नेमकं प्रयोजन कळून येत नाही. सोबतच ह्या धेनूगळच नेमकं कोणत्या कारणाने दुर्गादेवी म्हणून नामकरण झालं असावं हे हु कळून येत नाही. दापोली-हर्णे-मुरुड परिसरात भटकंती करताना हे सुंदर शिल्प पाहायला विसरू नका.

वृषभावीण न होय शेती । कृषिकर्मावीण न धान्योत्पत्ति ।
धान्यावीण न बलसंपत्ती । आणि बलधनावीण सौख्य नसे ।।
यासाठी कृपा करून । सोडी अवघें गोधन । निजशिशूचें हनन । कदा मातेने करूं नये ॥
: गोदावरी महात्म
नंदीने कैद केलेल्या देवांच्या गोधनाची सुटका करवण्यासाठी देवांनी नदीकडे केलेल्या या याचनेत आपल्याला एकूणच गोधनाचे महत्व समजते, गोदावरी महात्म्यात आलेला हा श्लोक गोधनाची महती शतकानुशतके सांगत आहे.
कदाचित म्हणूनच की काय महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात मिळणाऱ्या बहुतांश विरगळी ह्या गोधन संरक्षक प्रकारातील असतात.
गोधनाच्या संरक्षणार्थ मातीसाठी प्राण अर्पण करणाऱ्या वीराच्या स्मृती सांगणारा हा वीरगळ..

उंबर्डी, या रायगड जिल्ह्यातील लहानश्या गावात पुरातन शिवमंदिराच्या परिसरात अश्याच अनेक वीरगळी उभ्या आहेत, तर काही अजूनही मातीखाली असून इतरत्र पडलेल्या आहेत. ही वीरगळ उभ्या आयताकृती दगडावर कोरलेली असून, वीरगळ चार भागात विभागलेली आहे. वीरगळीच्या सर्वात खालच्या भागात वीरमरण प्राप्त झालेला वीर दाखवलेला आहे.
त्याच्या वरच्या भागात युद्धप्रसंग कोरलेला आहे, डाव्या बाजूला हातात भाला घेऊन शत्रूसैन्याशी लढणारा वीर असून, त्याच्यावर समोरून तीन शत्रुसैनिकांनी हल्ला केलेला आहे, विराने एका शत्रुसैनिकाला यमसदनी धाडलेले असून तो सैनिक विराच्या पायाजवळ पडलेला पाहायला मिळतो. युद्धप्रसंगाच्या अंकनावरून ही वीरगळ पायदळ लढाई निदर्शक वीरगळ आहे.
ह्याच भागातील अंकनामध्ये आपल्याला वीराच्या शरीरावरील आभूषणे स्पष्ट पहायला मिळतात, गळ्यात कंठा, कानात कुंडल, हातात कडा पायात वाळा अशी आभूषणे त्याने धारण केलेली असून, वीराची केशरचना सुद्धा विशिष्ट आहे. त्याच्या कमरेला गुडघ्यापर्यंत येणारे कटीवस्त्र असून त्यावर मेखला आहे. कटीवस्त्राचा घोळ वीराच्या दोन पायांच्या मध्ये दाखवलेला आहे .
त्यावरील कप्प्यात आपल्याला वीराचे स्वर्गारोहन पाहायला मिळते. स्वर्गातील ५ अप्सरा वीराला सोबत घेऊन स्वर्गलोकाकडे मार्गक्रमण करत असल्याचे दिसत आहे. विशेष म्हणजे या सर्वांचे अंकन अश्यापद्धतीचे केलेले आहे की अप्सरा वीराला घेऊन हवेतुन उडत चालल्याचे स्पष्ट कळते.
वीरगळीच्या वरच्या भागात आपल्याला वीर नमस्कार मुद्रेत पाटावर बसलेला दाखवलेला आहे त्याच्या मागे एक दासी हातात चवरी घेऊन उभी आहे, तर समोर वीराची इष्ट देवता म्हणजे नंदीच्या पाठीवर शिवलिंग दाखवले आहे . समोरच्या बाजूला पुजारी असून ते वीराकरावी पूजा करून घेत आहेत.
वीरगळीच्या सर्वात वरच्या भागात कलश कोरलेला असून युद्धात वीरमरण प्राप्त झालेल्या वीराला मोक्ष मिळाल्याची ती निशाणी आहे.

ममलेश्वर येथील वीरगळ आणि कीर्तिमुख :-

बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक ज्योतिर्लिंग क्षेत्र आहे पुण्यसलिला नर्मदेच्या काठावर वसलेलं ओंकारेश्वर. नर्मदेच्या उत्तर तीरावर एक ओंकारेश्वराचं व दक्षिण तीरावर एक ममलेश्वराचं अशी दोन शिवालयं आहेत. यातील ममलेश्वराच्या मुख्य मंदिरासमोरच एक दोन लहान लहान मंदिरं आहेत.एका मंदिराच्या दारासमोर एक चेहऱ्याचं शिल्प ठेवलं दिसते तर बाजूला प्रांगणात दोन तीन छोटे छोटे चौकोनी शिल्पं ठेवले आहेत.शिल्पाच्या चारही बाजूला ढाल तलवार घेतलेला योद्धा,शिवलिंगाची पुजा करणारी स्त्री,मंचावर झोपलेली व्यक्ती व आकाशातुन येणारी एक व्यक्ती व चंद्रसूर्य कोरलेले आहेत. देवळाच्या दारात ठेवलेलं चेहऱ्याचं शिल्प हे कीर्तीमुखाचं आहे तर चौकोनी शिल्प हे वीरगळ आहे,चंद्रसूर्याचा अर्थ आकाशात चंद्रसूर्य असे पर्यंत त्या वीर योद्ध्याच्या हौतात्म्याची कीर्ती दिगंत राहिल.

कीर्तीमुख

ममलेश्वर येथील वीरगळ

पुसद येथील वीरगळ

पुसदच्या करूणेश्वर मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्यालाअसलेल्या वळणावर अगदी रस्त्याला लागुनच एक छोटंसं लाल रंगात रंगवलेलं मंदिर आहे.हा भाग गावाच्या जुन्या मध्यवर्ती भर वस्तीतला भाग आहे.या मंदिराच्या बाहेरच अगदी रस्त्याला लागुनच एक शिल्प ठेवलेलं आहे. या शिल्पात एक व्यक्ती एका हातात तलवार व एका हातात ढाल घेऊन दाखवला आहे.औरंगजेबाच्या काळात पुसदची जबाबदारी राजस्थानातल्या कोण्या राजपूत सरदाराकडे होती. त्याच्या सैन्यातला सैनिक असेल हा की कोणी स्थानिक मराठी सैनिक? स्थानिकच असण्याची शक्यता जास्त.

भुईंजमध्ये कृष्णामाई घाटावरील बुरुजावर हे विष्णुशिल्प कोरलेले आहे. ह्या शिल्पातील विष्णुने हातांत शंख,चक्र आणि दंड (गदा ?) घेतलेले आहे तर एका हाताने काखेत महालक्ष्मीला उचलले आहे. विष्णुच्या उजव्या बाजूला गरुड तर डाव्या बाजूला हनुमान प्रार्थना मुद्रेत आहेत. महालक्ष्मी मंदिरात हे गजलक्ष्मी शिल्प आहे. संपन्नतेचे प्रतिक म्हणून या शिल्पाकडे पाहिले जाते. दोन्ही बाजूला असलेले दोन हत्ती लक्ष्मीवर सोंड उंचावून कुंभातून अभिषेक करत आहेत. मधे दोन्ही हातात कमळ पुष्प घेतलेली लक्ष्मी पद्मासनात बसलेली आहे. मंदिरापाठीमागे स्वतंत्र मंदिरात असणारी ही मुर्ती नुतनीकरणावेळी दिपमाळेजवळ आणून ठेवली आहे. त्याचवेळी तिच्यावर सिमेंटचा थर चढवून तीचे प्राचिनत्व मोडीत काढले आहे. भुईंज ही प्राचिनतम नगरी आहे. मुख्य वसाहत असल्या कारणाने इथे नक्कीच अनेक युद्धं झाली असणार. त्याचेच प्रतिक म्हणून भुईंज मध्येही अशा अनेक वीरगळी आणि सतीशिळा पहायला मिळतात. पण सध्या या स्मृतीशिळांची अवस्था दयनीय झाली आहे. शिळा व त्या शूरांचा इतिहास धूळखात पडला आहे. ९५% गावकऱ्यांनी किंवा घाट-मंदिरात जाणाऱ्या व्यक्तींनी कधीच ही शिल्प लक्षपूर्वक पाहिली नसतील हि एक मोठी शोकांतिका आहे. आपल्या शेजारचे किकली गाव महाराष्ट्रातील पहिले वीरगळींचे गाव म्हणून नावारुपाला आले आहे,

नौकादलाचा वीरगळ ( महाराष्ट्रातील एकमेव ) एकसार ( बोरिवली , मुंबई ):-

महाराष्ट्रातला अत्यंत अनोखा असा नौकायुद्धाचा प्रसंग कोरलेला आणि महाराष्ट्रातला एकमेव ( नौकायुद्धाचा प्रसंग कोरलेला ) शिल्पपट आहे.

बोरीवली मधील एकसार गावातील शिलाहार कालीन नौकादल निदर्शक वीरगळ .

वर निर्देशित दाखविल्याप्रमाणे वीरगळाच्या दुसऱ्या टप्प्यात शिवपिंड दिसून येते आणि संपूर्ण चित्रात वेगळी आणि उठावदार दिसणारी वस्तू म्हणजे त्या शिवपिंडीवर वाहिलेलं गुलाबी रंगाचे फूल ! वस्तुतः याच्या बाजुलाच एक अत्यंत सुंदर आणि लहानसं शिवमंदिर आहे .पण जुनं ते सोनं या हिशोबाने लोक आजही या वीरगळावरच्या शिवपिंडीला आस्थेने पुजतात .त्यामुळे आजही अज्ञान आणि आस्थेचा सुंदर मिलाफ बऱ्याचशा वीरगळांवरती दिसून येतो . म्हणूनच या लेखामध्ये मी वीरगळाचा प्रत्येक टप्पा आणि कप्पा उलगडून दाखवण्याचा प्रयत्न करणार आहे .

एकसार गावातील वीरगळाचा सर्वात खालचा कप्पा (लढाई निर्देशक ).

सर्वसाधारणतः वीरगळाचा सर्वात खालचा टप्पा हा वीराच्या मृत्यूचं कारण दर्शवण्यासाठी असतो . यामध्ये विविध प्रकार असून त्याप्रमाणे वीरगळांचं वर्गीकरण केलं जातं. चित्र क्रमांक दोन मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सदर वीरगळ हा नौका दलाच्या युद्धामध्ये आलेल्या वीराच्या वीरमरणाला दर्शवण्यासाठी उभारला गेला आहे . या सर्वात खालच्या कप्प्यामध्ये ३ नौका दिसून येतात. बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्या शिडाच्या नौका होत्या हे दिसून येतं .सातवाहन काळामध्येच मोसमी वाऱ्यांचा शोध लागला होता आणि त्याचा वापर मुख्यत्वे व्यापारासाठी केला जात होता .सातवाहनांच्या नाण्यांवरती मिळालेलं जहाजाचं चित्र हे अधोरेखित करतं की अगदी तेव्हापासून आरमाराचं अस्तित्व भारतात होतं. शिडांव्यतिरिक्तही वल्ह्यांचा वापर नौकानयनासाठी केला जात असल्याचं दिसतं. मधल्या बोटीत बारकाईने लक्ष दिलं तर लढणारी माणस धनुष्यबाणाचा वापर करताना दिसतात तर काहीजण वल्ही मारताना दिसतात त्याचबरोबर नौकेच्या शेवटी एक माणूस सुकाणू धरून नौकेला दिशा दाखवताना स्पष्ट दिसून येतो आणि त्याला लागूनच असलेला दुसरा माणूस शिडाची दोरी सांभाळताना दिसतो. शिल्पकाराच्या कमी जागेत खच्चून जास्त शिल्प भरण्यामागचा उद्देश हा त्या घनघोर लढाईचं स्पष्ट शिल्पांकन व्हावं असा दिसतो. थोडक्यात ज्या वीराला मरण आलं ते ह्या नौका दलाच्या युद्धामध्ये आलं आणि ती लढाई बरीच घनघोर झाली असावी असं यातून आकलन होतं .

एकसार गावातील वीरगळाचा खालून दुसरा कप्पा ( स्वर्ग प्राप्ती निर्देशक )

सर्वात खालच्या कप्प्यात लढाईचा प्रसंग घडल्यावर त्याच्या वरच्या कप्प्यात सहसा त्या वीराला स्वर्ग प्राप्ती झाली असं अभिप्रेत करणारे शिल्प कोरलं जातं. वीराचं शौर्य आणि पराक्रम या कप्प्यातून सहज दाखवलं जातं. चित्र क्रमांक तीन मध्ये मध्यभागी असलेली शिवपिंडी वीर शिवाचा उपासक असल्याचा दर्शवते. त्याच बरोबर वीरमरण आल्यामुळे त्याच्या स्वर्ग प्राप्तीचा प्रसंग दर्शवते. चित्र क्रमांक तीन मध्ये शिवपिंडीवर (उजवीकडे) वाहिलेल्या गुलाबी रंगाच्या फुला च्या बाजूला एक पुरोहित उभा दिसतो. उजव्या हातातल्या भस्माच्या पुरचुंडीतून तो शंकरावरती भस्मलेपन करत असल्याचं दिसतं. पुरोहिताच्या मागे असलेल्या अप्सरा या सितार / वीणा सदृश्य तंतुवाद्य घेऊन गायन वादन करताना दिसतात. त्याच सोबत अप्सरांच्या वरती पुरोहिताचे काही शिष्यगण हे मंत्रोच्चारण करताना दिसतात . शिवपिंडीच्या दुसऱ्या बाजूला (डावीकडे) वीरगती प्राप्त झालेला वीर ( शिल्प भग्नावस्थेत ) चौरंगावर बसलेला दिसून येतो. पुरोहित त्या वीराला वेदमंत्र सांगतात

एकसार गावातील वीरगळाचा खालून तिसरा कप्पा (स्वर्गरोहण )

वेदमंत्रांनी संपन्न झालेल्या शिव पूजनानंतर स्वर्गप्राप्ती झालेल्या वीराला अप्सरा स्वर्गात घेऊन जातात. चित्र क्रमांक चार मध्ये मधोमध वीर चौरंगावर बसलेला आढळतो ( वीराची मूर्ती पूर्ण भग्नावस्थेत ). त्याच्या आजूबाजूला चवऱ्या ढाळत उभ्या असलेल्या अप्सरा त्याच्या स्वर्गरोहणाची स्थिती दर्शवतात. वीराचा वेगळा कप्पा हा त्याने गाजवलेल्या अतुलनीय पराक्रमाचं द्योतक असतं. बऱ्याचदा अप्सरा वीराला खांद्यावर उचलून नेताना दाखवतात किंवा या शिल्पाप्रमाणे त्याच्यासाठी विशेष यानाची व्यवस्था केली जाते.

एकसार गावातील वीरगळावरील कलश (मोक्षप्राप्ती ).

वीरगळावरचा कलश मांगल्यासोबतच मोक्षप्राप्तीचंही प्रतिक आहे. कलश अत्यंत सुबकपणे कोरलेला आहे .त्यावरती श्रीफळ ( नारळ ) शोभून दिसतं . श्रीफळाभोवती यक्षिणी फेर धरून नाचताना दिसतात . कलशाचं भव्य आकारमान आणि सौंदर्य , सुबकता हे एका राजाचं वीरगळ असल्यांचं दर्शवतात. कारण इतकं भव्य, सुबक आणि सुरेख शिल्प कोरणाऱ्या शिल्पकाराला उत्तम मानधन द्यावं लागे आणि त्यासाठी राजा किंवा त्याचं राजघराणंच समर्थ असे.
सर्वसाधारणतः कोणत्याही वीरगळावर ब्राम्ही किंवा तत्सम लिपीतला शिलालेख उपलब्ध नसतो. त्यामुळे त्यामागचा अचूक इतिहास हा छातीठोकपणे सांगता येत नाही. परंतू इतिहासकारांच्या मते एकसार येथील वीरगळाबाबत दोन मतप्रवाह आहेत. प्रसिद्ध तत्त्ववेत्ता हेन्री कझिंन यांच्या मते शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वर आणि देवगिरीचा राजा महादेव यादव यांच्यात तेराव्या शतकात झालेल्या घनघोर युद्धात वीरमरण पावलेल्या सोमेश्वराचे हे शिल्पचित्रण आहे. तर डॉ. शिल त्रिपाठी यांच्या मते हे स्मारक गुजरातच्या परमार भोज राजा याच्या कोकण विजयाचे प्रतीक आहे. व इ.स. १०२० साली साष्टी येथील नौकादल निदर्शक वीरगळ जमीन एका ब्राम्हणाला दान दिली, असा निष्कर्ष काढला आहे.

पुणे परिसरातील वीरगळ :-

गणपती आणि वीरगळ
पुण्यातल्या धाकला शेखसला दर्याच्या बाहेर दोन वीरगळ भिंतीला टेकून उभे आहेत, यापैकी एक बीरगळ चारही बाजूंनी कोरलेला आहे. एका बाजूला आराध्य देवताच्या ठिकाणी गणपतीची मूर्ती आहे. हा वीरगळ भितीत घातल्यामुळे आज ही मूर्ती पूर्ण दिसत नाही.
नेहमी शिवलिंग पाहायला मिळतं, तिथे गणपतीची मूर्ती असल्याने त्या वीराचा आराध्य देव गणपती असावा, असा अंदाज बांधता येतो. या वीरगळाची उंची ५० इंच आणि रुंदी १४ इंच आहे. तिथलाच दुसरा वीरगळ तीन कप्प्यांचा असून त्यावर सतत रंग, तेल ओतल्यामुळे उठावपणा कमी होऊन तो खराब झाला आहे. त्याची उंची ४४ इंच व रुंदी १२ इंच आहे.

असाच चारही बाजूंनी कोरलेला एक वीरगळ शनिवारवाड्याजवळ, सूर्या हॉस्पिटलच्या मागच्या बाजूला बाळोबा मुंजा नावाच्या देवस्थानात आहे. बाळोबा मुंजा हे पेशवाईतलं महत्त्वाचं देवस्थान होतं. बाळोबा मुंजा नावाच्या माणसाने या परिसराचं रक्षण करताना स्वतःचा देह ठेवल्यावर त्याचं स्मरण म्हणून इथे एक वीरगळ उभारला गेला. हा वीरगळही चारही बाजूंनी कोरलेला आहे. त्यापैकी दोन बाजूंवर गणपतीचं शिल्प अतिशय स्पष्ट आहे, तर उरलेल्या दोन बाजूंवर शिवलिंगाची पूजा दाखवली आहे. त्यामुळे ही व्यक्तीसुद्धा गणपतीची भक्त असावी हे लक्षात येतं. एकंदरीत, शैलीवरून या वीरगळाचा काळ अंदाजे बाराव्या शतकाच्या आसपासचा असावा. याव्यतिरिक्त इथे तुटलेल्या अवस्थेतला आणखी एक वीरगळही आहे.

पुण्यातील नागेश्वर या प्राचीन मंदिराच्या परिसरात गणपतीचं अंकन असणारा स्मृतिस्तंभ आहे. या शिलास्तंभाच्या वरचा भाग हा गतिकार असून त्याच्या एका बाजूला गणपतीचं शिल्प आहे व उजव्या डाव्या बाजूला चंद्र व सूर्याचं अंकन आहे. त्याची उंची २७इंच आहे. या स्मृतिशिळेजवळच आणखी एक अशाच प्रकारची स्मृतिशिळा असून त्यावर कोणत्याही प्रकारचं शिल्प नाही.

पाषाण परिसरातील सोमेश्वरवाडीमध्ये सोमेश्वर या शिवमंदिराच्या प्रांगणातसुद्धा चारही बाजूंनी कोरलेला वीरगळ आहे. तिथेही दोन बाजूंवर गणपतीचं शिल्प आणि दोन बाजूंवर शिवलिंगाची पूजा आराध्य दैवताच्या ठिकाणी पाहायला मिळते. या वीरगळावरचा गणपती झिजल्यामुळे स्पष्ट दिसत नाही. या मंदिरातल्या इतर वीरगळांबाबत पुढे माहिती घेऊच. पण हे वीरगळ गणपती या देवतेची लोकप्रियता किती झपाट्याने वाढत होती हे दर्शवतात. पुणे आणि परिसरातच असे वीरगळ प्रामुख्याने पाहायला मिळतात. पुढे पेशवाई काळात पुण्यात गणपतीचं महत्त्व वाढत जाऊन अनेक गणपती मंदिरांची स्थापना तर झालीच, त्याचबरोबर गणपती उत्सवाची सुरुवातही याच पुण्यातून झाली यात नवल नाही.

पाषाण परिसरातील सोमेश्वरवाडीमध्ये सोमेश्वर या शिवमंदिराच्या प्रांगणात चारही बाजूंनी कोरलेला वीरगळ आहे.

