नाग, नवग्रह, गरुड शिल्प

https://marathikatta.co.in/category/god/page/5/

नवग्रह

चित्र क्र. १२० : नवग्रह शुक्र, लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो

   नऊ ग्रह आणि बारा राशी यावर भारतीय ज्योतिष आधारलेले आहे. यामुळे ग्रह, त्यांची स्थाने आणि ह्यांची अनुकूलता याचा आपल्या जीवनावर परिणाम होतो असा एक दृढ समज आहे. त्यामुळे अन्य देवतांप्रमाणे ह्यांचेही पूजन करावे आणि त्यांची अवकृपा होऊ नये म्हणून त्यांची शांती करण्याची पद्धत रूढ आहे. हे नऊ ग्रह म्हणजे इंग्रजी भाषेत ज्याला प्लॅनेट म्हणतात हे नसून आपल्याला पृथ्वीवरून कुठल्याही साधनांशिवाय नुसत्या डोळ्यांनी दिसणारे आपल्या सूर्य मालिकेतील हे नऊ य्टक होत. त्यामुळे यामध्ये सूर्य (रवि), चंद्र (सोम), मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू व केतू यांचा समावेश होतो. यावरूनच सप्ताहातील वारांची नावे आहेत आणि या वारांचा क्रम या ग्रहांची पृथ्वी सापेक्ष गती किती या वरून ठरलेला आहे. राहू आणि केतू हे इतर ग्रहांप्रमाणे दिसणारे ग्रह नाहीत. ज्या वर्तुळाकारमागनि पृथ्वी भोवती चंद्र फिरतो, तो मार्ग आणि ज्या मार्गाने पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते तो मार्ग, हे दोन मार्ग अवकाशात परस्परांना ज्या दोन भिन्न बिंदूंमध्ये छेदतात त्यापैकी एका छेदन बिंदूला राहू आणि दुसर्याला केतु म्हणतात. या दोन बिंदूंना संपात बिंदू असेही म्हणतात. फलज्योतिषामध्ये यांना स्वतंत्र ग्रह मानले असून त्यांची स्थाने एकमेकांसमोर १८० अंशावर कल्पिली आहेत. ह्यांना गती असल्यामुळे त्यांना ग्रह मानले आहे आणि सूर्याभोवती प्रदक्षिणेचा त्यांचा काळ १८ वर्षांचा आहे. यापैकी सूर्याला स्वतंत्र देवतेचे स्थान प्राप्त झाले आणि त्याची मंदिरेही बांधली गेली. त्याच प्रकारे चंद्राचे स्वतंत्र शिल्यांकन काही ठिकाणी आढळले आहे, ज्यात त्याच्याही रथाला घोडे दाखवले आहेत. गढवा ( उत्तर प्रदेश ) येथील मिळालेल्या एका द्वारपट्टीकेवरील शिल्पांमध्ये चंद्राबरोबर त्याची पत्नी रोहिणी हिचेही शिल्पांकन आढळते. (जोशी : १९७९, ५.३६९), चंद्राची स्वतंत्र मंदिरे मात्र नाहीत. आधुनिक काळामध्ये नवग्रहांपैकी शनीची मंदिरे असून त्यात मारुती सदृश शनीच्या मूर्ती आढळतात. परंतु प्राचीन काळी शनीची मंदिरे नव्हती. मंदिराच्या शिल्पांकनामध्ये सर्वसाधारणपणे नवग्रहपट्टी या स्वरूपात ग्रहांचे शिल्पांकन दिसते, गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरील तुळईवरही नवग्रहपट्ट दिसतात. यातील पहिले सात ग्रह पुरुष रूपात कोरले असून त्यांच्यात फारसे भेद नसतात. राहू आणि केतू मात्र एकत्र दिसतात ज्यास केतूच्या डोक्यावर राहूचे फक्त शिरच कोरलेले असते. सर्वाधिक नवग्रहपट्ट खजुराहोमध्ये दिसतात. पूर्ण मूर्तिरूपात सात ग्रहांचे (राहू केतू वगळून) शिल्पांकन खजुराहोमधील लक्ष्मण मंदिराभोवतालच्या देवकोष्ठामध्ये पाहायला मिळते. या मंदिराभोवती नऊ देवकोष्ठे आहेत. त्यातील  मुखमंडपाखालील दक्षिण भिंतीपासून पाहायला सुरुवात केल्यास पहिल्या देवकोष्ठात महाभारत लिहिणारा गणपती असून त्यापुढील प्रत्येक देवकोष्ठामध्ये एक ग्रह आणि अंतिम देवकोष्ठात दुर्गा अशी रचना असून शनी, गुरू, बा. सूर्य, मंगळ, बुध आणि शुक्र या क्रमाने ते बसवलेले आहेत. (देसाई १९७४) 

चित्र क्र. १२१ : शनि, लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो

चित्र क्र. १२२ सूर्य, लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो

   विष्णू या देवाची अवकाश कल्पना साकारण्यासाठी ही रचना केली आहे. (शंकराच्या मंदिरात बाहेरील देवकोष्ठात मातृकाच असतात.) या ग्रहांची आयुधे आणि वाहने रूपमंडन या ग्रंथांशी साधर्म्य दाखवतात परंतु ते सर्व ग्रंथाला धरूनच आहेत असे नाही. खजुराहोमधील नवग्रहांचे संशोधन श्रीमती देवांगना देसाई यांनी कलेले आहे. 

चित्र क्र. १२३ बृहस्पती, लक्ष्मण मंदिर, खजयहो

चित्र क्र. १२४ : बुध, लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो

 गणपती शेजारील पहिला ग्रह त्यांनी शनी असल्याचे म्हटले आहे. शनीच्या रथाला आठ गाये ओढतात किवा तो महिषारूढ असतो. परंतु येथे मात्र तो कमळावर उभा आहे. परंतु त्याच्या हातामधील अक्षमाळेवरून तो ओळखलेला आहे. त्याच्या शेजारील देवकोष्ठात बृहस्पती किंवा गुरूचे शिल्प आहे. त्याचे वाहन हंस त्याच्याजवळ असून त्याच्या हातातील आयुधांपैकी पुस्तक आणि माला स्पष्ट दिसतात. पुढील देवकोष्ठात कमळावर उभा असलेला हा ग्रह त्याच्या डोक्यावरील चंद्रकोरी मुळे चंद्र असल्याचे नक्की होते. ग्रंथाप्रमाणे चंद्राच्या रथाला दहा घोडे असणे आवश्यक असते. परंतु येथे ते दिसत नाही. त्याच्या दोन उजव्या हातापैकी खालचा वरद मुद्रेत आणि वरच्या हातात पद्म ही त्याची ज्ञात प्रतिके असतात. बरोबर पश्चिमेकडील मागील बाजूस सपरिवार सूर्याची उत्तम मूर्ती आहे. यात त्याचा सारथी आणि घोडे नाहीत. समभंग अवस्थेत उभ्या असलेल्या या सूर्याच्या पायात गुडघ्यापर्यंत आलेले जोडे दिसतात. त्याच्या पायाशी असलेल्या मूर्तीमध्ये त्याच्या उजवीकडे हातात लेखणी घेतलेला पिंगल आणि डावीकडे दंड किंवा दंडी हे मुख्य सेवक दिसतात. त्यांच्या चार बायकांपैकी दोघीजणी शेजारी असून त्यांच्या दोन पायाच्यामध्ये तिसरी (बहुधा छाया) उभी आहे. त्याच्या शेजारील कोनाड्यात हात जोडून बसलेले त्याचे दोन मुलगे यम आणि रेवंत आणि त्यांच्या पाठीमागे घोड्याचे तोंड असलेले अश्विनीकुमार. त्याच्या वरच्या बाजूला हातात धनुष्यबाण घेतलेल्या उषा आणि प्रत्युषा असून त्यांचे सर्व हात तुटले असल्यामुळे हातातील कमळे मात्र दिसत नाहीत. पुढील देवकोष्ठातील ग्रह हा मंगळ असून त्याचे डोके तुटले आहे. परंतु त्याच्या पायाखाली त्याचे वाहन मेष स्पष्टपणे दिसते आहे. त्यांच्या पुढील देवकोष्ठातील ग्रहाचा चेहरा आणि तीन हात तुटलेले आहेत, परंतु त्याच्या पायाजवळ बसलेला हत्ती दिसतो आहे. श्रीमती देवांगना देसाईंच्या मते बुधाचे वाहन नाग असते आणि नाग ह्याचा अर्थ हत्ती असा सुद्धा होतो म्हणून ही बुध या ग्रहाची मूर्ती असल्याचे म्हटले आहे. त्या मालिकेतील शेवटला ग्रह म्हणजे शुक्र. त्याच्या चार हातांपैकी तीन हात शिल्लक असून त्यामध्ये पुस्तक, माळा आणि पद्म त्याने धरले असून चौथ्या हातात कमंडलू असावे. याची ओळख याच्या वाहनामुळे स्पष्टपणे होते. याचे वाहन भेक किंवा दर्दुर असते. या उभ्या मूर्तीच्या पायाखाली बेडूक (दर्दुर) स्पष्टपणे दिसतो (देसाई: १९९६). शुक्र या ग्रहाचा आपल्या जीवनावरील परिणाम पाहता, त्याला बेडूक वाहन देण्याच्या कल्पकतेचे करावे तेवढे कौतुक थोडेच आहे. याशिवाय तामिळनाडूमध्ये नवग्रहांची मंदिरे आहेत. त्या ठिकाणी ग्रहपीडेनुसार त्या त्या ग्रहांचौ स्वतंत्र पूजा करायची व्यवस्था आहे.

 

नवग्रह :-

ग्रह आणि राशी यांना भारतीय ज्योतिषाचा कणा म्हटले तरी चालेल. सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र व शनी हे सात आणि राहू-केतू असे दोन मिळून एकूण नऊ ग्रह आणि मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ व मीन अशा बारा राशी होत. कलेत दिसणाऱ्या राशींच्या अंकनाबद्दल मागे चर्चा झालीच आहे. आता ग्रहांचा विचार करू. नऊ ग्रहांचे एकत्र असे अंकन गुप्तकालाच्या सुरवातीला किंवा उतरत्या कुषाण काळांत दिसू लागते (ल.सं.सं. ५८.१३), पण मधुरेच्या अस्सल कुषाण कलेंत मात्र ते तसे दिसत नाहीत. असे असले तरी फक्त सूर्य यांचे एकत्र किंवा स्वतंत्र अंकन कुषाण काळातही दिसते. तेव्हा या प्रारंभिक प्रतिमांचा विचार करूनच पुढे जाऊ.

सूर्य-चंद्र :

     एकट्या सूर्याचा विचार मार्गे झालाच आहे. आकाशात प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या या दोन प्रमुख ग्रहांना कलेत देखील जोडीने दाखवीत. पेशावर येथून मिळालेल्या धातु करंडकांवर कुषाण राजाच्या आजुबाजूस प्रभामंडळ आणि अर्ध चंद्राने शोभित असे द्विभुज सूर्य आणि चंद्र दाखविले आहेत, मथुरेहून मिळालेल्या एका विशाल शिलापट्टावर जो मुळांत दाराच्या वरचा भाग असावा व त्याच्या दोन्ही टोकास रथारूढ सूर्य व चंद्र असावेत, पण आता फक्त सूर्यच बाकी राहिला आहे." (ल.सं.सं.बी, २०८) गढवा (उत्तरप्रदेश) येथे मिळालेल्या एका गुप्तकालीन द्वारा पट्टिकेवर असेच सूर्य-चंद्र दिसतात (ल.सं.सं.बी. २२३ ए. व बी).

     शिल्पकलेप्रमाणें मूर्तिकलेतही सूर्यचंद्राचा बरोबरच प्रयोग झाला आहे. मूसानगर (उ.प्र.) येथील बसलेल्या शिवाच्या वरच्या पुरुषांच्या हातात (रे.चि. तेवीस ११) व रंगमहाल येथील तशाच प्रकारच्या प्रतिमेच्या हातात गोल बिंब आणि चंद्रकोर अशा रूपात दोघेही दिसतात. कुषाण कालीन वराहाच्या दोन हातात रथारूढ देव दिसतात (रे.चि. तेरा ४). यापैकी एक तर सूर्य आणि दुसरा? हा चंद्र असावा. कारण हरिवंशात चंद्राच्या रथाचे घोडे पांढरे आहेत असे सांगितले आहे." याप्रमाणें वराहाच्या हातात असणारे हे चंद्र सूर्य म्हणजे दिवस व रात्रीचे दोन डोळे होत. काळांवर सर्वतोपरि स्वामित्व बजावणाऱ्या वराहाचे ते हातात असावेत हे मत्स्यपुराणांत मान्य आहे. चंद्र-सूर्यांना बरोबर बाळगणाऱ्या इतर ही देवतांना हाच नियम लागू होईल.

चंद्र :

 अन्य देवतांच्या प्रमाणें चंद्राची स्वतंत्र उपासना व चंद्र मंदिराची स्थापना होत असे याला भरपूर पुरावा मिळत नाही. वण चंद्राच्या स्वतंत्र प्रतिमा मात्र दिसतात. कुषाण राजांच्या नाण्यावर 'माओ' या नावाने माने मागे चंद्रकोर असलेला उभा पुरुषाकृती द्विभुज चंद्र दिसतो. पेशावरच्या धातु करंडकांवरील चंद्र मूर्ती अशीच आहे. घोड्याच्या रथांत बसलेला चंद्र कुषाण वराहाच्या हातात आहे.

गांधार कलेतील चार घोड्यांच्या रथांत बसलेला चंद्र कलकत्त्याच्या संग्रहालयात (सं.सं.आय.एम्.सी.ए. २३२३.६) आहे. याला तेथें सूर्यच मानले आहे, पण तो लेखकाच्या मते चंद्र आहे कारण एक तर त्याची बसण्याची पद्धत सूर्यासारखी नाही आणि दुसरे म्हणजे त्याच्या मानेच्या मागे स्पष्ट अशी चंद्रकोर आहे. कदाचित ही स्वतंत्र प्रतिमा नसून मोठ्या प्रतिमेचे एक टोक असावे. दुसरीकडे सूर्य असण्याची शक्यता आहे.

गुप्तकाळातही सूर्याबरोबर चंद्र दिसतो. पदमपवाया येथून मिळालेल्या त्रिविक्रमाचे आजुबाजूस आकाशांत रथारूढ सूर्य चंद्र आहेत. (रे.चि. पंधरा ३ मधे हे ग्रह दाखविलेले नाहीत), गढवा (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या द्वार पट्टिकेच्या दुसऱ्या टोकांवर स्वतःच्या कोरीवरच चंद्रदेव एका स्त्रीसह बसलेले दिसतात. विष्णुधर्मोत्तर पुराणांचे वेळी शिवपार्वती प्रमाणेच इतर ही देवांना सपत्नीक दाखविण्याची पद्धत रूढ झाली होती. तिलाच अनुसरून चंद्र-रोहिणीची ही जोडी अंकित केली असावी. चंद्राची बऱ्याच अलीकडची एक प्रतिमा नागपुरच्या संग्रहालयांत ठेवली आहे (सं.सं.ए. ५). येथे चंद्र दहा घोड्याच्या रथांत बसलेला असून त्याच्या उजव्या हातात एक लांबट वस्तू आहे. चंद्राच्या उजव्या मांडीवर एक लहानसा ससा आहे, पण त्याचे तोंड मात्र तुटले आहे.

आतापर्यंत चंद्राच्या पुरुषाकार प्रतिमांची चर्चा झाली. पण भारतीय ज्योतिष शास्त्राप्रमाणें चंद्र हा स्त्री ग्रह आहे. (इंग्रजी भाषेत ही चंद्राला स्त्रीलिंगी मानतात.) मथुरा संग्रहालयांत एक अशी प्रतिमा आहे (सं.सं. १५.९३५) जिच्यात आसनांवर बसलेल्या एका देवीच्या मानेमागे प्रभामंडलांचे जागी चंद्रकोर दाखविली आहे. ही मूर्ती कुषाणगुप्त काळाची आहे. चंद्राला स्त्री रूपांत दाखविण्याकरिता आवश्यक वाङमयीन पुरावा अजून सापडलेला नाही.

सूर्य-चंद्रांसह इतर ग्रह :

पुढील पानांवर दिलेला तक्ता नवग्रहांची वाहने, आयुधें, रंग व प्रतीक चिन्हें दाखवितो, पण आज पंचागांवर आपण जी वाहने व रूपें पाहतो तो निराळी आहेत. अर्थात हा परंपरा भेदाचा प्रश्न आहे. तक्त्यांत दिलेली माहिती तत्तग्रंथाच्या आधारे आहे. प्रतीक चिन्हें मात्र चालू परंपरेवरून घेतली आहेत.

उत्तर भारतात नवग्रह हे एकाच दगडांवर बहुतेक अंकित मिळतात व त्याला नवग्रह पट्ट असे नांव देतात द्वार तोरणांवर किंवा शेषशायी, वगैरे प्रतिमांच्या पाठशिळेवर ग्रह दाखविणे असल्यास बहुतेक सर्व जवळ जवळच दाखवतात. सूर्य व राहू केतू यांना वगळल्यास बऱ्याचदा ग्रहांची रूपें बरीच सारखी असल्यामुळे त्यांना ओळखणे कठिण असते. चंद्र सूर्याशिवाय इतर ग्रह स्वतंत्र रूपांत असे फारच कमी दिसतात.

ग्रह, नक्षत्र, वगैरे : शनी 

शनीच्या स्वतंत्र प्रतिमा दुर्मिळ आहेत. कोलकत्त्याच्या आशुतोष संग्रहालयांत पाल कलेची एक शनी प्रतिमा आहे. तो उभा आहे पण डावा पाय किंचित वाकडा आहे. हे त्याच्या मंदत्त्वाचे किंवा लंगडा असल्याचे द्योतक आहे, त्याचप्रमाणे त्याची दृष्टीही खाली आहे. उजव्या हातात अक्षमाला आणि डाव्यात टोकावर अंगठी असलेली काठी (किंकिणी) आहे (रे.चि.सू. १४).

G. Bhattacharya, Identification of a strange relief from Bihar, South Asian Studies, London 1986, fig. 4, pp. 46-47 also EBHJI 1986, pl. 16.4, pp. 189-95

चंद्रमंडल :

नेपाळच्या सुमारे १६-१७शतकाच्या कलेत सूर्यमंडळासारखीच चंद्रमंडळे ही मिळाली आहेत. येथे चंद्राच्या रथाला हंस जुंपले आहेत.

Gerd J.R. Mebissen 'Surya Candra Mandalas in the art of Nepal, IBBA., p. 121 ff. pls. 17.1-27, p. 130

प्रहर व नक्षत्रं :

   'अढाई दिन का झोपडा' अजमेर येथून मिळालेल्या (तूर्त अजमेर संग्रहालय) एका पटावर प्रभात, प्रातः, मध्याहन अपराहत व संध्या अशा प्रहरांचे आणि मघा, पूर्वा, फाल्गुन, हस्त, चित्रा, स्वाती, व विसाख (विशाखा) या नक्षत्रांचे नामांसह मूर्तरूपांत अंकन आहे. अपराहन पुरुष रूपांत असून बाकी सिया वाटतात. त्याचप्रमाणे स्रीपुरुष रूपांत असलेली नक्षत्रे पशुमुखी आहेत. (रे.चि.सू. १५).

Researcher V-VI, 1964 frontirpiece

Rajasthan Sculptures, Marg, XII 2, 1959, pl. 3, p. 14

गुप्त कालाच्या अगोदरचे नवग्रहपट्ट अजून तरी माहीत नाहीत. तूर्त सर्वांत जुना म्हणता येण्यासारखा पट्ट मथुरेहून मिळालेला पण तुटलेला आहे (ल.सं.सं. ५८.१३). यांत फक्त शेवटले चार ग्रह म्हणजे शुक्र, शनी, राहु व केतू स्त्रीरूपात आहे व बाकी दोन जानवे घालून व कुंडिका (पाण्यांचे भांडें) घेऊन द्विभुज रूपांत दिसतात. राहू-केतूला प्रभामंडळ नाही.

काही ठिकाणी नऊच्या ऐवजी फक्त आठच ग्रह दिसतात. केतूला दाखवत नाहीत. भुवनेश्वरांतील काही ग्रहपट्टांवर राहु हाच शेवटला ग्रह आहे." बंगाल मधील काही ग्रहपट्टांचे हे एक वैशिष्ट्य सांगतात की पट्टाची सुरुवात गणपतीपासून होते, पण हेच वैशिष्ट्य उलट रूपांत महाराष्ट्रांत दिसते. भांदक येथून मिळालेल्या एका नवग्रहपट्टावर (ना.सं.सं.ए. ७४) राहु-केतूच्या नंतर गणपती आढळतो. साधारणपणें ग्रह उभे जास्त दिसतात व त्यांची वाहनें त्याच्या पायाखाली कोरलेली असतात (चित्र १५३) पण खजुराहोला आसनस्थ ग्रहही दिसतात.

लक्षणग्रंथापैकी काहींनी आयुधे वेगळी वेगळी दिली असली तरी बांशी शिल्पांत सूर्य व राहूला सोडून सर्व ग्रह सारखें दिसतात. उदाहरणार्थ डॉ. अवस्थी यांना खजुराहोत एकूण ३६ नवग्रहपट्ट मिळाले. त्यापैकी फक्त एकांत चार ग्रह चतुर्भुज असून आयुध भेद दिसतो."

बऱ्याच ठिकाणी राहु 'तर्पणमुद्रेत' अर्थात ओंजळीने (करपुट) पाणी देत असल्याप्रमाणे दिसतो, मात्र झाशीच्या नवग्रह पट्टांत (राणी महाल संग्रह सं. ६७) त्याचे हात उपडे असल्यासारखे आहेत. तसेच केतू काही शिल्पांत स्त्री सारखा, काहींत सर्पपुच्छ युक्त नारी सारखा (राणी महाल सं. ६७) व जैन प्रतिमात सापच दिसतो. आधुनिक परंपरेत (पंचागांत) तो माश्याच्या तोंडातून निघालेला दाखवतात. या वैविध्याला स्पष्ट करणारे वाङ्मयीन पुरावे अपेक्षित आहेत.

दक्षिण भारतात नवग्रह":

   दक्षिणेत नऊ ग्रह एका ओळीत व एकाच पट्टांवर अंकित करीत नाहीत. ते वेगळे वेगळे व निरनिराळ्या मखरांत स्थापन करतात. एक मखरांत दोन ग्रह असत नाहीत. असेही एक मत आहे कीं मंदिर बांधणीच्या वेळी पञ्चागांत ग्रहांची जी स्थिति असेल तिला अनुसरूनच त्या मंदिरांत नवग्रहाची स्थापना करीत." हे विधान जर खरे असेल तर नवग्रहांच्या मांडणीवरून विशिष्ट वास्तूची निर्माण तिथि काढता येईल.

      दक्षिण भारतीय सूर्यासंबंधी मागे चर्चा झाली आहे. दक्षिणेंतील चंद्र दोन्हीं हातात नीलकमळे घेतलेला असतो व त्याच्या मस्तकामागे गोल असे प्रभामंडळ दिसते." राहू समानच असतो.

रेवंत

    रेवंत हा सूर्याचा पुत्र होय. सूर्याची बायको संध्या किंवा सुरेणु ही त्वष्ट्याची मुलगी. सूर्याचे तेज असह्य झाल्यामुळे आपले प्रतिरूप छाया हिला घरी ठेऊन व मुले तिला सोपवून ही उत्तरेच्या थंड प्रदेशांत एका घोडीच्या रूपाने राहू लागली. पुढे छायेच्या सावत्र व्यवहारांमुळे जेव्हा आपली खरी बायको गेल्याचे कळले, तेव्हा तिचा शोध घेण्यासाठी तो सासऱ्याकडे गेला. त्वष्ट्याने संघेच्या जाण्याचे खरे कारण सांगून तिला परत मिळविण्याचा उपाय सांगताना सूनि आपले असह्य तेज कमी केले पाहिजे असे सांगितले. सूर्य त्या गोष्टीला कबूल झाला. तेव्हा त्वष्ट्याने सूर्याला तासले. सुंदर आणि सहनीय झाल्यानंतर उत्तर देशांत भ्रमण करणाऱ्या संध्येकडे तो एका अश्वाच्या रूपाने गेला. या रूपातील त्या दोघांच्या संयोगाचे प्रथम फळ अश्विनीकुमार व दुसरे रेवंत होय."

    रेवंत हा कवच घातलेल्या घोडेस्वाराच्या रूपात असावा. त्याच्या एका हातात तलवार दुसऱ्यात धनुष्य व पाठीशी बाणांचा भाता असावा. याच्या बरोबर शिकारीचा संभारही दाखविण्यांचे विधान आहे." अर्थात् छत्र घेतलेले सेवक, इतर स्वार, कुत्री हे सर्व त्याच्यात आले.