पशुपालकांचे वीरगळ
राष्ट्रकूट राजा कृष्ण याच्या इ. स. ७६८ मधील ताम्रपटात पुण्याजवळच्या भोसरी गावाचा उल्लेख आढळतो. मूळचे भोजापूर ते आजचं औद्योगिक कंपन्यांनी गजबजलेलं भोसरी असा या गावाचा प्रवास आहे. या गावात तीन शिलाप्रकोष्ठ (मोठे शिळा खंड) आणि दोन शिलास्तंभ (दगडी खांबासारखी रचना) असल्याचा उल्लेख आढळतो. या परिसराच्या आसपास लोहयुगात काही भटक्या जमाती बावरत असाव्यात असा निष्कर्ष महापाषाणकालीन शिलावर्तुळांच्या पुराव्यावरून काढता येतो. ही स्मारकं भोसरी इथे असल्याचा शोध डॉ. ह. घि. सांकलिया यांनी लावला, डेक्कन कॉलेजतर्फे या अवशेषांचं अन्वेषण झाल्याबर असा निष्कर्ष काढण्यात आला, की हे अवशेष प्रत्यक्ष दफनाचे निदर्शक नसावेत, परंतु या रचना मृतांचं स्मारक म्हणून उभ्या केल्या असाव्यात, सध्या भोसरीचे रहिवासी या शिलाप्रकोष्ठात शेंदूर लावून ठेवलेल्या दगडाची चेडोबा या नावाने पूजा करतात. आजही कुरुंघर (कुरुबा) ही धनगर जमात अशा पद्धतीने मृतांना पुरून तिथे शेंदूर लावलेला गोल दगड ठेवून त्याची पूजा करते. महाराष्ट्रातील आणखीही काही जमातींत अशा महापाषाणीय दफन पद्धती आणि प्रथा आढळतात. ही मोठी सूचक गोष्ट आहे. भोसरीचे सर्वच महापाषाणीय अवशेष शिळावर्तुळाच्या स्वरूपाचे आहेत असं मात्र नाही. यांतील एक बहुकोनी असून, दुसऱ्या गोलाचा व्यास दोन मीटर आहे. शिलाप्रकोष्ठ जवळजवळ पाऊण मीटर रुंदीचं व तितक्याच उंचीचं असून सुमारे अर्धा मीटर खोलीचं आहे. शिलास्तंभ दीड ते अडीच मीटर उंचीचे असून, या शिळांचा परीघ सुमारे एक मीटर इतका आहे.
भोसरी इथे भैरवाच्या मंदिरातील वीरगळावरचा मृत वीर गाईगुरांच्या संरक्षणासाठी मरण पावल्याचं दिसतं. सांकलिया व शां. भा. देव यांच्या मते या परिसरात कुरुवा धनगरांच्या टोळ्यांचा बाबर होता, याला यातून पुष्टी मिळते. मोशी आणि भोसरी या दोन गावांच्या दरम्यान माळावर एक ठिकाण असून तिथे कलावंतीण महालमता नावाच्या देवीचं लहानसे मंदिर आहे. स्थलांतर करणारे धनगर आज या मंदिर परिसरात मोठ्या प्रमाणावर येतात या मंदिराचा आणि धनगरांचा पूर्वापार संबंध आहे, असे स्थानिक सांगतात, भोसरी आणि परिसरात आजही धनगरांच्या प्रवासी मार्गावर त्यांच्या दैवतांची लहान लहान ठाणी आहेत.

भोसरी येथील भैरवनाथ मंदिरातील वीरगळ

भारत इतिहास संशोधन मंडळाच्या १९१९ च्या एका त्रैमासिकात पुढीलप्रमाणे माहिती आली आहे 'पाषाण- पुण्याहून २।। कोस सोमेश्वर महादेवाचं मंदिर आहे. मंदिराखाली लहानसा ओढा आहे. त्याज चक्रतीर्थ म्हणून पाण्याची १-२ कुंड आहेत. ती दगडांनी बांधलेली आहेत. जवळच घाट आहे. नेहमी ऐकण्यात येणारी महादेवाच्या प्रकटीकरणाची पुढील गोष्ट इथल्याही महादेवासंबंधी सांगण्यात येते, एका गुराख्याच्या गाईंपैकी एक गाय एका वारुळावर रोज आपल्या सडांतून दुधाची धार सोडत असे. एकदा गुराख्याने ते पाहिलं, महादेव त्याच्या स्वप्नात गेला, गुराख्याने गावच्या लोकांच्या मदतीने वारूळ खणून महादेव बाहेर काढला व लहानसे देऊळ बांधलं, लोक म्हणतात, राजमाता जिजाबाईसाहेब यांनी हे देऊळ बांधलं, पुणे ग्याझिटियरकार म्हणतो, 'येसूबाईसाहेबांनी बांधलं', देऊळ मजबूत, चौकोनी दगड-विटांचं आहे. शके १७०२ च्या सुमारास शिवरामभाऊ नावाच्या गृहस्थाने नवीन सभामंडप बांधला असं सांगतात.'
या वीरगळावर गणपतीचं शिल्प आहे. हा एकमेव वीरगळ सोडता या परिसरात दुसरा कुठलाही वीरगळ नाही परंतु या मंदिराच्या शेजारी जमिनीपासून वीसेक फुटांखाली पाणी वाहून जाणारा एक भुयारी नाला आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूस दगडी बांधकाम असून त्याच्यावर फरश्या आहेत. या नाल्यात नगरपालिकेचे स्वच्छता कर्मचारी साफसफाईसाठी लोखंडी शिडीच्या मदतीने उतरतात. हा नाला मंदिरामागच्या राम नदीला जमिनीखालूनच जोडलेला आहे. हा नाला पूर्व-पश्चिम आहे. यात पूर्वेला वीसेक फुटांवर नाल्याच्या छताला दोन अगदी कोरीव वीरगळ लावलेले आहेत. चार कप्प्यांच्या त्या लांब वीरगळांची उंची साडेतीन ते चार फूट असावी. त्यातील एका वीरगळावर गाईगुरांचं शिल्प आहे. म्हणजेच हा वीर गाईगुरांसाठी झालेल्या लढाईत मरण पावला होता हे कळतं. बहुतांश खेडेगावांमध्ये त्या मंदिराबाहेरील वीरगळांवरील गाईगुरांचं आणि शिवलिंगाचं शिल्प बघून मंदिराच्या निर्मितीकथेला गुराखी आणि शंकराच्या कथेची जोड दिली जाते. सोमेश्वर मंदिर हे पाषाण गावापासून बाहेर माळावर आहे. या परिसरात पशुपालकांचा वावर असणं साहजिक होतं.

सोमेश्वर मंदिराच्या खाली असणाऱ्या भुयारी नाल्यातील वीरगळ

      हा रस्ता पुढे बाणेरच्या लेण्यांकडे जातो. बाणेरच्या बनेश्वर मंदिरात म्हणजेच तुकाई टेकडीच्या पायथ्याच्या लेण्यांमध्ये एकूण सहा वीरगळ आहेत. या परिसरात वीरगळांची मोठ्या प्रमाणात चोरी झाल्यामुळे ते एका कोनाड्यात काचेमध्ये बंदिस्त करून टाकले गेले आहेत.
     त्यातील दोन वीरगळ उंचीला साधारण पाच-पावणेपाच फुटांचे आहेत. सहांपैकी तीन वीरगळ हे तीन कप्प्यांचे, तर तीन वीरगळ चार कप्प्यांचे असून ते पशुपालकांचे आहेत. काचेमध्ये बंदिस्त असल्यामुळे या वीरगळांच्या निरीक्षणात अडचणी येतात. या वीरगळांचा दगड काळापाषाणी नसल्यामुळे त्यातील शिल्पही फारशी उठावदार नाहीत. बहुतांश वेळा प्रवासी मार्गावर असणारे वीरगळ पशुपालकांचे असतात, या गुंथर सोंथायमरच्या मताला या दोन्ही ठिकाणी आधार मिळतो.
     बाणेरजवळचं महामार्गावरचं गाव म्हणजे बावधन. या गावातील भैरवनाथ मंदिराच्या परिसरात एकूण पाच वीरगळ असून त्यातील दोन वीरगळ पशुपालकांचे आहेत. यातील फक्त एकच वीरगळ चांगल्या अवस्थेत आहे.

बावधन आणि सांगवी गावातील वीरगळ

बाणेर-पाषाणकडून पुण्याला जाणाऱ्या रस्त्याला सांगवीतून एक रस्ता येऊन मिळतो. इथे पवना नदी मुळा नदीला मिळते. या नदीच्या संगमावर संगमेश्वर नावाचं एक लहानसं शिवमंदिर आहे आणि त्याच्यासमोर एका झाडाला टेकून भंगलेल्या अवस्थेत एक वीरगळ आहे. हा वीरगळही पशुपालकांच्या लढाईमधल्या वीराच्या स्मरणार्थ उभारलेला आहे. या वीरगळाची रचना पाहता हा यादव काळातील असावा. गुंथर सोंथायमरने यादवकालीन वीरगळाच्या दिलेल्या नमुन्यांमध्ये आणि या वीरगळांमध्ये कमालीचं साम्य आहे. हा परिसर मूळ गावठाणापासून लांब आहे, नदीकाठी आहे. विशेष म्हणजे हा वीरगळ चार कप्प्यांचा असून त्यात आणि बाणेरच्या लेण्यांमधील वीरगळांमधे कमालीचं साम्य आहे.

पशुपालकांचा प्रवासी मार्ग आणि वीरगळ

गुंथर सोंथायमर यांनी महाराष्ट्रातील, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रातील वीरगळांवर बरंच काम करून ठेवलं आहे. त्यात प्रामुख्याने पुणे आणि आसपासच्या भागाचा भौगोलिक, सांस्कृतिक अभ्यास करून त्यांनी काही मतं मांडली आहेत. सोंथायमर यांच्या मते 'दुष्काळी भागातील काही जुन्या गावांमध्ये किंवा वाड्या-वस्त्यांमध्ये हे पशुपालकांचे वीरगळ असल्याचं दिसतं. म्हणजेच भीमा, कहा, नीरा आणि माणच्या खोऱ्यात. या भागांतील मौखिक परंपरा आणि ऐतिहासिक सीतांमध्ये इत्याखेत जीवनार्थ प्रतिबिंब पडल्याचं दिसतं वीरांची निर्मिती का झाली हे गावकरी विसरले असले तरी त्यांच्या ग्रामीण मौखिक परंपरा कायम आहेत आणि ते पुरेसे पुरावे आहेत. (उदा. सातारच्या शाहु महाराजांच्या दप्तरातील नोंदीमध्ये साताऱ्याच्या पूर्वेकडील भागातील प्रमुख धनगर नायकांचा उल्लेख आहे या परिसरात गुरांवर छापे मारण्याची प्रथा होती, त्यांच्याशी पशुपालक कायमর लढा देत आले होते.
यासाठी गुंथर काही उदाहरणं देतात. पुण्याजवळ उदाहरण म्हणजे चोराची आळंदी या गावाचं आता हे गाव म्हातोबाची आळंदी म्हणून प्रसिद्ध आहे. तळेगाव ( दाभाडे ) इवे सापडलेल्या ताम्रपटात राष्ट्रकूट राजा कृष्ण (पहिला) याच्या काळातील पुण्याचा उल्लेख आला आहे. तसा अलेंटिय (चोराची आळंदी) या गावाचा उद्देख आला आहे. पुण्यापासून हे गाव ३० किमीवर आहे. विशेष म्हणजे इथला परालकांनी स्थापन केलेला देव म्हातोबा हाच पुण्यातील कोथरूडचा ग्रामदेव आहे. गुंथर या गावाविषयी म्हणतात, की 'चोराची आळंदी गावात जुन्या उद्ध्वस्त करनीच्या टोकाला महादेव मंदिराबाहेर तीन सुंदर मीठे वीरगळ आणि पशुपालक गवळी जे म्हातोबाची (म्हसोबा) पूजा करणारे आहेत. तो देव आज गावातील सर्वांत महत्वाचा देव झाला आहे.
गावातील हे वीरगळ पशुपालक वीरांच्या लढाईचं स्मरण ठेवण्यासाठीच उभारले आहेत. या गावातील डोंगरावर गवळेश्वराचं मंदिर आहे, जे एके काळी पशुपालक गवळ्याच्या इथल्या वास्तव्यादरम्यान उभारलं गेलं. या परिसरात पालकांच्या बळांचं प्रमाण सर्वाधिक आहे. याचं कारण देताना गुंथर म्हणतात, की 'जरी राष्ट्रकूटाच्या ताम्रपटात स्थिर वस्तीचे उल्लेख असले, तरी पुण्याच्या पूर्वेकडे विशेषतः नदीच्या काठाजवळ नियमित तीचा विस्तार, ही एक स्थिर जीवनाची प्रक्रिया होती. त्याची गती प्रत्यक्षात स्वातंत्र्योतर घडामोडींच्या काळातच वाढली आणि पूर्णत्वास आली. पुण्याच्या पूर्वेकडील भागात दुष्काळी भाग होता. पारंपरिकपणे खेडूत जिये शेती करत ती बाजरी पिकवणारी जमीन होती. मुळा नदीकाठावरची कोरेगावसारखी गावं मूलतः पशुपालन अर्थव्यवस्थेवर आधारित राहिली होती. या गावातील महादेव मंदिराच्या जवळचे वीरगळ हे गुरांचं रक्षण करताना किंवा लुबाडलेली गुरं पुन्हा मिळवताना झालेल्या लढाईत मारले गेलेले किंवा गुरांच्या हल्ल्याचं चित्रण करणारे आहेत. नजीकच्या नायगाव पेठमधील वीरगळांवर गुरांचं चित्रण आहे, परंतु त्यात अप्सरा दाखवलेल्या नाहीत.
पुणे शहराचं स्थान घाटावरून पठारी भागात जाणाऱ्या पशुपालकांच्या आणि प्रवासी मार्गावर आहे.

पुण्याहून सोलापूर, दौंड भागाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर म्हातोबाची आळंदी येथील महादेव मंदिराच्या आवारातील वीरगळ

-

काही वर्षांपर्यंत पशुपालन हा मुख्य व्यवसाय होता. या परिसरात पावसाचं प्रमाण कमी असल्यामुळे इथे धनगर-गवळ्यांची संख्या अधिक आहे, तर सह्याद्रीच्या कोकणात उतरणाऱ्या पुण्याजवळच्या घाटमार्गावरही गवळी-धनगरांची संख्या लक्षणीय आहे. पुण्याला पाणीपुरवठा करणाऱ्या खडकवासला धरणाजवळचा बहुतांश प्रदेश आता सैन्याच्या ताब्यात आहे. या परिसरात डोंगराळ भागात पशुपालकांची संख्या मोठी होती. डॉ. डी. डी. कोसंबी यांनी नोंदवलं आहे,

'पुण्याजवळील खडकवासला इथल्या राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीतील वस्तुसंग्रहालयात वीरांचं स्मारक असलेल्या दगडांचा चांगला संग्रह आहे'.

पशुपालक आणि वीरगळ यांचा अभ्यास करताना तो तो भूप्रदेशही महत्त्वाचा असतो हे संशोधक डॉ. अजय दांडेकर यांनी एका लेखात मांडलं आहे. दांडेकर म्हणतात, "विशिष्ट भूप्रदेशांचं मानव सभ्यतेतील योगदान दुर्लक्षिलं गेलं आहे. असंच दख्खनवरील पशुपालक समाजाबाबत घडलं आहे. एरवी दख्खन पठारावरील व्यापक भूप्रदेश व्यापणाऱ्या या समुदायाला आजवरच्या इतिहासलेखनात एक परिशिष्ट म्हणूनच स्थान मिळालं आहे. दख्खनच्या पठाराचा अभ्यास करताना लक्षात येतं, की पश्चिमेला उष्ण कटिबंधीय सदाहरित वनराई, उत्तरेला व दक्षिणेला अनुक्रमे गोदावरी खोऱ्याचा ऊर्ध्व भाग, दक्षिणेला कृष्णा खोऱ्याच्या उतरतीचा भाग व पूर्वेकडे भातशेतीचा पट्टा यांनी हा प्रदेश सीमांकित आहे. नदी खोऱ्यांना जोडणारे दळणवळणाचे सर्व महत्त्वपूर्ण मार्ग या प्रदेशातून जातात. सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेतील हा प्रदेश गेली दोन सहस्रकं पशुपालक जीवनपद्धती व दख्खन पठारावरील सामाजिक व राजकीय घडामोडींचा स्रोत राहिला आहे. दख्खन पठारावरील पशुपालकांच्या जीवनपद्धतीचा विस्तार पडताळून घेण्याचा अन्य एक मार्ग म्हणजे या प्रदेशात सापडणाऱ्या वीरगळांचे पुरावे."
पशुपालन, पशुपालकांवर होणारे हल्ले आणि त्यातून तयार झालेल्या वीरगळांचा अभ्यास करताना भूगोलासोबत हवामानाचा अभ्यासही महत्त्वाचा ठरतो. त्याबाबत दांडेकर म्हणतात, "एकतर, गुरं लुबाडण्यासारख्या घडामोडी पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात अधिक घडत असत. दुसरं, गोदावरी, कृष्णा व भीमेच्या तथाकथित 'केंद्रीय विभागा'त गुरांसंबंधी एकही वीरगळ आढळून येत नाही. त्याचप्रमाणे कोकण किनारपट्टीतही या प्रकारचा एकही पुरावा आढळत नाही. म्हणजेच गुरांसाठी झालेले हल्ले रेखांकित करणारे वीरगळ फक्त एका विशिष्ट भूभागातच आढळतात, तो म्हणजे पर्जन्यछायेचा पठारी प्रदेश. तिसरी गोष्ट अशी, की वेगवेगळ्या राजवटींनी दिलेल्या जमिनींच्या दानपत्रांचा अभ्यास केला तर असं आढळून येतं, की नदी खोऱ्यांच्या तथाकथित केंद्रीय प्रदेशातील दान केलेल्या जमिनींचं प्रमाण हे पर्जन्यछायेतील दान केलेल्या जमिनींच्या प्रमाणापेक्षा खूप अधिक आहे.
पुण्यातून सिंहगडला जाणाऱ्या रस्त्यावर धायरी गाव लागतं. इथे गावठाणाच्या दक्षिणेला जैतुबाबा समाधी स्थळ आहे. या समाधिस्थळाला चारही बाजूंनी कुंपण असून आत अनेक लहान लहान समाधी मंदिरं आहेत. प्रत्यक्षात ही दफनभूमी आहे. या ठिकाणी एका कोपऱ्यावर भिंतीला लागून एकूण सात वीरगळ भंगलेल्या अवस्थेत उभे आहेत. त्यातील एकच वीरगळ चांगल्या अवस्थेत आहे. यातील दोन वीरगळांमध्ये मृत वीर सर्वांत खाली पडलेल्या अवस्थेत दाखवला आहे, हे विशेष आहे. दोन वीरगळांमध्ये घोडदळाच्या लढाईचा देखावा दिसतो. याशिवाय इथे एक मध्ययुगीन वैशिष्ट्यपूर्ण स्मृतिशिळा आहे. यात वीरांनी मराठाकालीन पगड्या घातल्या असून त्यांच्या हातात लहानशी तलवार आणि ढाल दाखवली आहे. याशिवाय इथे एक सतीशिळाही आहे.

कोरेगाव मुळा या गावातील महादेव मंदिराच्या बांधकामात वापरलेले वीरगळ

कोथरूड गावठाणाच्या बाहेर मुंबई-बेंगळुरू महामार्गाजवळ झाकोबा हे एक यक्षाचं मंदिर आहे. मंदिर आणि आतील मूर्ती मध्ययुगीन असून नंतर त्यांचा जीर्णोद्धार झाला असावा असं वाटतं. मावळातील अनेक गावांच्या ग्रामदेवता या जखुबाई म्हणजे यक्षिणी आहेत, याशिवाय त्यांच्या देवरायाही आहेत. त्यामुळे या परिसरातले लोक आजही यक्षपूजा करताना दिसतात. अनेक साहित्यात मृतांचे यक्षवीर झाल्याचे संदर्भ मिळतात. झाकोबाचं स्थान अशाच यक्षवीराचं असावं असं वाटतं. कारण या मंदिरातील मूर्ती घोड्यावर बसलेल्या, हातात तलवार घेतलेल्या वीराची मध्ययुगीन स्मारकशिळा आहे. याशिवाय मंदिराबाहेर दोन स्मारकशिळा असून त्यातील एकावर पती-पत्नी घोड्यावर बसले आहेत असं दाखवलं आहे, तर दुसऱ्या प्रकारची शिळा गोवत्स स्मारकासारखी आहे. त्याची झीज झाल्यामुळे त्याबद्दल नक्की सांगता येत नाही.
उत्तरेकडून बापखेल येरवडा मार्गाच्या बाजूने येणाऱ्या दोन मोठ्या रस्त्यांच्या वर तारकेश्वरच्या लेण्या आहेत. या लेण्यांचा वापर प्रवासी, व्यापारी, बौद्ध भिक्षुक, योगी निवाऱ्यासाठी करत असत. या लेण्यांच्या बाहेर चार मध्ययुगीन स्मारकशिळा आणि एक तुटलेला वीरगळ आहे.

भारत इतिहास संशोधन मंडळाच्या संग्रहात पुण्यातील काही वीरगळ आहेत. त्यात दोन फुटके वीरगळ आणि दोन चांगले राहिलेले वीरगळ आहेत. त्यापैकी एका वीरगळामध्ये अप्सरांचा कप्पाच नाहीय, तर दोन वीरगळांमध्ये सर्वांत खालच्या कप्प्यात अप्सरा आहेत. हे वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. यातील कुठले वीरगळ कुठे सापडले याची माहिती वीरगळाच्या खाली किंवा बाजूला नोंदवून न ठेवल्यामुळे आज मंडळातील कोणता वीरगळ कुठे सापडला हे सांगता येत नाही.
यातील एक वीरगळ चारही बाजूंनी कोरलेला असून याच्या समोरच्या बाजूला अप्सरांचा कप्पा नसला तरी बाजूच्या भागात तो दाखवला आहे. हे वीरगळ फारसे कोरीव नसून ओबडधोबड कोरलेले आहेत.

धायरी गावठाणच्या दक्षिणेला जैतुबाबा समाधीस्थळ आहे. या समाधी स्थळाला चारही बाजूने कुंपण केलं असून आत अनेक समाधी मंदिरं आहेत.

कोथरूड गावठाणातील झाकोबा यक्षमंदिर आणि तेथील वीरगळ

याशिवाय वीरगळाचाच पुढील अवतार असणाऱ्या मध्ययुगीन स्मारकशिळा पुण्यात असंख्य आहेत. पिंपळे निलखमध्ये नदीकाठच्या महादेव मंदिरात पतिपत्नी असलेली आणि घुमटी प्रकारातील स्मारकशिळा आहे. बाणेरच्या भैरवनाथ मंदिराबाहेरील अशाच स्मारकशिळांना देवाचे सैनिक समजून रक्तमांसाचा नैवेद्य दिला जातो. चतुःशृंगी, ताथवडे, बाणेर, किवळे, थेरगाव, पिंपळे निलख, धायरी या ठिकाणी असणाऱ्या स्मृतिशाळा चौरस्त्यावर आहेत. प्राचीन काळापासून आपल्याकडे चौरस्ता आणि तिकाटण्यावर मृत पूर्वजांना नैवद्य देण्याची पद्धत आहे. विशेष म्हणजे या सर्व ठिकाणी स्मारकशिळांना नैवद्य दिला जातो. दसऱ्याला त्यांना शेंदूर लावला जातो. पुण्यात महापाषाण काळापासून ते मध्ययुगापर्यंत वीरगळाच्या उभारणीत अनेक स्थित्यंतरं पाहायला मिळतात. उत्तर मध्ययुगात मृत वीरांची स्मारकं उभारण्याऐवजी फारसं कोरीवकाम नसलेल्या स्मारकशिळा उभारण्यात आल्या. पुणे महानगरातील सर्वच गावांत वीरगळ नाहीत. महत्त्वाच्या काही गावांमध्ये थोडेफार वीरगळ शिल्लक आहेत. असं असलं तरी इतकी वर्ष दुर्लक्षित असलेल्या या वीरगळांमधून पुण्याचा गतकाळ उभा राहतो. ही शिल्पं मूक असली तरी त्यांना बोलतं करून स्थानिक इतिहास धुंडाळता येतो. पुण्याच्या शहरीकरणात अजूनही काही वीरगळ कुठे ना कुठे भग्न अवस्थेत शिल्लक असतील.

बा रायगड परिवाराने दुर्ग श्रीसुधागड वर केलेले वीरगळ संवर्धन.

कोल्हापूर जिल्ह्यात कसबा बीड येथे शिवशक्ती प्रतिष्ठानने वीरगळींचे खूप सुंदर स्मारक बनवले आहे .

वीरगळांच्या व्यथा :
युद्धात धारातीर्थी पडलेल्या किंवा परकीय आक्रमणापासून गावचे रक्षण करताना हुतात्मा झालेल्यांचे स्मारक म्हणजे वीरगळ. पण आज त्यांची ओळख हरवली आहे. ते कुठेतरी महादेवाचे मंदिर , ग्रामदैवत किंवा गावकुसाबाहेरील दुर्लक्षित व भग्न अवस्थेत दिसतात. काही ठिकाणी तर देवाचे दगड म्हणून पूजले जातात. बहुतांश वीरगळांना शेंदूर फासल्याने त्याची झीज होते. सतीशिळा आणि गद्देगळ यांचीही तीच अवस्था. अज्ञात वीरांच्या स्मारकांची ही अवस्था म्हणजे त्यांच्या बलिदानाचा अपमान !
वीरगळांची अवस्था खूप वाईट आहे. आपण त्यांचे संवर्धन केले पाहिजे. वीरगळांना शेंदूर किंवा रंग थापू नये, यासाठी गावकऱ्यांमध्ये जनजागृती करावी. अस्ताव्यस्त पडलेल्या वीरगळ त्यांना ऊन वारा पाऊस लागणार नाही , अशा ठिकाणी ठेवाव्यात . त्यामुळे त्यांची झीज थांबेल. जमल्यास वीरगळबाबत माहिती देणारा बोर्ड तिथे लावावा. पुरातत्व खात्याकडे वीरगळ नोंदणीचे फॉर्म मिळतात. त्यामार्फत वीरगळ नोंदणी करावी. वीरगळांची अशी उपेक्षा थांबली पाहिजे. त्यांना त्यांची हरवलेली ओळख मिळवून देणे, त्याबाबत जनजागृती करणे ही आपली जबाबदारी आहे. इतिहासप्रेमी म्हणून वीरगळ संवर्धनासाठी नेहमी प्रयत्नशील असावे.
आपली संस्कृती राखणाऱ्या वीरांना मानवंदना म्हणून एवढेतरी आपण करूच शकतो !!!

पुसदचा वीरगळ

Posted on November 11, 2017 by Shripad Joshi

कीर्तीमुख

विद्यार्थीदशेत clinical methods चं पुस्तक वाचायचो. रूग्णाला तपासताना त्याच्या शरीरावर दिसणारी लक्षणं कशी कशी बघायची याचं वर्णन तिथं असतं.त्या वर्णनातलं एक वाक्य माझ्या मनःपटलावर कायमचं कोरल्या गेलंय ते म्हणजे Eyes only see, what mind knows.अर्थात रूग्ण तपासताना डाॅक्टरच्या मनात असलेल्या वैद्यकिय निदानाच्या संभावनाच त्याला रूग्णामध्ये प्रथमदर्शनी आढळू शकतात.कित्ती खरं आहे ना हे? अगदी आपल्या दैनंदिन जीवनात पण हे बऱ्याच अंशी लागू पडतं.पण कधी कधी या नियमाला अपवाद पण होतात एखाद्या प्रवासात.आपल्याला माहिती नसलेली अगदी ऐकलेली पण नसलेली एखादी गोष्ट आपण बघतो व कुतूहल जागृत होऊन त्याविषयीच्या माहितीचा शोध घेऊ लागतो आणि मग आपल्याला जी माहिती भेटते ती आपल्या ज्ञानाच्या, अनुभवाच्या व जाणींवाच्या कक्षा विस्तारत नेते, नाही?

असाच एकदा ओंकारेश्वरला जाण्याचा योग आला.बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक ज्योतिर्लिंग क्षेत्र आहे ओंकारेश्वर. पुण्यसलिला नर्मदेच्या काठावर वसलेलं ओंकारेश्वर मध्यप्रदेशात येतं.मी माझ्या अन्य तीन मित्रांसह तिथे गेलो होतो.तिथे गेल्यावर आम्हाला कळलं की तिथं नर्मदेच्या उत्तर तीरावर एक ओंकारेश्वराचं व दक्षिण तीरावर एक ममलेश्वराचं अशी दोन शिवालयं आहेत.आम्ही दक्षिण काठावर होतो त्यामुळे उत्तर तीरावरील मंदिराला जाण्यासाठी बोटीने जावं लागेल हे स्पष्टच होतं. जिथे गाडी पार्किंग होतं तिथंच एका व्यक्तिने एका बोटवाल्या मुलाला आवाज देऊन बोलावलं व त्याला आम्हाला उत्तर तीरावर जायचंय हे सांगितलं.आम्ही चौघे-पाचजण असूत.थोडंफार बोटीच्या

भाड्याविषयी घासघीस झाली असेल/नसेल व आम्ही त्याच्या बोटीने जायचं नक्की केलं.अठरा-एकोणवीस वर्षांचा सुदृढ तरूण पोरगा होता आमचा नावाडी. घाटाच्या पायऱ्या उतरून खाली आलो व त्याच्या बोटीत बसलो.ती मोटारबोट होती.नर्मदा मला कायमच भुरळ पाडते.आद्य शंकराचार्यांनी लिहीलेल्या नर्मदाष्टकाची,नर्मदा नदी बघुन मला आठवण येते.नदी काठचा उंचच उंच दगडी किनारा व त्या दगडांचे स्पष्टपणे दिसून येणारे स्तर बघण्यात मी चांगलाच गुंगलो होतो.आमची बोट नदीपात्राच्या मध्यभागी आली.पाण्याचा हिरवट काळसर रंग तिथं नदीपात्राची खोली खुप जास्त असावी हे स्पष्ट जाणवून देत होता.मी सहज माझ्या नावाड्याला नदी पात्राची खोली किती आहे

हे विचारलं. तर तो पोरगा मला म्हटला की ‘मैय्या यहां पाचंसौ फिट गहरी बहती है’.नर्मदातटीच्या या लोकांचं भावविश्व नदीभोवती इतकं छान गुंफलंय की ती लोक नदीला आईच समजतात.मला त्याचं नर्मदेला मैय्या म्हणणं खुपच भावलं.परंतू नदी पाचशे फुट खोल असेल याबद्दल त्याचं मत नदीचं तुलनात्मक अरूंद पात्र बघता फारसं पटत नव्हतं.पण मग नदीपात्राची खोली सांगणारा अन्य कोणताही माहितीस्त्रोत तिथं नव्हता.त्या नावाड्याचा जन्मापासून सगळा जीवनकाळ नर्मदेवरच गेला आहे त्यामुळे त्याने सांगितलेल्या माहितीवर विश्वास ठेवायला काही हरकत नव्हती.आणि तसंही मी तिथे ज्योतिर्लिंगाचं दर्शन घ्यायला आलो होतो,नदीपात्राची

लांबी,रूंदी,खोली माहिती करून घ्यायला नाही, त्यामुळे मी तो विषय तिथंच थांबवुन नावाड्याला त्याचं नाव वय शिक्षण इ विचारलं.त्याचं वय अठरा-एकोणवीस वर्ष काय जे त्याने सांगितलं ,शाळा आठवी नववीत सोडून दिलीये व आडनाव केवट आहे हे त्यानी सांगितलं.’हम केवट है’ हे सांगताना त्याच्या चेहऱ्यावर अभिमान डवरून आला होता.’पुराणो मे लिखा है, नर्मदा किनारे केवट सब से श्रेष्ठ होते है’ तो मला सांगायला लागला.मला हे ऐकून भारीच आनंद झाला.नर्मदेच्या दोन्ही तटांवर वेगवेगळ्या जनजाती व जमाती रहातात.नर्मदा परिक्रमा केल्यास सांस्कृतीक मानववंशशास्त्रा (cultural anthropology) बद्दल बरीच माहिती भेटू शकते.कालांतरानी मी ओंकारेश्वराच्या पश्चिमेस नर्मदा किनारी फारतर पन्नास किलोमिटरवर असलेल्या रावेरखेडीला पहिल्या रावबाजी पेशव्यांची समाधी बघायला गेलो होतो.समाधी बघुन झाल्यावर तिथे सहज नर्मदेत एका डोंगीत बसून फेरफटका मारला होता.त्या डोंगीच्या नावाड्याचं आडनाव वर्मा होतं व ती वर्मा लोक तिथं परंपरागत नावाडी व मच्छीमारीचं काम करतात हे पण नव्यानेच कळलं होतं. असो. जसाजसा घाट जवळ आला,आमच्या नावाड्याने दुरूनच आम्हाला मांधाता राजाचा राजवाडा दाखवला.नर्मदेच्या ऐन तीरावर नदीपात्राला लागुनच दाटीवाटीने बांधलेली घरं व नर्मदेच्या पुराच्या पाण्याचा उपद्रव होऊ नये म्हणुन त्यांच्या बांधलेल्या उंचच उंच मजबूत भिंती मला खुपच नाविन्यपूर्ण वाटल्या.घरांच्या त्या दाटीतंच तो नावाडी एका घराकडे बोट दाखवून ,वहां वो मेरा घर है,देखो असं म्हणाला.मला नक्की कोणतं त्याचं घर होतं हे शेवटपर्यंत लक्षात आलं नाही. लहानपणी रांगणं शिकण्यापूर्वी नर्मदेत पोहणं शिकलो असं ही तो सांगत होता . गप्पांच्या नादात लवकरच आम्ही घाटावर पोहोचलो व बोटीतुन उतरून घाटाच्या पायऱ्या चढून ओंकरेश्वराच्या मंदिरात गेलो.थोडावेळ रांगेत उभं राहून शिवलिंगाचं दर्शन घेतलं,मी तिथं लिंगाष्टक स्तोत्र म्हटलं होतं.बाहेर आलो व पाच एक मिनीटं थांबुन घाट उतरून खाली आलो.बोटीत बसून परत दक्षिण तीरावर आलो.तिथं त्या नावाड्याने आम्हाला जिथं उतरवलं त्याठिकाणी पायऱ्या सुरू होतात त्याच्या अलिकडेच एका गोमुखातून पाण्याचा एक मोठा झरा खळाळत नदीकडे वाहत होता.मी त्या झऱ्यात हात धुतले व तहान लागलीच होती तर तेच पाणी प्यायलो.खुपच छान वाटलं ते झऱ्याचं ताजं पाणी पिऊन,मला. घाटाच्या पायऱ्या चढून वर आलो व ममलेश्वराच्या मंदिरात जाऊन शिवपिंडीचं दर्शन घेतलं. या मंदिरात तुलनेने गर्दी काहीच नव्हती.रूद्राष्टक म्हणून मी बाहेर पडलो व मंदिर परिसरात फिरायला लागलो.मुख्य मंदिरासमोरच एक दोन लहान लहान मंदिरं होती.एका मंदिराच्या दारासमोर एक चेहऱ्याचं शिल्प ठेवलं होतं तर बाजूला प्रांगणात दोन तीन छोटे छोटे चौकोनी शिल्पं ठेवले होते.शिल्पाच्या चारही बाजूला ढाल तलवार घेतलेला योद्धा,शिवलिंगाची पुजा करणारी स्त्री,मंचावर झोपलेली व्यक्ती व आकाशातुन येणारी एक व्यक्ती व चंद्रसूर्य कोरलेले होते.मी कुतुहलापोटी यासर्वांचे फोटो काढलेत.मंदिराच्या भिंतीवर तांडवनृत्य करणाऱ्या शंकराचं शिल्प बघुन तर मला रावणानी लिहीलेलं शिवताण्डव स्तोत्रच आठवलं होतं.शंकरपार्वतीचं पण शिल्प होतं बहुतेक.या सगळ्यांचे मी फोटो काढलेत व आम्ही परत फिरलो.
घरी आल्यावर मी देगलुरकर सरांना त्या फोटो संदर्भात काॅल केला होता व त्या शिल्पांचे फोटो सरांना पाठवून दिले होते. देवळाच्या दारात ठेवलेलं चेहऱ्याचं शिल्प हे कीर्तीमुखाचं आहे तर चौकोनी शिल्प हे वीरगळ आहे,सरांनी मला सांगितलं. ‘वीरगळ’ हे प्राचिन काळी युद्धामध्ये वीरगतीला गेलेल्या एखाद्या योद्ध्याच्या स्मरणार्थ घडवल्या जायचे व मांडल्या जायचे.त्याकाळचे ते ‘अमर जवान ज्योती’ सारखे स्मारकच समजायला काही हरकत नसावी. अगदी सोमनाथला पण सरदार पटेलांनी सोमनाथाच्या मंदिराचं पुनर्निर्माण केलं तिथे पण मंदिरापासुन थोडं दूर समोर मंदिराच्या रक्षणार्थ धारातिर्थी पडलेल्या सर्व ज्ञातअज्ञात वीरांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक छोटंसं स्मारकशिल्प बनवलंय.वीरगळाचं शिल्प वेगवेगळ्या धाटणीचं असू शकतं पण त्यावर सहसा ढाल तलवार घेतलेल्या योद्ध्याचं चित्र असतंच.सरांनी मला त्या चौकोनी शिल्पाच्या प्रत्येक शिल्पचित्राचा अर्थ सांगितला होता.चंद्रसूर्याचा अर्थ आकाशात चंद्रसूर्य असे पर्यंत त्या वीर योद्ध्याच्या हौतात्म्याची कीर्ती दिगंत राहिल, हे एकीकडे सर मला सांगत होते आणि जिथं ते शिल्प ठेवलं होतं तिथं ते कोणाच्या स्मृतीत ठेवलंय हे तर सोडाच पण ते एक वीरस्मारक आहे हे पण कोणाला फारसं माहिती नव्हतं याचा मी विचार करत होतो.
असंच एकदा माझ्या बहिणीकडे अलिबागला गेलो होतो.रात्रभर प्रवास करून दुसऱ्या दिवशी तिच्या घरी पोहोचलो,अंग सगळं घामाने व प्रवासाने आंबलेलं होतं.गेल्याबरोबर मस्त पंधरावीस मिनीटं आंघोळ केली व जेवण केलं.जेवणानंतर माझी बहिण मला फिरायला घेऊन निघाली.तिचे शेजारी आहेत धुमाळ काका.अगदी घरोब्याच्या संबंधातले.त्यांचं मूळगाव आहे नारंगी.ती मला नारंगीला त्यांच्या घरी व तिथुन बाजुच्या मंदिरात नेणार होती. अलिबागपासुन ईशान्येला पेणला जाणाऱ्या रस्त्यावर पिंपळभाट ओलांडला की एक मोठा डोंगर लागतो.डोंगरातला घाट जिथे संपतो तिथे कार्लेखिंडीतून एक रस्ता उत्तरेकडे वळतो व मुख्य रस्ता पुढे वडखळ पेण कडे जातो.या उत्तरेकडे वळलेल्या फाट्यावर आत वळणावळणाच्या रस्त्यानी पंधरा वीस किलोमिटरवर नारंगी गाव आहे. रस्ता पूर्ण दुतर्फा झाडीने आच्छादलेला व रस्त्याच्या पश्चिमेला सह्याद्रीची कमीजास्त उंचीची भिंत.नुकताच श्रावण लागला होता.आम्ही निघालो तेव्हा दुपार झालेली होती व सूर्य ढगा आडून अधुनमधुन डोकावत होता. कोकणातलं मोठं प्रसन्न वातावरण होतं ते.भगिनी निवेदिता मला ठिकठिकाणी थांबवुन मोठमोठाली झाडं किंवा एखाद्या तळ्यात फुललेली water lily किंवा कमळाची फुलं दाखवत होती.तिला निसर्गाची भारीच आवड, अर्थातच मलादेखील! मला तर कळत्या वयात जेव्हा पहिल्यांदा सह्याद्री बघितला,तत्क्षणीच त्याने माझ्या मनावर गारूड केलंय, ते या जन्मी उतरणार नाही हे नक्की. रमतगमत आम्ही धुमाळ काकांच्या घरी गेलो.काका घरी नव्हते काकू होत्या.अगदीच खास कोकणी पद्धतीचं गाव व घर होतं काकांचं.माझी बहिण काकूंसोबत बोलत बसली व मी त्यांच्या परसबागेत गेलो.वेगवेगळी झाडं बघुन मी चांगलाच रमलो होतो त्यांच्या परसबागेत.त्यांनी पाळलेला ससा त्याच्या पिंजऱ्यात आरामशीर पहुडला होता. त्याला बघण्यात माझा वेळ कसा गेला ते मला कळलंच नाही .गप्पा आटोपल्यावर आम्ही सरबत घेऊन गावाशेजारच्या मंदिराकडे निघालो.गावापासून दोनएक किलोमिटर दूर डोंगराच्या चढावावर ते मंदिर होतं.मंदिराच्या जवळच एक जलकुंड होतं,जलकुंड कसलं छोटा तलावच होता तो तर पश्चिमेला सह्याद्रीची भलीमोठी उंच डोंगररांग होती. मंदिराजवळच कोणीतरी नुकताच कचरा जाळला होता त्याचा धूर सर्वत्र पसरला होता,अगदी मंदिरात सुद्धा.आम्ही आत गेलो,दर्शन घेतलं व बाहेर येऊन प्रदक्षिणा घातली. गाभाऱ्यातील एका कोनाड्यात एक छोटी मूर्ती होती.मी तिचा फोटो घेतला.मंदिराच्या बाहेर बाजुला एक शिल्प होतं.एक व्यक्ती खांद्यावर एक काठी घेऊन जाताना कोरलेला होता.मी त्या शिल्पाचा फोटो घेतला होता.ते शिल्प वीरगळ असावं असा माझा अंदाज होता.पण शिल्पाच्या हातात ढाल तलवार नसून एक काठी आहे हे बघुन मला तशी खात्री नव्हती.आमच्या इतिहासाशी संबंधित व्हाॅट्सअॅप ग्रुपवर त्या शिल्पाचा फोटो टाकल्यावर प्रा.रवी बावीस्कर सरांनी ते शिल्प वीरगळच आहे हे निश्चीत करून दिलं.त्या शिल्पाच्या हातातली काठी म्हणजे भाला असावा असंही त्यांनी सांगितलं.कोनाड्यातल्या मूर्तीचा फोटो बघुन ती मूर्ती भैरवाची आहे हे देगलुरकर सरांनी सांगितलं होतं.
आता मला वीरगळाची थोडीफार माहिती झाली होती.पुढे पुसदला एका अंत्यसंस्कारासाठी जाणं झालं होतं.तिसऱ्या दिवशी सावडण्यासाठी गेलो होतो.जाताना मित्राच्या गाडीवर गेलो पण येताना सगळेजण निघुन गेलेत.मी एकटाच राहिलो होतो हे बघुन एक नातेवाइक माझ्यासाठी थांबले. आम्ही रस्त्याने पैदल परत निघालो.स्मशानातून गांधी पुतळ्याकडे येणाऱ्या रस्त्यावर आम्ही चालत होतो. त्या रस्त्यावरून करूणेश्वर मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्याला वळलो आणि त्या वळणावर अगदी रस्त्याला लागुनच एक छोटंसं लाल रंगात रंगवलेलं मंदिर मला दिसलं.हा भाग गावाच्या जुन्या मध्यवर्ती भर वस्तीतला भाग आहे.या मंदिराच्या बाहेरच अगदी रस्त्याला लागुनच एक शिल्प ठेवलेलं आहे ते मला दिसलं.