   रेवंताच्या प्रतिमा संपूर्ण उत्तर भारतात आढळतात. याच्या पूजेचे विधान कालिकापुराणांत दिलेले आहे. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या रेवंतप्रतिमेत (सं.सं. ५७.४६७) एकूण तीन घोडेस्वार दिसतात, त्यांत मुख्य स्वारांबरोबर म्हणजे सूर्यपुत्र रेवंताबरोबर छत्रवाहक दिसतो.

 

INFORMATION ABOUT KETU GRAHA

TEMPLE INFORMATION:

TEMPLE NAME: KEERPERUDPALLAM KETU TEMPLE [KEEDIL (LOWER)]
VILLAGE LOCATION: KEERPERUDPALLAM, TAMIL NADU 609105, INDIA
HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: NAGANATHAR SWAMY TEMPLE
DEITIES: LORD SHIVA IS KNOWN AS SRI NAGANATHAR AND PARVATIJI IS KNOWN AS NAGAVALLI. 

IN THIS PARTICULAR TEMPLE, ABHISHEK IS PERFORMED DAILY DURING RAHU KAAL.

HOW TO REACH THE TEMPLE:
IT IS SITUATED ON MAYILADUTHURAI – POOMPUHAR HIGHWAY.

HISTORY OF KETU GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, THIS PLACE HAS GREAT IMPORTANCE. DURING SAMUDRA MANTHAN, THE GREAT CHURNING OF THE OCEAN, VASUKI NAG BECAME UNCONSCIOUS AND THE ASURAS CUT HIM INTO PIECES AND THREW HIM INTO THIS PLACE WHICH WAS A BAMBOO FOREST. DUE TO GRACE OF LORD SHIVA, HE BECAME ALIVE AGAIN. HE DID PENANCE AT THIS PLACE AND REQUESTED LORD SHIVA TO COME STAY AT THIS PLACE AND GRACE ANYONE WHO WORSHIPS HERE. THE SACRED TREE IS BAMBOO.

KETU PURAN: WHEN RAHU AND KETU CAME TO LIFE (REFER PREVIOUS STORY ON RAHU), NOBODY WAS READY TO ACCEPT THEM. KETU WAS BROUGHT UP BY A BRAHMIN SO HE ACQUIRED GYAN (KNOWLEDGE/HIGHER LEARNING/WISDOM) FROM HIS FOSTER FATHER (BRAHMIN). HE DID PENANCE AT THIS PLACE AND ACQUIRED THE STATUS OF A GRAHAM (CELESTIAL BODY). KETU’S WIFE IS CHITRALEKHA. HIS SON IS AVAMRUT. THERE IS ONE MORE PLACE WHERE THERE IS KETU TEMPLE.

TEERTH/ SACRED POND: THERE IS ONE TEERTH CALLED NAGA TEERTH. IT IS PRESUMED THAT IT WAS CREATED BY VASUKI. ON THE WESTERN SIDE OF THE TEERTH, THERE ARE A PIPAL AND A NEEM TREE CONJOINED TOGETHER. NAGA PUJA IS DONE AT THIS PLACE.

IMPORTANCE OF KETU GRAHA - ASTROLOGICAL PERSPECTIVE:
ACCORDING TO ASTROLOGY, KETU IS MOKSHAKARAK (HARBINGER[KARAK] OF LIBERATION[MOKSHA]).

HE IS VERY POWERFUL (UCHCHA) IN VRISHCHIK RASHI/ ZODIAC (BY MOON BASED ASTROLOGY) AND POWERLESS (NEECH) IN RISHABH RASHI. MESH, KARKA, SIMHA, AND KUMBHA ARE HOUSE OF ENEMY. HE GIVES HIS BENEFITS IN THE HOUSE IN WHICH HE STAYS (AS HE HAS NO HOUSE OF HIS OWN). KETU IS FRIENDLY WITH SHUKRA. SURYA, CHANDRA AND MANGALA ARE HIS ENEMIES. KETU MAHADASHA IS FOR 7 YEARS.

HIS ADHIDEVATA (PRESIDING LORD) IS CHITRAGUPTA AND PRATYADHIDEVATA IS GANAPATI. HIS VAHAN/MOUNT IS VULTURE/ FROG.

HE IS RESPONSIBLE FOR SUDDEN WEALTH, HIDDEN WEALTH, ASSOCIATED WITH CRIMINAL INVOLVEMENT.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM KETU DOSHA:
ON EVERY CHATURTHI, WORSHIP LORD GANESHA BY PERFORMING ABHISHEK WITH DURVA (SACRED GRASS). KETU’S CEREAL IS URAD DAL AND FAVORED CLOTH IS PRINTED CLOTH. GIVING ALMS OF COCONUT, COOKED RICE AND FRUITS TO SAINTS (NOT BEGGARS) ALSO LEADS TO KETU DOSHA NIVRITTI (ABSOLUTION).

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – KETU:

#	NAVAGRAHA ASPECT	KETU
1	CONSORT	CHITRALEKHA
2	CLOTH COLOR	MULTI- COLORED FLOWER DESIGN
3	GENDER	MALE
4	ELEMENT	EARTH
5	GOD	GANESH
6	MOUNTS	VULTURE/ FROG
7	PRESIDING DEITY	CHITRAGUPTA
8	METAL	MERCURY
9	GEMSTONE	CAT'S EYE
10	BODY PART	SKIN
11	TASTE	SOUR
12	GRAIN	HORSE GRAM
13	SEASON	AUTUMN
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	CENTER EAST
15	FLOWER	RED LILY
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	BAMBOO
17	WEEK DAY	TUESDAY AND SUNDAY
18	SOUND	-

RANGOLI FOR KETU GRAHA:
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING KETU GOD

MANTRA FOR KETU GRAHA:

BELOW IS MANTRA FOR KETU GOD. 

 Navagraha temples - Rahu

INFORMATION ABOUT RAHU GRAHA

TEMPLE INFORMATION:

TEMPLE NAME: THIRUNAGESHWARAM TEMPLE

VILLAGE LOCATION: THIRUNAGESHWARAM, TAMIL NADU 614014, INDIA

HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: SRI SHENBAGA* ARANYESHWARA TEMPLE

DEITIES: LORD SHIVA IS KNOWN AS SHENBAGA ARANYESHWARA AND HIS CONSORT PARVATI AS SRI GIRI GUJAMBIKA.

* SHENBAGA = HIBISCUS. 

NOTE: A NAG BEARS SIGN AND CAN FORM A HOOD BUT A SARP NEITHER HAS A SIGN NOR CAN FORM A HOOD. THE MILK OFFERED TO THE DEITY (POURED OVER) TURNS BLUISH AFTER FLOWING OVER THE DEITY.

HOW TO REACH THE TEMPLE:

THE TEMPLE IS ABOUT 6 KMS TO THE EAST FROM KUMBHAKONAM.

HISTORY OF RAHU GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, THE SERPENT KING (NAGRAJ) FROM PATAL (PATAL LOK), ON ONE SHIVARATRI DAY, SELECTED FOUR FORESTS IN KUMBHAKONAM TO PERFORM PUJA IN FOUR PRAHARS (SEGMENTS) OF THE NIGHT (RATRI): 1. BILWA FOREST 2. HIBISCUS FOREST 3. VANNI FOREST 4. NAGAPATANAM. NAGRAJ CONSTRUCTED TEMPLES IN EACH OF THESE FOUR PLACES AND WORSHIPED LORD SHIVA THERE. ACCORDING TO MYTHOLOGY, GANAPATI, NANDI, BRAHMA, SUN-GOD, VASHISHTHA MUNI AND INDRA ALSO WORSHIPED LORD SHIVA HERE. IT IS ALSO SAID THAT GAUTAM MUNI GOT HIS WIFE BACK AFTER PERFORMING WORSHIP HERE. PANDAVAS ALSO VISITED THIS PLACE DURING ADNYATWAS (PERIOD IN WHICH THEY WERE TO BE INCOGNITO).

HISTORY OF RAHU GRAHA:
BECAUSE RAHU WORSHIPED HERE, AND AS THIS PLACE WAS CREATED BY SERPENT KING, THIS PLACE IS CONSIDERED TO BE THE PLACE WHERE RAHU DOSH CAN BE GOT RID OFF. NAGARAJ AND RAHU NOT ONLY GOT THE BENEFIT BY PRAYER/ WORSHIP OVER HERE, THEY ALSO GOT A BOON FROM THE LORD (SHIVA) THAT THOSE WHO WORSHIP THEM IN THIS PLACE WILL GET RID OF ALL DOSHAS (ALL MALEFIC EFFECTS OF ALL GRAHAMS).

IT IS BELIEVED THAT ON SUNDAY, DURING RAHUKAL, I.E. BETWEEN 4:30 PM TO 6:00 PM, IF ONE DOES ABHISHEK WITH MILK, ONE CAN GET COMPLETE RELIEF FROM THE MALEFIC EFFECTS OF RAHU, KETU AND SARPDOSH.

KASHYAP MUNI HAD A DAUGHTER FROM HIS SECOND WIFE. THE DAUGHTER SIMHIKA WAS A DEVIL. FROM HIS FIFTH WIFE, KASHYAP MUNI HAD A SON VIPRAJEET WHO WAS A DEMON. SIMHIKA AND VIPRAJEET MARRIED AND HAD A SON CALLED SWARABHANU.

DURING THE TIME OF SAMUDRA MANTHAN, THE GREAT CHURNING OF THE OCEAN, VASUKI NAG WAS USED AS ROPE FOR CHURNING AND THE MOUNTAIN MANDAR WAS USED AS THE CHURNER. TO PACIFY THE DEVAS/ SUR AND DANAVAS/ ASUR WHEN THEY STARTED FIGHTING OVER THE YIELD OF AMRUTAM, LORD VISHNU TOOK THE FORM OF MOHINI, TOOK THE POT OF AMRUTAM AND MADE THEM SIT IN TWO SEPARATE ROWS. THEN SHE (MOHINI) COMMENCED THE DISTRIBUTION OF AMRUTAM STARTING WITH THE DEVAS. SWARABHANU SNEAKED IN WITH THE DEVAS AND HAD A HELPING OF AMRUTAM. WHEN SURYA CAME TO KNOW ABOUT THIS, HE COMPLAINED TO MOHINI (LORD VISHNU). MOHINI (LORD VISHNU) SEVERED THE HEAD OF SWARABHANU WITH THE LADLE. BECAUSE SWARABHANU HAD ALREADY PARTAKEN THE AMRUTAM, HE DID NOT DIE. HIS FACE REMAINED ALIVE AND THE BOTTOM GREW LIKE SERPENT BODY, BLACK IN COLOR – RAHU.  THE BODY OF SWARABHANU (DECAPITATED BODY) DEVELOPED A FIVE HEADED SERPENT (NAG) HEAD – KETU.

RAHU AND KETU ASKED FOR FORGIVENESS FROM BRAHMA AND VISHNU. THEY DID PENANCE, OBTAINED GYAN (KNOWLEDGE) SO THAT THEY COULD GIVE MOKSHA (LIBERATION) TO OTHERS.

RAHU HAS TWO WIVES – NAGAVALLI AND NAGAKANNI. HE HAS A SON.

IMPORTANCE OF RAHU GRAHA:

RAHU AND KETU DO NOT HAVE ANY HOUSE OF THEIR OWN IN THE HOROSCOPE. RAHU IS THE OWNER IN ARIES AND SCORPIO, EXALTED IN TAURUS AND DEBILITATED IN SAGITTARIUS. HE GIVES PROSPERITY, WEALTH, POSITIONS. ADVERSE EFFECTS – GIVES ARROGANCE AND JEALOUSY. RESPONSIBLE FOR FEVER, LEPROSY AND RESTLESSNESS.

RAHU MAHADASHA IS FOR 19 YEARS. ACCORDING TO SOME THEORY IT IS ON AN AVERAGE OF 18 YEARS.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM RAHU DOSHA:

THE ONLY PLACE WHERE RAHU HAS A TEMPLE ALONG WITH HIS WIFE IS AT THIRUNAGESHWARAM (THIS PLACE). HENCE, ACCORDING TO SPIRITUAL BELIEF: 1. HE HAS THE POWER OF CURING/REMOVING RAHUDOSH IF ONE DOES ABHISHEK WITH MILK AND PUJA AND ARCHANA IN THIS PLACE. 2. ONE MORE BELIEF IS, IF A PERSON LIGHTS A LAMP WITH GHEE IN A LEMON SHELL AND WORSHIPS GODDESS DURGA (RAHU’S PRESIDING DEITY) FOR ELEVEN WEEKS, IT WILL ELIMINATE RAHUDOSH. 3. PLACE BLACK COLOR CLOTH AND URAD DAL IN FRONT OF RAHU IDOL. ONE CAN USE A BLUE COLOR CLOTH ALSO.

NOTE: IT IS A BELIEF THAT DURING RAHUKAL, GIVEN BELOW, NO AUSPICIOUS ACT SHOULD BE DONE. 

SUNDAY 4:30 PM TO 6:00 PM, MONDAY 7:30 AM TO 9:00 AM, TUESDAY 3:00 PM TO 4:30 PM, WEDNESDAY 12:00 NOON TO 1:30 PM, THURSDAY 1:30 PM TO 3:00 PM, FRIDAY 10:30 AM TO 12:00 NOON, SATURDAY 9:00 AM TO 10:30 AM.

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – RAHU:

#	NAVAGRAHA ASPECT	RAHU
1	CONSORT	NAGAVALLI AND NAGAKANNI
2	CLOTH COLOR	BLACK/ BLUE
3	GENDER
4	ELEMENT	AIR
5	GOD	NIRRATI
6	MOUNTS	BLUE/ BLACK LION
7	PRESIDING DEITY	DURGA
8	METAL	BLUE METAL (BASALT, BROKEN PIECES OF BLACK ROCK)
9	GEMSTONE	GOMEDHA (GOMED)/ HONEY- COLORED HESSONIT E
10	BODY PART	HEAD
11	TASTE	-
12	GRAIN	BLACK GRAM
13	SEASON	-
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	SOUTH
15	FLOWER	WHITE MANDARA-RUI
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	1. BEL/ BILWA/ AEGLE MARMELOS/ WOOD APPLE 2. CHAMPAK 3. SHAMI (VANNI) 4. PUNNAI TEMPLE TREE (ALEXANDRIAN LAUREL TREE)
17	WEEK DAY	-
18	SOUND	-

RANGOLI FOR RAHU GRAHA: 
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING RAHU GOD

MANTRA FOR RAHU GRAHA:
BELOW IS MANTRA FOR RAHU GOD. 

 Navagraha temples - Shani

INFORMATION ABOUT SHANI (SATURN) GRAHA

TEMPLE INFORMATION:

TEMPLE NAME: THIRUNALLAR SHANI TEMPLE
VILLAGE LOCATION: THIRUNALLAR, TAMIL NADU 609607, INDIA
HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: DARBHARANYESHWARA (DARBHA + ARANYA + ISHWARA)
DEITIES: SANESHWARAN AND SRI BHOGA MARTA POON MULAIYAL

HOW TO REACH THE TEMPLE:

IT IS ON THE HIGHWAY BETWEEN KUMBHAKONAM AND KARAIKAL. THE TEMPLE IS 25 KMS FROM NAGAPATTINAM BY ROAD.

HISTORY OF SHANI GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, BRAHMA, AFTER HAVING CREATED THE WORLD, WENT AROUND TO TOUR IT. WHEN HE CAME TO THIS FOREST (ARANYA) FULL OF DURBHA, HE WAS ENCHANTED BY ITS BEAUTY AND PERFORMED A PENANCE AND WORSHIPED A SWAYAMBHU*1 SHIVA LINGAM*2.

THE LORD APPEARED AND EXPLAINED TO BRAHMA THE INNER MEANING OF VEDAS AND TAUGHT HIM OTHER SHASTRAS. BRAHMA STAYED IN THIS PLACE FOR A LONG TIME WORSHIPING SHIVA-PARVATI AND BUILT TEMPLES FOR THEM. BRAHMA CREATED BRAHMA TEERTH AND SARASWATI CREATED VANI TEERTH. INDRA, ASHTADIKPAL (EIGHT DIRECTIONS) AND THE SACRED SWAN (HANSA) ESTABLISHED THEIR OWN SHIVA LINGAM AND WORSHIPPED.

NOMENCLATURE: BECAUSE BRAHMA WORSHIPPED AT THIS PLACE LONG AGO, THE PLACE IS KNOWN AS AADIPURI (AADI = BEGINNING, PURI = CITY). AS, THE SACRED GRASS DURBHA (NOT DURVA USED IN GANESH PUJA) WAS ABUNDANT, THIS PLACE WAS CALLED DURBHAARANYAM. BECAUSE NALA HAD ALSO WORSHIPPED HERE, THE PLACE USED TO BE CALLED NALLAR AND SHIVA HERE CALLED NALLESHWARA.

*1 SWAYAMBHU: NOT CREATED BY HUMAN HAND OR TOUCHED BY CHISEL; SWAYAM = SELF AND BHU = BE, SWAYAMBHU = BE BY SELF.

*2 SHIVA LINGAM WORSHIP: 
SHIVA = COSMIC REALITY (FORM) CREATED BY AADIPARASHAKTI (AADI = BEGINNING, PARA = BEYOND AND SHAKTI = ENERGY) IE PARAVATI. AADIPARASHAKTI = ENERGY BEYOND BEGINNING (OF MATTER), THE ESSENCE/ TRUTH (STATE OF NO MATTER, ONLY ENERGY). ENERGY, IN AND OF ITSELF CANNOT BE PERCEIVED WITHOUT A FORM. THEREFORE AADIPARASHAKTI CREATED COSMIC REALITY TO MANIFEST ITSELF. 
LINGAM = LEEN (BECOME ONE WITH) + GAMYA (NAVIGABLE), LINGAM = TO NAVIGATE AND BECOME ONE WITH. THUS SHIVA/ SHIVA LINGAM WORSHIP IS A WAY OF BECOMING ONE WITH THE COSMIC REALITY/ AADIPARASHAKTI (TRUTH). SHIVA, BY HIMSELF CANNOT DO ANYTHING WITHOUT AADIPARASHAKTI. SAME IS TRUE FOR AADIPARASHAKTI. THEREFORE, THE ARDHANARIISHWARA MANIFESTATION (ADVAITA IN THE DWAITA) IS THE (FUNDAMENTAL/ ETERNAL) TRUTH.

HISTORY OF SHANI GRAHA:

SUN HAD ONE WIFE CALLED SANCHIKA (USHA DEVI). HE HAD TWO SONS FROM HER, NAMELY VAIVASTAMADHU AND YAMA AND A DAUGHTER NAMED YAMUNA. BECAUSE SANCHIKA COULD NOT BEAR THE HEAT OF THE SUN, SHE MADE CHHAYA DEVI FROM HER SHADOW AND ASKED HER TO STAY WITH SUN-GOD AND SHE WENT TO HER FATHER’S PLACE. THE FATHER REPRIMANDED HER AND ASKED HER TO GO BACK TO HER HUSBAND. BECAUSE OF FEAR OF HER HUSBAND, SHE WENT TO NORTH POLE AND STARTED DOING PENANCE IN THE FORM OF A HORSE (MARE). CHHAYA DEVI BORE TWO SONS, NAMELY SAVARNI (MANU) AND SHANI AND A DAUGHTER, NAMELY BHADRA.

CHHAYA DEVI USED TO TROUBLE YAMA, SON OF THE FIRST WIFE SANCHIKA. YAMA KICKED CHHAYA DEVI AND SHE CURSED HIM TO BECOME LAME. WHEN SUN-GOD CAME TO KNOW OF THIS, HE CURED YAMA’S LAMENESS; HE CAME TO KNOW ABOUT THE STORY ABOUT CHHAYA AND SANCHIKA; HE WENT TO NORTH POLE TO BRING BACK SANCHIKA (THEREFORE SURYA DEVA IS UTTARAYANA HERE) AND UPON RETURN LIVED WITH TWO WIVES.

BECAUSE OF THE ANGER OF YAMA (STEMMING FROM THE TREATMENT FROM CHHAYA DEVI), YAMA KICKED HER SON SHANI AND THEREBY SHANI BECAME LAME. SUN-GOD GRANTED A BOON TO SHANI TO BECOME A GRAHAM. SHANI WENT TO KASHI AND PERFORMED PENANCE TO ATTAIN STRENGTH.

IMPORTANCE OF SHANI GRAHA:

HE IS THE LORD OF MAKAR (CAPRICORN) AND KUMBH (AQUARIES) RASHI/ ZODIAC, BY MOON (SUN) BASED ASTROLOGY. HE IS EXALTED  IN TULA (LIBRA)  AND NEECH IN MESH (ARIES).

HE DECIDES LIFE SPAN. HE IS RESPONSIBLE FOR AN INDIVIDUAL’S SERVICE, FEAR FROM DISGRACE AND DISRESPECT, COVETING SLEEP AND KILLING OF LIVING BEINGS. HE CONTROLS NERVES, SKIN, HAIR, NAILS INTESTINE, TEETH AND JOINTS.

HE OVERSEES 3RD, 7TH, AND 10TH HOUSES. WHEN HE IS IN 12TH, 1ST, AND 2ND OF CHANDRA RASHI (I.E. WHERE MOON IS PLACED), THE PERIOD IS KNOWN AS SAADESAATI. IT LASTS FOR 7.5 YEARS. HE STAYS IN EACH RASHI FOR 2.5 YEARS.

SHANI MAHADASHA IS FOR 19 YEARS.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM SHANI DOSHA:

IT IS THROUGH SHANI UPASANA WHICH ONE CAN DO BY ONE AND/OR ALL OF THE FOLLOWING WAYS:
1) WORSHIP HANUMAN
2) RECITE HANUMAN STOTRA
3) RECITE SHANI STOTRA
4) READ SHANI MAHATMYA ON SATURDAYS
5) FAST ON SATURDAYS (AVOID TAKING SALT ON SATURDAY)
6) PERFORM SHANI MANTRA JAAP
7) DONATE BLACK TIL (SESAME SEED), BLACK CLOTH, A PIECE OF NAIL (IRON), A BLUE FLOWER (BLUE GOKARNA FLOWER) AND LIGHT A LAMP WITH A PIECE OF BLACK CLOTH AS WICK AND USING TIL OR SESAME OIL IN A TEMPLE.

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – SHANI (SATURN):

#	NAVAGRAHA ASPECT	SATURN
1	CONSORT	NEELA DEVI
2	CLOTH COLOR	BLACK/ BLUE
3	GENDER	NEUTRAL
4	ELEMENT	AIR
5	GOD	BRAHMA
6	MOUNTS	CROW (RAVEN)
7	PRESIDING DEITY	YAMA
8	METAL	IRON
9	GEMSTONE	BLUE SAPPHIRE
10	BODY PART	MUSCLES
11	TASTE	ASTRINGENT
12	GRAIN	BLACK SEASAME
13	SEASON	ALL SEASONS
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	WEST
15	FLOWER	BLUE GOKARNA
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	DURBHA/ KUSHA GRASS
17	WEEK DAY	SATURDAY
18	SOUND	PA

RANGOLI FOR SHANI GRAHA: 

TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING SATURN GOD

MANTRA FOR SHANI GRAHA:

BELOW IS MANTRA FOR SATURN GOD. 

 Pradakshina

CIRCUMAMBULATION OF A TEMPLE OR IDOL OR MOUNTAIN IS CALLED AS PRADAKSHINA. WHEN IT IS DONE AROUND A TEMPLE, SITUATED ON A MOUNTAIN, IT IS KNOWN AS GIRI-PRADAKSHINA OR GIRI-VALAM. PERFORMING PRADAKSHINA IS CONSIDERED TO BE BENEFICIAL AND CULMINATION OF A WORSHIP OR A RITUAL. IN PURAN WE COME ACROSS, THE GREATNESS OF PRADAKSHINA WHEN LORD GANESHA WENT AROUND THE PARENTS I.E. PERFORMED A PRADAKSHINA AND GOT HIGHEST BENEFIT. THIS CAN ALSO BE CONSIDERED AS A GIRI-VALAM AS THE PARENTS WERE SEATED IN MOUNT KAILASH.

TYPICALLY THE PRADAKSHINA IS DONE BEAR FEET. GENERALLY THE GIRI-VALAM IS DONE WITH HILL ON THE RIGHT SIDE. I.E. CLOCKWISE. SHRI RAMAN MAHARSHI EXPLAINED THE MEANING OF PRADAKSHINA IN FOLLOWING MANNER. "PRA" - STANDS FOR REMOVAL OF ALL KINDS OF SINS,  "DA" – STANDS FOR FULFILLING THE DESIRES OF A PERSON, "KSI" – STANDS FOR FREEDOM FROM FUTURE BIRTHS, "NA" – STANDS FOR GIVING DELIVERANCE THROUGH GYANA.

THE FOLLOWING BENEFITS WERE ENUMERATED BY SHRI RAMAN MAHARSHI.

BY WALKING ONE STEP IN PRADAKSHINA, ONE GETS HAPPINESS IN THE WORLD. BY WALKING TWO STEPS, GIVES HAPPINESS IN HEAVEN. WALKING THREE STEPS GIVES, BLISS OF SATYALOKA WHICH CAN BE ATTAINED.

IT IS STATED IN PURANS THAT DOING PRADAKSHINA IN CERTAIN SHIVA TEMPLES IN SOUTH INDIA GIVES BENEFITS MORE THAN THAT OF PERFORMING ASHWAMEDHA YADNYAS.

ONE SHOULD GO AROUND IN SILENCE (MAUNA) OR MEDITATION (DHYAN) OR JAPA (NAAMSMARAN) OR DOING BHAJAN. THIS MAKES US THINK OF THE LORD ALL TIMES. IT IS STATED ONCE SHOULD WALK SLOWLY LIKE A WOMAN IN NINTH MONTH OF PREGNANCY.

PEOPLE PERFORM GIRI-VALAM AT GIRNAAR IN GUJRAAT, ARUNACHALA MOUNTAIN AT TIRUVANNAMALAI AND AT A NUMBER OF OTHER PLACES LIKE HARHARISHWAR AND GANAPATIPULE IN MAHARASHTRA, SHRISAILAM IN ANDHRA PRADESH AND PAKSHITIRTHA (TIRUPARMKUNDRAM) IN TAMIL NADU.

INFORMATION ABOUT SHUKRA (VENUS) GRAHA

TEMPLE INFORMATION:
TEMPLE NAME: KANJANUR SHUKRA TEMPLE
VILLAGE LOCATION: KANJANUR, TAMIL NADU 609804, INDIA
HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: SHREEAGNIPURISHWARA TEMPLE
DEITIES: LORD SHIVA IS KNOWN AS SHREEAGNIPURISHWARA (SHREE + AGNI + PURI + ISHAWARA) AND CONSORT PARVATI AS SHREEKARPAGAMAMBAL (SHREE + KARPAGAM + AMBAL)

HOW TO REACH THE TEMPLE:

IT IS ON THE HIGHWAY BETWEEN KUMBHAKONAM AND MAYILADUTHURAI. THE TEMPLE IS 17 KMS FROM KUMBHAKONAM AND ABOUT 3 KMS FROM SURYANAR KOVIL BY ROAD.

HISTORY OF SHUKRA GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, SHUKRA (SHUKRACHARYA) WAS GURU OF DEMONS AND HAD SANJEEVANI MANTRA BY WHICH HE WOULD BRING TO LIFE DEMON WHO HAD DIED IN FIGHT.

ONCE, BRAHMA PERFORMED PENANCE AT THIS PLACE TO SEE SHIVAPARVATI IN THEIR WEDDING ATTIRE AND FOR OTHERS TO WITNESS THE GLORIOUS VISION TOO. BECAUSE OF THIS, THE SHIVA TEMPLE IS TO THE RIGHT AND PARVATI TEMPLE IS TO THE LEFT.

LOCAL FOLKLORE HAS IT THAT SUGARCANE AND HONEY WERE PLENTIFUL HERE – RIVER OF HONEY – THEREFORE THE NAME KANJANUR. IT IS FURTHER BELIEVED THAT AADIPARASHAKTI (PARVATI) CREATED THE TRIMURTIS (BRAHMA, VISHNU AND MAHESH) AT THIS PLACE.

ACCORDING TO HISTORY, CHANDRA (MOON), PARASHAR MUNI, KANSA (LORD KRISHNA’S MATERNAL UNCLE) HAD WORSHIPPED LORD SHIVA HERE. HENCE, THERE ARE THREE SEPARATE SHIVA-LINGAMS PRESENT HERE.

THERE ARE THREE PUNYA-TEERTH OR SACRED PONDS HERE – 1.BRAHMA TEERTH CREATED BY BRAHMA, 2. AGNI TEERTH CREATED BY AGNI AND 3. PARASH TEERTH CREATED BY PARASHAR MUNI. RIVER CAUVERY RUNS NEARBY AND IT IS ALSO CONSIDERED A TEERTH.

HISTORY OF SHUKRA GRAHA:
ACCORDING TO SCRIPTURES, SHUKRA IS SON OF BHRIGU RISHI AND HIS WIFE PULOMISHA. WHEN SHUKRACHARYA WAS PERFORMING PENANCE TO GET SANJEEVANI MATRA, INDRA’S DAUGHTER JAYANTI PERFORMED SEVA (SERVICE) TO SHUKRACHARYA. AFTER THE BIRTH OF THEIR DAUGHTER DEVAYANI, JAYANTI WENT BACK TO DEVALOK.

SHUKRA GOT HIS NAME BECAUSE OF HIS (SILVER) LIGHT COMPLEXION. SHUKRACHARYA HAD OBTAINED THE SANJEEVANI MANTRA FROM LORD SHIVA BY WHICH HE COULD BRING TO LIFE THE DEAD DEMONS. BRIHASPATI (GURU OF DEVAS) SENT HIS SON KACHA TO LEARN THE SANJEEVANI MANTRA FROM SHUKRACHARYA. KACHA SERVED SHUKRACHARYA WITH ALL HIS MIGHT AND WON OVER THE HEARTS OF SHUKRACHARYA AND HIS DAUGHTER DEVAYANI. BECAUSE OF THIS, THE DEMONS KILLED KACHA AND MIXED HIS ASHES IN WATER AND GAVE IT TO SHUKRACHARYA TO DRINK. BECAUSE OF DEVAYANI’S INSISTENCE, SHUKRACHARYA GOT KACHA OUT OF HIS STOMACH. IN THE PROCESS, THE SANJEEVANI MANTRA LOST ITS POWER.

SHUKRACHARYA HAD THREE WIVES, ONE SON AND TWO DAUGHTERS. HE WROTE A BOOK (IN SANSKRIT/ NORTH-INDIAN LANGUAGE) ON LAW KNOWN AS SHUKRA NEETI.

SHUKRACHARYA WENT TO KASHI, PERFORMED PENANCE AND GOT A BOON TO BECOME A GRAHAM (CELESTIAL BODY).

IMPORTANCE OF SHUKRA GRAHA:
SHUKRA IS A SHUBHA GRAHAM. HE IS THE LORD OF RISHABH AND TULA RASHI/ ZODIAC (BY MOON BASED ASTROLOGY). HE IS VERY POWERFUL IN MEEN AND KANYA RASHI/ ZODIAC. IN RIGVEDA, HE IS KNOWN AS GOD VENA. GENERALLY SHUKRA MAHADASHA COMES ONLY ONCE IN LIFE AND IS FOR 20 YEARS. SHUKRA IS RESPONSIBLE FOR MARRIAGE. SHUKRA’S GRACE CAN REMOVE INFERTILITY. HIS BENEFITS CAN BE FELT IN THE MONTHS OF NOVEMBER, DECEMBER, MARCH AND APRIL AND ALSO WHEN HE IS IN RISHABH, TULA AND MEEN RASHI.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM SHUKRA DOSHA:
DEVIUPASANA IS ADVISED (PRAYER/WORSHIP OF GAJALAKSHMI AND/OR RAJRAJESHWARI). ALSO PARAYANA (REGULAR READING) OF DEVIMAHATAMYA. FASTING ON FRIDAY AND WEARING OF WHITE CLOTHES, USE OF WHITE COLOR LOTUS FLOWER AND WHITE CLOTH IN PUJA IS ALSO ADVISED.

THE SACRED TREE IS PIPUL/ PIMPLA.

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – SHUKRA (VENUS):

#	NAVAGRAHA ASPECT	VENUS
1	CONSORT	SUKIRTI AND URJASWATI
2	CLOTH COLOR	WHITE
3	GENDER	FEMALE
4	ELEMENT	WATER
5	GOD	INDRANI
6	MOUNTS	HORSE/ CAMEL/ CROCODILE
7	PRESIDING DEITY	MAHALAKS HMI
8	METAL	SILVER
9	GEMSTONE	DIAMOND
10	BODY PART	SEMEN
11	TASTE	SOUR
12	GRAIN	FLAT WHITE BEANS/ LIMA BEANS
13	SEASON	SPRING
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	EAST
15	FLOWER	WHITE LOTUS
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	PIPUL
17	WEEK DAY	FRIDAY
18	SOUND	NI

RANGOLI FOR SHUKRA GRAHA: 
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING VENUS GOD

MANTRA FOR SHUKRA GRAHA:
BELOW IS MANTRA FOR VENUS GOD. 

 Navagraha temples - Guru

INFORMATION ABOUT GURU (JUPITER) GRAHA

TEMPLE INFORMATION:
TEMPLE NAME: APATSAHAYESVARAR TEMPLE, ALANGUDI
DEITY AT PLACE: SRI APATSAHAYESWARAR
GODDESS: ELAVARKUZHALI AMMAI OR UMAYAMMAI
GANAPATI: KAATHA VINAYAKAR
VILLAGE LOCATION: ALANGUDI, TAMIL NADU 612801, INDIA
HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: APATSAHAYESVARAR TEMPLE, ALANGUDI
OTHER DEITIES: 1. RAVI/ SUN, 2. SAPTA LINGA 3. MURUGAN, 4. LAKSHMI, 5. NAVAGRAHA, 6. KAAL BHAIRAVA AND 7. GURU DAKSHINAMOORTHY (MAIN IDOL)

HOW TO REACH THE TEMPLE:

IT IS ON THE KUMBHAKONAM – NEEDAMANGALAM HIGHWAY, ABOUT 17 KMS SOUTH OF KUMBHAKONAM.

HISTORY OF GURU GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES:

1. ONCE WHEN GODDESS PARVATI WAS PLAYING WITH A BALL MADE OF FLOWERS AND HAD THROWN IT UP, AND HAD RAISED HER HANDS TO CATCH IT, THE SUN-GOD WHO WAS PASSING BY, MISTOOK THE RAISED HANDS AS A SIGNAL TO STOP AND HE STOPPED OUT OF REVERENCE. SUN’S STOPPING, HOWEVER BRIEF, WAS A CAUSE FOR GREAT TURMOIL FOR ALL IN THE UNIVERSE (SUN IS IN CONSTANT RELATIVE MOTION WITH EARTH). WHEN LORD SHIVA CAME TO KNOW OF THIS INADVERTENT FOLLY, HE ASKED PARVATI TO TAKE BIRTH AND SHE FOLLOWED.

THIS TEMPLE IS WHERE GODDESS PARVATI DID HER PENANCE TO PLEASE LORD SHIVA AND EVENTUALLY REMARRIED WITH HIM. DURING THIS MARRIAGE, ALL GODS WERE PRESENT – GANESH, MURUGAN ETC. THIS
TEMPLE, CREATED BY PARVATI, WAS KNOWN AS KASHIARANYA AND THE PLACE CONSIDERED EQUIVALENT TO KASHI.

2. LORD SHIVA DRANK THE POISON THAT (ALAM) CAME OUT DURING THE CHURNING OF THE OCEAN BY THE SURAS (GODS) AND ASURAS (DEMONS). IT IS BELIEVED THAT THIS IS THE PLACE WHERE PARVATI HAD PRESSED HER HAND ON LORD SHIVA’S THROAT TO STOP THE FLOW OF POISON. THAT IS WHY THIS PLACE IS KNOWN AS ALANGUDI (IN TAMIL, ALAM = POISON AND KUDI = DRINK).

3. A DEMON NAMED GAJAMUKHA WAS TROUBLING PEOPLE AND GODS. LORD SHIVA SENT HIS SON GANAPATI TO PUNISH HIM. THEREFORE, THERE IS A GANAPATI TEMPLE HERE AND GANAPATI IS KNOWN AS KAATHA VINAYAKAR (KAATHA = PROTECTOR, VINAYAK = GANAPATI AND AAKAR = FORM).
INSIDE THE TEMPLE COMPOUND THERE ARE TEMPLES FOR 1. RAVI/ SUN, 2. SAPTA LINGA 3. MURUGAN, 4. LAKSHMI, 5. NAVAGRAHA, 6. KAAL BHAIRAVA AND 7. GURU DAKSHINAMOORTHY (MAIN IDOL) WHICH IS
CONSIDERED TO BE THE GURU. THERE IS NO SEPARATE IDOL FOR GURU. HERE THEY LIGHT 28 LAMPS WITH GHEE. THE SACRED TREE HERE IS POOLAI SHRUB.
PUNYA TEERTH (SACRED PONDS): IT IS SAID THAT THERE WERE 15 SACRED PONDS AROUND THE TEMPLE. CURRENTLY, ONLY A FEW ARE IN EXISTENCE. SOME 9 PONDS ARE IN THE VILLAGES SURROUNDING THE TEMPLE. ALL NAVAGRAHA GOT THEIR PAAPAVIMOCHAN, THEIR ABSOLUTION THROUGH THEIR PENANCE. PILGRIMS STAY AT A PLACE CALLED SWAMI MALAI (SWAMI = GOD AND MALAI = HILL).

THE TEMPLE IS CONTROLLED BY THE TAMIL NADU ENDOWMENT TRUST. IT IS VERY WELL MAINTAINED.

IMPORTANCE OF GURU GRAHA:
HE GIVES PROSPECTS, PEACE, PROGRESS AND HEALTH. HE RULES OVER HIGHER LEARNING, INTELLIGENCE, SPIRITUALITY AND LONG DISTANCE TRAVEL. IT TAKES 12 YEARS FOR HIM TO COMPLETE ONE CYCLE. GURU MAHADASHA IS FOR 16 YEARS. HE IS THE LORD OF DHANU AND MEEN RASHI/ ZODIAC (BY MOON BASED ASTROLOGY). BY SUN BASED ASTROLOGY, ITS SAGITTARIUS AND PISCES ZODIAC. HE IS UCHCHA (EXALTED) IN KARKA (CANCER) AND NEECH (IN RECESSION) IN MAKAR (CAPRICORN).

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM GURU DOSHA:

THE FOLLOWING REMEDIES ARE RECOMMENDED – FASTING ON THURSDAYS; DONATING TURMERIC, GUR, GRAM DAL, PALE YELLOW CLOTH AND COPPER ON THURSDAYS; CHANTING THE MANTRA OF GURU ON THURSDAYS.

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – GURU (JUPITER):

#	NAVAGRAHA ASPECT	JUPITER
1	CONSORT	TARA
2	CLOTH COLOR	YELLOW/ GOLD
3	GENDER	MALE
4	ELEMENT	SKY/ ETHER
5	GOD	INDRA/ BRAHMA
6	MOUNTS	ELEPHANT
7	PRESIDING DEITY	DAKSHINAMOORTHY
8	METAL	GOLD
9	GEMSTONE	YELLOW SAPPHIRE
10	BODY PART	BRAIN
11	TASTE	SWEET
12	GRAIN	BENGAL GRAM
13	SEASON	WINTER
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	NORTH
15	FLOWER	JASMINE/ JAI-JUI
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	ALSTONIA SCHOLARIS/ INDIAN PULAI/ DEVIL TREE/ MILKY PINE
17	WEEK DAY	THURSDAY
18	SOUND	DHA

RANGOLI FOR GURU GRAHA: 
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING JUPITER GOD

MANTRA FOR GURU GRAHA:
BELOW IS MANTRA FOR JUPITER GOD. 

 Navagraha temples - Budha

INFORMATION ABOUT BUDHA (MERCURY) GRAHA

TEMPLE INFORMATION:

TEMPLE NAME: THIRUVENKADU BUDHA TEMPLE
DEITIES AT PLACE (STHALA DEVATA): LORD SHIVA AS SHWETHARANYESHWARA (SHWETHA + ARANYA + ISHWARA)  AND CONSORT PARVATI AS SHREEBRAHMAVIDHYAMBIKA (SHREE + BRAHMAVIDHYA + AMBIKA)
GRAHA NAME: BUDHAN
VILLAGE LOCATION: THIRUVENKADU, TAMIL NADU 609114, INDIA

HOW TO REACH THE TEMPLE:

IT IS ABOUT 17 KMS SOUTHEAST OF SIRKAZHI, ABOUT 10 KMS TO THE WEST OF POOMBUKAR BUS STOP (HWY 22) AND ABOUT 11 KMS FROM VAITHEESWARANKOIL.

HISTORY OF BUDHA GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, A DEMON KNOWN AS MARUTHUVASURAN GOT A NUMBER OF BOONS FROM THE GODS AND THEN WENT ON TO ENGAGE THEM IN WAR. SO LORD SHIVA ADVISED THE GODS TO STAY AT THIRUVENKADU IN DISGUISE. THE DEMON CAME TO KNOW ABOUT THIS AND TROUBLED GODS. LORD SHIVA SENT NANDI TO FIGHT THE DEMON. THE DEMON HAD ACQUIRED A TRISHUL (TRIDENT) FROM LORD SHIVA AS BOON. THE DEMON INFLICTED 9 WOUNDS ON THE NANDI. WHEN LORD SHIVA CAME TO KNOW ABOUT THE PLIGHT OF NANDI AND THE MISUSE OF THE TRISHUL, HIS FACE TOOK A FEROCIOUS COUNTENANCE. IN THIS FEROCIOUS MANIFESTATION, HE FOUGHT WITH DEMON. THE DEMON COULD NOT WITHSTAND LORD SHIVA'S FEROCITY AND EVENTUALLY SURRENDERED TO LORD SHIVA. THE TEMPLE SCULPTURE PORTRAYS THIS - LORD SHIVA IN HIS FEROCIOUS MANIFESTATION WITH THE DEMON AT HIS FEET AND THE NANDI ALONGSIDE WITH 9 WOUNDS.

ON ALL FOUR SIDES THERE ARE ROADS FOR RATHAYATRA. THE RAJAGOPURAM IS ON BOTH EAST AND WEST SIDE.

THERE ARE 3 TEERTHAS (POND) HERE. ACCORDING TO FABLE, WHEN LORD SHIVA PERFORMED HIS CELESTIAL RUDRA DANCE, 3 DROPS OF WATER FELL DOWN AND FORMED THESE 3 KUNDA/ TEERTH/ POND, NAMELY AGNI TEERTH, SURYA TEERTH AND CHANDRA TEERTH.

SACRED TREE: 3 TYPES – 1. BEL/ BILWA/ VILWA (TAMIL) 2. VADAVAL (TAMIL) AND 3. KONNAI (TAMIL).

IMPORTANCE OF BUDHA GRAHA:
BUDHA IS JNANI (LEARNED), WELL VERSED IN ALL ARTS. HE IS SON OF CHANDRA AND TARA. CHANDRA HAD TAKEN GURU (BRIHASPATHI) AS HIS GURU. CHANDRA HAD MARRIED 27 DAUGHTERS OF DAKSHA. HE PERFORMED A YAGYA TO PLEASE LORD VISHNU. AT THAT TIME, GURU’S WIFE TARA WAS ENCHANTED BY THE BEAUTY OF CHANDRA AND STAYED WITH HIM. SHE DELIVERED A SON, NAMELY BUDHA. UNDER THE ORDERS OF BRAHMA, LORD SHIVA HANDED OVER TARA BACK TO GURU AND THE BOY BUDHA TO CHANDRA. WHEN BUDHA GREW UP, HE GOT DEJECTED WITH CHANDRA AND WENT TO HIMALAYAS TO PERFORM PENANCE. HE BECAME WELL VERSED IN ALL ARTS AND RECEIVED A BOON FROM LORD SHIVA AND BECAME GRAHAM (CELESTIAL BODY).

BUDHA IS A SHUBHAGRAHAM RESPONSIBLE FOR KNOWLEDGE, INTELLIGENCE, ASTROLOGICAL WISDOM, DEBATING SKILLS ETC.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM BUDHA DOSHA:

HE IS THE LORD OF MITHUN AND KANYA RASHI/ ZODIAC (BY CHANDRA/ MOON BASED ASTROLOGY). THE CONTROLLING/ PRESIDING DEITY (AADHIDEVATA) IS MAHAVISHNU.

BUDHA MAHADASHA IS FOR 17 YEARS.

WHEN BUDHA IS IN THE SIXTH, EIGHTH OR TWELFTH POSITION, GENERALLY HE GIVES ADVERSE RESULTS. ACCORDING TO ASTROLOGY, BUDHA IS RESPONSIBLE FOR MENTAL DISORDERS, ANEMIA, NERVOUS DISORDERS, LEUCODERMA (WHITE PATCHES), LEPROSY ETC.

NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – BUDHA (MERCURY):

#	NAVAGRAHA ASPECT	MERCURY
1	CONSORT	ILA
2	CLOTH COLOR	GREEN
3	GENDER	NEUTRAL
4	ELEMENT	EARTH
5	GOD	VISHNU
6	MOUNTS	LION
7	PRESIDING DEITY	VISHNU
8	METAL	BRONZE
9	GEMSTONE	EMERALD
10	BODY PART	SKIN
11	TASTE	MIXED
12	GRAIN	GREEN GRAM
13	SEASON	AUTUMN
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	EAST
15	FLOWER	WHITE OLEANDER/ KANTHAL/ KANER
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	BEL/ BILWA/ AEGLE MARMELOS/ WOOD APPLE
17	WEEK DAY	WEDNESDAY
18	SOUND	SA

RANGOLI FOR BUDHA GRAHA: 
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING MERCURY GOD

MANTRA FOR BUDHA GRAHA:
BELOW IS MANTRA FOR MERCURY GOD. 

 Navagraha Temples - Chandra

INFORMATION ABOUT CHANDRA (MOON) GRAHA

 Navagraha Temples - Surya

INFORMATION ABOUT SURYA (SUN) GRAHA

TEMPLE INFORMATION:

TEMPLE NAME: SURYANAR KOVIL
DEITY AT PLACE (STHALA DEVATA): SURYANADAR
GODDESS: PRAKASH AMBIKA
GANAPATI: LOKATIRTHA VINAYAKA (ICCHAPURTI GANAPATI)
GRAHA NAME: SHIVASURYANARAYANA SWAMI (SUN PERFORMED HERE PENANCE BY WORSHIPING SHIVA, HENCE THE NAME).
NAMES OF WIVES OF SUN: USHADEVI, PRATIUSHA DEVI
VILLAGE LOCATION: THIRUMANGALAKUDI, P.O, THANJAVUR D.T, THIRUVIDAIMARUTHUR, TAMIL NADU 612102, INDIA
HISTORICAL/ SCRIPTURAL NAME: ARGHAVANAM (ARGHA (DURVA -- A SPECIFIC TYPE OF BLADE OF GRASS) + VANAM (JUNGLE/FOREST))
DEITIES: (TWO) 1. (SHIVAPARVATI) 2. (SUN GOD, GANESHA)

HOW TO REACH THE TEMPLE:

ONE CAN TRAVEL BY ROAD TO SURYANAR KOVIL FROM KUMBHAKONAM OR MAYILADUTHURAI. ONE CAN ALSO TAKE A TRAIN TO ADUTHURAI STATION BUT IT IS NOT SO CONVENIENT. THE TEMPLE IS 3 KM NORTH OF ADUTHURAI RAILWAY STATION BY ROAD.

PRASAD DISTRIBUTION:

AFTER THE NOON PUJA, PRASAD OF CURD-RICE IS SERVED ON MANDAR LEAF (WHITE COTTON LEAF). THIS IS HELPFUL SPECIALLY TO SICK DEVOTEES WHO HAVE COME TO PRAY FOR THEIR RECOVERY.

HISTORY OF SURYA GRAHA TEMPLE:

ACCORDING TO SCRIPTURES, ONCE UPON A TIME, THERE WAS A KAAL RISHI (SAMAYA/ TIME) WHO STUDIED HIS OWN HOROSCOPE. WHILE STUDYING HE FOUND GRAHA DOSHAS. TO REMOVE THESE DOSHAS HE PERFORMED PENANCE AND PLEASED THE NINE CELESTIAL BODIES (NAVAGRAHA) AND GOT THEIR BLESSINGS THAT HIS DESCENDANTS WILL NOT SUFFER FROM THESE GRAHA DOSHAS. THUS, HE AND HIS FAMILY WERE RELIEVED FROM PITRU DOSHA. PITRU DOSHA COMES FROM ANCESTRY.

AFTER KNOWING ABOUT THIS BOON GIVEN BY NAVAGRAHAS, THE PRESIDING DEITIES OF NAVAGRAHAS, NAMELY SHIVA, PARVATI, KARTIK SWAMI (MURUGAN), THIRUMAL (VISHNU), BRAHMA, VALLI (WIFE OF KARTIK SWAMI) GOT ANGRY. THEY CHIDED THE NAVAGRAHAS THAT THEY (THE NAVAGRAHAS) DO NOT HAVE THE RIGHT TO GRANT BOON TO FORGIVE THE GRAHA DOSHAS. THEREFORE, THEIR PRESIDING DEITIES ORDAINED THAT THE NAVAGRAHAS WILL SUFFER FROM LEPROSY. REALIZING THAT THEY HAD GONE BEYOND THEIR BOUNDS TO GRANT THE BOON, THE NAVAGRAHAS ASKED FOR FORGIVENESS FROM THEIR PRESIDING DEITIES. FINDING THE NAVAGRAHAS TO BE GENUINELY REPENTANT, THEY WERE TOLD TO GO TO ARGHYAVANAM AND TO PERFORM PENANCE THERE. THEY WERE TOLD TO TAKE VOW TO FAST, TO TAKE BATH IN THE TIRTH (POND/ LAKE) THERE FOR 11 (ELEVEN) SUNDAYS AND AFTERWARDS WORSHIP LORD SHIVA AND PARVATI AND ON MONDAY TAKE ONLY CURD RICE ON THE LEAF OF MANDARA. THEN THEY CAN GET RID OF THIS DISEASE. THE NAVAGRAHAS DID THIS PENANCE AND GOT RID OF THEIR LEPROSY. THUS THERE ARE 9 HOLY PLACES, ONE FOR EACH OF THE GRAHAMS, WHERE THEY PERFORMED THEIR PENANCE AND ATTAINED THEIR SALVATION.