शिल्पात एक व्यक्ती एका हातात तलवार व एका हातात ढाल घेऊन दाखवला आहे. हे शिल्प बघता क्षणीच मला ते वीरगळ आहे हे जाणवलं.मला फोटो घेण्याची इच्छा होती परंतू प्रसंगाचं औचित्य ओळखुन मी तो मोह आवरला होता. माझ्या डोक्यात त्या शिल्पाविषयीचे विचार सतत घोळत असायचे.कोण असेल बरं तो वीर योद्धा ज्याच्या स्मृतीप्रित्यर्थ हे शिल्प तिथं मांडलं असेल? कुठल्या समरांगणी त्याला वीरमरण आलं असेल? ते युद्ध कधी झालं असेल? कोणाच्या बाजुने तो लढला असेल व कोणाविरूद्ध? याची कसलीही माहिती मला नाही.मला फक्त एवढं माहिती की औरंगजेबाच्या काळात पुसदची जबाबदारी राजस्थानातल्या कोण्या राजपूत सरदाराकडे होती. त्याच्या सैन्यातला सैनिक असेल हा की कोणी स्थानिक मराठी सैनिक? स्थानिकच असण्याची शक्यता जास्त कारण शिल्प पुसदला आहे.बरं याविषयी अधिक माहिती देऊ शकेल असं कोणी पुसदमध्ये माझ्या ओळखीचंही नाही. या माझ्यासाठी तरी अज्ञात वीराचं हे शिल्पं वाहत्या रस्त्याच्या अगदी कडेला उन्हापावसाचा मारा सहन करत बरंचसं उपेक्षित असं पडलंय खरी.बघितलं त्या क्षणापासुन हे शिल्पं माझ्या मनात घर करून होतं. मी सर्वप्रथम ओंकारेश्वरला एक शिल्प बघितलं,तेव्हा मला वीरगळाविषयी काहीही माहिती नव्हती.सहज औत्स्युक्यापोटी मी फोटो काढले व देगलुरकर सरांना दाखवले होते.त्यांनी दिलेल्या माहिती मुळेच माझ्या मनाला वीरगळ या शिल्पसंकल्पनेची जाणीव झाली होती.त्या माहितीच्या आधारेच मी नारंगीच्या वीरगळाविषयी कयास बांधू शकलो ,जो रवी सरांनी निश्चीत करून दिला होता.तर पुढे पुसदचा वीरगळ मला अगदीच अचानक व फारच वेगळ्या परिस्थितीत बघितल्या बरोबर ओळखू आला. Eyes only see,what mind knows चा पुनःप्रत्यय मी घेतला होता हे नक्की.
(वीरगळा विषयीची ही पोस्ट लिहीताना मी माझ्या जवळील सर्व भ्रमंतीतील शिल्पांचे फोटो असलेलं फोल्डर शोधत होतो.ते पूर्ण फोल्डरच माझ्या मोबाइल व लॅपटाॅपमधूनही गहाळ झाल्याचं मला लक्षात आलं.सुदैवाने माझा बारावीतला वर्गमित्र आशिष खेडकर याच्याजवळ ओंकारेश्वराच्या वीरगळाचे फोटो व्हाॅट्सअॅपला सापडलेत.त्यानी ते मला परत पाठवलेत.कीर्तीमुखाचा फोटो मला सापडला नाही.तर पुसदच्या वीरगळाचा फोटो माझा मित्र प्रशांत भट यानी काढून पाठवलाय. आशिष व प्रशांत दोघांचेही मनःपूर्वक धन्यवाद.)

सतीशिळा :-

जुन्या काळी पत्नीने पती निधनानंतर सती जाण्याची म्हणजेच जिवंतपणी अग्निदाह करवून घेण्याची प्रथा होती. याचे संदर्भ प्राचीन आहेत. भगवान शिवाचा अपमान सहन न झाल्याने स्वतःला अग्नीच्या स्वाधीन करून सतीने पतीप्रेमाची परमोच्च सीमा तयार केली.. कदाचित याचमुळं पुढच्या काळात सती जाणे हे पुण्याचे आणि स्वर्गप्राप्तीचे कार्य मानले जाऊ लागले..अर्थात सती जाणारी स्त्री दिव्यत्वाला प्राप्त झाली.. याच कारणाने चितेवर जाण्याआधी सतीची नगरातून मिरवणून काढली जाई. सती जाणाऱ्या स्त्रीचे आशीर्वाद मिळवणे आणि तिच्या हातून "सतीचे वाण" स्वीकारण्यासाठी मिरवणुकीच्या मार्गावर सौभाग्यवती स्त्रिया गर्दी करत.अशी पतिव्रता स्त्री देवपदाला पोहोचते, अशी त्या काळी जनमानसात समजूत असे. दक्षिण भारतात ज्या प्रमाणे वीरांच्या आठवणीत वीरगळीची निर्मिती झाली. त्याचप्रमाणे अश्या सती गेलेल्या स्त्रियांच्या आठवणीत सतीशीळा घडवल्या गेल्या. सतीशिळेच्या सर्वात खालच्या भागात पती समवेत चितेवर सती स्त्री दाखवली जाते, तिच्या भोवती अग्निज्वाळा बघायला मिळतात. त्याच्यावरच्या भागात घोड्यावरून चाललेली सतीची मिरवणूक असून ती आपल्या दोन्ही हातानी वाण वाटताना दिसते. दोन दासी आपल्या डोक्यावर मिरवणूकित वाटायच्या वस्तू डोक्यावर घेऊन सोबत चालत आहेत.

शिळेच्या मध्यभागी आकाशाकडे अर्थात स्वर्गाकडे निर्देश करणारा कोपरातून दुमडलेला हात असून हातात बांगड्या, बाजूबंद असे सौभाग्य अलंकार पाहायला मिळतात. हाताच्यावर शिवलिंगाच्या समोर सती स्त्री तर विरुद्ध बाजूला पुजारी बघायला मिळतो. काही वेळा सती स्त्रीची गावातून घोड्यावरून मिरवणूक काढली जाई. त्यामुळे क्वचित सतीशिळांवर सती घोड्यावर बसलेली दाखवतात. बऱ्याचदा वीरांच्या एकापेक्षा अनेक सती जात. तेव्हा जितक्या पत्नी सती गेल्या तितके हात सतीशिळेवर कोरले जात.सती जाणाऱ्या स्त्री ची कीर्ती युगायुगांपर्यंत राहील ह्याची ग्वाही देणारे चंद्र-सूर्य आणि मंगल कलश ( कळसाकृती?) कोरलेले आहेत.

नंतरच्या काळात जशी वीरगळांची निर्मिती कमी होऊन समाधी उभारणे चालू झाले अगदी तशेच सतीशिळांची जागा सतीवृंदावनांनी घेतली. असे सती वृंदावन महाराष्ट्रात जागो जागी बघायला मिळतात.

सदर सतीशिळा अष्टविनायक क्षेत्र असलेल्या रांजणगावच्या महागणपती मंदिराच्या आवारात आहे.

मुरबाड मधील किल्ले गोरखगडाच्या पायथ्याला असलेल्या #डेरमाता मंदिरासमोरच अश्या दोन सतिशिळा बघायला मिळतात.

सतीशिळा क्रं. १. मंदिरात प्रवेश करताना डाव्या बाजुला असलेल्या या सतीशिळेवर सर्वात खालच्या कप्यात चिता पेटलेली दाखवली आहे, चिते वरती विराचं शव असून त्याच्या शेजारी वीराच्या पाच पत्नी दाखवलेल्या आहेत. दुसऱ्या भागात सतींची घोड्यावरून मिरवणूक काढलेली आहे. वीराच्या पाच पत्नी प्रत्येकी एका घोड्यावर आरूढ आहेत असं दाखवलेलं आहे. तिसऱ्या भागात पाचं सतींचे हात कोपऱ्यातून दुमडलेले दाखवलेलं आहे. चौथ्या भागात वीर आपल्या पाच पत्नीसह शिवलिंगाची पूजा करत आहे, सोबत स्वर्गाचा प्रतिनिधी पुरोहित देखील आहे.

सतीशीळा क्र.२. सर्वात खालच्या भागात मृत वीर आणि त्याची पत्नी दाखवलेली आहेत. दुसऱ्या भागात घोडयावर आरूढ झालेली स्त्री बसलेली दाखवलेलं आहे व तिचा हातात सतीचे वाण दिसत आहे. त्यावरच्या भागात सतीचा हात स्वर्गा च्या दिशेनं दाखवलेला आहे . कोपरापासून दुमडलेल्या हातात बांगड्या आहेत. सगळ्यात वरच्या भागात वीर सपत्नीक नमस्कार मुद्रेत बसलेला आहेत बाजूला शिवपिंडी त्या खाली नंदी व पुरोहित पूजा करताना दाखवलेले आहेत.

त्रिंगलवाडी गावातील घोडेस्वार सतीशिळा

\ सतीशिळा ही वीराची पत्नी त्याच्या मृत्युनंतर सती गेली हे दर्शवते. सतीशिळा ओळखावी कशी हे समजण्यासाठी वीरगळाचे नीर निरीक्षण करावे. त्याच वीरगळावर जर कुठेही कोपरापासून दुमडलेला हात दिसला ( चित्र क्र १ ) तर त्या वीरगळाला सतीशिळा म्हणतात. त्रिंगलवाडी किल्ल्याच्या ( ईगतपूरी, नाशिक ) पायथ्याशी प्राचीन जैन लेणी आहेत. त्यांच्या जवळ आढळलेल्या सतीशिळेबद्दल.

चित्र क्र १. सतीशिळेचं छायाचित्र.

चित्र क्र. २. सतीशिळेचं संपादीत छायाचित्र.

चित्र क्र ३. सतीशिळेचा खालचा टप्पा

चित्र क्र. ४. सतीशिळेचा मधला कप्पा

नेहमी प्रमाणे वीरगळ आणि सतीशिळा टप्प्या टप्याने समजून घेऊ.

कप्पा क्र १ . सर्वात खालचा कप्पा . चित्र क्र ( ३ )

सर्वात खालच्या कप्प्यात सती जाणारी स्त्री घोड्यावर बसलेली दिसते . सोबत तिच्या सहचरणी आहेत . त्यांच्या डोक्यावर सतीचे वाण आहे.

कप्पा क्र. २ वीरगळाच्या उजव्या बाजूला कोपरातून दुमडलेला हात ( चित्र क्र २ नारिंगी रंग )

स्वातंत्र्य पूर्व काळापर्यंत सती जाण्याची प्रथा होती. सती जाणे म्हणजे पतीच्या निधनानंतर पत्नीने त्याच्या चितेवर आत्मदहन करून घेणे. ( सदर प्रथा काळाच्या ओघात बंद झाली असल्याने त्यावर कोणतीही टिपण्णी म्हणजेच कमेंट करू नये ही वाचकांना नम्र विनंती ). जसं युद्धात वीरमरण आलं की स्वर्ग मिळे ही भावना समाजात रूढ होती तीच भावना सती जाणे ह्या चाली बद्दल होती. त्यामुळे वीराच्या चितेवर सती जाणं हे भाग्याचं समजलं जाई. सदर वीराची पत्नी सती गेली हे दर्शवण्यासाठी कोपरापासून दुमडलेला हात दाखवला आहे. हातावर ठळकपणे दिसणाऱ्या बांगड्या पत्नी सौभाग्यासह स्वर्गवासी झाली हे ठळकपणे दर्शवण्यासाठी आहेत.

कप्पा क्र. ३ वीरगळाचा खालून दुसरा कप्पा ( चित्र क्र. ४ )

हा टप्पा वीराच्या मृत्युनंतरचा प्रसंग दर्शवतो. सदर वीर हा मृत्युपश्चात शिवपिंडीची पूजा आणि आराधना करताना दिसतो. पाय दुमडून बसलेला नंदी, त्याच्या पाठीवरचं कुबड अगदी स्पष्ट दिसतं. वीराच्या पाठी त्याची पत्नी सुद्धा हात जोडून बसलेली दिसते. शिव आराधना करून त्यांना स्वर्गप्राप्ती झाली असं दर्शवले आहे.

कप्पा क्र. ४ सूर्य, चंद्र आणि कलश

चित्र क्र २ मध्ये कलशाच्या खाली चंद्रकोर आणि संपूर्ण सूर्य कोरलेले दिसतात. यावत्चंद्रदिवाकरो म्हणजेच जोवर आकाशात चंद्र सूर्य असतील तोवर यांची किर्ती टिकेल असा त्याचा अर्थ आहे. पण त्यावर शिलालेख नसल्याने लढाईचं कारण, वीराचं नाव आणि इतर बारकावे लक्षात येत नाहीत. सर्वात वर कलश काढलेला आहे. कलशाचा अर्थ सदर वीर दांपत्याला मोक्षपद मिळाला असा असतो.

गद्देगळ : -

एखाद्या मंदिरात दान दिले, वर्षासन दिले की त्याचा भंग होऊ नये म्हणून गद्देगळ उभारत. नावा वरूनच आपल्याला या गोष्टीचा अर्थ कळेल . गद्धे म्हणजे गाढव आणि शिळा म्हणजे दगड. म्हणजेच असा दगड ज्या वर गाढव रुपी आकृती कोरलेली आहे .यात गाढव व स्त्रीचे संकर करतानाचे शिल्प असते. त्यावर चंद्र सूर्य असतात. मंदिरात दिलेले वर्षासन / दान आकाशात चंद्र सूर्य असेपर्यंत चालू राहो असा त्याचा अर्थ. या शिल्पांच्या वर-खाली मोकळ्या जागेत शिलालेख असतो.यात मंदिरास दिलेल्या इनामाबाबत व शापवाणीबद्दल {शिवीचा} उल्लेख आढळतो. पण का कोरली असावी हि आकृती? कोणी कोरली असावी ? आता गाढव काही असा राजबिंडा प्राणी नाहीये जो एखाद्या शिल्पात कोरावा किंवा आपल्यालाही एवढ महत्व कधी वाटलंच नाही गाढवाचं. तरी पण आपल्या पूर्वजांनी का बरे असे केले असेल ?

स्पष्ट सांगायला गेलो तर "गाढव शिळा" किंवा "गद्ध शिळा" हि एक शिवी आहे. गद्देगळ एक प्रकारची शापवाणीच आहे. आपले पूर्वज एखादी शिवी का कोरतील ? आणि जरी कोरली तर ती शिळा ग्राम देवतेच्या मंदिराच्या जागे वर का ठेवतील? पूर्वीच्या काळी मंदिर किंवा किल्ले यांना राजाश्रय होता .बऱ्याचदा मंदिरासाठी सरकारातून जमीन दान दिली जात असे. आत्ता या गावासाठी अथवा देवासाठी दान केलेल्या जमिनीचा कोणी दुरुपयोग करू नये अथवा त्या वर अतिक्रमण करू नये म्हणून किंवा मंदिरास दिलेले वर्षासन जो मोडेल किंवा मंदिराचे इनाम चोरेल/ त्याचा गैरवापर करु नये म्हणून या शीळेवर शाप लिहिलेला असतो आत्ता हा शाप म्हणजेच "गद्धे गळ " किंवा गाढव शिळा. हा शाप पुढील प्रमाणे:

"जो माणूस या जमिनीचा अथवा दानाचा गैरवापर करेल त्याच्या आईला गाढव लागेल "

ज्यांना लिहिता वाचता येत नाही त्यांना हा शाप समजावा म्ह्णून त्या वर दगडी शिल्पे कोरली जाऊ लागली.

या गद्धेगळ ची एक विशिष्ट रचना असते गद्धेगळ हि तीन खणात विभागलेली असते

१. वरच्या भागात चंद्र सूर्य ,म्हणजेच हा शाप चिरकाळ टिको

२. दुसऱ्या भागात दिलेल्या दानाविषयी माहितीचा शिलालेख असतो

३. तिसऱ्या भागात एक स्त्री आणि तिच्या सोबत प्रणय करणारा गाढव . तिसरा भाग महत्वाचा ज्या वरून गद्धे गळ सहज ओळखता येऊ शकते

आत्ता हा श्राप वाचायला बराच विचित्र आणि किळसवाणा वाटेलहि पण त्या मागचा हेतू एवढाच कि कोणी राजाज्ञेचा भंग करू नये आणि प्रजेवर वचक राहावा .

हि गद्धे गळ ग्राम देवतेच्या आवारात सापडणं एवढ महत्वाचं का आहे ? मुळात पूर्वीच्या काळी एखाद्या महत्वाच्या वास्तूसाठीच असे दान दिले जायचे, म्हणजे जर हा गद्धेगळ आपल्या ग्रामदेवतेच्या मंदिरापाशी सापडतो याचा निष्कर्ष असा कि हे स्थान पूर्वीपासूनच महत्वाचे आहे आणि हे महत्व आपल्या गावापुरतेच मर्यादित नसणार .

जर हि गद्धेगळ आपल्या मंदिराशेजारी सापडतो आहे तर याचा निष्कर्ष असा कि जुन्या काळी येथे असलेले मंदिर आणि वास्तू जिला राजमान्यता हि मिळाली होती.

महाराष्ट्रात गद्धे गळ फारच कमी ठिकाणी आहेत. थोडा अभ्यास केला तर आपल्याला त्या वर लिहिलेली सन -सनावळी पण कळेल पण सध्या याच गद्ध शिळेची अवस्था वाईट आहे शेकडो वर्ष ऊन वर सोसून त्याच्या मधल्या खाणातला शिलालेख पुसून गेलाय.त्या वरील शिल्प आणि राहिलेले कोरीवकाम टिकून राहावेत या करता त्या वर छप्पर आवश्यक आहे.

कोणी त्या वर शेंदूर फासण्या आधी आपल्याला त्याची योग्य माहिती गावकऱ्यान पर्यंत पोहोचावी पाहिजे. कोणीही शेंदूर फासू नये अथवा साफ करताना कुठलीही इजा पोहोचवू नये याची काळजी आपण घेतली पाहिजे.

हा आपला इतिहास आहे आणि तो फारच रंजक असेल पण तो उलगडला पाहिजे आणि त्यासाठी या सर्व ऐतिहासिक गोष्टी सांभाळल्या पाहिजेत.

ही शिळाशिल्पे बहुतेक वेळा शापवाणी (कर्स मेकर्स) करण्यासाठी निर्मिली गेली. वीरगळांप्रमाणेच यांचा उगम शिलाहारकालीन. यादवकाळातही हे गधेगाळ कोरले गेले.

वीरगळांसारखीच यांची रचना. उभट आयताकृती दगड आणि वर घुमटी. मात्र या गधेगाळांवर शिलालेख आढळतात. मुख्य म्हणजे हे शिलालेख देवनागरीत आहेत ते ही मराठी भाषेत.

घुमटीवर चंद्र सूर्य कोरलेले, त्याखालच्या चौकटीवर शिलालेख कोरलेला. वर काही मंगलवचने तर खालच्या बाजूस अभद्र वचने कोरलेली. व त्या खाली अजून एक शिल्प कोरलेले. त्या शिल्पात स्त्रीचा गाढवाबरोबर किंवा हत्तीबरोबर संकर दाखवलेला. हे गाढव शिल्प म्हणजे गधेगाळ व जिथे हत्ती असेल ते हत्तीगाळ.

काही वेळा ह्या असभ्य शिल्पांबरोबरच वरच्या बाजूस शिवलिंगाची पूजेचे शिल्प पण कोरले गेले आहे.

नागाव, अलिबाग येथील अक्षी गावातील गधेगाळ शिल्प सर्वात प्राचीनतम मानले जाते. डॉ. शं. गो. तुळपुळे यांनी याचे संपूर्ण वाचन केले.

गीं सुष संतु। स्वस्ति ओं। पसीमस- मुद्राधीपती।

स्त्री कोंकणा चक्री- वर्ती। स्त्री केसीदेवराय।

महाप्रधा- न भइर्जु सेणुई तसीमीनी काले प्रव्रतमने।

सकु संवतु: ९३४ प्रधा- वी सवसरे: अधीकू दीवे सुक्रे बौ- लु।

भइर्जुवे तथा बोडणा तथा नऊ कुवली अधोर्यु प्रधानु।

महालषु- मीची वआण। लुनया कचली ज-

शके ९३४ अर्थात इ.स. १०१२ मधला हा संकृत मिश्रीत मराठी शिलालेख मराठीतील सर्वात आद्य लेख आहे. श्रवणबेळगोळच्या गोमटेश्वराच्या सर्वमान्य आद्यलेखापेक्षाही जुना.

ह्याचा अर्थ असा-

कल्याण होवो. पश्चिम समुद्राधिपती श्री. कोकण चक्रवर्ती श्री. केसीदेवराय याचा महाप्रधान भइर्जू सेणुई याने शक संवत ९३४ प्रभव संवत्सर अधिक कृष्ण पक्ष शुक्रवार या दिवशी देवीच्या बोडणासाठी नऊ कुवली धान्य नेमून दिले. जगी सुख नांदो.

ह्या खालच्या तीन ओळींत मात्र अभद्र वचन कोरलेले आहे.

हे शासन कुणी भंग करील तेहाची माय गाढवे झबिजे

व त्या खालच्या शिल्पामध्ये गाढव व स्त्रीचा संकर दाखवलेला आहे.

ह्या शिलालेखाच्या वरील भागात चंद्र सूर्य कोरलेले असून मधल्या ओळी मात्र आता बर्‍याचशा पुसट झालेल्या आहेत.

जो कोणी ह्या शिवलिंगाच्या पूजेचा अव्हेर करेल त्याची अशी अवस्था होईल असा ह्या शिल्पाचा अर्थ काढता येतो.

हे शिल्प शिलाहार झंझ राजाच्या कारकिर्दीत घडवले गेले असावे (साधारण १० वे शतक) कारण अमृतेश्वराच्या मंदिराचा कर्ताही तोच आहे. मंदिराशेजारीच काही वीरगळ पण आहेत.

अंबेजोगाई-वेळापूर इथल्या गधेगाळामध्ये संस्कृतमध्ये शापवाणी कोरलेली आहे.

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधरा |

षष्टिं वर्ष सहस्त्रानि विष्ठायां जायते कृमि: ||

स्वकीय किंवा परकीय जो या वसुंधरेचे हरण करेल, असं करणारा सहा हजार वर्ष विष्ठेमधला कृमी बनेल

तर काटी येथील गधेगाळात 'हे जो मोडी राजा अथवा प्रजा तेयाची मायेसि गाढोअ' अशा प्रकारची मराठी वाक्यरचना आहे.

महाराष्ट्रातील काही गधेगाळ पुढीलप्रमाणे

१. कदंब भरूडदेव याचा सावरगाव लेख (इ.स. ११६४)

२. शिलाहार अपरादित्य याचा लोनाड लेख (मराठी)

३. शिलाहार अपरादित्य(द्वि.) याचा परळ लेख.