IMPORTANCE OF SURYA GRAHA:
SURYA (SUN) IS CONSIDERED SHUBHAGRAHA, SATWIK. IN ONE'S HOROSCOPE HE RULES ATMA, FATHER, HEAD, BODY, EMPLOYMENT, RIGHT EYE, BOLDNESS, FAME, HEALTH. AMONG THE HINDI ZODIACS, SUN RULES VERY POWERFULLY IN THE SIMHA RASHI, IN MESHA RASHI IT IS VERY STRONG (UCHCHA) AND IN TULA IT IS WEAK (NEECH). SURYA MAHADASHA IS FOR 6 YEARS.

NIVRITTI (ABSOLUTION) FROM SURYA DOSHA:
IF THERE IS PATRIKADOSHA RELATED TO SURYA (SUN) THEN SUN WORSHIP SHOULD BE DONE IN THE FOLLOWING MANNER -- WEAR (ADORN) RED COLOR CLOTH, WEAR RING WITH RED COLOR STONE AND WORSHIP THE SUN GOD - OFFER A RED COLOR DRESS FOR THE IDOL; WORSHIP WITH RED COLOR FLOWER; OFFER PRASAD/ NAIVAIDHYAM -- SWEET MADE OF CRACKED WHEAT/ SEMOLINA, SWEET PORRIDGE, PONGAL; WORSHIP OF SHIVA/ RUDRA/ AGNI ALSO PLEASES SUN-GOD AND ACTS AS REMEDY FOR SURYAGRAHADOSHA. TEMPLES OF OTHER PLANETS (NAVAGRAHAS) ARE ALSO LOCATED ON EITHER SIDE OF THE SUN TEMPLE WHICH IS VERY UNIQUE. IN FRONT OF SUN'S IDOL, GURU'S IDOL IS ALSO KEPT SIGNIFYING THAT THE HEAT OF THE SUN IS NULLIFIED BY GURU (NORMALLY, ONE CANNOT BEAR THE ENERGY EMANATING FROM THE SUN; GURU ACTS IN BETWEEN AS A NECESSARY FILTER ALLOWING ONLY THOSE ENERGIES TO PASS THROUGH DISCIPLE THAT THEY CAN TOLERATE/ WON’T GET BURNT BY). IN THIS TEMPLE, ALL THE DEITIES ARE PRESENT WITHOUT ANY SHASTRAS (THEIR WEAPONS).


NAVAGRAHA ASPECT/ CHARACTERISTICS SUMMARY – SURYA (SUN):

#	NAVAGRAHA ASPECT	SURYA
1	CONSORT	USHA DEVI & PRATI USHA DEVI
2	CLOTH COLOR	RED
3	GENDER	MALE
4	ELEMENT	FIRE
5	GOD	FIRE
6	MOUNTS	SEVEN HORSE CHARIOT
7	PRESIDING DEITY	SHIVA (RUDRA)
8	METAL	GOLD/BRASS
9	GEMSTONE	RUBY
10	BODY PART	BONE
11	TASTE	PUNGENT
12	GRAIN	WHEAT
13	SEASON	SUMMER
14	GRAHA DEITIES FACE THIS DIRECTION	EAST
15	FLOWER	RED LOTUS
16	KSHETRA VRUKSHA (TREE)	DURVA
17	WEEK DAY	SUNDAY
18	SOUND	GA

RANGOLI FOR SURYA GRAHA: 
TO BE DRAWN WHEN WORSHIPING SUN GOD

SHLOKA FOR SURYA GRAHA:
THIS IS MANTRA FOR SUN GOD. IT IS VERY EFFECTIVE MANTRA TO PLEASE SUN GOD.

 Navagraha - an introduction

WHEN HUMAN BEING IS BORN, SO ALSO IS BORN THE EFFECT OF HIS/HER PAST KARMAS TO BE EXPERIENCED THROUGHOUT THE LIFE. THESE CONSIST OF GOOD AS WELL AS BAD EFFECTS OF KARMAS AND ARE SAID TO BE INFLUENCED BY NINE PLANETS OR RATHER BY THEIR PLANETARY POSITIONS AT THE TIME OF BIRTH OF AN INDIVIDUAL. THESE NINE PLANETS ARE COLLECTIVELY KNOWN AS NAVAGRAHAS, (NAVA = NINE, GRAHAS = PLANETS).

OF THESE NINE PLANETS SEVEN PLANETS (RAVI - SUN, CHANDRA - MOON, MANGALA - MARS, BUDHA - MERCURY, BRIHASPATI/GURU - JUPITER, SHANI - SATURN) ARE CELESTIAL BODIES WHEREAS THE LAST TWO (RAHU AND KETU) ARE ASCENDING AND DESCENDING NODES OF CHANDRA. THEY ARE IMAGINARY POINTS OF INTERSECTIONS OF PATHS OF RAVI AND CHANDRA IN THE CELESTIAL SPHERE.

FROM ASTRONOMICAL PERSPECTIVE THESE PLANETS ARE CELESTIAL BODIES BUT FROM HUMAN EXPERIENCE PERSPECTIVE THEY ARE CONSIDERED AS NINE POTENCIES OR NINE IDEAS THAT INFLUENCE THE GOOD AND BAD EXPERIENCES OF HUMAN LIFE. PER INDIAN BELIEF, EACH OF THESE PLANETS (POTENCIES) MANIFESTS AS A DEITY AND IT IS BELIEVED THAT WORSHIPING THESE DEITIES CAN HELP TO PALLIATE ILL EFFECTS OF KARMAS AND REDUCE SUFFERING CAUSED BY IT. THOUGH IT IS NOT POSSIBLE TO COMPLETELY GET RID OF SUFFERING, IT IS BELIEVED THAT INTENSITY OF SUFFERING CAN BE REDUCED TO LARGE EXTENT WITH SINCERE DEVOTION, PARTICULARLY IF THE WORSHIP IS DONE PER SCRIPTURES OR PER INSTRUCTIONS OF ONE'S OWN GURU.

AS MENTIONED IN NAVAGRAHA STHALAMS IN SOUTH INDIA, IN SOUTH INDIA THERE IS A DEDICATED TEMPLE FOR EACH OF THESE NINE PLANETS (GRAHA). IN UPCOMING ARTICLES WE WILL POST INFORMATION ABOUT EACH PLACE WITH DETAILS SUCH AS - NAME OF PLACE AND TEMPLE, DEITIES WORSHIPED THERE, HOW TO REACH THE PLACE, SHLOKA TO BE CHANTED TO WORSHIP THE GRAHA ETC

थिरुनागनाथस्वामी मंदिर - केतू ग्रहाचे मंदिर

हे मंदिर केतू ग्रहाशी निगडित असल्याने ह्या स्थळाला केतूस्थळ म्हणतात. ह्या मंदिरातील मुख्य दैवत भगवान शिव आहेत. 

मुलवर (मुख्य दैवत): नागनादर (भगवान शिव)

उत्सव मूर्ती: सोमस्कंदर

देवी: सौन्दर्यनायकी

क्षेत्र वृक्ष: बांबू 

गावाचे नाव: कीळ्पेरुम्पळ्ळम्

जिल्हा: नागपट्टीनं, तामिळनाडू 

समुद्रमंथन चालू असताना जेव्हा वासुकी नागाने विष ओकलं, तेव्हा सर्व देव देवतांचं रक्षण करण्यासाठी भगवान शिवांनी ते विष प्यायलं. भगवान शिवांनी विष प्यायलं ह्या गोष्टीचं वासुकीला खूप वाईट वाटलं आणि तिला खूप दुःख झालं. ह्या दुःखाचं निवारण करण्यासाठी तिने ह्या ठिकाणी तपश्चर्या केली. तिच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवांनी तिला दर्शन देऊन आशीर्वाद दिला. वासुकीने भगवान शिवांना विनंती केली कि त्यांनी नागाच्या रूपातच इथे वास्तव्य करावं. तिच्या विनंतीला मान देऊन भगवान शिव इथे नागनादर (नागाचे नाथ) ह्या नावाने राहिले.

केतू मंदिराचा इतिहास: 

पुराणांनुसार ह्या स्थळाला खूप महत्व आहे. समुद्र मंथन प्रक्रियेमध्ये वासुकी नाग जेव्हा बेशुद्धावस्थेत गेली तेव्हा असुरांनी तिच्या शरीराचे तुकडे करून ह्या प्रदेशातील बांबूच्या वनात टाकले. भगवान शंकरांच्या कृपेने वासुकी नाग परत जिवंत झाली. तिने ह्या स्थळी तपश्चर्या केली आणि भगवान शंकरांना इथे येऊन राहण्याची आणि जे कोणी त्यांची उपासना करतील त्यांच्यावर कृपादृष्टी ठेवण्याची विनंती केली. 

येथील क्षेत्रवृक्ष बांबू आहे. 

केतू पुराण: समुद्र मंथनामध्ये जीव गमावलेले राहू आणि केतु जेव्हा परत जिवंत झाले तेव्हा त्यांना कोणीच आपलंसं करायला तयार नव्हतं. केतुला एका ब्राह्मणाने आश्रय दिला आणि त्याला वाढवलं. केतुने आपल्या मानलेल्या पित्याकडून ज्ञान ग्रहण केलं. त्याने ह्या स्थळी तपश्चर्या केली आणि ग्रह होण्याचं वरदान मिळवलं. केतुच्या पत्नीचं नाव आहे चित्रलेखा. आणि त्यांच्या पुत्राचं नाव अवमृत. केतुचं ह्या शिवाय अजून एका ठिकाणी मंदिर आहे.

ह्या स्थळातील तीर्थे: इथे नागतीर्थ नावाचं तीर्थ आहे. असा समज आहे कि हे तीर्थ वासुकी नागाने निर्माण केलं. ह्या तीर्थाच्या पश्चिम दिशेला एकमेकात मिसळलेले पिंपळ आणि कडुलिंब वृक्ष आहेत. ह्या ठिकाणी नागपूजा केली जाते.

साधारण माहिती:

ह्या मंदिरातील विनायकाला अनुग्रह विनायक ह्या नावाने पुजलं जातं. केतू देवाचं वेगळं देऊळ आहे. येथील केतूच्या मूर्तीला मानवी शरीर आणि सर्पाचं शिर आहे. भक्तांना आशीर्वाद देऊन त्यांना तो ज्ञान प्रदान करतो. म्हणूनच केतूला अनुग्रहकेतू आणि ज्ञानकारक ह्या नावांनी पुजलं जातं. केतू हे मंदिराचं मुख्य दैवत असल्याने इथे नवग्रहांचं वेगळं मंदिर नाही.

मंदिराचे वैशिष्ठ्य:

१) राहू काळ आणि यमगंड काळ ह्या काळांत इथे केतूदेवाच्या विशेष पूजा केल्या जातात. 

२) राहू आणि केतूच्या भ्रमण काळात विशेष होम हवन केलं जातं

३) जरी इथे नवग्रहांचं वेगळं मंदिर नसलं तरी इथे भगवान सूर्याच्या दोन मूर्ती आणि भगवान शनीची एक मूर्ती इथे दिसते. 

मंदिरात साजरे केले जाणारे सण:

१) शिवरात्रि (फेब्रुवारी-मार्च, तामिळ मध्ये मासी)

२) अन्नाभिषेक (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर, तामिळ मध्ये ऎपसी)

३) वासुकी उत्सव (मार्च-एप्रिल, तामिळ मध्ये पंगूनी)  

दर्भारण्येश्वरर मंदिर थिरुनळ्ळारू, शनि ग्रहाचे मंदिर

हे मंदिर पॉंडिचेरी मधल्या कारैकाल जिल्ह्यातल्या थिरुनळ्ळारू गावात आहे. श्रेष्ठ ६३ शिवभक्त जे नायन्मार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, त्यांनी पुजलेल्या २७५ शिव मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. हे जरी शिव मंदिर असलं तरी नवग्रहांपैकी शनि स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. 

मुख्य दैवत: दर्भारण्येश्वरर, थिरुनळ्ळार-इश्वरर्

देवी: प्राणांबिका, भोगमार्ता - पुण्मुलैयाल, प्राणेश्वरी

क्षेत्र वृक्ष: दर्भ

पवित्र तीर्थ: नळ तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ, वाणी तीर्थ. अन्न तीर्थ आणि गंगा तीर्थ ही तीर्थे नळविनायक मंदिराच्या जवळ असलेल्या एका विहिरी मध्ये आहेत. ह्या शिवाय इथे अष्ट दिक्पालांपैकी  प्रत्येक दिक्पालाचं एक अशी आठ तीर्थे आहेत. 

वैशिष्ठ्य: पुराणांमध्ये उल्लेखल्याप्रमाणे हे स्वयंभू शिवलिंग दर्भ गवतामध्ये सापडलं हे दर्शवणाऱ्या दर्भ गवताच्या खुणा ह्या शिवलिंगावर दिसतात. 

हे स्थळ सप्त विडंग स्थळांपैकी एक आहे. ५१ शक्तीपीठांपैकी पण हे एक पीठ समजलं जातं.

आख्यायिका: 

पुराणांनुसार, सृष्टी निर्माण केल्यावर ब्रह्मा सृष्टीमध्ये भ्रमण करण्यासाठी निघाला. जेव्हां तो दर्भाच्या अरण्यामध्ये आला तेव्हा त्या अरण्याच्या सौंदर्याने मंत्रमुग्ध झाला. आणि त्या अरण्यामध्ये त्याने तपश्चर्या केली आणि स्वयंभु शिवलिंगाची उपासना केली. 

शिव ब्रह्माच्या उपासनेवर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी ब्रह्माला सर्व शास्त्रांचं ज्ञान दिलं आणि वेदांचं मर्म सांगितलं. ब्रह्माने ह्या अरण्यामध्ये बराच काळ वास्तव्य केलं आणि शिवपार्वतीची उपासना केली आणि त्यांची मंदिरे पण बांधली.  ब्रह्माने ब्रह्मतीर्थ तर सरस्वतीने वाणीतीर्थ निर्माण केलं. ह्याच ठिकाणी इंद्र, अष्टदिक्पाल (आठ दिशांचे स्वामी) आणि पवित्र हंसाने पण इथे त्यांची त्यांची शिवलिंगे स्थापन करून त्यां लिंगांची तपश्चर्या केली. 

ह्या ठिकाणाला विविध नावे आहेत. ती अशी. ब्रह्माने ह्या ठिकाणी तपश्चर्या केली म्हणून ह्या ठिकाणाचे नाव आदिपुरी (आदि म्हणजे सुरुवात जिथून झाली) असे पण आहे. ह्या ठिकाणी पवित्र दर्भ भरपूर प्रमाणात उपलब्ध असल्यामुळे ह्या ठिकाणाला दर्भारण्य असे पण नाव आहे. इथे नळ राजाने तपश्चर्या केली म्हणून ह्या ठिकाणाला नळ्ळार असे पण म्हणले जाते आणि म्हणूनंच इथल्या शंकराचे नाव नळ्ळेश्वर आहे.  

अजून एका पुराणांतील आख्यायिकेनुसार पुत्रप्राप्तीसाठी भगवान विष्णूंनी इथे भगवान शिव आणि माता पार्वती ह्यांची उपासना केली आणि त्यांना मन्मथ हा पुत्र झाला. ह्याची परतफेड म्हणून भगवान विष्णूंनी इथे सोमस्कंद मूर्तीची (भगवान शिव आणि माता पार्वती आणि त्यांच्यामध्ये स्कंद म्हणजेच कार्तिकेय) स्थापना केली. पुढे काही काळानंतर भगवान विष्णूंनी ही मूर्ती इंद्र देवाला दिली. इंद्रदेवाने ह्या मूर्तीची उपासना केल्याने त्याला जयंत नावाचा पुत्र आणि जयंती नावाची पुत्री ह्यांची प्राप्ती झाली. इंद्रदेवाने नंतर ह्या मूर्तीच्या अजून सहा प्रतिकृती केल्या आणि त्या सर्व त्याने मुचगंद राजाला दिल्या. मुचगंद राजाने त्याला मिळालेल्या सात मुर्त्यांची सात ठिकाणी स्थापना केली आणि ह्या सर्व सात स्थळांना सप्तविडंग असं संबोधलं जातं. हे सप्त विडंगांपैकी एक आहे. ह्या विडंगाला त्यागराज विडंग असं पण संबोधलं जातं.

ह्या मंदिरातील इतर देवस्थाने:

मुख्य देवस्थानाच्या दक्षिण दिशेला मेंढपाळ, त्याची पत्नी आणि लेखापाल (अकाउंटंट) ह्यांच्या मुर्त्या आहेत. आख्यायीका अशी आहे की मंदिराला दूध पुरविण्याच्या हिशोबावरून लेखापालाने मेंढपाळाला फसविले. गावाच्या राजाकडून मेंढपाळाचं रक्षण करण्यासाठी भगवान शिवांनी राजाच्या समक्ष लेखापालाचा आपल्या त्रिशुळाने वध केला. भगवान शिवांनी लेखापालावर फेकलेल्या त्रिशुळाला मार्ग देण्यासाठी नंदी आणि बलीपीठ थोडे बाजूला झाले. म्हणूनच नंदी आणि बलीपीठ हे आजही शिवलिंगाच्या सरळ रेषेमध्ये नाहीये. 

आख्यायिकेनुसार भगवान विष्णू, ब्रह्म देव, इंद्र देव, सरस्वती देवी, अष्टदिक्पाल, अगस्ती ऋषी, पुलस्ती ऋषी, हंस आणि अर्जुन ह्यांनी पण इथे शिवाची उपासना केली. 

आणखी काही वैशिष्ट्ये:

राजगोपुरम् ला नमस्कार करून मंदिरामध्ये शिरताना प्रवेशद्वाराच्या पायरीला स्पर्श करून नमस्कार करण्याची प्रथा आहे. असा समज आहे कि प्रवेशद्वाराच्या चौकटीला शनिदेव लपलेले आहेत. आख्यायिकेनुसार शनिदेवांनी नळ राजाला त्रास दिल्याने भगवान शिव त्यांच्यावर क्रोधीत झाले आणि ह्या क्रोधापासून रक्षण करण्यासाठी म्हणून ते ह्या प्रवेशद्वारामध्ये येऊन लपले. 

येथील इतर देवस्थाने:

स्वर्ण गणपती, मुरुगन, नटराज, सोमस्कंद. आदिशेष, नायन्मार, महालक्ष्मी, सूर्य आणि भैरव ह्यांच्या मुर्त्या पण येथे दिसतात. नळ राजा आणि त्याने पुजलेलं शिव लिंगपण येथे आहे. शिव मंदिरामध्ये सहसा असणाऱ्या कोष्ट मुर्त्या पण इथे दिसतात.  त्यागराज विडंग म्हणजे हिरव्या पाचूच्या विडंगाचे इथे स्वतंत्र देऊळ आहे.

मंदिरात साजरे होणारे सण:

१) शनी संक्रमण 

२) शनिवारी येथे शनिदेवाची विशेष पूजा असते 

३) पुरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) ह्या तामिळ महिन्यामध्ये हिरव्या पाचूच्या लिंगाची विशेष पूजा केली जाते 

४) वैकासि (मे-जून) ह्या तामिळ महिन्यामध्ये १० दिवस ब्रह्मोत्सव साजरा केला जातो. 

थिरुअग्नीश्वरर - कंजनूर - शुक्र ग्रहाचे मंदिर

हे मंदिर शुक्र ग्रहाचे मंदिर आहे. श्रेष्ठ ६३ शिवभक्त जे नायन्मार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, त्यांनी पुजलेल्या २७५ शिव मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. हे मंदिर अंदाजे २००० वर्षांपूर्वी बांधलेलं आहे. तामिळनाडू राज्यातील तंजावूर जिल्ह्यातल्या कंजनूर गावामध्ये हे मंदिर आहे. 

मुख्य दैवत: अग्निश्वरर् 
देवी (अम्मन): श्री कर्पगम् अम्बाळ 
क्षेत्र वृक्ष: पळस, फणस 
पवित्र तीर्थे: अग्नी तीर्थ, पराशर तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ (कावेरी), चंद्र तीर्थ, अंजनेय तीर्थ आणि मणिकर्णिका तीर्थ 
ऐतिहासिक / पौराणिक नांवे: पळस अरण्य, पळसापुरम, ब्रह्मपुरी, अग्निपुरम, कंसपूरम 

येथील शिवलिंग स्वयंभू आहे. 

ह्या क्षेत्राची वैशिष्ठ्ये: 

हे नवग्रहांमधील शुक्रदेवाचं स्थळ आहे आणि शुक्रदेवाने तपश्चर्या केलेल्या स्थळांपैकी एक आहे. इथे शुक्रदेवाचे स्वतंत्र देवस्थान आहे. ह्या मंदिराचं एक वैशिष्ठय म्हणजे इथे भगवान शिव आणि माता पार्वती ह्यांचं एकत्र देवस्थान आहे. ब्रह्मदेवाला त्यांनी वधूवरांच्या रूपात ह्या ठिकाणी दर्शन दिलं असा समज आहे. आणि म्हणूनच जसं विवाहाच्या वेळी पत्नी पतीच्या उजव्या बाजूला असते, त्याप्रमाणे पार्वती देवी भगवान शिवांच्या उजव्या बाजूला आहेत. ह्या ठिकाणी भगवान शिवांनी तांडव नृत्य करत पराशर ऋषींना मुक्ती दिली म्हणून येथील नटराजांच्या मूर्तीला मुक्ती तांडव मूर्ती म्हणतात. भगवान शुक्रांना इथे कंजन असे नाव आहे. आणि म्हणूनच ह्या गावाचे नाव कंजनूर आहे. 

शुक्रदेवांना अनेक नावे आहेत. इथे त्यांना अजून दोन नावांनी ओळखले जाते - एक म्हणजे कवि आणि दुसरे म्हणजे भार्गव. ऋषी भार्गव आणि देवी पुलोमजा ह्यांचे ते पुत्र म्हणून त्यांना भार्गव असे म्हणले जाते. 

चंद्रदेवाला ह्या ठिकाणी त्याच्या शापातून मुक्ती मिळाली. ऋषी व्यासांच्या सल्ल्यानुसार अग्निदेवाने ह्या ठिकाणी तपश्चर्या केल्याने त्याचे रोगनिवारण झाले. म्हणूनच इथे भगवान शिवांना अग्नीश्वर असे नाव आहे. 

मथुराधिपती कंस राजाने पण ऋषी शुक्राचार्यांच्या सल्ल्याने इथे तपश्चर्या केल्याने त्याचे पण रोगनिवारण झाले. म्हणूनच ह्या स्थळाला कंसपूरम असं पण नाव आहे. 

हरदत्तशिवाचार्य ह्यांनी “ॐ नमः शिवाय” ह्या पंचाक्षरी मंत्राचं महत्व ह्याच ठिकाणी प्रस्थापित केले. 

मंदिरातील मुर्त्या: 

१) कोष्टम् मध्ये, म्हणजेच गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीमध्ये, नर्तन गणपती, दक्षिणामूर्ती, लिंगोद्भवर, दुर्गा आणि चंडिकेश्वर ह्यांच्या मुर्त्या आहेत. 
२) देवी पार्वतीच्या देवस्थानाच्या बाजूला आदि कर्पगम्बाळ ह्यांची मूर्ती आहे. 
३) परिक्रमेमध्ये विनायक, मयूर सुब्रह्मण्य आणि महालक्ष्मी ह्यांच्या मुर्त्या आहेत. 
४) पळस वृक्षाच्या खाली अग्नीश्वरर लिंग आहे. 
५) शिव लिंगा जवळ मनकंचनारर, कुलिकमर, सुरैकाय भक्तर आणि त्याची पत्नी ह्यांच्या मुर्त्या आहेत. 
६) महामंडपामध्ये भैरव, सूर्य, चंद्र, नवग्रह आणि नालवार (श्रेष्ठ शैव संत) ह्यांच्या मुर्त्या आहेत. 

आख्यायिका: 

१) पुराणांनुसार शुक्राचार्यांनी त्यांच्या पत्नीची हत्या केल्याबद्दल भगवान विष्णूंना शाप दिला. त्या शापापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी भगवान विष्णूंनी ह्या ठिकाणी हरदत्तशिवाचार्य नावाच्या शिवभक्ताच्या रूपात भगवान शिवांची उपासना केली. 

२) कट्टर वैष्णव वासुदेवाचा सुदर्शन नावाचा पुत्र होता. वैष्णव कुटुंबात जन्म घेऊन पण सुदर्शन भगवान शिवांची भक्ती करीत होता. ह्या ठिकाणी तापलेल्या लोखंडी खुर्चीवर बसून भगवान शिवांचं नाव घेत असलेल्या सुदर्शनची मूर्ती आहे. अजून एक मूर्ती आहे जिथे हरदत्तशिवाचार्य दक्षिणामूर्तींच्या रूपात आहेत. 