४. शिलाहार सोमेश्वरदेव याचा चांजे लेख( या लेखात शब्दरूपात गधेगाळ नसून शिल्परूपात आहे)

५. यादव रामचंद्र देव याचा पूर शिलालेख (इ.स. १२८५ फक्त शिल्परूपात)

६. यादव रामचंद्र देव याचा वेळापूर शिलालेख (इ.स. १२८५)

७. वेळूस शिलालेख (इ.स. १४०२)

९. शिलाहार राजा अनंतदेवाचा दिवेआगर शिलालेख(इ .स. १२५४)

अशी हीन दर्जाची शापवाणी कोरीव लेखांमध्ये कशी काय वापरली गेली याचा काहीच अंदाज येत नाही. यादव-शिलाहारांच्या लेखांतच आणि मुख्यत्वे मराठी भाषेतच ती आढळली आहेत आणि त्यातही गधेगाळीबरोबर बरेच वेळा शिवलिंगही असल्याने शैवपंथियांमध्येच अशा प्रकारची शिल्पे जास्त प्रचलित असावीत.

रतनवाडीतील हत्तीगाळ

अक्षी येथील गधेगाळ

पिंपळवंडी गधेगाळ

दिवेआगर येथील श्री बाळ जोशी यांच्या खाजगी जागेत असलेला गधेगाळ शिलालेख यावर सन १२१४ मधील शिलाहार राजा अनंत देव यांच्या काळातील राम मंडलिक या अधिकार्याने गणपती नायक याला दिलेल्या एका दानपत्राचा उल्लेख आहे.

गधेघळ : एक विशिष्ट प्रकारचा शिलालेख
    ‘गधेघळ’ हा एक वैशिष्ट्यपूर्ण शिलालेख असून, तो प्रामुख्याने दंडविधान, आदेशपालन आणि स्मृतीचिन्ह म्हणून उपयोगात आणला जात असे. या प्रकारचा शिलालेख वीरगळासारखाच असून, विशेषतः आज्ञा न पाळणाऱ्याला दिली जाणारी शिक्षा व त्या संदर्भातील आज्ञा किंवा दानाचे स्मरण यासाठी उभारलेला असतो.
गधेघळाचे रचनात्मक स्वरूप – तीन प्रमुख भाग
गधेघळ हा शिलालेख सहसा तीन भागांत विभागलेला आढळतो:
1. वरील भाग:
   या भागात सूर्य, चंद्र व कलशाच्या कोरीव प्रतिमा असतात. यांचे उद्दिष्ट म्हणजे शिलालेखातील मजकूर चिरकाल स्मरणात राहावा, ही देवतेप्रती शपथ असल्याचे सूचित करणे.
2. मधला भाग:
   येथे दानविषयक मजकूर असतो. विशेषतः भूमीदान, मठदान किंवा कोणत्यातरी सामाजिक वा धार्मिक घोषणेची माहित या भागात कोरलेली असते. हा मजकूर अनेकदा देवनागरी लिपीत** असून, त्यात दानकर्ता, दानग्राही, कालखंड, साक्षीदार अशांची नोंद केलेली असते.
3. खालचा भाग:
   सर्वात लक्षवेधी भाग म्हणजे हा. येथे एका स्त्री व गाढवाचे शिल्प कोरलेले असते. यामागचा उद्देश म्हणजे – शिलालेखात नमूद केलेल्या आज्ञा वा दानाचे पालन न करणाऱ्याला गाढवावर बसवून गावात फिरवले जाईल, अशी सामाजिक शिक्षा दिली जाईल – हे स्पष्टपणे दाखवणे.

गधेघळ आणि वीरगळ यातील साम्य आणि फरक
       गधेघळ हे शिल्प वीरगळाप्रमाणेच वीरगती प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्मरणार्थ उभारले जाते. मात्र वीरगळात युद्ध प्रसंग, स्वर्गारोहण वा बलिदानाचे दृश्य दिसते, तर गधेघळावर आज्ञेचे पालन न करणाऱ्या व्यक्तीस दिली जाणारी शिक्षा हाच मुख्य विषय असतो. यामुळे या दोघांमध्ये सादृश्य असूनही विषयवस्तूत फरक आहे.
धार्मिक प्रतिमांचा वापर
        काही गधेघळांवर शिवलिंग, नंदी, किंवा धार्मिक चिन्हे देखील आढळतात, जे त्या दानाच्या धार्मिक स्वरूपाकडे इशारा करतात. यामुळे गधेघळ केवळ शासकीय किंवा सामाजिक आदेशाचेच नव्हे, तर धार्मिक कर्तव्याचेही प्रतीक मानले जाते.
कालखंड आणि उत्पत्ती
      गधेघळाची परंपरा शिलाहार राजवटीपासून (सुमारे इ.स. ९ व्या-१० व्या शतकापासून) सुरू झाली असावी, असे अनेक संशोधक मानतात. या शिलालेखांची रचना व शैली पाहता, ही परंपरा १६व्या शतकापर्यंत सुरु होती असे दिसते. कालखंड निश्चित करताना त्यावरील शिल्पकला (अलंकृत की साधी?), लिपी, वापरलेला दगड, स्थापत्य शैली आणि शिलालेखातील मजकूर यांचा अभ्यास केला जातो.

संदर्भ :-
१) डॉ. अरविंद सोनटक्के, दिगंबरराव बिंदू महाविद्यालय, भोकर. जि. नांदेड. (9423139676)
२ ) इतिहासाचे मूक साक्षीदार वीरगळ आणि सतीशिळा, श्री. अनिल दुधाणे.
३ ) viluptduniya.wordpress.com
४ ) singhh63.blogspot.com
५ ) historicano2.blogspot.com
६ ) https://www-metmuseum-org.translate.goog/exhibitions/tree-and-serpent?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true
७ ) amarujala.com
८ ) discovermh.com
९ ) https://www.instagram.com/p/CEVfi4TB-JU/
१० ) https://bhimthadiheritage.blogspot.com/p/herostone.html
११ ) https://singhh63.blogspot.com/2018/12/blog-post_24.html
१२ ) todkaronkar.blogspot.com

१३ ) https://tusharki.blogspot.com/search?updated-max=2019-09-19T05:57:00%2B05:30&max-results=7&start=28&by-date=false

१४ ) http://shilpanandi.blogspot.com/2020/07/blog-post_25.html

historicano2.blogspot.com

बळी वामनाची वास्तवकथा - वस्तुत: ह्या वामनाच्या कथेतल्या बळीराजाचा शेतकर्यांशी काडीमात्र संबंध नसताना तो जोडला जाऊन ह्या कथेतून ब्राह्मण वर्ग हा शेतकर्यांशीच द्रोही आहे असे ठासविण्याचा विकृत हेतु सांप्रत लेखनांतून सतत सुरु आहे

Historicano

13–16 minutes

धर्माचे पालन, करणे पाषांड खंडन !

हेंचि आम्हा करणें काम, बीज वाढवावें नाम !

तुकोबाराय

सर्वप्रथम सर्वांना दीपावलीच्या व पाडव्याच्या नैका: हार्दा: शुभाशया: !

एक असत्य सहस्त्रवेळा सांगितले की ते सत्य वाटायला लागते ह्या गोबेल्स तंत्राप्रमाणे एरवी सर्व धर्मेतिहास थोतांड असला तरी हेतुपुरस्सर प्रतिवर्षी दीपावली आली व पाडवा आला की बळी व वामनावताराची मूळची सूर्याची रुपक कथा, जी पुराणांनी अकारण ऐतिहासिक करून विपर्यस्त केली, त्या कथेंस आपल्या टीपिकल ब्रेकिंग इंडिया प्रक्रियेसाठी व फोडा नि झोडा ह्या अनीतीसाठी तिचा विपर्यांस करून ब्राह्मण-विरुद्ध ब्राह्मणेतर, तथाकथित बहुजन, आर्य-अनार्य वाद पेटवित राहणे हे सांप्रतचे धंदे आपणांस समाजमाध्यमांतून तर नेहमीच पहायला मिळतात. त्यावर काहींनी तर म्हणे ग्रंथनिर्मितीही केली आहे.

वस्तुत: ह्या वामनाच्या कथेतल्या बळीराजाचा शेतकर्यांशी काडीमात्र संबंध नसताना तो जोडला जाऊन ह्या कथेतून ब्राह्मण वर्ग हा शेतकर्यांशीच द्रोही आहे असे ठासविण्याचा विकृत हेतु सांप्रत लेखनांतून सतत सुरु आहे.

शेतकर्याला बळीराजा म्हणायचेच असेल तर त्यांचा संबंध भगवान श्रीकृष्णांचे थोरले बंधु बलराम दादांशी जोडायला हवाय ज्यांच्या हातात आपण सदैव हल म्हणजे नांगर पाहतो. त्यांची गदा व हल म्हणजे नांगर ही प्रमुख आयुधे आहेत. पण हेतुपुरस्सर त्याचा संबंध बळी वामनाच्या कथेशी जोडून भेदनीती अवलंबिली जातीय, त्याचे खंडन करण्यासाठी व ह्या कथेचा नेमका परामर्श घेण्यासाठी केलेला हा लेखनप्रपंच !

वामनावताराची पुराणांतली कथा ही मूळ वैदिक रुपक कथेचे ऐतिहासिक अलंकारिक रुपांतर आहे.

पुराणांतली कथा आम्ही इथे सांगत बसत नाही ती सर्वांस परिचित आहे. तेंव्हा ही कथा मूळची ऋग्वेदांतली पहिल्या मंडलातली २२ व्या व १५४ व्या सूक्तांमधील ऋचेंवरून घेतली आहे, ज्यात तो सूर्य अर्थात विष्णु ह्या तीन गोष्टींना आपल्या तीन पाऊलांत व्यापतो. ज्यात ही तीन पाऊले म्हणजे दिवसाचे तीन सकाळ, सायंकाळ व रात्र असे तीन भाग किंवा विश्वाचे पृथ्वी, आकाश व पाताळ असे तीन भाग ह्या अर्थाने आहे. ही सूर्यकिकरणांनी व्यापिलेल्या ह्या तीन भागांची रुपक कथा ऋग्वेदामध्ये आहे. ह्या तीन पाऊलांत तो सूर्य अर्थात विष्णु सर्व विश्व व्यापितो. ते मूळ पाच मंत्र पाहुयांत.

अतो॑ दे॒वा अ॑वंतु नो॒ यतो॒ विष्णु॑र्विचक्र॒मे । पृ॒थि॒व्याः स॒प्त धाम॑भिः ॥१६॥
इ॒दं विष्णु॒र्वि च॑क्रमे त्रे॒धा नि द॑धे प॒दं । समू॑ळ्हमस्य पांसु॒रे ॥१७॥
त्रीणि॑ प॒दा वि च॑क्रमे॒ विष्णु॑र्गो॒पा अदा॑भ्यः । अतो॒ धर्मा॑णि धा॒रय॑न् ॥१८॥
विष्णोः॒ कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे । इंद्र॑स्य॒ युज्यः॒ सखा॑ ॥१९॥
तद्विष्णोः॑ पर॒मं प॒दं सदा॑ पश्यंति सू॒रयः॑ । दि॒वी॑व॒ चक्षु॒रात॑तं ॥२०॥
तद्विप्रा॑सो विप॒न्यवो॑ जागृ॒वांसः॒ समिं॑धते ।विष्णो॒र्यत्प॑र॒मं प॒दं ॥२१॥

ह्या पाचही मंत्रांचा अर्थ सायण नावाच्या भाष्यकारानुसार सांगायचा तर विष्णूने अर्थात सूर्याने ह्या संसारास तीन पाऊलांनी व्यापिलं आहे. इथे सायणाचार्यांचे भाष्य आपण अभ्यासले तर इथे अकारण वामनावताराची मनगढन्त कल्पना केली आहे. वेदांमध्ये कोणत्याही अवताराची कथा नाहीये. पण पुराणांमध्ये ती आलीय. आता १५४ वं पूर्ण सूक्त पाहुयांत.

विष्णो॒र्नु कं॑ वी॒र्या॑णि॒ प्र वो॑चं॒ यः पार्थि॑वानि विम॒मे रजां॑सि ।
यो अस्क॑भाय॒दुत्त॑रं स॒धस्थं॑ विचक्रमा॒णस्त्रे॒धोरु॑गा॒यः ॥१॥
प्र तद्विष्णुः॑ स्तवते वी॒र्ये॑ण मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः ।
यस्यो॒रुषु॑ त्रि॒षु वि॒क्रम॑णेष्वधिक्षि॒यंति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥२॥
प्र विष्ण॑वे शू॒षमे॑तु॒ मन्म॑ गिरि॒क्षित॑ उरुगा॒याय॒ वृष्णे॑ ।
य इ॒दं दी॒र्घं प्रय॑तं स॒धस्थ॒मेको॑ विम॒मे त्रि॒भिरित्प॒देभिः॑ ॥३॥
यस्य॒ त्री पू॒र्णा मधु॑ना प॒दान्यक्षी॑यमाणा स्व॒धया॒ मदं॑ति ।
य उ॑ त्रि॒धातु॑ पृथि॒वीमु॒त द्यामेको॑ दा॒धार॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥४॥
तद॑स्य प्रि॒यम॒भि पाथो॑ अश्यां॒ नरो॒ यत्र॑ देव॒यवो॒ मदं॑ति ।
उ॒रु॒क्र॒मस्य॒ स हि बंधु॑रि॒त्था विष्णोः॑ प॒दे प॑र॒मे मध्व॒ उत्सः॑ ॥५॥
ता वां॒ वास्तू॑न्युश्मसि॒ गम॑ध्यै॒ यत्र॒ गावो॒ भूरि॑शृंगा अ॒यासः॑ ।
अत्राह॒ तदु॑रुगा॒यस्य॒ वृष्णः॑ पर॒मं प॒दमव॑ भाति॒ भूरि॑ ॥६॥

ह्या सूक्ताचा संक्षेपांत अर्थ पहायचा म्हटला तर मी त्या विष्णूचे अर्थात सूर्याचे वर्णन करतो ज्याने तीन पाऊलांत समग्र विश्व व्यापिले आहे व आकाशांस स्थिर केले आहे. ज्याने पृथ्वी, द्युलोक व समस्त भूवनांस धारण करून ठेवलेलं आहे, ज्याने निर्माण केलेल्या औषधी, अन्नादिंनी मनुष्याचे पोषण होते, त्यांस मी वंदन करतो.

इथे विष्णु म्हणजे दुसरे कुणीही नसून तो सूर्य ह्या अर्थाने आहे. सूर्य तीन पाऊलांनी तीन भूवने व्यापितो ह्याचाच अर्थ विष्णूची तीन पाऊले आहेत.

आश्चर्य म्हणा किंवा शोकांतिका म्हणा

ह्या संपूर्ण मंत्रांमध्येच काय पण चारीही वेदांमध्ये कुठेही बलीचा साधा किंवा पुसटसा उल्लेखही नाहीये. नाही म्हणजे ना आणि ही. तरीही पुराणांनी ही मनगढन्त कथा का रचली व त्यासाठी व्यासांचा नावाचा बळी अकारण का दिला हेच कळत नाहीये. असो त्यावर कधीतरी सविस्तर भाष्य करुच.

ऋग्वेदांतले आणखी काही मंत्र जिथे जिथे ह्या तीन पाऊलांच्या विष्णु म्हणजे सूर्याच्या तीन पाऊलांच्या कथेचा वामनावताराशी वरवरपाहता अर्थ प्रतिध्वनित होतोय असा भ्रम होतो. ऋग्वेद १.११५.४,६.४९.१३,७.१००.४८.१२.२७ ह्या सर्वांत व अन्यत्र "उरुगाय", " विचक्रमे", उरुक्रम:, मिमान:, रजसो विमान:, पार्थिवानि विममे आदि मंत्रांमध्ये देखील हेच विष्णुच्या त्रिपाद विक्रमाचे संदर्भ आहेत. अन्य तीन वेदांतले मंत्रही ह्याच प्रकारचे असून तिथेही विष्णुच्या अर्थात सूर्याच्या किंवा परमेश्वराच्या त्रिपाद विक्रमाचे वर्णन आहे. विस्तारभयास्तव ते वर्णित नाही.

आता भाष्यकारांचे अर्थ पाहुयांत.

स्कंदस्वामी नावाचे ऋग्वेदांवरचे सर्वात प्रथम भाष्यकार ह्याचा मुख्यत: इतिहासपरक व गौणत: सूर्यपरक असा दोन्ही अर्थ करतात. इतिहासपरक अर्थ करताना ते सप्तधाम अर्थात पृथ्वीचे सात द्वीप असा अर्थ करतात. १.२७.२० ह्या मंत्राचा अर्थ प्रकट करताना स्कंदस्वामी सूर्यपरक अर्थ करतात व त्यात विष्णु हा सूर्य असून जो प्रत्यही विक्रमण करतो व उदय, मध्यान्ह व अस्त ही त्याची तीन पाऊले आहेत असा रुपक अर्थ प्रकट करतात. ते तीन लोकांची आणखी कल्पना करताना अग्नीरुप पृथ्वीस, विद्युतरुप अंतरिक्षांस व सूर्यरुप द्युलोकांस व्यापतो असे रुपक करतात. यजुर्वेदभाष्यकार उव्वट व महीधर हे वामनावतारच मानतात.

वेंकटमाधव हे भाष्यकार ह्या मंत्रांचा अध्यात्मपरक व सूर्यपरक अर्थ करतात. त्यांच्या मते विष्णु हे परमपद यज्ञ असून सप्तछंद हे सप्त धाम आहेत, मनुष्यांच्या कर्मांचे बंधन हे ह्या विष्णूचे खरे कर्म आहे. सूर्यपरक अर्थामध्ये ते विष्णूंस इंद्राचा नियोज्य सखा व आकाशांत पसरलेले तेज हे परमपद असा अर्थ घेतात.

मुद्गल नावाचे भाष्यकार ह्याचा अध्यात्मपरक अर्थ करताना ईश्वरांस जगताचा पालक, रक्षक सांगतात. व त्रेधा ह्या शब्दांवरून ईश्वर हा कर्ता, धर्ता व संहर्ता रुपांत आहे हे सांगतात. गायत्र्यादि सात छंद हे सप्तधाम आहेत असा अर्थ ते करतात.

जिज्ञासूंनी ह्या तीन्ही भाष्यकारांचे भाष्य निम्नलिखित संकेतस्थलांवरून संग्राह्य करून प्राप्त करावे. करावे. https://archive.org/details/RigVeda31 इथे ते प्राप्त होईल.

वेदमहर्षी श्रीमत्स्वामी दयानंदांचा अर्थ

वेदांवरचे षड्वेदांगाना अनुकूल असे आजपर्यंतचे सर्वोत्तम भाष्यकार व वेदादिधर्मशास्त्राविषयीच्या अनेक भ्रांतींचे निवारण करणारे वेदोद्धारक ऋषिश्रेष्ठ, ज्यांची पुण्यतिथी कालच अमावस्येंस झाली, ते आपल्या ऋग्वेद भाष्यामध्ये उपरोक्त मंत्रांचा अर्थ अध्यात्मिक करतात व विष्णुंस संसारांत व्याप्त असण्याने निराकार परमेश्वराचे द्योतक मानतात. ते "त्रेधा निदधे पदम्" ह्या व "विष्णुुपद" ह्याचा संबंध सृष्टीरचनेच्या संदर्भात लावताना परमेश्वर आपल्या पायांनी अर्थात प्रकृती, परमाणु आदि सामर्थ्याच्या अंशाने सर्व जगांस तीन स्थानांमध्ये धारण करतो असा व्यापक अर्थ करतात.

निरुक्तकार यास्कांचा अर्थ

षड्वेदांगापैकी एक प्रमुख अशा निरुक्तामध्ये विष्णुपद ह्या विषयांवर यास्कमूनीसुद्धा परमेश्वराने सृष्टी बनविताना तीन प्रकारची रचना दाखवितात असा अध्यात्मपरक अर्थच केला आहे.

वेदमहर्षी श्रीपाद दामोदर सातवळेकर सुद्धा ह्या मंत्रांचा परमात्मपरक अर्थच लावताना परमात्मा सप्तधामांमध्ये अर्थात पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश, तन्मात्रा, महत्तत्व ह्या सात तत्वांत व्याप्त होऊन पराक्रम दर्शवितो असा अर्थ प्रकट करतात. सात्विक, राजस व तामस ह्या तीन भेदांनी क्रमश: द्युलोक, अंतरिक्ष व भूलोक हे तीन पाद अर्थात पाय आहेत असा अर्थ करतात.

जयदेव शर्मा विद्यालंकार ह्यांनी देखील परमात्मपरक अर्थच केला आहे. जास्ती कशाला अहो परकीय अशा पाश्चात्य भाष्यकार मैक्सम्युलर, मैक्डौनेल, कीथ, ग्रिफीथ हे देखील विष्णूंस सूर्य मानूनच अर्थ प्रकट करताना आपल्याला दिसतात.

मग हे वामनाचे स्वरुप आले कुठून???

तर तैत्तिरीय संहितेमधून २.१.३१ येथून. ह्यानंतरच सर्व परवर्ती भाष्यकारांनी ह्याचा अर्थ अकारण वामनावताराची जोडला आहे. अर्थात पुराणांनी अकारण बळीला मध्येच घुसडले आहे जे ह्या आधीच्या उपरोक्त ग्रंथांत कुठेही उल्लेखिलेले नाहीये.

वेदांवरचे व्याख्यानरुपी असे ब्राह्मणग्रंथांतील वर्णन

शतपथ ब्राह्मण ह्या ग्रंथामध्ये ह्याचा अर्थही विस्ताराने वर्णिताना विशुद्ध असा यज्ञपरक केला असून विष्णु हे यज्ञाचे स्वरुप असून यज्ञीय देवता असाही केला आहे. "वामनो हि विष्णुरास:" असे १.२.५.५ येथे शतपथामध्ये म्हटले आहे. "यो वै विष्णु: स यज्ञ:" (५.२.३.६) येथे व "विष्णुर्वैयज्ञ:" असे ऐतरेय, तांड्य, तैत्तिरीय ब्राह्मण व गोपथ ब्राह्मणामध्येही म्हटलेलं आहे.