३) एक ब्राह्मण होता ज्याला एका वासरूच्या हत्येसाठी जबाबदार धरलं गेलं होतं. बाकीच्या ब्राह्मणांनी ह्या ब्राह्मणाला गोहत्येचा आरोप लावून जातीबाहेर काढलं होतं. हरदत्तशिवाचार्यांनी आरोप लावलेल्या ब्राह्मणाला निर्दोष सिद्ध करण्यासाठी आणि त्याला परत जातीमध्ये प्रवेश मिळविण्यासाठी साक्ष म्हणून एका नंदीच्या दगडी मूर्तीकडून गवताचं सेवन केलं. 

४) ब्रह्मदेवांनी येथे त्यांना शिवपार्वतींच वधुवर रूपामध्ये दर्शन व्हावं आणि ह्या दर्शनाचा लाभ इतरांना पण व्हावा म्हणून तपश्चर्या केली. आणि म्हणूनच इथे भगवान शिवांचं देवस्थान उजव्याबाजूला (दर्शन घेणाऱ्याच्या) तर देवी पार्वतींचं देवस्थान डाव्याबाजूला आहे. 

५) पुराणांनुसार शुक्र (शुक्राचार्य) हे दैत्यगुरू होते आणि त्यांना संजीवनी मंत्र अवगत होता ज्याच्या सहाय्याने ते युद्धात मृत्यू पावलेल्या दैत्यांना परत जिवंत करू शकत होते. 

६) असं म्हणतात की इथे ऊस आणि मध हे भरपूर प्रमाणात उपलब्ध होते, आणि म्हणून ह्या गावाला कंजनूर नाव पडलं. 

७) असा समज आहे की चंद्र, पराशर मुनी आणि कृष्णाचा मामा कंस ह्याने इथे शिवाची उपासना केले. आणि म्हणून इथे ३ शिव लिंग आहेत. 

८) ह्या मंदिराच्या आजूबाजूला ३ पवित्र तीर्थ आहेत - १. ब्रह्माने निर्माण केलेलं ब्रह्मतीर्थ, २. अग्नीने निर्माण केलेलं अग्नी तीर्थ (किंबहुना अग्नीने इथे शिवाची उपासना केली आणि म्हणूनच इथे शिवाचे नाव अग्निश्वरर् असे आहे), ३. पराशर मुनींनी निर्माण केलेलं पराशरतीर्थ 

शुक्र ग्रहाचा इतिहास: 

पुराणांनुसार शुक्र हे भृगु ऋषी आणि त्यांची पत्नी पुलोमिषा ह्यांचे पुत्र. शुक्र हे पुढे मोठे होऊन शुक्राचार्य नावाने प्रसिद्ध झाले. हे दैत्यांचे गुरु होते. त्यांनी शिवाची उपासना करून त्याच्याकडून संजीवनी विद्या प्राप्त केली होती. ही विद्या वापरून ते युद्धामध्ये मेलेल्या दैत्यांना परत जिवंत करायचे. 

शुक्राचार्यांना शुक्र हे नाव त्यांच्या रुपेरी कांतीमुळे प्राप्त झालं. जेव्हां ते संजीवनी विद्या प्राप्त करण्यासाठी तपश्चर्या करत होते त्यावेळेस इंद्र देवाची कन्या जयंतीने शुक्राचार्यांची सेवा केली. त्यांना देवयानी नावाची कन्या झाली. त्यानंतर जयंती परत देवलोकी निघून गेली. 

शुक्राचार्यांकडून संजीवनी विद्या प्राप्त करून घेण्यासाठी देवांचे गुरु बृहस्पतींनी त्यांच्या कच नावाच्या पुत्राला शुक्राचार्यांकडे पाठवले. कचाने प्रामाणिकपणे शुक्राचार्यांची सेवा करून त्यांच्या हृदयात स्थान निर्माण केले. शुक्राचार्यांची कन्या देवयानी कचाच्या वर्तनावर आणि रूपावर मोहित झाली. दैत्यांना कच हा कपटाने शुक्राचार्यांना प्रसन्न करायला बघतोय हे लक्षात आलं. त्यांनी कचाला मारलं आणि त्याच्या अस्थींची पूड करून ती पाण्यात मिसळून ते पाणी त्यांनी शुक्राचार्यांना पाजलं. कच जेव्हा कुठे दिसेना तेव्हा देवयानीला अतिशय शोक झाला. कन्येचा शोक बघून शुक्राचार्यांना राहावलं नाही आणि त्यांनी आपल्या ज्ञानदृष्टीने कचाला शोधण्याचा प्रयत्न केला. त्यांना लक्षात आलं की कच आपल्या पोटामध्येच आहे. त्यांनी ते देवयानीला सांगितलं. देवयानीने त्यांना संजीवन मंत्राचा वापर करून त्याला जिवंत करण्याचा हट्ट धरला. शुक्राचार्यांनी तिला समजावलं की कचाला जिवंत केलं तर तो पोट फाडून बाहेर येईल आणि त्यांचा मृत्यू होईल. पण हट्टाला पेटलेल्या देवयानीने त्यांना आश्वासन दिलं कि ते जेव्हां संजीवनी मंत्र जपतील तेव्हा तो श्रवण करून स्मृतीत ठेवून ती तो मंत्र वापरून परत शुक्राचार्यांना जिवंत करेल. कन्येच्या हट्टाला शरण जाऊन शुक्राचार्यांनी संजीवनी मंत्र जपला आणि त्याचबरोबर कच त्यांचे पोट फाडून बाहेर आला. देवयानीने शुक्राचार्यांना जिवंत करण्यासाठी संजीवनी मंत्र जपताच कचाने तो आत्मसात केला आणि आपलं ध्येय प्राप्त केलं. पण त्यामुळे शुक्राचार्य आपली संजीवनी मंत्राची शक्ती गमावून बसले. 

शुक्राचार्यांना तीन पत्नी होत्या. त्यांना एक पुत्र आणि दोन कन्या होत्या. त्यांनी एक ग्रंथ पण लिहिला आहे त्याचे नाव शुक्रनीति. 

शुक्राचार्यांनी काशीला जाऊन उपासना केली. भगवान शंकरांनी त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांना ग्रह बनण्याचं वरदान दिलं. 

मंदिरात साजरे होणारे सण: 

१) आदि ह्या तामिळ महिन्याच्या पुरम (पुर्वा फाल्गुनी) नक्षत्रावर इथे सण साजरा केला जातो 
२) मासी ह्या तामिळ महिन्यामध्ये (फेब-मार्च) मासी मघा सण साजरा केला जातो. 
३) हरदत्तशिवाचार्यांचा सण थाई तामिळ महिन्यामध्ये (जॅन-फेब) साजरा केला जातो 
४) पुरत्तासी ह्या तामिळ महिन्यामध्ये (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) नवरात्री सण साजरा केला जातो. 
५) ह्याशिवाय नियमित प्रदोष पूजा आणि अंजनेय पूजा पण इथे केली जाते  

 थिरुआपत्सहायेश्वरर - आलंगुडी - गुरु ग्रहाचे मंदिर

कुंभकोणम पासून मन्नारगुडीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर साधारण १७ किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. नवग्रहस्थळांपैकी गुरुग्रहाचे हे स्थान आहे. साधारण २००० वर्षांपूर्वी बांधलेलं हे मंदिर आहे. श्रेष्ठ ६३ शिवभक्त जे नायन्मार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, त्यांनी पुजलेल्या २७५ शिव मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. 

मुख्य दैवत: आपत्सहायेश्वरर, काशीनारायणेश्वरर 
उत्सव मूर्ती: भगवान दक्षिणामूर्ती 
अम्मन: एलवरकुळाली, उमाई अम्मन 
क्षेत्र वृक्ष: रेशीमसूत (तामिळ मधे पुलै) 
पवित्र तीर्थ: ब्रह्मतीर्थ, अमृत पुष्करिणी आणि १३ इतर तीर्थे 
पौराणिक नाव: विरूमपुल्लै 
स्थळांचं नाव: आलंगुडी 
जिल्हा: तंजावूर (तामिळ नाडू) 

वैशिष्ठ्ये: 
हे मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. मुख्य देवस्थान (शिवलिंग) हे स्वयंभू आहे. हे स्थळ गुरु स्थळ किंवा दक्षिणामूर्ती क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. गुरुदोषांचं परिहारस्थळ म्हणून पण प्रसिद्धआहे. 

ठळक वैशिष्ठ्ये: 
प्रत्येक वर्षी मासी महिना (तामिळ) (फेब-मार्च) मध्ये भगवान दक्षिणामूर्तींच्या मूर्तीवर विशेष अभिषेक केला जातो. गुरु ग्रह एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो तो दिवस शुभ मानला जातो. पण मासी महिन्यातला हा दिवस त्याहीपेक्षा शुभ मानला जातो. गुरु देवाचं प्रत्यक्ष दर्शन इथे नाही. पण भगवान दक्षिणामूर्तींना इथे गुरु म्हणून मानलं जातं कारण ह्या ठिकाणी त्यांनी सनकादि मुनींना उपदेश दिला. किंबहुना गुरुपरंपरेमध्ये दक्षिणामूर्तींना आदिगुरु मानलं जातं. 

दोन कारणांमुळे ह्या स्थळाला आलंगुडी म्हणलं जातं. १) काळं रेशीमसूत हे इथलं क्षेत्र वृक्ष आहे २) समुद्रमंथनातून निर्माण झालेलं विष प्राशन केल्यावर भगवान शिव इथे येऊन बसले. 

हे पंचारण्य स्थळांपैकी एक आहे. थिरुवदैमुरुथुर येथील भगवान महालिंगेश्वरांचे हे परिवार स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. इथे एका स्वतंत्र देवस्थानामध्ये शेळीचे शिर असलेल्या दक्षाची (पार्वतीचे पिता) मूर्ती आहे. दक्षाने केलेल्या यज्ञावेळी आपल्या पतीचा अपमान सहन न झाल्याने जेव्हा सतीने (दक्षाची पुत्री) यज्ञकुंडात उडी घेऊन आपली आहुती दिली त्यावेळी भगवान शिवांचे सेनापती वीरभद्र ह्यांनी दक्षाचा शिरच्छेद केला. देवी पार्वतीच्या विनंतीवरून भगवान शिवांनी शेळीचे शिर लावून दक्षाला जीवदान दिले. 

शुक्रवार अंबिका (म्हणजेच पार्वती) हिचे येथे स्वतंत्र देवस्थान आहे. शुक्रवारी येथे विशेष पूजा केली जाते. 

हिंदू धर्मानुसार माणसाचा पहिला गुरु म्हणजे त्याची माता, दुसरा गुरु म्हणजे पिता आणि तिसरा गुरु म्हणजे गुरु (जो गुरुकुलात शिकवतो म्हणजेच भगवान दक्षिणामूर्ती). म्हणूनच इथे ह्याच क्रमाने पार्वती (माता), भगवान शिव (पिता) आणि भगवान दक्षिणामूर्ती (गुरु) ह्यांची देवस्थाने आहेत. 

आख्यायिका: 

१) अमूथोहर ह्या मुकुंद चक्रवर्ती राजाच्या मंत्र्याने हे मंदिर बांधलं, पण आपलं पुण्य मात्र त्याने आपल्याकडेच ठेवलं. राजाला हे न रुचल्याने त्याने मंत्र्याचा शिरच्छेद केला. राजसभेमध्ये मंत्र्याच्या नावाचा प्रतिसाद उमटला. राजावर ब्रह्महत्येचा दोष आला. ह्या मंदिरात उपासना करून त्याने ह्या दोषाचे निवारण केले. 

२) येथील सुंदर मूर्ती नायनार ह्यांच्या मूर्तीवर चेचक रोग (स्मॉल पॉक्स) झाल्याची चिन्हं आहेत. त्याची आख्यायिका अशी आहे. अन्य मूर्तींसमवेत ही मूर्ती पण थिरुवरुर येथील राजाने आलंगुडीवरून थिरुवरुरला नेली आणि तो परत द्यायला तयार नव्हता. आलंगुडी येथील पुजाऱ्याने युक्ती लढवली. त्याने मूर्तीला एका कापडात बांधलं आणि जेव्हा द्वारपालांनी अडवलं त्यावेळी त्याने आपण चेचक रोग झालेल्या लहान मुलाला घेऊन जात आहोत असे सांगितले. आलंगुडी मध्ये आल्यावर जेव्हा त्या पुजाऱ्याने ते कापड उघडलं त्यावेळी त्या मूर्तीवर चेचक रोगाची चिन्हं दिसली. 

३) संतान प्राप्ती साठी देवी महालक्ष्मीने येथे भगवान शिवांची उपासना केली. 

४) आलंगुडीच्या जवळ थिरूमनमंगला ह्या ठिकाणी भगवान शिवांशी विवाहबद्ध होण्याआधी देवी पार्वतीने येथे (आलांगुडीमध्ये) तपश्चर्या केली. विवाहाच्या वेळी भगवान महाविष्णू, ब्रह्मदेव, इंद्रदेव, देवी लक्ष्मी, अष्टदिक्पाल आणि वीरभद्र उपस्थित होते. 

५) संत सुंदरर ह्यांना येथे भगवान दक्षिणामूर्तींकडून पंचाक्षर मंत्राचा उपदेश मिळाला. 

६) आदि शंकराचार्यांना इथे भगवान दक्षिणामूर्तींकडून महावाक्याचा उपदेश मिळाला. 

७) वीरभद्र, कश्यप ऋषी, विश्वामित्र ऋषी, मुचगंद राजा ह्यांनी इथे भगवान शिवांची उपासना केली. 

८) एकदा पार्वती देवी फुलांच्या चेंडूबरोबर खेळत असताना तिनें चेंडू उंच उडवला आणि तो झेलण्यासाठी तिने आपले हात वरती केले. सूर्य देवाला वाटले की हा आपल्यासाठी थांबण्याचा संकेत आहे म्हणून तो थांबला. पण ह्याचा परिणाम असा झाला की पृथ्वीवरचं जीवन, जे सूर्याच्या पृथ्वीभोवतीच्या भ्रमणावर अवलंबून आहे, ते विस्कळीत झालं. जेव्हां भगवान शंकरांना हे लक्षात आलं तेव्हा त्यांनी पार्वतीदेवीला पृथ्वीवर जन्म घेण्यास सांगितले. असा समज आहे की ह्या ठिकाणी पार्वती देवीने भगवान शंकरांना परत प्रसन्न करून त्यांच्याबरोबर विवाह करण्यासाठी तपश्चर्या केली. आणि तो विवाह येथून जवळ असलेल्या थिरूमनमंगला ह्या ठिकाणी संपन्न झाला. ह्या विवाहाच्या वेळेस सर्व देव उपस्थित होते. हे मंदिर स्वतः पार्वती देवीने निर्माण केले आहे असा समज आहे. ह्या स्थळाला पूर्वी काशीअरण्य असे म्हणत आणि म्हणूनच ह्या स्थळाला काशी इतकेच महत्व आहे. 

९) गजमुख नावाचा असुर होता जो देव आणि मानवांना खूप कष्ट देत होता. भगवान शंकरांनी आपल्या पुत्राला म्हणजेच गणपतीला गजमुखाला शिक्षा देण्यासाठी पाठवले. म्हणूनंच ह्या स्थळी गणपतीचे मंदिर आहे आणि इथल्या गणपतीला कात्त-विनायगर (कात्त = (रक्षणकर्ता) + विनायक (गणपती) + आकार) असे नांव आहे. 

इतर देवस्थाने: 

विनायक, वळ्ळी आणि दैवानै ह्या दोन पत्नींसमवेत भगवान मुरुगन, नटराज आणि शिवकामी, सोमस्कंद, सूर्य, चंद्र, काशी विश्वनाथ आणि विशालाक्षी, सप्तलिंग (सूर्येश्वरर, सोमेश्वरर, घृष्णेश्वरर, सोमनाथ, सप्तऋषीनादर, विश्वनाथ, ब्रह्मेश्वर), वरदराज पेरुमल आणि श्रीदेवी, नळवार, शनि, भैरव, सप्तमाता, ऋषी विश्वामित्र आणि ऋषी अगस्त्य ह्यांच्या मुर्त्या परिक्रमेमध्ये दिसतात. 

गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीमध्ये, म्हणजेच कोष्टम् मध्ये, कोष्ट मुर्त्या आहेत. भगवान दक्षिणामूर्तींचे स्वतंत्र देवस्थान आहे आणि त्यांची गुरु म्हणून पूजा केली जाते. 

मंदिरातील अजून काही वैशिष्ठ्ये: 

१) इथे भगवान दक्षिणामूर्तींची रथयात्रा साजरी केली जाते. अन्य देवांची नाही. 
२) इथे स्वतंत्र नागसंनिधी आहे. नागदोषाचे निवारण होण्यासाठी इथे पूजा करतात. ह्या गावी कधी नागदंशामुळे मृत्यू होत नाही. 
३) इथे सायंकाळी भगवान शिवांची पूजा केली जाते. 
४) भगवान मुरुगन ह्यांची पूजा करण्याआधी ऋषी अगस्त्य ह्यांची पूजा केली जाते. 
५) श्री महालिंगेश्वर ह्यांच्या परिवार स्थळांमध्ये पुढील देवस्थाने आहेत: १) थिरुवलमचुळी विनायक देवस्थान, २) स्वामी मलय देवस्थान, ३) आलंगुडी भगवान दक्षिणामूर्ती देवस्थान, ४) थिरुवडुदुराई नंदी देवस्थान, ५) सूर्यनार कोविल नवग्रह स्थळ, ६) थिरुवप्पडी चंडिकेश्वर देवस्थान, ७) चिदंबरम नटराज देवस्थान, ८) सिरकाळी भैरव देवस्थान, ९) थिरुवरुर सोमस्कंद देवस्थान 

हे मंदिर पवित्रतीर्थ, पवित्रस्थळ आणि मूर्ती स्थळ (देव गौरव स्थळ) म्हणून पुजलं जातं. 

साजरे होणारे सण: 
१) गुरु भ्रमण 
२) चैत्र पौर्णिमा 
३) थाई पुसम (जानेवारी-फेब्रुवारी) 
४) पंगूणी उत्तरम् रथयात्रा (मार्च-एप्रिल) 
५) प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा      

 श्वेतारण्येश्वरर मंदिर - थिरुवेंकाडू - बुध ग्रहाचे मंदिर

हे मंदिर बुध ग्रहाचे मंदिर आहे आणि नायनमारांनी प्रशंसा गायलेल्या कावेरी नदीकाठावरल्या स्थळांपैकी पण एक आहे.  

मुख्य दैवत: श्वेतारण्येश्वरर

अम्मन (देवी): ब्रह्माविद्याम्बिका

क्षेत्र वृक्ष: पीपल (वडवानल), कोंद्रेई (बहावा), बिल्व

पौराणिक नाव: थिरुवेंकाडू, आदी चिदंबरम, श्वेतारण्य

पवित्र तीर्थ: सूर्य तीर्थ, अग्नी तीर्थ, चंद्र तीर्थ

पत्ता: थिरुवेंकाडू, तामिळनाडू ६०९११४, इंडिया

वैशिष्ठ्ये:

१) येथील शिवलिंग स्वयंभू आहे 

२) जशा काशीमध्ये विष्णू पादुका आहेत, त्याचप्रमाणे इथे वडवानल वृक्षाच्या खाली रुद्र पादुका आहेत. म्हणूनच इथे भगवान शंकरांना थिरुवेंकदर किंवा

थिरुवेंकट्टूदेवर असं संबोधलं जातं. 

३) येथील स्फटिक लिंगावर दिवसातून चार वेळा तर नटराजाच्या मूर्तीवर सहा वेळा अभिषेक केला जातो. 

४) हे स्थळ म्हणजे शक्ती पीठ पण मानलं जातं. आणि येथील शक्ती पीठाचे प्रणव शक्तीपीठ असे नाव आहे. 

५) काशी एवढेच पवित्र मानले जाणाऱ्या सहा क्षेत्रांपैकी हे एक क्षेत्र आहे. बाकीच्या पांच क्षेत्रांची नावे - १. थिरुवयरू, २. मैलादुथुराई, ३. छायावन,

४. थिरुवडुमैथुर, ५. थिरुवणचिअम

६) वाल्मिकी रामायणामध्ये ह्या स्थळाचा उल्लेख सापडतो

श्वेतारण्याचा अर्थ: श्वेत म्हणजे पांढरा (तामिळ मध्ये वेनमै). अरण्यम म्हणजे

जंगल (तामिळ मध्ये काडू). आणि म्हणूनच ह्या स्थळाला श्वेतारण्य किंवा

वेंगाडू असं म्हणलं जातं. 

आख्यायिका:

१) एकदा भगवान मुरूगांनी ब्रह्मदेवाला प्रणव मंत्राचे स्पष्टीकरण देता आलं नाही म्हणून बंदिस्त केलं. पण ह्यामुळे ब्रह्मसृष्टीचं कार्य स्तंभित झालं आणि म्हणून भगवान शिवांनी मध्यस्थी करून ब्रह्मदेवाला मुक्त केलं. काही काळ बंदिस्त राहिल्यामुळे ब्रह्मदेवांना ब्रह्मज्ञानाचं विस्मरण झालं आणि ब्रह्मदेवांनी इथे येऊन तपश्चर्या केली. त्यांनी जी तपश्चर्या इथे केली त्याला

समधूनीलै (तामिळ), म्हणजे श्वास राखून धरणे, असं म्हणतात. भगवान

शिवांनी दक्षिणामूर्तींच्या रूपात येऊन ब्रह्मदेवांना ब्रह्मज्ञान प्रदान केलं तर

देवी पार्वतींनी त्यांना ब्रह्मकलेचं ज्ञान दिलं. म्हणून इथे देवी पार्वतींना

ब्रह्मज्ञानाम्बिका असं संबोधलं जातं. ही घटना दर्शविण्यासाठी इथे स्वतंत्र

देवस्थान आहे. 

२) असं समजलं जातं की भगवान शिवांची ६४ रूपे आहेत आणि पांच मुखे

आहेत. ती पांच मुखे अशी - ऊर्ध्वमुखी ईशान (पवित्रतेचं प्रतीक), उत्तरमुखी

वामदेव (उदरनिर्वाहाचं प्रतीक), पूर्वमुखी तत्पुरुष (अध्यात्म आणि अहंकार

निर्मुलनाचं प्रतीक), दक्षिणमुखी अघोर मूर्ती (संहार आणि पुनरुत्थान ह्यांचं

प्रतीक), पश्चिममुखी सदाशिव (शाश्वत आनंदाचं प्रतीक). 

३) एका आख्यायिकेनुसार मरुत नावाच्या दैत्याने (सालीन्द्र चा पुत्र) इथे

भगवान शिवांची प्रखर तपश्चर्या करून त्यांच्याकडून वरदान म्हणून त्रिशूल

प्राप्त केलं. पण ह्या प्राप्त झालेल्या त्रिशुळाने त्याने देवांना त्रास द्यायला चालू

केलं. भगवान शिवांनी मरुताला शिक्षा देण्यासाठी नंदीदेवाला पाठवलं. पण

नंदीदेवाबरोबरच्या युद्धात मरुताने नंदीदेवाच्या शरीरावर त्रिशुळाने वार

केले आणि त्यामुळे नंदीदेवाच्या शरीरावर नऊ ठिकाणी जखमा झाल्या.

भगवान शिवांना क्रोध आला आणि त्यांनी अघोरमूर्ती रूप घेऊन मरुत

दैत्याला एका वृक्षाखाली मारले. (हे वृक्ष अजूनही ह्या ठिकाणी आहे असा

समज आहे). येथील नंदीदेवाच्या मूर्तीवर नऊ जखमा दिसून येतात. असा

उल्लेख आहे कि भगवान शिवांनी मरुत्वाला पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र असताना

मारले आणि त्यावेळी रविवार होता. 

४) एका आख्यायिकेनुसार यमदेवाला भगवान शिवांनी श्वेतकेतु राजाचा जीव

हरण केल्याबद्दल शिक्षा केली. आणि ह्या ठिकाणी यमदेवाने भगवान शिवांना

क्षमायाचना करण्यासाठी तपश्चर्या केली. 

५) असा उल्लेख आहे की भगवान शिवांनी येथे नऊ तांडव नृत्ये केली -

आनंद तांडव, कली तांडव, गौरी तांडव, मुनी तांडव, संध्या तांडव, त्रिपुर

तांडव, भुजंग तांडव, संहार तांडव आणि भिक्षाटन तांडव. देवीपार्वती साठी

त्यांनी आनंद तांडव केले आणि ते तांडव करताना त्यांच्या नेत्रातून अश्रुंचे

तीन थेंब पडले आणि त्यातून तीन तीर्थे निर्माण झाली.

६) इंद्र, ऐरावत, महाविष्णू, सूर्य, चन्द्र आणि अग्नी ह्यांनी येथे भगवान शिवांची

उपासना केली. 

७) पत्तीनाथर नावाच्या संतांना येथे शिवदीक्षा प्राप्त झाली. 

ह्या ठिकाणच्या इतर देवता

१) भगवान विनायक देवस्थान

२) भगवान वल्लभ गणपती आणि त्यांची पत्नी श्री वल्लभ देवी ह्यांचे देवस्थान 

३) श्वेतवनपेरूमल, पंचलिंग, नागेश्वर आणि वीरभद्र ह्यांची देवस्थाने

४) काशी विश्वनाथ आणि विशालाक्षी 

५) भगवान विष्णूंचे येथे स्वतंत्र देवस्थान आहे. 

ह्याशिवाय इतर देवतांच्या त्यांच्या त्यांच्या स्थानी कोष्ट मुर्त्या आहेत. 

ह्या स्थळाचं एक अद्वितीय वैशिष्ठ्य असं आहे की इथे - तीन देवांच्या मुर्त्या

आहेत - स्वयंभू लिंग, नटराज आणि अघोर मूर्ती. तीन देवींच्या मुर्त्या आहेत -

ब्रह्मविद्याम्बिका, काली आणि दुर्गा. तीन तीर्थे आहेत - सूर्य, चंद्र आणि अग्नी,

आणि तीन क्षेत्र वृक्ष आहेत - बिल्व, कोंद्रेई (बहावा), वडवानल

इथे साजरे केले जाणारे सण: 

१) मासी (फेब - मार्च) महिन्यात साजरा होणारा ब्रह्मोत्सव ज्याला इंद्राचा सण

असं पण म्हणतात

२) आडी (जुलै - ऑगस्ट) महिन्यात पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रावर साजरा होणारा

दहा दिवसांचा सण 

३) आवणी (ऑगस्ट - सप्टेंबर) मध्ये गणेश चतुर्थी 

४) ऎप्पसी (ऑक्टोबर - नोव्हेंबर) मध्ये साजरे होणारे स्कंद षष्ठी आणि

अन्नाभिषेक सण

५) मार्गाळी (डिसेंबर - जानेवारी) महिन्यात आर्द्रा नक्षत्रावर साजरा होणारा

आरुद्र दर्शन सण 

६) पंगूनी (मार्च - एप्रिल) महिन्यामध्ये अघोर मूर्तीवर लक्षार्चना 

७) कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेंबर) महिन्याच्या तिसऱ्या रविवारी अघोर पूजा 

८) इंद्रदेवाच्या ऐरावत हत्तीचा वैकासि सण. ह्या ठिकाणी ऐरावताला त्याच्या

शापातून मुक्ती मिळाली. 

९) प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा 

१०) शरद ऋतू मध्ये दहा दिवसाचा नवरात्र सण

आभार: खाली दिलेल्या वेब साईट्स वरून काही माहिती ह्या पोस्ट मध्ये समाविष्ट केली आहे

1. https://tamilnadu-favtourism.blogspot.com/ 2. https://temple.dinamalar.com/en/

3. http://www.indiatemples.in/

 थिरुवैद्यनादर कोविल - मंगळ ग्रहाचे मंदिर

हे मंगळ (अंगारक) ग्रहाचं मंदिर आहे. नायनमारांनी प्रशंसा गायलेल्या कावेरी नदीकाठावरल्या स्थळांपैकी पण एक आहे. साधारण २००० वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले आहे. 

मंदिराचे नाव: वैथीश्वरन कोविल (वैद्य + ईश्वरन + कोविल)

स्थळ देवता : श्री वैद्यनाथ 

अम्मन (देवी): थैयल नायकी 

गणपती: कर्पग विनायक 

ग्रहाचे नाव: अंगारकन (तामिळ मध्ये छेवै)

क्षेत्र वृक्ष: नीम 

पत्ता: वैथीश्वरन कोविल, नागपट्टीनं जिल्हा, तामिळ नाडू ६०९११७, भारत

मंदिरापर्यंत पोचण्याचा मार्ग:

सिरकाळी - मैलादुथुराई मार्गावर हे मंदिर आहे. 

येथील शिवलिंग स्वयंभू आहे. येथील पांच गोपुरे (टॉवर) सरळ रेषे मध्ये (संरेखित) आहेत. इथे शिवलिंगासमोर दोन दीपस्तंभ आहेत. एक सोन्याचा आहे तर दुसरा चांदीचा आहे. सहसा नवग्रह देवस्थान हे मुख्य देवस्थानाच्या समोर असते, पण इथे मात्र ते मुख्य देवस्थानाच्या (गाभाऱ्याच्या) पाठीमागे आहे. मुख्य देवस्थानाच्या पूर्वेला भैरवाचे देवस्थान आहे, पश्चिमेला वीरभद्राचे देवस्थान आहे, दक्षिण दिशेला विनायकाचे तर उत्तरेला काली देवीचे देवस्थान आहे. असा समज आहे की ही चार दिशांना असलेली देवस्थाने रक्षक म्हणून आहेत. इथे एक पाचूचे शिवलिंग आहे.

मंदिराच्या आख्यायिका:

१) सिद्ध अमृत तीर्थ: असा उल्लेख आहे की सिद्धांनी इथे अमृताचा अभिषेक करून बरीच वरदानं मिळविली. अभिषेक करताना थोडे अमृत तीर्थामध्ये सांडलं आणि म्हणून ह्या तीर्थाला सिद्ध अमृत तीर्थ असे नाव मिळाले. ऋषी सदानंद ह्यांनी दिलेल्या शापामुळे इथे साप किंवा बेडकं आढळत नाहीत. 

२) असा समज आहे की वारुळाची वाळू, अभिषेक तीर्थ, नीम पाने, अभिषेक चंदन आणि अभिषेक भस्म मिसळून जो लेप तयार होतो त्यात बरेच रोग निवारण करण्याचे सामर्थ्य आहे. आणि असा समज आहे की ह्या ठिकाणी भगवान शंकरांनी स्वतः हा लेप तयार केला. आत्ता चालू काळात सुद्धा हा लेप इथे तयार होतो आणि जवळ जवळ ४०० रोग ह्या लेपाने बरे होतात असा विश्वास आहे. 

क्षेत्र पुराण:

जेव्हां अंगारक श्वेतकुष्ठरोगग्रस्त होता तेव्हा त्याला आकाशवाणीने, ह्या स्थळाला येऊन अमृत तीर्थामध्ये स्नान करून भगवान शिवांची उपासना करण्याची आज्ञा झाली. अंगारकाने आज्ञेनुसार इथे येऊन भगवान शिवांची उपासना केली आणि त्यामुळे शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाले. त्यांनी (शिवांनी) अंगारकासाठी औषध बनवायला घेतलं आणि त्याच वेळी देवी पार्वती औषधासाठी एक विशेष तेल घेऊन आली. म्हणूनच तिला इथे तैलनायकी असे नाव पडले. 

मंगळ ग्रह मंदिराचा इतिहास:

पुराणातील कथांनुसार ह्या गावाचं मूळ नांव पुल्लीरुक्कुवेलूर (पुल्ल - जटायूचं एक नांव, इरुक्कु - ऋग्वेद, वेल - मुरुगन/कार्तिकेय स्वामी, उर - गाव) म्हणजे १) जिथे जटायूने सीतेला रावणाच्या तावडीतून सोडविण्यासाठी युद्ध केलं २) जिथे ब्रह्माने ऋग्वेद निर्माण केले आणि ३) जिथे वेलाची (म्हणजे मुरुगन देवाच्या शस्त्राची) पूजा होते. 

असं मानलं जातं की सगळे वेद हे सुरुवातीला ब्राह्मण रूपात होते. ऋग्वेदाने या जागी तपश्चर्या करून दोषनिवारण केलं. 

प्रभू श्रीरामांनी या जागी जटायूच्या देहाचं दहन करून त्याला मुक्ती दिली. जटायूने या जागी रावणाच्या तावडीतून सीतेला सोडवण्यासाठी त्याच्याबरोबर युद्ध केलं. या युद्धामध्ये जटायू गंभीररीत्या जखमी झाला. जेव्हा प्रभू श्रीराम सीतेच्या शोधात असताना ह्या जागी आले त्यावेळी जटायूने श्रीरामांना रावणाने सीतेला पळवून नेल्याची बातमी सांगितली आणि मग आपला प्राण सोडला. 

या जागी मुरुगन स्वामींना (कार्तिकेय स्वामी) त्यांच्या मातेकडून म्हणजेच पार्वती मातेकडून सुरपद्मन राक्षसाचा वध करण्यासाठी वेल (भाला) शस्त्र म्हणून मिळालं. असा समज आहे की मुरुगन स्वामी आणि सुरपद्मन राक्षसाच्या युद्धामध्ये जे देव जखमी झाले त्यांना भगवान शंकरांनी बरं केलं आणि माता पार्वतींनी त्या देवांची सुश्रुषा केली. शंकर-पार्वतींनी इथे वैद्याची भूमिका केली म्हणून या जागेचं नाव वैदीश्वरन (वैतीश्वरन) असं प्रसिद्ध झालं. 

असा समज आहे की ह्या ठिकाणी १८ कुंडं (पुण्य तीर्थ) होती. ह्यापैकी सध्या माहिती असलेली तीर्थे:

१) सिद्ध अमृत तीर्थ - कामधेनूने निर्माण केलेलं पहिलं तीर्थ 

२) कोदंड तीर्थ -  पुराणांनुसार प्रभू श्रीरामांनी लंकेच्या वाटेवर असताना ह्या ठिकाणी स्नान घेतलं होतं 

३) गौतम तीर्थ - गौतम मुनींनी निर्माण केलेलं तीर्थ 

४) बिल्वतीर्थ

आणि इतर  

आख्यायिकांनुसार असा समज आहे की इथे उपासना करणाऱ्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि त्यांना वरदानं मिळतात. कुठले ग्रह आणि देव कुठली वरदानं देतात?

१) कर्पग विनायक सर्व इच्छा पूर्ण करतो 

२) अंगारक अंगारक दोषांचं (मंगळ दोषांचं निवारण) करतो

३) वैद्यनादर स्वामी सर्व रोगांचं निवारण करतात 

४) सेल्व मुत्तू कुमारन (भगवान मुरुग) संततीचं वरदान प्रदान करतात 

५) तैलनायकी (देवी पार्वती) संततीचं कल्याण करते 

मंदिरात साजरे होणारे सण:

१) थाई महिन्याच्या मंगळवारी भगवान सेल्वमुत्तूकुमारन ह्यांचा १० दिवसांचा उत्सव 

२) पंगूनी (मार्च -एप्रिल) महिन्यात २८ दिवसांचा ब्रह्मोत्सव 

३) ऎप्पसी (ऑक्टोबर - नोव्हेंबर) महिन्यात सहा दिवसांचा स्कंद षष्ठी उत्सव 

४) वैकासि (मे-जून) मध्ये कार्तिकेय अभिषेक

५) प्रत्येक महिन्याच्या कार्तिक नक्षत्र दिवशी विशेष पूजा 

६) प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा 

 कैलासनादर थिंगळूर - चंद्रग्रहाचे मंदिर

हे चंद्रदेवाचे मंदिर आहे. साधारण १५०० वर्षांपूर्वी बांधलेले आहे. 

मुख्य दैवत: कैलासनादर 

अम्मन (देवी): पेरियनायकी 

क्षेत्रवृक्ष: बिल्व 

पवित्र तीर्थ: चंद्र पुष्करिणी 

पत्ता: थिंगळूर, तंजावूर जिल्हा, तामिळनाडू

मंदिरापर्यंत पोचायचा मार्ग:  

कुंभकोणम वरून थिरुवैयरुकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर साधारण ३३

किलोमीटर्सवर हे मंदिर आहे. थिरुपळनं पासून २ किलोमीटर्सवर आहे.

ठळक वैशिष्ठ्ये:

पुरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) आणि पंगूनी (मार्च-एप्रिल) ह्या महिन्यांमध्ये

चंद्राची किरणे मूर्तीवर पडतात. चंद्रदेवाचे इथे स्वतंत्र देवस्थान आहे जिथे

चंद्राची विशेष पूजा केली जाते.

चंद्र मंदिराचा इतिहास:

पुराणातील कथांनुसार चंद्र हा अतिशय सुंदर होता. त्यामुळे अर्थातच

बऱ्याच मुलींना त्याच्याशी लग्न करण्याची इच्छा होती. प्रजापतीला २७ सुंदर

मुली होत्या ज्या चंद्राच्या सौन्दर्यावर मोहीत झाल्या होत्या. त्या सगळ्यांनी

चंद्राबरोबर लग्न केलं. त्या सर्वांमध्ये चंद्राचं रेवतीवर जास्त प्रेम जडलं. पण

त्यामुळे बाकी सर्व पत्नी आणि त्यांचा पिता प्रजापती हे चंद्रावर रुष्ट झाले.

प्रजापतीने चंद्राला शाप दिला कि त्याच्या सर्व १६ कला एक एक करून

प्रत्येक दिवशी नाश पावतील. चंद्र शंकराला शरण गेला आणि शंकरांच्या

आज्ञेनुसार त्याने तपश्चर्या केली. त्याने स्वतः एक तीर्थ बनवलं. त्या तीर्थामध्ये

स्नान घेऊन त्याने भगवान शंकराची पूजा केली. भगवान शंकर चंद्रावर

प्रसन्न झाले आणि त्यांनी चंद्राला वरदान दिलं कि त्याच्या कला

वैकल्पिकरित्या (अल्टरनेट) विकसित (शुक्ल पक्ष) आणि अविकसित

(कृष्ण पक्ष) होतील. त्यातूनच शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष निर्माण झाले. 

मंदिरात साजरे होणारे सण:

1. अमावस्या, कृत्तिका नक्षत्र, पौर्णिमा, महाशिवरात्री आणि आर्द्रा दर्शन या दिवशी इथे विशेष अभिषेक केला जातो.
2. पंगूनी उत्तरम सण 
3. कार्तिकेय सण 

 सूर्यनार कोविल - सूर्यग्रहाचे मंदिर

हे सूर्य ग्रहाचे मंदिर आहे. सूर्य ग्रहदोषांचे हे परिहार स्थळ तर आहेच, पण

त्याशिवाय हे उर्वरित ग्रहदोषांचे पण परिहार स्थळ म्हणून मानले जाते.

साधारण २००० वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले आहे. सर्व नवग्रहांपैकी हे एकच

नवग्रह स्थळ आहे जिथे मुख्य दैवत भगवान शिव नसून भगवान सूर्य

आहे. 

मुख्य दैवत: शिवसूर्यन 

अम्मन (देवी): उषादेवी, प्रत्युषादेवी (छायादेवी)

क्षेत्र वृक्ष : अर्घ वृक्ष (अर्घवन), (मराठी मध्ये रुई)

पवित्र तीर्थ: सूर्य तीर्थ

पत्ता: सूर्यनार कोविल, तंजावूर जिल्हा

मंदिरापर्यंत पोचण्याचा मार्ग:

मंदिराकडे जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे कुंभकोणम किंवा

मैलादुथुराई कडून रस्त्याने सूर्यनार कोविल कडे जाऊ शकतो किंवा

अदुथुराई वरून रेल्वे करून पण जाऊ शकतो. पण रेल्वेचा मार्ग फार

काही सोयीस्कर नाही. अदुथुराई रेल्वे स्टेशन पासून मंदिर उत्तरेला

साधारण ३ किलोमीटर्स वर आहे.

ठळक वैशिष्ठ्ये:

हे भारतातील तीन प्रसिद्ध सूर्यमंदिरांपैकी एक आहे. येथील गाभाऱ्यात

सूर्यदेवाची मूर्ती पश्चिमाभिमुख आहे आणि मूर्तीच्या डाव्या बाजूला उषादेवी

तर उजव्याबाजूला छायादेवी वधूंच्या रूपात आहेत. सूर्यदेवाची मूर्ती उभी

असून त्यांच्या हातामध्ये लाल कमळ आहे. मूर्तीच्या पुढे सूर्यदेवाचे वाहन

म्हणजेच अश्वाची मूर्ती आहे. गुरुग्रहदेवाची मूर्ती सुर्याभिमुख आहे जणू

काही ते सूर्याला शांत करत आहेत. हे एकच मंदिर असं आहे की जिथे

एकाच ठिकाणी सर्व नवग्रहांची स्वतंत्र देवस्थाने आढळतात. इथले सर्व

नवग्रह हे अनुग्रह देण्याच्या रूपात आहेत आणि ते त्यांच्या वाहनांशिवाय

आहेत.

सूर्य मंदिराचा इतिहास:

पुराणातील कथांनुसार पूर्वी काल नावाचे ऋषी होते ज्यांनी स्वतःच्या

कुंडलीचा अभ्यास केला आणि त्या अभ्यासामध्ये त्यांना आपले ग्रहदोष

समजले. ह्या ग्रहदोषांचं निवारण होण्यासाठी त्यांनी तपश्चर्या केली आणि

नवग्रहांना प्रसन्न केले. आणि नवग्रहांकडून त्यांनी आपल्या वंशजांना ह्या

ग्रहदोषांचा त्रास होणार नाही असा आशीर्वाद प्राप्त केला. अशा रीतीने ते

आणि त्यांचे वंशज पितृदोषापासून मुक्त झाले. पितृदोष हा पूर्वजांकडून

त्यांच्या वंशजांकडे येतो. 

जेव्हा नवग्रहांनी काल ऋषींना दिलेल्या आशीर्वादाची माहिती त्यांच्या

(नवग्रहांच्या) अधिदेवतांना -  म्हणजेच शिव, पार्वती, कार्तिक स्वामी

(मुरुगन), थिरुमल (विष्णू), ब्रह्म, वल्ली (कार्तिक स्वामींची पत्नी) ह्यांना

कळली, तेव्हा अधिदेवतांना त्यांचा खूप राग आला. त्यांच्या मते नवग्रहांना

ग्रहदोषांचे निवारण करण्याचा अधिकार नाही. अधिदेवतांनी नवग्रहांना

कुष्ठरोग सहन करायला लागेल असा शाप दिला. नवग्रहांना आपण आपली

मर्यादा ओलांडली आहे ह्याची जाणीव झाली आणि त्यांनी अधिदेवतांकडे

ह्या अपराधाबद्दल क्षमार्चना केली. नवग्रहांची क्षमार्चनेच्या मागील

प्रामाणिक भावना लक्षात घेऊन अधिदेवतांनी नवग्रहांना अर्घवनामध्ये

जाऊन तपश्चर्या करण्यास सांगितले. ह्या तपश्चर्येचं स्वरूप असं होतं -

रविवारी उपवास करून तेथील तीर्थामध्ये स्नान करून शिव आणि

पार्वतीची पूजा करणे आणि सोमवारी मंदारच्या पानावर दहिभाताचं सेवन

करणे. असे ११ रविवार करण्यास सांगितले. असे केल्यास त्यांची

शापापासून मुक्तता होईल असे आश्वासन दिले. नवग्रहांनी भक्तिभावाने ही तपश्चर्या केली आणि त्यांचे कुष्टरोग निवारण झाले.

भगवान शिवांनी नवग्रहांना इथेच राहून भक्तांवर अनुग्रह करून त्यांचे

ग्रहदोष निवारण करण्याची आज्ञा केली.

मंदिरातील इतर देवस्थाने: भगवान शिव, देवी पार्वती, भगवान गणेश

मंदिरात साजरे होणारे सण:

1. फेब्रुवारी महिन्यामध्ये १० दिवसांचा रथसप्तमी सण 
2. प्रत्येक तामिळ महिन्याच्या पहिल्या रविवारी येथे भगवान सूर्यांवर विशेष अभिषेक आणि अर्चना केली जाते. 
3. सूर्य आणि गुरु ग्रहांचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत भ्रमण होत असतांना इथे विशेष पूजा केल्या जातात.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

नाग :- 

     भारतीय लोकधर्माचे नागपूजन हे एक जुनें रूप आहे. नागांचा उत्सव 'नागमह' या नांवानें ओळखला जात असे. आज जरी हजारो वर्षे उलटून गेली असली तरी नागाची पकड अजून ढीली झालेली नाही, तिची रूपें मात्र किती तरी बदलत गेली. यक्षपूजेंप्रमाणेंच नागपूजेचाही जैन, ब्राह्मण व बौद्ध धर्माशी दाट समन्वय झाला; व याची फलश्रुती म्हणून यांना प्रत्येक धर्मात उपदेवतांची पण महत्त्वाची स्थानें मिळाली. यक्षांचा शिष्ट संमत संप्रदायांशी झगडा झाल्याचे दिसत नाही, पण नागांचे मात्र बरेच झगडे झाले आहेत. कृष्णाने केलेला कालिया नागाचा पराभव, गरुड व नागांचे वैर, तक्षकाचा परीक्षिताशी संबंध, जनमेजयाचा नागयज्ञ व त्यांत नागांचा संहार अशी कितीतरी उदाहरणे मिळतील, अशीच उदाहरणें बौद्ध व जैन कथांतही आढळतात, पण या सर्वांची फलश्रुती नागांचा पाडाव व त्यांचे आर्य दैवतांच्या छत्राखाली येणें याच रूपांत समोर आली.

     नाग हे सर्पपूजक मानव असावेत असे फर्ग्यूसन आणि ओल्डहॅम यांचे मत आहे." मुळांत सर्प हे त्यांचे वंशचिन्ह, पण पुढे त्यांचे नाग किंवा साप याच्याशी तादात्म्य झाले. मूर्तिशास्त्रांत हे तादात्म्य स्पष्ट दिसते. नागाशी संबंध असलेल्या देवांना मानव रूपांसह नागरूपांत दाखविण्याची पद्धत इसवीसनाच्या कमीत कमी दोन शतकें आधीपासून होती. भरहून, सांची, अमरावती, वगैरे ठिकाणच्या कलाकृतींत सर्पफण असलेले नाग किंवा नागस्त्रिया किती तरी दिसतात. मधुरा हे कुषाण काळांत नागपूजेचे एक मोठे केंद्र होते. मधुरेजवळ सोंख येथे डॉ. हर्बट हर्टल यांनी जे उत्खनन केले त्यांत तेथे कुषाणकाळांत एक सुंदर नागमंदिर असल्याचा भक्कम पुरावा हाती आला आहे. हे नाग मंदिर विटांचे असून अर्धलंब वर्तुळाकार होते. येथून उत्कृष्ट नागशिल्पेही मिळाली आहेत."

३९७

कुषाणकालीन नागांची वैशिष्ट्ये : -

 कुषाणकाळांत मिळणाऱ्या नागमूर्तीची खालील वैशिष्ट्ये डोळ्यांत भरण्यांसारखी आहेत :

१) पुरुषाकार नागांच्या पाठीमागे सर्पाची वेटोळी, किंवा उभा साप दाखवितात. ह्या सापाची कणा छत्रासारखी मस्तकांवर उभारलेली असते. (रे.चि. चाळीस १,३,४)

२) पाठीमागे अंकित केलेल्या सर्वांचे शरीरांवर आभोगांवर निरनिराळ्या आकाराचे खवले दाखवतात (रे. चि. चाळीस ५). तसेच त्याच्या फणेवर स्वस्तिकादि अष्टमंगल चिन्हें आणि तोंडाबाहेर सळसळणाऱ्या जिभा दाखवितात६७ (चित्र १६२). नागांचे 'लेलिहः' हे नांव या सळसळणाऱ्या जिभांकडे किंवा सळसळणाऱ्या गतीकडे संकेत करते.

३) मस्तकांवर दिसणाऱ्या सर्प फणांची संख्या त्या पुरुषांच्या किंवा स्त्रियेच्या सामाजिक हुद्यांवर अवलंबून असते. सामान्य नागांना एकच फणा असते, पण वरच्या नागांना तीन, पांच, किंवा सात फणांचा क्रम असतो. वाङ्मयांत शेषाच्या सहस्रफणा सांगितल्या आहेत.

४) नागांना त्याच्या ध्यानवैशिष्ट्यांप्रमाणे दोन किंवा चार हात असतात.

५) नागांचा पाण्याशी जवळचा संबंध आहे. पुष्कळदा त्याच्या हातांत घट व जवळ कमळ दिसते. कुषाणकाळांतील कित्येक नाग प्रतिमा पुष्करिणी किंवा तलावाचे काठांवर स्थापित होत्या."

६) सोंख येथील उत्खननांत मिळालेल्या एका नाग प्रतिर्मेत मानव मुखाच्या पाठीमागें नागफणा न दाखवता पुरते मुखच सर्पाचे दाखवून खालचा भाग पुरुषाचा आहे. याच्या हातांत एक गुंडाळलेली पोथी आहे. शेषनागाचा व्याकरण शास्त्राशी असलेला संबंध प्रसिद्ध आहे. (म.सं.सं.एस्.ओ. ४ ३२७)

          कुषाणकाळानंतर मिळणाऱ्या नागप्रतिमांत वरील बरीचशी वैशिष्ट्ये लुप्त होतात. मानवाकार प्रतिमेत आतां फक्त मस्तकाच्या मागील सर्पफणा तेवढी दिसते. मध्यकाळांतही तशीच स्थिती असते. वेटोळी घातलेला नैसर्गिक साप बराच दिसतो. भारतीय मूर्तिशास्त्रांत विशेष करून मध्यकाळाचे सुमारांस सर्पकुंडले, सर्पयज्ञोपवीत, सर्पाड्द, सर्पवलये, सर्पमेखला, सर्पाचे केशबंधन, सर्पाचा पाश, हातांत घेतलेले साप, त्रिशूळावर गुंडाळलेले सर्प, मूर्तीतील प्रभावळीच्या टोकांवर सर्प रूपांनी नागांचे दर्शन होत असते. एकाच दगडावर कोरलेल्या नाग-नागीण शिल्पांस दक्षिणेत 'नाग-कल' असे म्हणतात."