निरुक्तामध्ये विष्णु शब्दाचा अर्थ पदार्थांमध्ये व्याप्त व प्रविष्ट गुण अशा अर्थाने आहे. त्याची व्युत्पत्ती निम्नलिखित आहे.

विष्लृ- व्याप्तौ, विश-प्रवेशने, वि पूर्वक अशूङ्-व्याप्तौ धातु पासून हा विष्णु शब्द सिद्ध होतो. निरुक्तावर भाष्यकरताना दुर्गाचार्य, ज्याचे "निरुक्ताचे मराठी भाषांतर" नावाने भाषांतर इतिहासाचार्य राजवाड्यांचे बंधु वैजनाथ काशिनाथ राजवाड्यांनी केलंय, जे पीडीएफ उपलब्धही आहे, त्यातही सूर्य हाच अर्थ दुर्गाचार्य करतात. भगवद्दत्त रिसर्च स्कौलर व शिवनारायण शास्त्री हे निरुक्तभाष्यकारही हाच अर्थ घेतात.

शौनकाच्या बृहद्देवतेमध्ये सूर्याच्या नावांची व्युत्पत्ती सांगताना
विष्णातेर्विशतेर्वा स्याद् वेवेष्टेर्व्याप्तिकर्मण: !
विष्णुर्निरुच्यते सूर्य: सर्वं सर्वान्तरश्च य: !
२.६९

अर्थ - विष्णु हा शब्द व्यापणारा ह्या अर्थाने विष्णूची त्या सूर्यस्वरुपांत व्याख्या केलीय जो सर्व काही व सर्वव्याप्त आहे.

उपनिषदांमध्येही व्यापक परमात्मा असा अध्यात्मपरकच अर्थ आहे. काठक संहिता ३/९, मैत्रायणी ६.२६, ६.१६, ७.७, तैत्तिरीय १.१.१ येथेही हेच वर्णन आहे. म्हणजे उपनिषदे देखील हाच व्यापक अर्थ प्रकट करतात.

आता लौकिक साहित्यातला अवतारपरक अर्थ कुठे कुठे आहे ते पाहुयांत.

रामायणामध्ये, महाभारतामध्ये तीन वेळा, पुराणांमध्ये तर अतिरंजित असा आहे. अर्थातच तो प्रक्षेप आहे हे सिद्ध आहे. विस्तारभयास्तव आम्ही ते सर्व संदर्भ देऊ शकत नाही. जिज्ञासूंनी ते पहावेत. क्षमा.

ह्या सर्वांच्या विवेचनाचा निष्कर्ष काय????

ऋग्वेदामध्ये कुठेही विष्णुसाठी वामन शब्दाचा प्रयोग नाहीये व बळीचे नावही नाहीये ! आम्ही वरही सांगितलंय की बली हा शब्दही चारी वेदांच्या संहितांमध्ये नाही म्हणजे नाहीच.

वैदिक साहित्यापासून पौराणिक साहित्यापर्यंत ह्या आख्यानाचे अर्थ किती बदललेले आहेत व उत्तरोत्तर ते किती विकृत होत गेले आहेत हे आपल्या लक्षात येईल. त्यामुळेच वैदिक मंत्रावरून जे तसा अवतारपरक व ऐतिहासिक अर्थ काढण्याचा प्रयत्न करतात ते सर्व लोक चूकीच्या दिशेवर आहेत हे सांगण्यांस कोणताही प्रत्यवाय नाहीये.

वामन हे नाव व त्याच्या रुपाची प्रेरणा व कल्पना तैत्तिरीय संहिता व ब्राह्मणग्रंथ, जे वेदांवरची व्याख्यानरुपी ग्रंथ आहेत हे आम्ही अनेकवेळा सांगत आलोय, त्या ब्राह्मणग्रंथांमध्येदेखील हे सर्व वर्णन केवळ आख्यानस्वरुपाने आलंय. कारण ब्राह्मणग्रंथांची शैली ही मूळातच आख्यानात्मक व रुपकात्मक आहे. व ती अलंकारिक आहे. त्यामुळे त्यामध्ये ह्या वर्णनांत ऐतिहासिक पक्ष सिद्ध होत नाहीच नाही. आमच्या आधीच्या आचार्य शंकराचार्यांच्या लेखातही आम्ही वेदांमध्ये नित्यपक्ष सिद्ध केला आहे.

आर्याक्रमण सिद्धांत सप्रमाण खोडणार्या एका मुख्यमंत्र्यांच्या ग्रंथांचा संदर्भ

डॉ. संपूर्णानंद हे नाव अनेकांनी ऐकलं असेल. ते उत्तरप्रदेशचे मुख्यमंत्री होते. अतिशय विद्वान मनुष्य ! त्यांनी

यह आर्योंका आदि देश है

नावाने जो ग्रंथ लिहिलाय, त्यात पृष्ठ क्रमांक २०३ वर वैदिक आख्यान मांडताना ह्या कथेवर भाष्य करताना "सूर्य का पहिय्या व विष्णु के तीन पाद" ह्या शीर्षकाखाली ही पूर्ण वेदांतली कथा कशी रुपक कथा आहे व पुराणांनी अकारण त्याचे कसे ऐतिहासिक रुपांतर करून विपर्यांस केलाय हे सविस्तर लिहिलं आहे. तो ग्रंथ पीडीएफ उपलब्धही आहे. जिज्ञासूंनी तो वाचावा ही विनंती.

अंतिम निष्कर्ष

पूर्वोक्त आख्यान हे दोन स्वरुपांत आपणांस पाहता येईल.

१. प्रकृतीपरक अर्थात सूर्याच्या स्वरुपांत

२. रुपक अलंकांरिक अर्थात परमात्मस्वरुपामध्ये

१. ह्यात प्रकृतीपरक अर्थ घेणार्यांमध्ये निम्नलिखित भाष्यकार आणखी सांगता येतील.

अधिकांश भारतीय तथा पाश्चात्य भाष्यकार जसे यास्कमूनी, शाकपूणि, और्णवाभ, मेधातिथी, शौनक, स्कंदस्वामी, वेेंकटमाधव, लोकमान्य टिळक, मैक्सम्युलर, मैक्डोनल, कीथ, ग्रिफीथ, बेर्गेन, !

डॉ सर्वपल्ली राधाकृष्ण त्यांच्या "इंडियन फिलॉसॉफी"ह्या अभ्यासपूर्ण ग्रंथामध्ये ४९५ पृष्ठांवर सूर्यच अर्थ घेतात. डॉ. बलदेव उपाध्याय त्यांच्या "वैदिक साहित्य और संस्कृती" ह्या ग्रंथामध्येही सूर्यच अर्थ घेतात. डॉ. एस एन दासगुप्ता देखील आदित्य असाच अर्थ घेतात (दि हिस्टरी एफ इंडियन फिलॉसौफी भाग द्वितीय, पृष्ठ ५३५). डॉ. रामचंद्र मजुमदार हे नामवंत इतिहासकारही सूर्याचेच प्रतीक असा अर्थ घेतात.

२. अध्यात्मपरक अर्थात परमात्मवाचक अर्थामध्ये महर्षि दयानंद, मुद्गल, जयदेव शर्मा विद्यालंकार, सातवळेकर, महर्षी अरविंदसुद्धा.

मग आता पुराणांमधल्या वामनावताराच्या कथेचं काय???

तर ही कथा रुपक अर्थाने आहे हे स्पष्ट होत असून त्यात झालेली अत्युक्ती ही त्याज्य असून जरी ती स्वीकारायची म्हटली तरी ती ऐतिहासिक अर्थाने न घेता अध्यात्मपरक व रुपक अर्थाने घ्यावी हीच विनंती !

शेवटचे

ज्या ब्रेकिंग इंडिया फोर्सेसना ह्यात ब्राह्मण विरुद्ध ब्राह्मणेतर, आर्य विरुद्ध अनार्य, बहुजन वगैरे भिकार नि टुकार वाद रंगवायचे असतील त्यांनी ते खुशाल रंगवावेत व द्वेष पसरवत राहावा. एरवी सर्व पुराणे, रामायणं महाभारत वगैरे तुम्हाला थोतांड असतं, काल्पनिक असतं. पण ह्याच तुमच्या कल्पनेतल्या कथांचा उपयोग स्वत:च्या विकृत मानसिकतेसाठी वारपण्याची धंदेवाईक कला तुम्हांसच यावी हो. कारण तुम्हाला तसेही काही काम आहेच कुठे??? समाज जोडायचा का की तो तोडायचा हे ठरविण्यांस वाचक सूज्ञ व जिज्ञासू आहेत. जास्ती काही लिहित नाही.

तुका म्हणे सत्य सांगे, येवोत रागे येतील ते
गुण अवगुण निवाडा, म्हैस म्हैस रेडा रेडा !
हा तो निवाड्याचा ठाव, खर्या खोट्या निवडी भाव !
अंगे उणे त्याचे बसे टाळक्यांत, काय करु म्हणे आम्ही धक्का खवंदासि लागतसे !
जगद्गुरु तुकोबाराय

अलमतिविस्तरेण बुद्धिमद्वर्य्येषु !

तुकाराम चिंचणीकर

पाखण्ड खण्डिणी

Pakhandkhandinee.blogspot.com

#बळी_वामन_वामनावतार_ब्राह्मण_ब्राह्मणेतर_भेदनीती_वस्त्रहरण

गडकोट, पुरातन मंदिरे, मुर्तीशास्त्र, मंदिर स्थापत्य आणि त्यांच्या माहितीपूर्ण अभ्यासासाठी खालील BLOG आणि channel नक्की पहा आणि subscribe करा

HISTORICANO

https://historicano2.blogspot.com

HISTORICANO instagram

https://instagram.com/historicano?utm_medium=copy_link

HISTORICANO Facebook

https://www.facebook.com/historicano/

गौरवशाली इतिहास

https://youtube.com/c/GauravshaliEtihas

किरण मेंगले

https://youtube.com/c/KiranMengale

वाट भटकंतीची

https://youtube.com/c/VaatBhatkantichi

Vahanas (Mounts)

Deities of the Hindu pantheon are known to always exist with their vahanas. Like the accessories in their hands (ayudhas), the vahanas are also peculiar to each deity and

Kartikeya of 5th c. CE (Gupta era)

तनवाडीतील हत्तीगाळ

अक्षी येथील गधेगाळ(फोटो आंतरजालावरून)

पिंपळवंडी गधेगाळ(फोटो शैलेन भंडारे यांजकडून)

Wraiths/wisps

by bakul dekate

2–3 minutes

Not all mythical creatures are monsters. But creatures like Wraiths/wisps are monsters. If you heard of European folklore, you may aware of wraiths. Every culture has its own myths about legendary creature that passed from generation to generation. People may believe some. When others far-fetched. No one can prove they are real. No one can prove they are not real.

Wraith is a Scottish dialectical word for ‘ Ghost’. Now a days it is used for ghost-like undead being. They may have dark powers. World happen upon the idea of wraiths from European folklore. They habitat mostly in dark forests and caves. They are often portrayed as dark shadow-like creatures wearing black, hooded cloaks. Their arms and legs skinny, bony. Presence of wraiths /wisps made atmosphere extreme cold.

Wraiths are barely visible. Wraiths/wisps usually seen before death as an apparition. Sometimes they are vengeful, sometimes they are helpful. According to mythological tales, if someone dies under tragic circumstances, they become a vengeful spirit. Or someone dies with a lot of contact with magic, they appear as wraiths to help lost traveller.

On the other hand wisps hate lost traveller. They confronted as a ball of light and often lead them astray. According to lord of the ring, a wraith is someone who was killed but lives on due to dark sorcery or someone who died in dishonour.

There are also a myth described that wraiths were once people who practiced dark magics. These people tried to extend their life for many hundred years. But result was not expected. They became soul that is deprived of substance and face with rotten skin.

Wraiths true forms are revealed by mirrors. In mirror one can see them as humanoid creature with rotten skin and zombi like feature. Their main weakness is silver. Silver burns their skin, being stabbed in the heart by a silver blade will kill them. Moreover they are very agile and have ability to crawl through walls and attack on its victims.

१. रतनवाडीतील अमृतेश्वर मंदिराच्या बाजूला असणारा वीरगळ

२. राजमाचीच्या भैरवनाथ मंदिराच्या बाजूस असणारा वीरगळ

३.

४.

यादवकालीन वीरगळ : बळसाणे, जि. धुळे (महाराष्ट्र), १३ वे शतक.

५.

डॉ. अरविंद सोनटक्के,

दिगंबरराव बिंदू महाविद्यालय, भोकर. जि. नांदेड.

(9423139676)

संदर्भग्रंथ : - इतिहासाचे मूक साक्षीदार वीरगळ आणि सतीशिळा, श्री. अनिल दुधाणे.

viluptduniya.wordpress.com

singhh63.blogspot.com

historicano2.blogspot.com

https://www-metmuseum-org.translate.goog/exhibitions/tree-and-serpent?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true

amarujala.com

discovermh.com

https://www.instagram.com/p/CEVfi4TB-JU/

https://singhh63.blogspot.com/2018/12/blog-post_24.html

todkaronkar.blogspot.com

त्या दिवशी तुळापूर ला शंभूराजेंच्या समाधीस्थळावर नतमस्तक होऊन वाडेबोलाईला निघालो होतो.

कोरेगावात मुख्य रस्ता सोडून पेरणे रोड ला लागलो आणि रस्त्याच्या बाजूला थोड्या अंतरावर दोन दगड

नजरेत आले. सवयीप्रमाणे शून्य मिनिटात गाडी थांबवली आणि रस्त्यापलीकडे कचऱ्याच्या साम्राज्यात विलीन झालेल्या ह्या कुण्या दानशूर राजाच्या आठवणी जपणाऱ्या शिळे समोर उभा राहिलो.

साधारण दोन-अडीच फूट उंचीच्या(जमिनीच्यावर) ह्या दोन शिळांपैकी एका शिळेवर वरच्या एक तृतीयांश भागात सूर्य-चंद्र असून त्याखालच्या आकृती अस्पष्ट आहेत. शिळेचा खालच्या भागावर राजाज्ञा कोरलेला शिलालेख असावा. तूर्तास इथली अक्षर मिटून जाऊन फक्त कोरी पाटी शिल्लक राहिली आहे.

या शिळेच्या बाजूच्या शिळेवर सूर्यचंद्र आणि त्याखाली एका स्त्री सोबत संभोग करत असलेले गाढव असे शिल्प कोरलेले आहे. राजाज्ञा मोडणाऱ्या अथवा दान दिलेल्या जमिनीवर अतिक्रमन केल्यास असे करणाऱ्याच्या घरातील स्त्रियांसोबत असे कृत्य होईल अश्याप्रकारची शापवानीचे हे प्रतिकात्मक शिल्प आहे. यालाच गधेगळ सुद्धा म्हणतात. असे गधेगळ महाराष्ट्रात 10व्या शतकापासून 16व्या शतकापर्यंत सापडतात असे अभ्यासकांचे मत आहे. इतरत्र आढळणाऱ्या गधेगळावरील शिल्पाप्रमाणे हे शिल्प पूर्ण कोरून काढलेले नसून, फक्त OUTLINE कोरलेली आहे. कदाचित हे शिल्प अपूर्ण असू शकते.(?)

महेश तानाजी देसाई

एक संमोहन तुटलं भंगलेलं.....

शीर आणि हात भंगलेली तीन मानवी शरीर आणि त्यांना जोडणारे फुटून गेलेले चार पाय, या चार पायांची आणि कंबरेखालील भागाची अशी रचना केलेली असते की यातलं प्रत्येक शरीर पूर्णत्वास जाते.. शक्यतो हातात मृदंग घेतलेला हा कलाकारांचा संच शब्दशः एकमेकांशी समरस होऊन आपली कला सादर करताना नजरेस पडतो...

गद्देगळ:

एखाद्या मंदिरात दान दिले, वर्षासन दिले की त्याचा भंग होऊ नये म्हणून गद्देगळ उभारत. यात गाढव व स्त्रीचे संकर करतानाचे शिल्प असते. त्यावर चंद्र सूर्य असतात.

मंदिरात दिलेले वर्षासन / दान आकाशात चंद्र सूर्य असेपर्यंत चालू राहो असा त्याचा अर्थ. या शिल्पांच्या वर-खाली मोकळ्या जागेत शिलालेख असतो.

यात मंदिरास दिलेल्या इनामाबाबत व शापवाणीबद्दल {शिवीचा} उल्लेख आढळतो.

गद्देगळ एक प्रकारची शापवाणीच आहे. मंदिरास दिलेले वर्षासन जो मोडेल किंवा मंदिराचे इनाम चोरेल/ त्याचा गैरवापर करेल त्याला हा शाप लागतो, हा गद्देगळ कोरण्यामागचा उद्देश.

लेख लिहिताना ....

वरील लेख लिहिताना श्री. सदाशिव टेटवीकर यांच्या ‘महाराष्ट्रातील वीरगळ’ या पुस्तकाची खूप मदत झाली.

तसेच सतीश शिंदे {सह्याद्रीवेडा} , सागर सुर्वे, संतोष तुपे, अमित निंबाळकर यांचे मोलाचे मार्गदर्शन लाभले. स्वप्नील खलाटे, संतोष तुपे, श्रीराम कुलकर्णी, बा रायगड परिवार यांनी छायाचित्रे पुरवली. हा लेख निखील आघाडे यांच्यामुळे pdf स्वरुपात आला.

लेख बनवण्यास मदत करणाऱ्या ज्ञात अज्ञात सर्वांचे मनपूर्वक आभार....

संकलन/लेखन – सुजय खलाटे

(ब्लॉग मध्ये काही त्रुटी असल्यास कमेंटबॉक्स मध्ये नक्की कमेंट करा .)

https://bhimthadiheritage.blogspot.com/p/herostone.html

वीरगळ (Hero Stone)

वीरगळ (Herostone) : युद्धभूमीवर अथवा कोणत्याही संग्रामात वीरगती पावलेल्या माणसाच्या स्मरणार्थ उभारलेला वैशिष्ट्यपूर्ण दगड म्हणजे ‘वीरगळ’ होय. वीरगळ हा शब्द वीर(संस्कृत) आणि कल्लू (कन्नड) अशा दोन शब्दांचा मिळून झाला आहे. कल्लू म्हणजे दगड अथवा शिळा. वीरपुरुषाची शिळा म्हणजेच वीरगळ. हे वीरगळ महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात बहुसंख्येने दिसतात. वीरगळाला ‘वीराचा दगड’ किंवा केवळ ‘वीर’ म्हणूनही संबोधतात. ‘वीरगळां’ चा उगम कर्नाटकात झाला, असे दिसते. तेथून त्यांचा महाराष्ट्रात प्रसार झाला. कन्नड प्रदेशातील कल्याणी चालुक्य, राष्ट्रकूट ह्या राजघराण्यांची सत्ता ज्या प्रदेशांवर पसरली होती, तेवढ्याच भागात वीर-कल आढळतात. महाराष्ट्रात आढळणारे वीरगळ मुख्यत्वे मराठवाडा, दक्षिण महाराष्ट्र आणि कोकणचा बोरिवलीपर्यंतचा भाग इतक्या प्रदेशात पसरलेले आहेत. यांना ऐतिहासिक व शिल्पशास्त्रीय महत्त्व आहे. बोरिवलीरेल्वे स्थानकाजवळ एकसर गावात उत्तम दर्जाच्या सात वीरगळ आहेत. त्यांवरील कोरीव कामात युध्दाचा प्रसंग दाखविलेला असून हत्तींचे चित्रण आहे. याशिवाय नौका आणि वल्ही यांचेही चित्रण आहे. अनंत स. अळतेकर यांच्या मते हे युध्द शिलाहार राजा सोमेश्वर व यादव राजा महादेव यांच्यातील असावे यावरील शिल्पपट्टांच्या धाटणीवरून ते इसवी सनाच्या तेराव्या शतकातील असावेत.

महाराष्ट्रात वीरगळांचे दोन प्रकार दिसतात : एका प्रकारात वीराच्या दगडावर तीन-चार–बहुधा तीन–चौकटी कोरून यांत काही प्रसंग कोरतात. तीन चौकटी असलेल्या वीरगळावर सगळ्यात खालच्या चौकटीत जेथे तो वीर धारातीर्थी पडला, तेथील युध्दप्रसंग कोरलेला असतो. युध्दप्रसंगांत बरेच वैविध्य असते. उदा., ढाल-तलवारींनी समोरासमोर लढणारे सैनिक, घोडेस्वारांची लढाई, गाईच्या चोरीवरून लढाई झाली असल्यास गाईंचा कळप एका बाजूला असतो. त्याला गोवर्धन शिल्प म्हणतात. नाविक युध्द असल्यास अनेक वल्ह्यांच्या नावा दिसतात. खालून दुसऱ्या चौकटीत, वीरगती पावलेल्या माणसाला अप्सरा कैलासाला नेत आहेत, असे चित्र कोरलेले असते. हा प्रवास कधी पालखीतून, तर कधी रथातून होताना दिसतो आणि सगळ्यांत वरच्या चौकटीत कैलासामध्ये शिवाच्या पिंडीची पूजा करताना तो वीर दाखविलेला असतो. वीरगळाच्या सर्वांत वरच्या बाजूला देवळाच्या कळसासारखा भाग दिसतो व त्याच्या दोन्ही बाजूंस चंद्र-सूर्य कोरलेले असतात. जोपर्यंत चंद्र-सूर्य उगवत आहेत, तोवर ह्या वीराची कीर्ती कायम राहील, हे ह्यातून सांगावयाचे असते. वीरगळावर कधीकधी चार वा पाच चौकटीही असतात. क्वचित दगडाच्या चारही बाजूंवर कोरीव काम केलेले आढळते. ह्या प्रकारातील वीरगळांचा काळ अकरावे ते तेरावे शतक असा सांगता येईल. दुसऱ्या प्रकारात अर्धउठावातील मानवी आकृती दिसते. ह्या प्रकारातले ‘वीर’ सतराव्या-अठराव्या शतकांतील आहेत, असे त्यांच्या शैलीवरून म्हणता येते. महाराष्ट्रातील बहुतांश वीरगळ हे शिलाहारकाळ आणि यादवकाळात मोठ्या प्रमाणावर उभारले गेले.

कर्नाटकातल्या वीरगळांशी महाराष्ट्रातल्या वीरगळांचे विशेष साम्य आहे. कर्नाटक-महाराष्ट्रातील वीरगळांवर वीर हा कैलासावर शिवाची पूजा करताना दिसतो; कैलासवासी होतो. मात्र कर्नाटकातील गदगसारख्या काही ठिकाणी तो शिवाऐवजी विष्णूची वा नरसिंहाची पूजा करताना दिसतो; वैकुंठवासी होतो. शैव-वैष्णव वादाची छाया वीरगळांवर ही पडलेली दिसते.

कर्नाटकातील ‘वीर-कलां’ चे थोडे सूक्ष्म निरीक्षण केल्यास त्यांचे मूळ ‘स्मृतिमंदिरां’त असल्याचे स्पष्ट होते. अनेक ‘वीर-कलां’वर, चित्रचौकटींवर मंदिरांच्या प्रतिकृती कोरलेल्या आहेत. द्राविड मंदिरशिल्पाच्या प्रतिकृती स्पष्ट दिसतात. राजघराण्यांतील व्यक्तींच्या स्मरणार्थ देवांची मंदिरे बांधली जात. सामान्य माणसे मंदिरे बांधण्याऐवजी त्यांच्या छोटेखानी प्रतिकृती निर्माण करून वीरांची स्मृती जतन करीत. वीरगती पावलेल्या माणसांच्या स्मरणार्थ राजस्थानात ‘पालिया’ उभारतात. मात्र येथे बऱ्याच वेळी दगडाऐवजी लाकडाचा वापर करून स्तंभ उभारले जातात. कधी फलकांचाही ह्यासाठी वापर केला जातो.

गढेगाळ (शापवाणी शिल्प)

ही शिळाशिल्पे बहुतेक वेळा शापवाणी (कर्स मेकर्स) करण्यासाठी निर्मिली गेली. वीरगळांप्रमाणेच यांचा उगम शिलाहारकालीन. यादवकाळातही हे गधेगाळ कोरले गेले.
वीरगळांसारखीच यांची रचना. उभट आयताकृती दगड आणि वर घुमटी. मात्र या गधेगाळांवर शिलालेख आढळतात. मुख्य म्हणजे हे शिलालेख देवनागरीत आहेत ते ही मराठी भाषेत.
घुमटीवर चंद्र सूर्य कोरलेले, त्याखालच्या चौकटीवर शिलालेख कोरलेला. वर काही मंगलवचने तर खालच्या बाजूस अभद्र वचने कोरलेली. व त्या खाली अजून एक शिल्प कोरलेले. त्या शिल्पात स्त्रीचा गाढवाबरोबर किंवा हत्तीबरोबर संकर दाखवलेला. हे गाढव शिल्प म्हणजे गधेगाळ व जिथे हत्ती असेल ते हत्तीगाळ.
काही वेळा ह्या असभ्य शिल्पांबरोबरच वरच्या बाजूस शिवलिंगाची पूजेचे शिल्प पण कोरले गेले आहे.

गीं सुष संतु। स्वस्ति ओं। पसीमस- मुद्राधीपती।
स्त्री कोंकणा चक्री- वर्ती। स्त्री केसीदेवराय।
महाप्रधा- न भइर्जु सेणुई तसीमीनी काले प्रव्रतमने।
सकु संवतु: ९३४ प्रधा- वी सवसरे: अधीकू दीवे सुक्रे बौ- लु।
भइर्जुवे तथा बोडणा तथा नऊ कुवली अधोर्यु प्रधानु।
महालषु- मीची वआण। लुनया कचली ज-

ह्याचा अर्थ असा-
कल्याण होवो. पश्चिम समुद्राधिपती श्री. कोकण चक्रवर्ती श्री. केसीदेवराय याचा महाप्रधान भइर्जू सेणुई याने शक संवत ९३४ प्रभव संवत्सर अधिक कृष्ण पक्ष शुक्रवार या दिवशी देवीच्या बोडणासाठी नऊ कुवली धान्य नेमून दिले. जगी सुख नांदो.

ह्या खालच्या तीन ओळींत मात्र अभद्र वचन कोरलेले आहे.
हे शासन कुणी भंग करील तेहाची माय गाढवे झबिजे

व त्या खालच्या शिल्पामध्ये गाढव व स्त्रीचा संकर दाखवलेला आहे.

रतनगडाच्या पायथ्याशी रतनवाडीतल्या अमृतेश्वर मंदिराच्या प्रांगणात एक हत्तीगाळ जमिनीत अर्धवट रोवलेला आढळतो. घुमटीवर चंद्र-सूर्य कोरलेले असून मधल्या चौकटीत शिवपिंडीचे पूजन दाखवले आहे. तर खालच्या बाजूस हत्तीबरोबर संकर दाखवला आहे. शिलालेखाच्या ओळी पूर्णपणे बुजलेल्या आहेत.
जो कोणी ह्या शिवलिंगाच्या पूजेचा अव्हेर करेल त्याची अशी अवस्था होईल असा ह्या शिल्पाचा अर्थ काढता येतो.
हे शिल्प शिलाहार झंझ राजाच्या कारकिर्दीत घडवले गेले असावे (साधारण १० वे शतक) कारण अमृतेश्वराच्या मंदिराचा कर्ताही तोच आहे. मंदिराशेजारीच काही वीरगळ पण आहेत.

अंबेजोगाई-वेळापूर इथल्या गधेगाळामध्ये संस्कृतमध्ये शापवाणी कोरलेली आहे.

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधरा |
षष्टिं वर्ष सहस्त्रानि विष्ठायां जायते कृमि: ||

तर काटी येथील गधेगाळात 'हे जो मोडी राजा अथवा प्रजा तेयाची मायेसि गाढोअ' अशा प्रकारची मराठी वाक्यरचना आहे.

महाराष्ट्रातील काही गधेगाळ पुढीलप्रमाणे
१. कदंब भरूडदेव याचा सावरगाव लेख (इ.स. ११६४)
२. शिलाहार अपरादित्य याचा लोनाड लेख (मराठी)
३. शिलाहार अपरादित्य(द्वि.) याचा परळ लेख.
४. शिलाहार सोमेश्वरदेव याचा चांजे लेख( या लेखात शब्दरूपात गधेगाळ नसून शिल्परूपात आहे)
५. यादव रामचंद्र देव याचा पूर शिलालेख (इ.स. १२८५ फक्त शिल्परूपात)
६. यादव रामचंद्र देव याचा वेळापूर शिलालेख (इ.स. १२८५)
७. वेळूस शिलालेख (इ.स. १४०२)
९. शिलाहार राजा अनंतदेवाचा दिवेआगर शिलालेख(इ .स. १२५४)

र

संदर्भः
१. प्राचीन मराठी कोरीव लेख’ व ‘मराठी वाङ्मयाचा इतिहास’ संपादक : डॉ. शं. गो. तुळपुळे
२. महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे साक्षीदार -प्रा. कल्पना रायरीकर, डॉ. मंजिरी भालेराव.

Yaksha and Yakshi

Google Classroom

By The MAP Academy

Mythological figures often represented visually in a pair, the yaksha and yakshi are found across early Buddhist, Jain and Hindu art. Yakshas are male figures, and yakshis are their female counterparts. They were believed to be spirits that inhabited trees, mountains, rock mounds, rivers, and oceans. Their prevalence in sculpture, usually in association with natural elements, is considered a sign of widespread nature worship in the early historic period (6th–3rd century B.C.E.).

The earliest mentions of yakshas are found in the

, where the word is used only to describe a wondrous thing. By the time that epics such as the

were composed, yakshas were referred to as spirits or a group of figures similar to, but elevated and distinct from, ghosts and demons. In early Buddhist literature and sculpture, yakshas frequently appear in subordination to the Buddha; sources such as the

refer to them as guardian spirits who impart good morals. However, outside of the bounds of organized religions, many monumental yaksha figures were produced in the early historic period; these and some references in texts suggest that yakshas were worshipped as tutelary deities in some areas, as well as independent deities of trees or other natural entities.

In Tibetan Buddhist sources, yakshas and yakshis are claimed to be people who served an individual or a community during their lifetime, reborn as benevolent spirits. Jain texts similarly claim that these spirits are reborn as mortal human beings once their

has been exhausted. These may indicate that growing Buddhist and Jain institutions attempted to appropriate hitherto independent nature deities and cults into their metaphysical systems.

Among the earliest known images of yakshas and yakshis can be found in sculptural reliefs on the Bharhut and Sanchi

. They are generally depicted as attendant figures, sometimes to the aniconic Buddha. This may be seen in sculptures from the

and post-Mauryan period, such as the yakshas from Parkham and Vidisha and the yakshis of Besnagar and Didarganj. In the last centuries B.C.E. and early centuries C.E., the yaksha iconography adopted softer features such as a prominent belly.

This is especially prevalent in sculptures of

, considered the king of yakshas in some traditions, but also the god of wealth in others. He is depicted with abundant jewelry and wears a dhoti tied underneath a protruding belly. The yaksha figure from Pitalkhora, Maharashtra, may be considered an example of Kubera iconography. Kubera’s mounts include a horse, elephant or a ram. He is also depicted holding a mace or a club.

The yaksha Manibhadra was also considered an important figure, with several Buddhist, Jain and Hindu literary references to his popularity and worship. The yaksha sculpture from Parkham is widely believed to be a representation of Manibhadra.

Yakshis are generally depicted as voluptuous figures with nude upper bodies, wearing necklaces, bangles, and anklets. Their lower torsos and waists are decorated with clothing and more jewelry. Due to their associations with the natural world, they are often represented next to or holding onto trees—such yakshis are referred to as shalabhanjikas, which may reference the birth of the Buddha under the sala tree by his mother, Maya. They might also hold a pot with water or a lotus flower, both associated with fertility, or might be represented alongside a

Yakshi figures are sometimes depicted standing on top of figures short in stature, that are depicted with unsmiling faces, and fearsome expressions, as seen in the

Bhuteshwar yakshi reliefs.

Though yakshas and yakshis faded in popular Buddhism and Hinduism by the middle of the first thousand years C.E., they were adapted in some

Buddhist rituals as the fulfillers of wishes. They continued to be depicted and sometimes worshipped in Jainism through the early and late medieval periods, starting in 500 C.E. and up until the 15th century, where they are portrayed as attendant figures to the twenty-four

, with the yaksha on the left and yakshini on the right side.

Additional resources

Vidya Dehejia, "South Asian Art and Culture," on The Metropolitan Museum's Heilbrunn Timeline of Art History.

A.K. Yaksas Coomaraswamy, Yaksas, Part I. (Washington, D.C.: National Museum of Asian Art, Smithsonian, 1931).

Susan L. Huntington, The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain (New York and Tokyo: Weather Hill, 1985).

Gauri Parimoo Krishnan, “Nature Goddesses,” Goddess: Divine Energy (Sydney: Art Gallery of New South Wales, 2006).

Amita Sinha, “Nature in Hindu art, architecture and landscape,” Landscape Research 20, no. 1: pp. 3–10.

Gail Hinch Sutherland, The Disguises of the Demon: The Development of the Yaksa in Hinduism and Buddhism (New York: New York State University, 1991).

https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/south-asia/x97ec695a:1000-b-c-e-500ce-indo-gangetic-plain/a/yaksha-and-yakshi

aksha - Yakshi, a journey from Sujata

It was in 1988, during my trip to attend a job interview that I first saw these sculptures. As guards of RBI in Delhi, these two tall and strong sculpture of yaksha and yakshi. It can intimidate anyone who walks past it with its stunning looks. Although during those early days in Delhi, the place was still strange to me, on my way back to home, I could not stop getting down from the bus near RBI to have a second look of these sculptures.

Later on, I learned from Lalit Kala academe library that these sculpture of yaksha and yakshi were drawn its inspiration from "Parkham yaksha" and "Besnagar yakshi". During those pre internet eras, there was no other way a computer professional like me could have accessed that information. Years later, in my study of Indian sculptural traditions and sculptors, I revisited the aesthetic constructions of Ram Kinker Baij's artworks and found a new narrative for these two wonderful works: Yaksha -Yakshini, the journey of Sujata and an artist's love.

Besnagar yakshi Parkham yaksha Manibadhra
3rd - 1st century BC 3rd- 1st century BC

Besnagar Yakshi and Parkham Yaksha represents the early sculptural traditions of Indian art. One will certainly find the influences of early Greek/ Hellenistic sculptural traditions in these two sculpture from Mauryan empire times. It is said that Carl Khandalawalla, an eminent art critic appointed by the RBI at the instance of JRD Tata, considered these two sculptures in particular as inspirations for the yaksha and yakshi for RBI gate. He thought, the Hindu mythical characters Kubera, the guardian of wealth and his female counterpart, Yakshi the deity of fertility as the most appropriate symbols to represent and guard RBI of the newly emerging nation.

If one looks at these possible Mauryan sculptures, one would not miss the similarity exist in the style, posture, structure and their dress. Its Hellenistic influence also can be identified from its resemblance to the Bharhut yavana relief sculpture dated circa 100 BCE. This sculpture of dwarapala is assumed to be of that of Menander, an Indo- Greek king.

Bharhut Yavana

The story of Ram Kinker Baij, the artist with a political leaning begins here. Although in principle he got the approval of his design in accordance to the curatorial vision of Carl, but later on he decided to drop the Besnagar yakshi and Parkham yaksha as his inspiration for the sculptures. In his quest for a form in the context of RBI as the controller of money, that will also be informed by the vision of progress, he thought they do not represent the idea of guarding and its politics.

In the process, he went back to his sculpture on Sujata, an important lady in Buddhist tradition . In jataka tales, she is the one who gave milk to Buddha after his enlightenment. He did a concrete sculpture of her in Shanti Niketan's woods. In this sculpture, Ram Kinker gave a complete twist to her form. In his interpretation, she became a tall and beautiful lady, who almost looks as if she is turning into a bodhi tree herself with wonderful grace and elegance, something one would not see in his sculptures.

Although in his sculpture, the graceful Sujata walks with a pot on her head like the ladies we often encounter in Indian villages, Ram kinker changed her physical features to that of a tall lady, whom a viewer always have to look up to and not look at. The sculpture seems like Ram kinker was paying a rich tribute of reverence to the rural women's labour while making equal respect to Sujata for her contribution to Buddha's life.

One may also read it as his tribute to the Shanti Niketan's trees that give the imputes for many creative activities. It is also important to note his placement of a Buddhist icon among Shantiniketan's other Hindu iconographies.

Sujata- 1935

After dropping Besnagar Yakshi, one of the rare Mauryan period yakshi sculptures that also has a cloth-covered torso and the Parkham Yaksha with the Greek Hellenistic sensibilities from his consideration for the inspiration, in search of his inspirational forms, he travelled down to Sanchi with Sujata.

Probably he has rejectect Besnagar yakshi and Parkham yaksha for two reasons.

One, they have the western iconography that he would not prefer for an iconic sculpture in free India,

Two the capitalistic undercurrent in the story of Yaksha and the reductionist patriarchal nature of male gaze in Besnagar Yakshi that considers her only as an operant of fertility and the associated sensuality.

Yakshi from Burhut, the expressions of sensuality

Coming back to our story, the tall slender Sujata camouflaged among the tall trees of Shanti Niketan, took Ram Kinker to the Mauryan times Sanchi stupa to discover his yeksha and yakshi. We are talking about the second thorana in Sanchi - Temptations of Mara, that tells the story of a wicked king called mara. In this jataka tale, Mara tries to seduce Buddha with his beautiful daughters along with his army and gets deated.

Temptations of Mara

Saanchi, 3rd to 1st bc

In this panel of Jataka tale, one will find at the extreme right corner, the Sujata standing with her milk pot and fruit bowl. She is standing next to Buddha represented by the bodhi tree. Interestingly, in this panel, she is depicted as nude while Mara and his seductive daughters remain body covered up to the waistline. The right side of the panel is where the army of Mara stands. The army stands there engaged in their own games, while Mara and his daughters are busy trying to seduce Buddha.

This is where Sujata introduced Ram Kinker to his Yaksha and Yakshi. Look at the second sitting soldier from the centre and one will discover Ram kinker's final Yaksha sculpture there. Unlike Parkham yaksha, Ram kinker's yaksha is a stout, powerful and aboriginal figure in its form. Although he is dutybound and loyal, he is there at the site only as a guard protecting Mara and daughter's wickedness, but in the company of his fellow army men, he remain aloof and non-participant. In him, Ram kinker found his Yaksha, the loyal and aloof guard of the RBI. Most notable in this panel is the physical features of Mara and his daughters - the classic Aryan idealisation of beauty: slender, curved, tall and cunning. whereas the demon army is sculpted as "fat" aboriginals or Dravidas, a representation one often finds used in mainstream visual culture as a representation of villains.

For strange reasons, in this panel, Sujata was shown with the same features of Mara's seductive daughters! Although Ramkinker found his Yakshi in Sujata for her selfless service and compassion, the virtues that were missing in Mara's daughters, he could not accept that his Sujata having any resemblance to cunning Mara's daughter's Aryan features to her. He adapted mara's army's aboriginal physical features to her. (Perhaps the feature of the fourth lady sculpture from the centre.) Sujata became the chauri bearing yakshi with features far from the Aryan Besnagar yakashi.

The ten years evolution (delay) of these sculpture tells this romantic story of Ram Kinker Baij, one that has evolved with Sujata. An intricate story of a politically left leaning artist, who had his intensive negotiation with his art and its form. A journey of love for identity and its politics. He tells us the story of an average guard in this country through Yaksha; an average aboriginal Indian of discriminated economic and cultural strata, the one who protects the temptations of this country (here for instance the money minting RBI) . Also this guard, even as he fights to protect or facilitate the temptation drama, he never becomes an element of that seductive trick himself. He looks stout as thug and still remain only a loyal soldier, one who is discriminated as ugly by the outsider-insider game of aryan- Dravida visual culture, the aesthetics of the society of economic affluence.

In his Yakshi, although he found the depiction of loyal agency of service in womanhood, but he brings in the grace of feminism by abolishing the construct of female form in elite visual culture and its male gaze. He construct her as stout, aboriginal counter part of yaksha in nude. Her existence, one that is on your face and as a provocative nudity of confident aboriginal female who's dominance in existence disturb the mainstream society. The nudity of Yakshi and its presence there in front of RBI went upto the level of a parliament discussion to decide the righteousness of her existence as a confident nude labourer, something that proved the merits of Ram Kinker's political construct of Yakshi, the marginalised female laborer's body politics. In his first Sujata, if she remains an aesthetically slender lady of elite grace for male gaze, his second Sujata, Yakshi becomes a powerful, confident, assertive on your face naked lady of eminence, who is not ashamed of her "Labour" status. Sujata becomes the lady, we often encounter in the fields of rural India or among factory labourers. Ram kinker's yakshi becomes the epitome of the aboriginal female labourer who fills the length and breadth of this country and still goes missing from mainstream visual culture. Ram kinker, the left leaning artist immortalise her by placing at the most important sight of this country, where money is produced and maintained, one that defines the value of labour and its associated visual constructs. Most importantly they were built with constructivist style of art.

Sujata and Ram Kinker epitomises the love of every artist with his or her socio-political or cultural positions in life that determines one's art and its form. Ram Kinker Baij's Yaksha and Yakshi at RBI Delhi, defines it.

Emperor Ashoka tries to take Buddha's relics from nagas. Sanchi. Here again we can see Sujata at second position from second pillar form right

Image courtesy : RBI,ASI and wiki

http://essaynarendraraghunath.blogspot.com/2017/10/yaksha-yakshini-journey-from-sujath.html

The demi gods/ accessory deities or the Vyantara devatas

With the rise of the element of bhakti during the early stages of religious worship (Varuna is the first to have been portrayed as the Vedic moral god, associated with the concept of sin, faith, and divine forgiveness; thus sowing the seeds of bhakti in Indic religions), there were many changes in the religious outlook among the ancient Indians. As the concept of religion took a firmer shape and Indians turned more towards polytheism, there came to exist many sects and different schools of philosophical thoughts. The element of bhakti had long been present in India, starting almost with the dawn of civilization where people would offer devotion and homage to gods and goddesses of their choice. The Vedic gods, initially with different essential traits, later merged with other non Vedic sects, while at the same time there were the emergence of other newer sects that resulted from deification of various historical and semi historical personages of ancient India. These new developments had significant influences on the beliefs and religious practices of the ancient Indians. As these new sects developed and grew stronger some of the earlier folk gods and goddesses were relegated into secondary deities also known as Vyantara Devatas, who were made into accessory or attendant deities of the higher popular gods of these new sects, with some even turning into adversaries of the popular deities.