 

 

नाग पंचमी - कला आणि सांस्कृतिक संदर्भ

August 12, 2021

भारतीय लोक धर्मामध्ये नाग पूजनाची परंपरा प्राचीन काळापासून लोकप्रिय असल्याचे दिसून येते. परिणाम स्वरूप भारताच्या विविध भागात नागाची अनेक स्वतंत्र मूर्ती पाहावयास मिळतात. भारतातील कुठल्याही शहरात अथवा लहानातील लहान खेड्यात गेल्यास नाग शिल्पे दृष्टीस पडणार नाहीत असे गाव मिळणे विरळच. एखादे मंदिर, झाड, तलावाच्या शेजारी किंवा घाटावर एका सपाट शिळेवर वळसे दार शरीर असलेल्या नागांचे शिल्प हमखास असतेच. त्यावर कधी हळद, कुंकू तर कधी शेंदूर लावलेले दिसते. काही ठिकाणी 'नाग युगल' एकमेकांना वेटोळे घातलेली शिल्पे पाहावयास मिळतात. नागांशी संबंधित असंख्य कथा या देशात अस्तित्वात आहेत. आदिवासी, अवैदिक, वैदिक समाजात वेगवेगळ्या कथांची गुंफण असून अशा कथातून भारतीय संस्कृती भक्कमपणे उभी आहे. नागाशी संबंधित असलेले अनेक शिल्पे असून सूर्य व नागाचे अनन्य संबंध सर्वश्रुत आहेतच. लोकजीवनातील नागांच्या महात्म्या मुळेच हिंदू, जैन आणि बौद्ध धर्मामध्ये ही उपदेवतेच्या रुपाने नागांना मान्यता मिळालेली दिसते. विविध धर्मातील प्रमुख देवते सोबत त्यांचा संबंध जोडलेला दिसून येतो. असे मानले जाते की नागांची उत्पत्ति श्रावण मास मधील शुक्ल पक्षातील पंचमीच्या दिवशी झालेली आहे. संपूर्ण देशात या दिवशी नागाची विधिवत पूजा होत असते. यास 'नागपंचमी' या नावाने ओळखले जाते. बंगालमध्ये नागदेवी 'मनसा' तिचे पूजनही मोठ्या उत्साहाने साजरे केली जाते. कश्मीरी ग्रंथ 'नील मत पुराण' यात विविध ठिकाणी जवळपास पाचशे वेळेस नागदेवतेचा उल्लेख आलेला आहे.

 प्राचीन काळापासून भारत निसर्गपूजक देश असल्याने सूर्य पूजेचे उल्लेख ऋग्वेदात आलेली आहेत. सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर नाग आणि सूर्याच्या अनेक कथा गुंफण्यात आलेल्या आहेत. नाग हा सूर्या प्रमाणेच गायब होतो, सूर्या प्रमाणेच विद्युल्लता नागाच्या ठायी दिसते, सूर्याची दाहकता व नागाचे विष यांची तुलना, सूर्याचे तेज व नागाचा लखलखीतपणा यातील साम्यस्थळे पाहून नाग आणि सूर्य यांचे एकत्रीकरण पौराणिक कथेतून शिल्पकलेत उतरलेले दिसते. त्यासोबतच नागाचा लिंग सदृश्य आकारही त्यास लैंगिक प्रतीक बहाल करते.

 नाग पूजेची सुरुवात सर्वप्रथम इजिप्तमध्ये झाली असे मत सी. एफ. ओल्डहॅम यांनी आपल्या The sun and the Serpent a contribution to the History of Serpent Worship या ग्रंथात मांडले आहे. तर ग्राफिटन एलीएट स्मिथ यांनी, 'Geographical Distribution of the Practice of Mummification.' यात संशोधनपर अभ्यास करताना सूर्य पूजा आणि सर्प पूजा यांचा जन्म ईजिप्तमध्ये झाला असल्याचे सूचित केले आहे. जगात जिथे जिथे या पूजा केल्या जातात. त्या इजिपशीयन प्रभावातून केल्या जातात असेही ते मानतात. परंतु या मताला लायन कॅप यांनी मात्र विरोध दर्शविला आहे. ते Lost continent's the Atlantis the me in History science and literature या ग्रंथात असे म्हणतात, "संस्कृतीचे एकच एक केंद्र असते व तिथून ती संस्कृती जगात प्रसरण पावते असे समजणे योग्य नाही. वास्तविक संस्कृतीचे विशेष जगात अन्यत्र पसरत असतात. म्हणून इजीप्तच्या लोकांना किंवा अन्य कोणत्याही लोकांना अशी श्रेय देणे योग्य होणार नाही."

        ll भीती मधून नाग पूजा ll

 जगभरातील सर्वच प्राथमिक धर्मामध्ये व आदिम समाजांमध्ये नागपूजा प्रचलित असल्याचे आढळते. भारतात सर्वत्र नागपूजा प्रचलित आहे. वेदपूर्व काळापासून भारतात नागपूजा प्रचारात होती. मोहोनजोदाडो येथील उत्खननामध्ये सुद्धा नाग मूर्ती आढळल्या आहेत. नाग विषारी असल्यामुळे मनुष्याला त्याची फार भीती वाटते. ऋग्वेदामध्ये नागाचा उल्लेख 'अहि' या शब्दाने केला असून तेथे त्याची क्रूर, घातकी व भयंकर असे वर्णन केलेली आहेत. नागाची स्तुती करून त्याला वश करून घेतले तर त्यापासून भय राहणार नाही. या कल्पनेने यजुर्वेदात नाग स्तुतीपर मंत्र आढळतात. नागपूजा नागापासून वाटणाऱ्या भयातून सुरू झाली असावी. शतपथ ब्राह्मणात नाग माता कद्रू हिला पृथ्वीचे प्रतीक समजून पूज्य मानले आहे. सर्प वेध या नावाचा अथर्ववेदाचा एक उपवेद आहे. त्यात सर्पाचे विष उतरविण्यासाठी, त्यांना वश करण्यासाठी अनेक मंत्र सांगितले आहेत. करकोटक नागाचे स्मरण करणे हे पापनाशक आहे असे मानले जाते. नागांना संतुष्ट करण्यासाठी सर्पबळी , नागबळी इत्यादी विधी गृह्यसूत्र मध्ये सांगितलेले आहेत. अशाप्रकारे नागापासून आपले संरक्षण व्हावे, या उद्देशाने प्राचीन काळापासून नागपूजा भारतात प्रचारात आली आहे.

 मराठीत नागशीला म्हणून संबोधन केल्या जाणाऱ्या या शिला सारा भारत नागपूजक होता हे सिद्ध करतात. नागाला विषारी दंश असल्याने मानवजातीला त्याची प्रारंभी पासूनच भीती होती. त्याचे हे अस्त्र किती घातक आहे. याची प्रचिती सातत्याने मानवाने घेतलेली असल्याने तो या नागां पासून दूर राहात असे. भीतीतून आकर्षणाचा जन्म झाला. या सर्प योनीची भीती इतकी जबरदस्त होती की, त्यातून तो नागपूजेकडे वळला. नागाचे जमीन आणि पाण्यात ही वास्तव्य, कात टाकून द्विजत्व प्राप्त करून घेणे, त्याच्या द्विजिव्हा, हस्त - पाद - पंख विरहित शरीर, आश्चर्यकारक संभोग, अप्रतिम नागफना, त्याचा फुत्कार, त्याची भेदक नजर या सर्वांमुळे नाग मानवजातीत कुतूहल आणि आदराचा विषय बनला व त्यातूनच वेगवेगळ्या समजुती प्रचलित होऊन नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात नागांचा उल्लेख अर्धमानव रूप आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करणारा अशी ही तयार झाली. लोकपरंपरेत नाग पूजनाची असलेल्या प्रबळ लोकप्रियते मुळे नाग शिव, बौद्ध आणि जैन तीर्थनकार सारख्या महत्वपूर्ण देवते सोबत संबंध जोडला गेला. ही प्रक्रिया शुंग - कुशान काळापर्यंत पूर्ण झाली होती. सृष्टीच्या संहार कार्याशी संबंधित म्हणूनच शिवाच्या गळ्यात तसेच हातातील भूषणाच्या रूपात नागाला विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. शिवा सोबत असलेला नाग हा काल किंवा मृत्यूचा सूचक म्हणून एक चेतावनीच्या रूपाने पाहता येते. बौद्ध परंपरेत नंद, उपनंद् आणि मुचलिंद या नागांचा उल्लेख येतो. तर जैन परंपरेत सुपार्श्वनाथ आणि पार्श्वनाथ यांचे लांछन नाग आहे. पार्श्वनाथाची यक्ष, यक्षिणी हे सुद्धा नागराज धरणेद्र आणि त्याची राणी पद्मावती यांच्या रूपाने आहेत. मथुरा, भरहुत, सांची आणि अमरावती येथे शुँग, कुषाण, सातवाहनकालीन बौद्ध स्तूपावर नागांचे प्रचुर अंकन मिळते.

 नाग पूजेचा प्रारंभ नेमका कधी झाला याचा निश्चित पुरावा अद्याप सापडलेला नाही. नाग पूजा निर्मिती पाठीमागे मनोवैज्ञानिक भीती, पौराणिक साहित्यातील उल्लेख तर कुठे जनजातीय संस्कृती आणि तांत्रिक प्रतिकाच्या रूपातून तर कुठे भौगोलिक परिस्थितीच्या कारणाने भारतात नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात ज्या स्थानीय देव- देवता असतात. त्यात नागाने आपले अस्तित्व नेहमीच टिकून ठेवले आहे. भारतीय तंत्रशास्त्रात नागाचे विशिष्ट महत्त्व असून योगातील 'कुंडलिनी' शक्तीचे प्रतीकही नागाला समजले जाते. नाग पूजेचे धागेदोरे शोधत असताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते ती ही की, नागाची पूजा हा भारतीयांचा आत्मा असावा. उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत, पूर्वेकडून पश्चिमे पर्यंत, मैदान असो की उंच पर्वते, लोक परंपरेचे आद्यरूप एक सारखीच दिसून येतात. मानवी हतबलता आणि प्राण्यांमध्ये असलेलं बल यामुळे प्राण्या मधल्या असलेल्या अज्ञात शक्तीला घाबरून त्याची पूजा अर्चना सुरू झाली असावी असे वाटते. नागपूजा कदाचित अतिप्राचीन पूजेमध्ये येत नसावी. तरी नाग पूजेचे पदचिन्ह जगातल्या सर्वच संस्कृतीत आणि कानाकोप-यात पाहायला मिळतात. आणि भारतात तर मूर्ती पूजेच्या स्वरूपात नाग पूजेचे विशेष महत्त्व आहे. भारतीय साहित्यामध्ये तीन प्रकारचे स्वरूप पाहायला मिळतात.

1. देवता गंधर्व अप्सरा हे सात्विक प्रकारात येतात.

2. यक्ष, किन्नर आणि दैत्य हे राजस प्रकारांमध्ये मोडतात

3. राक्षस, नाग, प्रेत हे तामस प्रकारांमध्ये मानले जातात.

भारतीय साहित्यात नाग हा शब्दप्रयोग देवत्व प्राप्त झालेल्या सापांसाठी वापरला असावा असे वाटते. श्रीमद् भगवद् गीतेतील दहाव्या अध्यायात 28 आणि 29 व्या श्लोका मध्ये सर्प आणि नाग असे वेगवेगळे शब्द आलेले आहेत. काही जण अनेक फणा असलेल्यांना नाग, तर एक फणा असलेला सर्प असे मांनले आहे. महाभारतातील आस्तिक उपाख्याना नुसार हे समानार्थी शब्द असावेत असे वाटते. नाग आणि सर्प यात विषधर आणि विषहीन असाही भेद असावा असे काही जणांचे म्हणणे आहे. नागवंशी हा शब्दप्रयोग त्या राजवंश यांनी केला असावा जे स्वतःचा वंश नाग माता -  पित्यापासून निर्मित मानतात. किंवा जे नागपूजेशी संबंधित आहेत त्यांनाही नाग लोक म्हणत असावेत. काहीही असले तरी शेवटी भारतीय राजनेतिक इतिहासात नागांचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिलेले आहे.

          II नाग पूजा स्वरूप II 

 भारतात कोब्रा सापाला नाग मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार नाग सामान्य सर्प जाती नसली तरी आज व्यवहारिक रूपाने कोब्रालाच नाग मानले जाते. उत्तर भारतात काही ठिकाणी नाग म्हणजे पूर्वज असे मानले जातात. नागाचे रूप घेऊन ते आपल्या घर परिवाराची सुरक्षा करीत असतात. नागपंचमीच्या दिवशी घरातल्या कुठल्याही एका कोपऱ्यात वाटीभर दूध ठेवले जाते. यासोबतच काही भागात पुत्र प्राप्ती नंतर बाळाचे जावळ काढल्यानंतर घरात किंवा घराच्या बाहेर पाच सर्पाकृती काढल्या जातात. दुसऱ्या पुत्र प्राप्ति नंतरच हे प्रतीक मिटवून नवीन प्रतीके निर्माण केली जातात. राजस्थानातील काही भागात ऋषीपंचमीच्या दिवशीच नाग पूजा केली जाते. गढवाल लोक परंपरेनुसार अलकनंदा नदीच्या परिसरात नाग वास्तव्य करतात, असे मानतात. इलाहाबादच्या दारागंज मध्ये वासुकी नागाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. प्रतिवर्ष नागपंचमीला येथे यात्रा भरते. बिहारमधील नालंदा परिसरात अनेक नागमूर्ती आढळून आले आहेत. इथेच चतुर्मुखी नागफणा असलेली स्त्री मूर्ती मिळाली आहे. तामिळनाडूमध्ये शेष नागाची पूजा केली जाते. नागपंचमी पश्चात जन्मलेल्या मुला, मुलींची नावे नागराज किंवा नागमणी असे ठेवली जातात. काठीयावड मध्येही मंदिरे आहेत. औरंगाबाद जवळील पैठण ही क्षेत्रही नाग वंशाची संबंधित आहे. ब्राह्मण कन्या गोदावरी नदीत स्नानाला गेल्यावर शेषनाग तिच्या सौंदर्यावर मुग्ध झाला. त्यांच्या प्रेमाचा परिणाम म्हणजे राजा शालिवाहन चा जन्म होय. नाग पूजेच्या संदर्भाने बत्तीस शिराळा या गावी घडलेली घटना महाराष्ट्रात सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. नाग पंचमीला शेतात नांगर फिरविल्याने नागाची पिल्ले दगावली. त्यामुळे क्रोधित नागिन संबंधिताच्या घरातील सर्वांनाच दंश केला. सासरी असलेल्या मुलीला ही दंश करण्यासाठी ती गेली असता. ती नाग पूजेत भक्तिभावाने मग्न असलेली दिसून आली. तेव्हा नागीनीने प्रसन्न होऊन सर्वांना जिवंत केले. नागपंचमीला महाराष्ट्रात मुलीला सासरी ठेवत नाहीत. लोकपरंपरेत असे म्हटले जाते की,

आता नागपंचमीच I

नाग आल्याची खेळायला I

मी ग भैय्याला सांगयितु I

बारा सणाला नेऊ नको I

पंचमीला र ठेवू नको I 

तर

 पंचमीचा सण आला डोळे माझे ओले

 बांधिले ग सख्यांनी झाडाला हिंदोळे ( तारा भवाळकर, लोक संचित )

हे सारे नाग पंचमीचे महत्व अधोरेखित करतात.

 ऋग्वेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद, गृह्यसूत्र, रामायण, महाभारत, मैत्रेयी सहिता आणि पुराणात नागांचे अनेक उल्लेख आढळतात. ते ही वेगवेगळ्या समानार्थी शब्दाने. नाग पूजेच्या  संदर्भाने भारतीय साहित्यात विविध विधी सांगितलेल्या आहेत. अथर्ववेदात नागाला चारी दिशांचा दिक्पाल म्हटलेले आहे. ललितविस्तार या बौद्ध ग्रंथात नागाला लोकपाल रुपात मान्यता दिलेली दिसते. नागराजा तक्षकाने स्वेच्छेने राजा परिक्षितला दंश केला नव्हता. तर ऋषीच्या शापाला पूर्ण करण्यासाठी तो दंश होता. असे नारदाने परीक्षित पुत्र जनमेंजय यास सांगून सर्पसत्र किंवा नागयज्ञ बंद करावयास लावला. त्यावेळी राजा जन्मेजय याने प्रायश्चित करण्याची तयारी दर्शविली. तेव्हा नारद मुनी ने सांगितले की, " सामूहिक रुपाने तुझ्या प्रजेने प्रतिवर्ष नागांची पूजा करावयास हवी. " असे म्हणतात की तेव्हापासून नागपंचमीला सुरुवात झाली. नाग संबंधी अनेक मिथके आपल्याला पाहावयास मिळतात. पंचतंत्राच्या कथित नागा संबंधी भरपूर लिखाण आढळून येते. नल दमयंती कथेत ही नल राजाने नागाची केलेली प्राण रक्षा आणि त्यातून नागाने केलेले सहकार्य वाचावयास मिळते.

         ll नाग नगरे ll

 भारताचे अतिशय प्राचीन नगर जे वायव्य सीमेवर भारताच्या प्रवेशद्वारावर वसलेले नगर म्हणजे तक्षशिला होय. जगातील विद्या अभ्यासाचं प्राचीनतम केंद्र, भारतीय लोक परंपरेनुसार ही नागराजा तक्षकाची नगरी. उत्तर प्रदेशातील अहिच्छत्र नगरी ही परंपरेने नागांची जोडल्या जाते. तिचे नावच अही म्हणजे नाग. हा तिचा नागाची संबंध सांगणारे आहे. मध्य प्रदेशात गोलियर जवळ हे शहर होते. प्राचीन पद्मावती नगरी ही पुराण प्रसिद्ध नगर. पुराणात येथील नागवंशी राज्यांची विस्तृत वर्णने आहेत. येथील नागसेन नामक राजाचा उल्लेख सम्राट हर्षवर्धन याचा राजकवी बाणभट्ट याने आपल्या हर्षचरित्रात केला आहे. नागद, नागपूर, नागापूर, नागग्राम, नागठाणा, नाग हल्ली, नागुर, नागझरी अशी नाग नामक गावे भारतात सर्व प्रांतात आहेत. हल्लीचे पद्म पवया हे ग्वालियर जवळ आहे. पूर्वी पद्मावती या नावाने प्रसिद्ध होते. येथे वृषनाग, भीम नाग, स्कंद नाग, वसू नाग, व्याग्र नाग आदी राजांची नाणी सापडली आहेत.

          ll नाग वंश ll 

 नाग वंशाच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा तील ही एक कथा आहे की, कश्यप ऋषी ला कद्रू व वनिता नावाच्या पत्नी होत्या. कद्रूच्या पोटी जी संतान झाली ती नाग या नावाने प्रसिद्ध झाली. अनेक पुराणांमध्ये थोड्याफार फरकाने आली आहे. वासूकी हा नाग राजा होता त्याची राजधानी भोगावती नगरी होती. या वासुकी नंतर देवदत्त पर्यंत अनेक महान नागराजे होऊन गेले. या नागांना विविध पुराणानुसार एक, पाच किंवा सात पासून हजार पर्यंत फणा असल्याचा उल्लेख मिळतो. अनंत हा सहस्त्र फणा असलेला नाग होता. त्यावर विष्णू झोपलेला आहे असे मानतात. विष्णू त्यावर झोपला म्हणजे नागा वर विष्णूने वर्चस्व निर्माण केले असेही मानले जाते. तर नाग शिवाच्या गळ्यात असल्याने नाग लोकांचा आणि शिवाचा अनन्यसाधारण संबंध स्पष्ट होतो. नंदीवर शिव प्रसन्न झाल्यावर नंदीचा सन्मान करण्यासाठी आलेल्या नाग मंडळींची यादी वराहा पूराणात दिली आहे. नागांच्या संबंधाने सर्वात विस्तृत वर्णन माया शिल्प या ग्रंथामध्ये उपलब्ध होते. या ग्रंथात वासुकि, तक्षक, कारकोटक, पद्म, महापद्म, शंखपाल आणि कुलिक या सात प्रमुख नागांच्या लक्षणांचे वेगवेगळे उल्लेख केलेले आहेत. तक्षकाच्या मस्तकावर स्वस्तिक आणि महापद्म याच्या मस्तकावर त्रिशुल असायला हवा. अंशुमदभेदागम मध्ये चतुर्भुज आणि त्रिनेत्र नाग देवतांचे उल्लेख आढळून येतात.

 धार्मिक ग्रंथानुसार, कुण्या व्यक्तीच्या कुंडलीमध्ये कालसर्प दोष असल्यास नागपंचमीच्या दिवशी भगवान शिव आणि नागदेवतेची पूजा करावी. असा उल्लेख आढळून येतो. या अर्थी नाग ही देवता सामाजिक, धार्मिक आणि ज्योतिषीय दृष्टिकोनातूनही रूढ झाली म्हणावी लागेल. हिंदू धर्म मान्यतेनुसार पृथ्वी शेषनागाच्या फण्यावर विराजमान आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार असलेल्या प्रमुख नागांचा तपशील पुढील प्रमाणे -

 शेष - अनंत या नावानेही शेष नागाचा ओळखले जाते. शेषनागाने गंधमादन पर्वतावर तपस्या केल्यानंतर ब्रह्माजीच्या वरदानाने पृथ्वीचा भार सांभाळण्याचे काम त्याच्याकडे सोपविण्यात आले. हरिवंश पुराणानुसार ब्रह्मदेवाने वासुकीला नागांचा राजा, तक्षकाला सापांचा राजा आणि शेषाला सर्वच विषदंती प्राण्यांचा राजा बनविला. यावरून शेषनागाचे महत्त्व सिद्ध होते. धार्मिक ग्रंथानुसार लक्ष्मण आणि बलराम शेषनागाचे अवतार रूप आहेत. हाच शेषनाग विष्णू चा सेवक म्हणून क्षीरसागरा मध्ये आहे. विष्णू विश्राम मुद्रेत शेष नागच्या वेटोळ्यावर झोपलेले असतात. श्रीकृष्ण जन्म समयी वासुदेव कृष्णाला यमुना पार करत असताना प्रचंड वर्षा होत होती. त्यावेळी शेषनागाने आपला फणा कृष्णा वर धरून यमुना पार करण्यास मदत केली होती.

 वासुकी - हा समस्त नागांचा राजा. वासुकी हा शिवाच्या कंठास लपेटलेला असतो असेही म्हणतात. समुद्रमंथनाच्या वेळी दोरीच्या रूपाने वासुकीचा उपयोग केला गेला होता. शिवाच्या त्रिपुरांतक अवतारात शिवाने एकाच बाणात असुरांची तीन पुरे नष्ट केली होती. त्यावेळी धनुष्यबाणाची प्रत्येंचा वासुकी बनला होता. कथासरित्सागर या ग्रंथानुसार लता देशाचा राजा वासुकीच्या संबंधाने आदर भाव प्रकट करण्यासाठी प्रति वर्ष उत्सव करीत असे. 

 तक्षक - शृंगी ऋषीच्या शापाची अंमलबजावणी करण्यासाठी तक्षक नागाने राजा परीक्षिताला डसले होते. त्यामुळे तक्षकाचा बदला घेण्यासाठी परीक्षित पुत्र जनमेंजयने सर्प यज्ञ केला होता. तेव्हा सर्व साप यज्ञात येऊन पडू लागले. त्यावेळी आस्तिक मुनीने तक्षकाची रक्षा केली. तक्षकच शिवाच्या गळ्यात असलेला नाग आहे असे ही मानले जाते. तक्षकाचा पुत्र अश्वसेन पाताळात राहत असे. खांडव वन अग्निकांड पासून तो अर्जुनाचा विरोधी होता. त्यामुळे कुरुक्षेत्र रणभूमीवर अश्वसेन कौरवांच्या बाजूने सामील झाला होता. अथर्व वेदा नुसार तक्षक हा सर्वाधिक विष असलेला नाग होता असे म्हटले आहे. कौशिक सूत्रानुसार गृहरक्षे साठी तक्षका समोर बळी द्यावा असे म्हटले आहे. असे म्हटले जाते की, तक्षशिला येथे तक्षक संप्रदायाचा प्रभाव होता. मध्यप्रदेशात तक्षकेश्वर या नावाने इंदोर जवळ नवाली गावात एक मंदिर आहे.