The Vyantara Devatas, as per the Jain literature, include names such as Pisacas, Bhutas, Rakshasas, Yaksas, Gandharvas, Kinnaras, Nagas, Kimpurushas, Mahoragas, and Asuras. Buddhist texts also have a list that include Yaksas, Devas, Nagas, Raksasas, Asuras, Gandharvas, Kinnaras, Mahoragas, Garudas. Hindu literature further adds names of Kumbandhas, Kabandhas, Danavas, Daityas, Siddhas, Sadhyas, Apsaras, Vidyadharas, Ganas, Pramathas, etc. Among these the Yakshas, Nagas, Apsaras, and Gandharvas occupy an important position in Hindu religious and other literary texts. This is evident from the first three lines of the mantra recited during tarpan and shraddha rites while giving offerings to the Pitrganas:

Deva Yaksastatha Naga Gandharvapsarasosurah|
Krurah Sarpah Suparnasca tarava Jihmagah Khagah
Vidyadhara Jaladharasthaivakasagaminah |
[ These three lines have named most of the Vyantara devatas —–> Devas, Yaksas, Nagas, Gandharvas, Apsaras, Asuras, Sarpas, Suparnas (garudas), Sacred trees, Jihmagas (sacred reptiles), Khagas (sacred birds), Vidyadharas, Jaladharas (sacred aquatic animals), Akashgamis (sadhyas and sidhhas]

Yakshas

Within the realms of the Indic religions, while the popular deities have their own sacred standing, some of the the demi gods or the Vyantara devatas such as the Yaksas, also occupy an important place within the same sacred space. As many other demi gods slowly wilted away, it is interesting to note that Yaksas held on to their core concept. The sectarian literature across the different religions with their clear bias tried their best to overshadow the importance of these demi gods, while the various religious systems made concerted efforts to remove and supersede the Yaksas. However, in this process large number of Yaksa related anecdotes entered the texts and scriptures, which with their uniformity in representation of these demi gods kept the concept and images intact. Thus, the dominance of the Yaksha cult of worship prevailed, which filtered into the various religious systems without any significant changes in its core concept. Starting their journey as a sublime divinity in the Vedas, to later being relegated to as Vyantara devtas of the wild and the forests, no other demi gods perhaps have seen such diverse role plays and such spectacular ups and downs. Iconographywise, the Yaksas are among the earliest iconic representations, hence have always been of great interest to scholars.

***Yaksa king*** ***Kubera , 1st c. CE, Mathura***

A look at the origin of the Yaksha shows that there are various theories on its etymology. According to Hillebrandt the word may have meant apparition or ghost (not necessarily magical, though Coomaraswamy had retained the word magical in his derivation); Rhys, Davids, and Stede refer to them in the context of Vedic literature as quick ray of light, perhaps swift creatures that change their abode quickly and at will ; while in Pali literature the word Yakkha means a creature to whom sacrifice is offered (derived from the word yaj and yajati, which means to sacrifice); additionally Coomarasway accepted Hillebrandt’s derivation that gave another possible meaning of the word, which was ‘to honour’ (from Vedic yaks in pra-yaks). Most of the scholars believe that the word Yaksha meant to move quickly towards or flash upon; a momentary flash of light flashing upon sight.

***Mudgarpani Yaksha, Mathura, 100 BCE. Mathura Museum.***

***Yaksa from Pitalkhora caves, 2nd c. CE, Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya.***

Whatever the root meaning of Yaksa may be, there is no doubt of its presence in the Vedic literature as a class of supernatural beings , which are distinctly different from the other Vedic gods. In the earliest texts a clear dual attitude is displayed towards the Yaksas: one of fear and distrust, and the other of honour and benevolence; the first attitude in all probability arises from a fear of non Vedic deities. The fear and distrust emotions are clear in many verses of the Rig Veda; such as in RV., IV, 3, 13 we read “Do not (O Agni) consort with the Yaksa (familiar spirit) of any smooth swindler, intriguing neighbour….” ; in RV., V, 70, 4 it is said “Let us not, O ye gods of great power, encounter a Yaksa“; and in RV., VII, 56, 16 yaksadrso it is “espying the Yaksa” (seen as an invisible enemy to what is being undertaken). In Kausika Sutra, 93, 3, where Yaksas are clubbed with other adbhutani creatures that are seen as a sign of ill-omen.

**Kubera, Karnataka, 1050 CE. now at LACMA**

In context of the attitude of honour, we find that Atharva Veda, X, 7, 38, in reference to Varuna, Brahman or Prajapati as the supreme source of life states that, “A great Yaksa in the midst of the universe, reclining in concentrated-energy (tapas) on the back of the waters, therein are set whatever gods there be, like the branches of a tree about a trunk.” Here the significant aspect is the tree of life, which symbolically gets carried on to the later texts, where Yaksas are shown as guardians or spirits of vegetations. Water as the source of life, as first stated in the RV., X, 82, 5 “Prior to the sky, prior to this earth, prior to the living gods, what is that Germ which the waters held first and in which all the gods existed? The waters held that same Germ in which all the gods existed ; on the navel of the Unborn stood that in which all beings stood,” also gets carried forward in later iconography, where we see it as a constantly recurring art in the form of a lotus stem bearing leaves and flowers, supporting life in form of birds and animals, and often arising from the mouth or navel of a Yaksa. The position of the Yaksas is made further clear in another verse from the Atharva Veda VIII, 10, 28 where they (in reference to Kubera and his son Rajatanabhi) are called Punyajana or “sacred folk,” and also as Itarajana or “other folks”; and as their subsistence they are said to “milk” the power of concealment (tirodha) from Viraj (Universe). In later texts the words Punyajana and Itarajana are used as synonyms for the word Yaksa; while Kubera or Vaisravana is mentioned as the king of Yaksas (Yaksaraja, Yaksesa), who is also associated with wealth and riches as Dhanapati or Nidhipati. Yaksapati or Guhyapati Vaisravana is also referred to by Patanjali in his Mahabhasya many times, though he doesn’t use the more common name of Kubera. Pantanjali’s mentions of Yaksa murtis and shrines is backed up by similar references in early Buddhist and Jain texts, which have all been collected and mentioned in details by Coomaraswamy in his book Yaksas (Part I, from page 17 onwards). Mahabharata also tells us of famous Yakshini shrines at Rajagriha and Munjavata where daily prayers (naityaka) were held. Agnipurana tell us that Yaksha shrines, like the Kartikeya ones, should be built in the northern part of a township. Ramayana (VII. 104. 12-13) gives another story which tells us that among the Brahma created beings made for guarding the waters the ones that shouted Rakshamah or ‘let us guard’ became Rakshasas, while the ones that said Yakshamah or ‘let us eat’ became Yaksas. The later Puranas portray the Yaksas as gluttons ; hence likely this etymological derivation was made. The VayuPurana especially puts emphasis on the maleovalent nature of Yaksas (chapter LXIX), where it is said they are known to devour or drag the elders. The Sutras which generally mark the end of the Vedic literature hold content that show the transformation of Yaksas from being the early ambivalent god with characteristics that are both good and dreadful (demonic) to becoming one of the demi gods, a concept which then stayed on.

***References to Yaksa in the Rig Veda (image from Ram Nath Mishra, p. 15)***

From the above image it is evident that the Vedic Yaksa is a mix of various attributes. He is mysterious, not definable (in 1 and 2), dreadful and not to be consorted with (3 and 4); yet he is also beautiful (5), and is honorific of Varuna (6). the ambivalence is clear here with attitudes varying from respect to distrust, and this stuck with this duality of nature of the Yaksas : malevolence and benevolence.

Iconography

In Hemdari’s Chaturvarga-Chintamani (Vol II, Vratakhanda), a later text, there is given a detailed description of the Yaksas : Tundila dvibhujah karyya nidhihastah madokatah Gadi Vaisravana [pot bellied, two armed, holding two nidhis in their hands, fierce owing to drunkennesss, their lord Vaisravana holds a club in his hand]. In this context, Hemadri mentions names of various Yaksas, which are Siddhartha, Manibhadra, Nandana, Kanduti, Sankha, Padma, Ramaka, Sumana, Pancaka, Maniman, etc., while their king is Dhanadhipa (Kubera). Many other texts also give descriptions of the Yaksas, primarily because their king Kubera is also considered as one of the Astadikpalas. As a directional god the general characteristics of the Kubera murtis show him as two armed (in rare instances he’s four armed), holding a club in his hand, has two nidhis with him (sankha and padma), has a man (mythical anthropomorphic type) or a lamb as his mount, he is pot bellied and long armed. In Vishnudharmottara there are some additional characteristics, such as, the northerner’s dress and armour (apicyavesa, kavach); four hands carrying a mace (r), a spear (r), jewel (l), and a pot (l); he has fangs and moustache; while his consort Riddhi sits on his left lap. However, during the early and medieval period when Kubera is seen as a directional god on the outer walls of a temple, he is shown as pot bellied and carrying a sack of treasure, or he is shown squeezing the neck of a mongoose who is throwing up jewels. He is shown seated on a lotus in ardhaparyanka pose, while the dangling leg rests on two jars that indicate the two nidhis (sankha and padma). Sometimes 8 jars are also shown, representing the Astanidhis: padma, mahapadma, makara, kacchap, munkunda, nila, nanda, and sankha.

***Kubera with astanidhis, Indonesia, Central Java, early 9th c. CE. Now at LACMA.***

***Kubera. 2nd c. CE, Ahichchatra, UP***. **National Museum.**

***Kubera, Pabhosa, Kaushambi, 6th-7th c. CE. Lucknow museum. Photo by Anshika Shukla via Nirjharah Mukhopadhyayah***

Quite a number of Yaksa images from the Maurya Sunga (3rd to 1st c. BCE) period have been found, and a look at these Yaksa images (Parkham Yaksa, the Patna Yakshas, and the Manibhadra Yaksa) show clearly that the pot-bellied trait was a later development, which was from a text titled Mayasamgraha , based on which Hemadri wrote his Chaturvarga-Chintamani. These murtis are badly damaged with heads and hands missing, which makes it impossible to recognise any other characteristics.

***Parkham Yaksa- photo from Wikipedia***

The Parkham Yaksa is attired in Indian dress and shown wearing long waist and chest bands, necklace, broad breast band (graiveyaka-harabhari), and ear ornaments. With the hands absent it is now impossible to say if the hands were carrying any objects.

The Patna Yaksas are slightly different but wear the same Indian attire.

***Patna yaksas.*** Right statue: inscription “Yakhe Sanatananda” or perhaps “Yakhe Bharata”. Left statue: inscription “Yakhe Achusatigika” or perhaps “Yakhe Sanigika”. Cunningham, Alexander, Sir, Report of a tour in Bihar and Bengal in 1879-80, from Patna to Sunargaon Published 1882, p.3

**Yaksha, Patna, Bihar, About 200 B.C.E, Kramrisch, Stella**

**Patna Yaksas**. ***Photo from Wikipedia***.

Manibhadra Yaksha wears a thinner waistband and chest bands, and there appears to be a scared thread worn in the upavita style, his left hands carries what appears like a pot or a purse or an encased treasure (nidhi), while his right broken hand looks to have held a yak tail. The original Yaksa pedestals, when found preserved, are high, and we find Patanjali mentioning about the raised pedestal of Vaisravana, (utthita asaka Vaisravanasya).

***Manibhadra Yaksa from pawaya , now at Gwalior museum***

Female Yakshinis are seen both in Buddhism and Hinduism and like their male counterparts associated with vegetation, and show both benevolence and malevolence attributes.

Didargunj yakshi, 3rd c. BCE-1st c. CE, Patna museum.

Yakshini, 10th c. CE, Mathura. Now at the Guimet museum.

References

Chanda, R,P. Four ancient Yaksa statues. J.D.L., Vol IV, 1921, pp. 47-84.

Coomaraswamy, A. Yaksas- Part 1. Smithsonian Institute, Washington DC, 1931.

Misra RN. Yaksha cult and iconography. Munshiram Manoharlal, New Delhi, 1981.

https://monidipa.net/2021/02/28/yaksha/

When we embark on a circumambulation of a temple (pradakshina), our eyes come across many figures besides those of the gods and the goddesses. Among the ones we most frequently meet are the chubby ganas busy blowing into conch shells, or bearing heavy loads of the temple, or sometimes playing the musical instruments. Others that we cannot miss are the mithuna couples (erotic art), and beautiful apsaras (celestial dancers); while the Gandharvas (celestial musicians) and Vidyadharas (celestial figures that dispel ignorance with their sword of knowledge) make less frequent appearances. Quite often we also notice the motifs of a hamsa or a swan going around the temple walls, marching along like soldiers or sometimes even teasing the rotund ganas. As we look at these images repeated in almost all temples, the figures automatically turn into an integral part of the temple architecture, embedding themselves deep into our inner consciousness, so we accept them unquestioningly. Being a part of the temple walls, these figures or images also acquire a divinity of their own in the mind of a bhakt, as he or she completes the pradakshina with thoughts focused on the divine presence inside the garbagriha.

The Airy Spirits and Breath

Vidyadharas, Gandharvas, Apsaras, Ganas and Hamsas

According to the rules laid by Shilpa Shastra, certain murtis have their positions fixed on the temple walls, spread radially from the main deity stationed inside the garbagriha. Such murtis can be divided into two categories: the prasar-devtas, which are the various forms or aspects (rupa) of the main divinity residing inside the sanctum; and the ashta dikapalas or gods of the eight cardinal directions, whose places are fixed in predetermined niches/positions on the temple walls.

Between the fixed images there are spread various other celestial figures, such as the apsaras, gandharvas, etc., and among them the ones that amuse me the most are the little ganas. The ganas, as Kramrisch would let us know, are the imagery representations of air, which is one among the five essential elements that make a human body (panchamahabhutas- air, water, earth, fire, and ether ); and as we know, it is the air that summarily supports all our bodily movements. As India understands better through images, the temple stapahtis had given a body (an image) to Air and we see that in the form of ganas, which in a literal sense are mere quantities (gana when translated denotes a quantity). Shown as potbellied to make them appear full of air, the little fat airbags or ganas rush around lending a shoulder to a heavy structure, such as a pillar or the shikhara; or playing musical instruments; and sometime blowing into the conch-shell. Airy, full of life, yet in reality body less, the ganas are also a symbolic represention of the lightness of a mind in full concentration focused on becoming one with the Brahman or Paramatma.

The Apsaras, the Gandharvas, and the Vidyadharas represent airy spirits; their bodies made of airy substances that show the five attributes of air, such as running, jumping, stretching, bending, etc. Thus, we see Apsaras performing the heavenly dances in the city of Amaravati, while Gandharvas playing heavenly music there. The Vidyadharas who are not a part of the musical soirée are often depicted as flying alone, or sometimes with Apsaras. They soar lightly across, carrying the sword of knowledge, which they use to cut through clouds of ignorance. Despite the inevitable aggression of time or kaal that destroys everything, the vidyadharas with a determined detachment of mind, keep pursuing knowledge relentlessly.

The geese or swans that we often see marching on temple walls (they are rarely shown in flight) represent the breathing rhythm; or Ham-Sa; where HA is the sound of breath going out, and SA is the sound of air entering the body. The control of breath which is practiced during Pranayama, is an essential part of Yoga sadhana to attain the final liberation of the soul. According to Garuda Purana, a person at any time breathing normally is internally chanting the rhythmic mantra of Ha-M-sa: Ha-M-Sa. This breath, the essential seed of life, the pran-beeja, finds an imagery manifestation in the form of Ham-Sa. The Hamsa bird represents the union point of atma with paramatma, towards which fly all celestial airy spirits, such as the ganas, gandharvas, and the dancers (apsaras).

HamSa bird seen on the walls of Sri Someswara temple, Kolunapaka. Photo credit: Zehra C

***The airbags or ganas move in groups, full of joy and energy, often playing the role of a bharvahaka (Kailashnathar temple, Kanchipuram)***

***A gana, full of air, blows into a conch shell, producing a sound that is inherent in the air around us (Brihadeswara temple, Tanjore)***

***Apsaras and Gandharvas (Neelkanth temple. Alwar)***

***Apsaras (Sri Erakeswara temple, Pillalamari)***

***Apsaras and Gandharvas; sometimes the former are*** ***referred*** ***to as the*** ***latter**‘s consorts. Apsaras are also*** ***sometimes*** ***termed as Surasundaris. As dancers they are also known as Natakas.***

Surasundaris are a representation of the Sakti, or the passive primordial Energy. They form a part of the ‘avaran devtas,’ and belong to the air-world or atmosphere. These female figures are a manifestation of the great beauty of the Devi, who has for a moment has become conscious of her beauty and is sensing a deep pride in it, while feeling animated by her sudden passion. Hence, she is charming and alluring, expressing divine vitality.

Various forms of Sakti include the Apsaras (often also referred to as Suranganas), Yaksis also known as Salabhanjikas, and Natakas. Representing vitality and movement, the Apsaras denote atmospheric movements, while Yakshis/ Salabhanjikas denote foliage movements, and Natakas are bodily movements shown in the form of dancers.

Mithuna:

“Embracing Shiva as the Madhava creeper clasps the young Amra tree with his bosom like cluster of blossoms” – Yogavashishta, Nirvanaprakarana

Erotica or mithuna couples that we see carved on temple walls reflect a deeper underlying philosophy than just representing sensuous earthly pleasures. Deep in the throes of passion the mithuna couples represent the transition from a physical to the spiritual plane of consciousness, analogous to the walk from the mandapa to finally meet the divinity present within the temple embryo or garbhagriha. In the Vedas, we find the mention of four purusharaths or human life goals, and one among them is Kama or satisfying physical pleasure (the other three being Dharma, Artha, and Moksha). Mithuna sculptures on the temple walls pander to this ancient Hindu philosophy, which believes that yoga (spiritual exercise) and bhoga (physical pleasure) are the two paths that lead to moksha (final liberation). As Kramrisch explains, when a man is embraced by the woman he loves he becomes unaware of everything else, inside or outside; something similar happens when the spiritual being of a person is embraced by the all pervading Supreme Soul. In both instances he forgets everything else that is external or internal to his being. He is satiated, has nothing more to ask for, and becomes free from all pain, and one experiences unending happiness, a state of sadaa-sukham. Thus, mithuna becomes a reflection of the other purusharath: Moksha, where there is an union of two inseparable substances, the Purusha (essence or mind) and Prakriti (Sakti or energy); hence we find Shiva needs Sakti for the final release or moksha, the ultimate objective of life. Essentially, the mithuna couples are thus an imagery representation of that particular moment when an atma becomes one with the Paramatma, and enters a state of eternal bliss and ecstasy.

This form of ritual (used for mastering the third purusharath or kama through bhoga) is practiced in Tantric worship, and it is for this reason we find gods and ascetics also shown in mithuna postures in some temples. This form of krida or lila, however has nothing to do with human copulation that aims at procreation. The love sport of ascetics, which can be practiced only by sanyasis (who have already crossed the first two levels of sadhana), with a woman who willingly gives herself just as a “creeper lovingly embraces a tree.” This form of lila or krida has no connections to dharma, artha, or kama, and strictly aims at achieving the fourth purusharath, moksha. The Avadhuta (one of the highest among sanyasis in terms of metaphysical realisations, who is above all castes and social norms) doesn’t need this union with a woman. He is already one with the Supreme entity: the Brahman.

** There is another perspective or line of thought that believes the mithuna sculptures on temple walls represent just what it shows: mithuna; or in other words it just shows Kama (one among the four purusharths), and nothing more. A part of the daily life, it represents physical pleasure, which one must see to overcome earthly temptations before viewing the divinity present inside the garbagriha or sanctum. Keeping this perspective in mind, I will say that arguments on this topic can be unending without any convergence of ideas. Symbolism will perhaps depend to a certain extent on the viewer to interpret what he sees and what he wants to see. Speaking for myself, I will side with Kramrisch and choose to see mithuna sculptures as reflecting the moment of ecstasy, which one experiences with final liberation or Moksha, when the antaratma unites with the Paramatma to become one.

LRM_20170609_131337 — ***Mithuna couple (Tripurasundari temple in Naggar)***

The prasara-devtas which are various forms of the main divinity inside the temple, guide and help us to focus on the Supreme Soul residing in the sanctum. On the other hand these semi divinities like the ganas, gandharvas, apsaras, vidyadharas, and the mithuna couples constantly remind us of our sole objective in life: to become one with the Paramatma and attain final liberation or moksha. Thus, from that perspective the temple with all its sculptures also turns into a point of union of the soul with the Supreme Soul; an imagery concept or a representation of ecstasy through final liberation or moksha.

Post Script: I hope to take up each of these celestial beings separately as a series in my next few posts. There are many more aspects that can be examined about the temple wall figures that I talked of here; stories of apsaras, gandharvas, and Vidyadharas that can be told from our historical epics; while adding many more photos to help understand better. In that context this post remains an introductory one.

References:

Tarun Chopra, 2016. Temples of India. Thompson Press, Delhi.

Stella Kramrisch, 2015. The Hindu temple. MBP Private Ltd, Delhi.

Thursday, April 17, 2025

नाग, शरभ, नंदी, गरुड, वीरगळ, व्याल, यक्ष आणि इतर मुर्ती शास्त्र

देखणा द्वारपाल :-

द्वारपाल - वालूर :-

वेरुळ लेण्यातील द्वारपाल :-

तलाकाडू येथील द्वारपालाचे अनोखे शिल्प :-

हळेबीडू येथील अभिमन्यु शिल्प :-

ज्वरासुर (Jvarasura) :-

युद्ध शिल्पे :-

भक्ताची भव्य मूर्ती (औंढा नागनाथ, जि.हिंगोली) :-

व्याघ्रपाद शिल्प :-

नर्तकाची देखणी मूर्ती :-

पशु पक्षी शिल्पं घोटण :-

घोड्याच्या पायदळी शिक्षा :-

भरहूतच्या स्तुप स्तंभावरचे एक प्राचीन व्यंगचित्र :-

शिराळशेट :-

पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना...

मुर्तीशास्त्रात योगासने :-

नाग आणि मुंगुसाची लढाई :-

शिकार शिल्पः:-

मंदीरावर असलेली उंटाची शिल्प :-

कुट शिल्प :-

मखर, अर्थात मकरतोरण :-

स्तंभ घटक :-

व्याल किंवा मिथक शिल्पे :-

मानवी चेहऱ्याचा सिंह :-

शरभ :-

किर्तीमुख

किर्तीमुख

गरुड :-

singhh63.blogspot.com

https://bhimthadiheritage.blogspot.com/p/herostone.html

वीरगळ (Hero Stone)

गढेगाळ (शापवाणी शिल्प)

aksha - Yakshi, a journey from Sujata

The demi gods/ accessory deities or the Vyantara devatas

Yakshas

Iconography

What do Ganas, Gandharvas, Mithuna Couples, and Dancing girls on temple walls tell us

No comments:

Post a Comment

मनसर