 करकोटक - यास शिवाचा गण असेही म्हणतात. हरिवंश पुराणात या नागाचा विशेष उल्लेख मिळतो. नल-दमयंती कथेतही करकोटक येतो. आपल्या आईच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी महाकाल वनात शिवलिंगाची पूजा केली होती.

 कालिया - याचा निवास आपल्या कुटुंबासह यमुना नदी मध्ये होता. त्यामुळे यमुने मध्ये विष पसरले होते. कृष्णाने कालियाला युद्ध करून यमुना सोडण्यास भाग पाडले.

 सिंधू संस्कृतीत नागांची असलेली शिक्के, भरहुत सांची आणि अमरावती येथील नागांचे शिल्पांकन यासोबतच पुढे गुप्त काळामध्ये नाग मूर्तीचे तीन प्रकारे शिल्पांकन व्हायला सुरुवात झाली.

1) मानवाकार मूर्ती ( डोक्यावर नागफणा )

2) मानव सर्प विग्रह ( कमरेच्या वर मानव रूप )

3) पूर्ण नाग रूप.

महाराष्ट्रातील काही वंशाची नावे 'शेष' अशी आहेत. प्रख्यात शिंदे घराणे हेही नागपूजकच होते. कर्नाटक, महाराष्ट्रात अनेक शिंदे घराणे आहेत. राष्ट्रकूट नृपती गोविंद तृतीय याच्या नेसरी ताम्रपटात त्याचा सामंत नाग हस्ती याचा उल्लेख येतो. कर्नाटक राज्यातील चंद्रवल्ली, बागलकोट, भैरवमट्टी, हरिहर, मात्रहल्ली येथील शिलालेखात नागवंशी राज्यांचे अनेक उल्लेख येतात. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर येथे ही नागवंशीय शिंदे यांची एक शाखा राज्य करीत होती. पैठणचे सातवाहन हे नाग वंशियच राजे होते. महाराणी नागनिका ही नाग कन्याच.

          ll नाग प्रतीके ll

 भारतीय कलेने भावना प्रकट करण्यासाठी प्रतीकांना जन्म दिला. जसे नाग कश्यप आणि कद्रू यांचे पुत्र असल्याचे पुराणात उल्लेख आहेत. पौराणिक नाग लोकांमधील अनंत, वासुकी, शेष हे नाग मानवा अनुकूल होते. तर तक्षक, कारकोटक, कालिया हे मानव वैरी होते. नाग हा वारूळात राहतो आणि वारूळ हे भू देवतेचे प्रतीक मानले आहे. त्यामुळे भूमीच्या सृजन शक्तीशी त्याचा संबंध जोडला गेला. शिव आणि विष्णु या दोघांचाही नागाशी संबंध आहे. नागफणी धारण करणारी कालिकादेवी आहे. त्याचप्रमाणे गणेशाच्या पोटावर ही नागबंध आवळलेला असतो. कंसाच्या कैदेतून बाहेर पडल्यानंतर पावसापासून रक्षण करण्यासाठी वासुकी नागाने कृष्णावर फना छत्र धरलेले होते. बुद्धांच्या जन्मानंतर नंद व उपनंद या नागांनी स्नान घातले होते. तर ज्ञान प्राप्ती नंतर मुचलिंग नागाने त्यांच्यावर आपला संरक्षक असे फनाछत्र धरले होते. जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचे नाग हेच अभिज्ञान चिन्ह आहे. कामठा किंवा मेघमालि हा पूर्वजन्मीचा पार्श्वनाथाचा भाऊ जो वैरी बनला होता. त्याच्या हल्ल्यापासून यक्ष धरणेद्र हा आपल्या सात फण्याचे छत्र पार्श्वनाथच्या डोक्यावर धरले असल्याचे शिल्प वेरूळ लेणीत आहे.

श्रवणबेलगोळ येथील गोमटेश्वराच्या प्रचंड मूर्ती भोवती अनेक वारुळे निर्मिले असून त्यातून नाग बाहेर येत आहेत असे शिल्पात दाखवले आहे. नाग हे योगाचे ही प्रतिक मानले जाते. त्या कारणाने शिवाची योगी राजत्व दाखविण्यासाठी नाग शिवा जवळ सातत्याने दाखविला जातो. अशी ही पौराणिक मान्यता आहे.

    ll आयुध रूपातील नाग प्रतीक ll

 बहुतांश देवतेसमोर नाग हे चिन्ह आयुध म्हणून दाखवण्यात येत असले तरी, प्रत्यक्षात शिवा सोबत सर्प / नाग हे लांछान कायमस्वरूपी जोडले गेलेले आहे. प्रतिमा लाक्षणिक विवरण पाहता विष्णुधर्मोत्तर पुराण, मत्स्यपुराण, मानसार, मयमत, कामिकागम, अंशुमतभेदागम, देवता मूर्ती प्रकरण, आदी शिल्प शास्त्रीय ग्रंथात शिवाच्या आयुधात कृष्णमृग, खडग, खेटक, वज्र, परशु, त्रिशूल, खट्वांग, डमरू, पाश, हस्ती चर्म, दंड, कपाल, अक्षमाला, धनुष्य, शंख, चक्र, गदा आणि सर्प किंवा नाग सांगितला आहे.

    ll नाग आणि लैंगिक काम प्रतीक ll 

 नाग किंवा साप यांना लैंगिक भावनेचे प्रतीक मानण्यात येते. ज्यावेळी एखादा साप खांबाला वेढा देऊन बसतो तेव्हा तो खांब प्रेरित झालेले लिंग वाटतो. साप हा पुरुषवाचक शब्द म्हणून वापरला जातो. या सरपटणाऱ्या प्राण्यात लिंगाची रचना असल्यामुळे ते वासनेचे प्रतीक आहे. त्यासाठी त्याला वैशेयिक मन, संभोग इच्छा आणि संभोग इच्छा कमी होणे इत्यादीचे प्रतिनिधित्व सरपटणारे प्राणी करतात. ज्या वेळी स्त्री व पुरुष उत्तम परिस्थितीत व तंदुरुस्त शरीराने एकमेकांकडे आकर्षित होतात. त्यावेळी त्यांच्या लिंगाची व योनीची स्थिती एखाद्या वळवळणाऱ्या प्राण्या सारखी होते. ग्रीक कथेत एडम व इव्हा यांच्याजवळ साप हे प्रतीक यामुळेच दाखवण्यात येते. प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिगमंड फ्रॉइड याने सुद्धा नागाला काम प्रतीक मानले आहे. त्यांच्या मतानुसार, आदिम समाजातील स्त्रिया नागाची पूजा काम प्रतिकाच्या रूपानेच करत असत. कदाचित यामुळेच जगभरात आणि विशेषतः भारतामध्ये नागपूजा या स्त्रियाच करतात. नागाची पुत्रप्राप्तीसाठी आराधना करणे किंवा शिवा सारखा श्रेष्ठ पती मिळावा यासाठी शिवपूजन करणे या पाठीमागे ही कामभावना प्रेरित असावी असेही मानले जाते. वांझ स्त्रिया पुत्र प्राप्ती साठी नागशिळेची पूजा करतात. नागाच्या काम रूपा संदर्भाने कश्मीरी लोक कथेनुसार, सुरिनसर किंवा सुनासर ही झील अध्यात्मिक बाबतीत  पवित्र मानली जाते. हा संदर्भ महाभारत काळाशी जोडला जातो. वनवासात असतांना पांडव जम्मू येथे गेले होते. ज्यावेळी नागकन्या उलुपी सोबत अर्जुनाचा विवाह झाला होता. तसेच माणिपूर राज्याची राजकन्या चित्रगंधा हिच्यासह ही अर्जुनाने विवाह केला होता. कालांतराने त्यांना बब्रुवाहन नामक वीर पुत्र जन्माला आला. अर्जुनाचे वास्तव्य तिथे अल्पकाळ असल्याने पुत्र जन्माची वार्ता अर्जुना पर्यंत पोहोचली नाही. महाभारताच्या युद्धसमाप्तीनंतर पांडवांनी अश्वमेध यज्ञ केला होता. यज्ञाचा अश्व बब्रुवाहन यांनी रोखून धरला होता. तो सोडविण्याचा प्रयत्न अर्जुनाने केला असता. युद्ध कौशल्यात अर्जुन कमी पडला. त्यामुळे अर्जुनाला मूर्च्छा आली. ही वार्ता चित्रगंधा हिला कळाली असता ती रणभूमीवर आली आणि पुत्र बब्रुवाहन यावर ती क्रोधित झाली. वडिलाला जिवंत करण्यासाठी बब्रुवाहन यांनी वैद्यची मदत घेतली. वैद्यांनी उपचार सांगितला की, पाताळ लोकातून नागमणी (वनौषधी) आणावी लागेल. त्यासाठी बब्रुवाहन याने पाताळ लोकात बाण मारला. त्या बाणाने इच्छित नागमणी आणला. त्या साठी नागकन्या उलुपीने साह्य केले. त्या नागमणीच्या सह्याने अर्जुन जागा झाला. ज्या मार्गाने बाण गेला आणि ज्या मार्गाने बाण परत आला तिथे दोन्ही बाजूने झील तयार झाली असे मानले जाते. तेव्हा पासून नवविवाहिता या झीलची तीन वेळा परीक्रमा करून नाग देवतेचा आशीर्वाद घेऊन वैवाहिक जीवनाला प्रारंभ करते.

 वारूळ हे भूमीचे - भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे याचे प्रतीक आहे. नर नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. त्याची उपासना प्राधान्याने संतान दाता देव म्हणूनही होते. दक्षिणेत अनेक जमातीत वधूने व विवाहित स्त्रियांनी नाग पूजा करण्याची चाल आहे. काही ठिकाणी विवाहित स्त्रिया वारुळाची पूजा करतात. संतान प्राप्तिची अपेक्षा करणाऱ्या स्त्रिया नागाच्या अथवा नाग युगालाच्या मूर्तीची पूजा करतात. नवस फेडण्यासाठी नागमूर्ती तयार करून मंदिराच्या आवारात अथवा झाडांच्या पायथ्याशी प्रतिष्ठित करतात.

 नागाचे संतान दायी सामर्थ्य भारतीय जनमानसातील अनेक धारणांमधून व्यक्त होत असते. दक्षिणेतील सर्व प्रमुख क्षेत्रपाल देव आपले नागरूपात्व सांभाळून आहेत. ग्रामीण भागातून आजही अशी दृढ समजूत आहे की, एखाद्या गर्भवती स्त्रीने साप पाहिला असता, त्याचे तत्क्षणी डोळे जातात आणि ती स्त्री प्रसूत झाल्यावर तिच्या नान्ही घराचा गंध अनुभवल्यावर तो नाग पुन्हा डोळस होतो. ती गरोदर असताना त्या स्त्रीचा आणि पुरुषाचा संबंध येऊ नये किंवा समागम घडू नये, असा निषेध त्यात अभिप्रेत असावा. सर्व पुरुष नागाचे प्रतिनिधी आहेत आणि नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. म्हणून वारुळाची पूजा भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे प्रतीक म्हणून केली जाते. वारूळास पृथ्वीची योनी म्हणतात. योनी रूपिनी भुदेवी आहे. योनी प्रतीक म्हणून नैसर्गिक वारूळची उपासना अति प्राचीन काळापासून आजपर्यंत दक्षिण भारतात तरी अखंड प्रचलित आहे. वारूळ ही फारच नाजूक असल्यामुळे वारूळ सादृश्य घडीव शीला मूर्तीचे प्रचलन क्वचित कोठे असल्याचा पुरावा उपलब्ध आहे. वारुळाच्या शीला रूप प्रतिकृती नंतर नाभी पर्यंतच्या योनी मूर्ती घडविल्या जाऊ लागल्या. तसेच प्रसवा बरोबरच पोषणाचा ही मातृत्वाशी संबंध असल्यामुळे योनि प्रमाणेच स्थानांना उठाव देणाऱ्या स्कंदा पर्यंतच्या मूर्तीची निर्मिती होत गेली. भू देवीच्या सर्जक आणि पोषक इंद्रियांच्या मूर्तीचा हा वारूळ ते योनी - स्तन - युक्त मूर्ती पर्यंतचा क्रमविकास श्री रा. चि. ढेरे यांनी सिद्ध केला आहे.

 II काम शास्त्रीय ग्रंथानुसार नाग II

कल्याणमल्ल, कोक्कोक, दीक्षित श्यामराज, श्री प्रोढदेवराज, मथुरा प्रसाद दीक्षित यांनी नायिकेच्या माणस प्रकृतीचा ही उल्लेख केलेला आहे. देव सत्वा, यक्ष सत्वा, मनुष्य सत्वा, पिशाच्च सत्वा, नाग सत्वा, काक सत्वा, वानर सत्वा आणि खर सत्वा असे प्रकार सांगण्यात आलेले आहेत. सत्व या शब्दाचा अर्थ शील असा होतो. अर्थात नायिकेच्या चारित्र्य आणि वागणुकीवरून हे सत्वाचे प्रकार दिलेले आहेत. त्यानुसार जी नेहमी एखादी घटना किंवा काम विसरते, विसराळू स्वभावाची जी नेहमी व्याकुल, घाबरलेली असते, सापाप्रमाणे दीर्घ श्वास घेणारी, नेहमी निद्राधीन राहणारी, नेहमी जांभळी देणारी ती नाग सत्वा जाणावी. असे म्हंटले आहे.

 वरील विवेचनावरून असे म्हणता येईल की,

1) सर्वच प्राचीन मानवी सभ्यतेत नागा विषयी भीतीतून आदरभाव निर्माण झाला.

2) नाग सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर सूर्या सोबत संबंध जोडून कथा निर्मिती केल्या गेल्या.

3) नाग हे अत्यंत जहाल विष बाळगून असल्यामुळे आमचाही वंश नागसम आहे. हे दाखविण्यासाठी कुळवंश प्रतिकाच्या रूपाने नाग हे 'कुलचिन्ह' म्हणून ज्या जमातींनी किंवा राज वंशानी स्वीकारले त्यास नागलोक या नावाने ओळखण्यात येते.

4) नागाची शरीर रचना ही पुरुष लिंगाप्रमाणे असल्यामुळे आणि वारूळ स्त्री लिंग अथवा भूमिचे / सृजनाचे प्रतीक म्हणून स्वीकारले गेले असावे.

5) दक्षिणेतील अनेक क्षेत्रपाल देवता आपले नागरूप प्रकट करताना दिसतात.

6) आशीर्वाद देत असताना हाताची मुद्रा ही पाच फडा असलेल्या शेषनागाची मुद्रा मानली जाते. यज्ञोपवीतातील एका सूत्राचे नाव नाग तंतू असे आहे.

( संदर्भ ग्रंथ कर्त्यांचे आभार, फोटो स्त्रोत :- श्री प्रवीण योगी यांच्या कडून मिळाले.)

डॉ. अरविंद सोनटक्के,

दिगंबरराव बिंदू महाविद्यालय, भोकर. जि. नांदेड.

(9423139676)

 

 

प्राचीन मंदिरों के वास्तु शिल्प में नागांकन

सर्प एवं मनुष्य का संबंध सृष्टि के प्रारंभ से ही रहा है। यह संबंध इतना प्रगाढ एवं प्राचीन है कि धरती को शेषनाग के फ़न पर टिका हुआ बताया गया है। इससे जाहिर होता है कि धरती पर मनुष्य से पहले नागों का उद्भव हुआ। वैसे भी नाग को काल का प्रतीक माना जाता है। जो शिव के गले में हमेशा विराजमान रहता है। कहा गया है - काल गहे कर केश। इसके पीछे मान्यता है कि काल धरती के जीवों का कभी पीछा नहीं छोड़ता और हमेशा उसके गले में बंधा रहता है। इस मृत्यू के प्रतीक को मनुष्य ने हमेशा अपने समक्ष ही रखा और मानव जीवन में भी महत्वपूर्ण स्थान दिया। 

राजा रानी मंदिर के द्वार पर स्थापित नागप्रहरी - भुवनेश्वर उड़ीसा

शासकों के कुल भी नागों से चले, नागवंशी, छिंदक नागवंशी, फ़णीनागवंशी इत्यादि राजकुलों की जानकारी हमें मिलती है। इसके साथ ही हमें मंदिरों के द्वार शाखा एवं भित्तियों पर अधिकतर नाग-नागिन का अंकन मिलता है। वासुकि नाग एवं पद्मा नागिन का पाताल लोक के राजा-रानी के रुप में वर्णन मिलता है। नागों को एक दूसरे से गुंथित या नाग-वल्लरी के रुप में दिखाया जाता जाता है भारतीय शिल्पकला में इन्हें देवों के रुप में प्रधानता से स्थान दिया जाता है। इसके पीछे मान्यता है कि मंदिर के प्रवेश के समय इनके दर्शन करना शुभ एवं सौभाग्य का प्रतीक माना जाता है।

राजीवलोचन मंदिर राजिम छत्तीसगढ़ के मंडप स्तंभ पर अंकित नागपाश

प्रागैतिहासिक शैलचित्र कला में नाग का चित्रण, मोहनजोदड़ो, हड़प्पा से प्राप्त मुद्राओं पर नागों का अंकन हुआ है, जो नागपूजा का प्राचीनतम प्रमाण माना जाता है। इससे स्पष्ट होता है कि मानव प्राचीन काल से नागपूजा कर रहा है। नाग का भारतीय धर्म एवं कला से घनिष्ठ संबंध रहा है। कहा जाए तो नागपूजा हड़प्पा काल से लेकर वर्तमान काल तक चली आ रही है। इसके पुरातात्विक एवं साहित्य प्रमाण प्रचुरता में मिलते हैं। मंदिरों की द्वार शाखाओं पर नागाकृतियों का उत्कीर्ण किया जाना, विष्णु की शैय्या के रुप में, शिव के गले में, बलराम एवं लक्ष्मण को शेषावतार के रुप में प्रदर्शित किया जाना। 

राजीवलोचन मंदिर राजिम छत्तीसगढ़ के मंडप के द्वार शीर्ष पर शेष शैया

वासुकिनाग का समुद्र मंथन के साथ उल्लेख, वराहावतार का प्रतिमा के साथ नाग का आबद्ध होना, भारतीय संस्कृति में नागपूजा एवं उसके महत्व को प्रदर्शित करता है। जैन परम्परा में भी तीर्थंकर पार्श्वनाथ एवं सुपार्श्वनाथ के साथ पांच फ़न एवं सप्तफ़न के नाग लांछन का प्रयोग किया जाता है, जो जैन संस्कृति में नाग के महत्व को उजागर करते हैं।

छत्तीसगढ़ के प्राचीन नगर सिरपुर से उत्खनन में प्राप्त जैन तीर्थांकर पार्श्वनाथ की प्रतिमा

पूर्व मध्यकाल एवं उत्तरमध्यकाल से लेकर आज तक लगभग प्रत्येक ग्राम में नागदेवताओं की किसी न किसी रुप में पूजा की जाती है। इसकी प्रतिमाएं आज भी गांवों में मिलती है तथा नागपंचमी का त्यौहार तो वर्ष में एक बार मनाया ही जाता है। इस विषधर जीव की जितने मुंह उतनी कहानियां मिलती हैं। शायद मनुष्य ने भयभीत होकर इस काल के प्रतीक की पूजा प्रारंभ की होगी और कई परिवारों में इसे कुलदेवता के रुप में मान्यता मिली हुई है, मनुष्य आज तक इसके महत्व एवं उपस्थिति के साथ बल को नकार नहीं सका है।

 

 

 

बाजारपेठेतील_शिळेवरील_शेषनाग

#बाजारपेठेतील_शिळेवरील_शेषनाग 🐍
किल्ले रायगडवर हुजूरबाजाराची म्हणजेच बाजारपेठ बसवून नुकतीच सुरुवात झाली होती, आता हिंदुस्तानातील अनेक व्यापारांना अभय देऊन आणि सन्मानाने आमंत्रण देऊन त्यांना या बाजारपेठेत स्थायिक करणे गरजेचे होते. कारण तसे न केल्यास परकीय शत्रुंना यांचा गैरफायदा घेणे सोयीचे झाले असते. यासाठी महाराजांना कोणीतरी सन्माननीय आणि भरवशाचा व्यक्ती आवश्यक होता जो ह्या बाजारपेठेचा संपूर्ण कारभार बघेल आणि सर्व व्यापाऱ्यांचा विश्वास जिंकून घेईल, तेव्हा शिवरायांना आठवण झाली ती म्हणजे बाबाजीनाईक पुंडे यांची. नगर जिल्हातील श्रीगोंदे येथील परंपरागत सावकार घराण्यातील बाबाजी शिवरायांच्या पदरी सन्मानाने आश्रित होते. विजापूरच्या आदिलशाहीशी शिवरायांच्या झालेल्या तहानुसार ते विजापूर दरबारी १६६७ पासून स्वराज्याचे वकील म्हणून काम पाहत होते. १६७२ मध्ये तह मोडल्यामुळे ते पुन्हा विजापूर येथून निघून रायगडावर येण्यास निघाले. श्रीगोंदे येथील नाईक यांचा परंपरागत सावकारीचा पेशा असल्यामुळे महाराजांना यांची बाजारपेठेसाठी सावकार किवा महाजन पदी नियुक्ती करणे सोयीस्कर ठरले. कारण कोणा लबाड लांडगा, शत्रूचा हेर यास गाळा देऊन बाजारपेठेत निवास देणे धोक्याचे होते. त्यावेळी बाबाजीनी विचार केला, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आश्रयाखाली त्यांना हे सोन्याचे दिवस लाभले आहेत ते फक्त आणि फक्त त्यांच्या आजोबांमुळे “शेषाबानाईक पुंडे”. बाबाजीना ही आपल्या आजोबांची पुण्यायी वाटू लागे. त्यामुळेच बाबाजीनी आपल्या आजोबांचे ऋण लक्षात घेऊन ७ व्या किवा ८ व्या दुकानाच्या मधल्या शिळेवर शेशाबाची स्मृती म्हणून त्यांनी “शेषनाग” कोरवुन घेतला. यापुढे बाबाजीनाईक यांचे अस्तित्व दर्शवणारा तो शेषनाग हुजुरबाजाराचे वैभव दर्शवू लागला. आजही आपण त्या बाजारपेठेत फेरफटका मारताना त्या शेषनागाच्या शिळेजवळ क्षणभर थांबतो आणि त्याचे दर्शन घेतो. आपण जर नीट निरीक्षण करून पाहिल्यास असे दिसते कि हा एक फणा असलेला साधा नाग नसून छोटे छोटे असे सात फणे असलेला शेषनाग आहे. भोसले घराण्याशी प्रामाणिकता दर्शवणाऱ्या शेषाबानाईक यांची ती स्मृती आहे...!

 

 

 

 

 

गरुड  :-

      आज गरुड हा विष्णूचे वाहन म्हणून प्रसिद्ध आहे, पण कलेत विष्णुमूर्तीचे दर्शन घडण्याच्या कदाचित आधीच गरुडाचे आगमन, झालेले होते. महाभारतांप्रमाणें वजनदार वस्तूंना घेऊन उडणारा तो गरुड अशी या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे.

       सूर्याच्या घोड्याचा रंग कोणता या पैजेंत नागांच्या षडयंत्रामुळे विनता हिला नागमाता कद्रूचे दास्य पत्करावे लागले. दास्यातून सुटण्याची अट स्वर्गातून अमृतकुंभ आणून नागांस द्यावा अशी होती. विनता ही पक्षी कुळाची जननी

३९८

    होती. हिला पुढे कश्यपांपासून अत्यंत तेजस्वी व पराक्रमी असा गरुड नांवाचा मुलगा झाला. जन्मांपासूनच याने सर्वत वैर बाळगले पण आईला दास्यांतून मुक्त करण्यांकरितां नागांना अमृत सुलभ करून देणे जरूर होते. तेवढ्यासाटी क इंद्रादिदेवाशी युद्ध झाले. देव हरले, शेवट तडजोड अशी झाली की गरुडाने अमृतकुंभ नागांचे हवाली करावा, बच् इंद्रादिदेवानसि भूत लागण्याच्या आतच इंद्राने तो पळवावा. नागांना अमृतघट मिळाल्यामुळे विनतेची सुटका झाली तो दर्भावर ठेवला असतांनाच इंद्राने संधी साधून पळवला व नागांच्या तोंडाला पार्ने पुसली.

विष्णूचेही प्रथम गरुडांशी युद्ध झाले व शेवटी सामोपचारांत विष्णूने त्याला आपल्या ध्वजावर स्थान दिले व गरुद्वारे विष्णूचे वाहन होणें पत्करले.

       या साहित्यिक पार्श्वभूमीच्या आधारावर गरुड प्रतिमांचा विचार करू, गरुडांचे वर्णन करीत असतांना हरिवंश असे सांगतो की काश्यप गरुडाला खग असून सुद्धा शिखा व चूडा होती. सुंदर पंख हेच त्याचे वस्त्र होते व तो कानांत नेहमी सोन्याची कुण्डलें घालीत असे. हरिवंशाचे हे वर्णन कुषाणकालीन गरुडांना बरेच लागू पडते. कुषाण गरुड प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये नोंद करण्यासारखी आहेत.

कुषाणकालीन वैशिष्ट्ये :-

       १) पक्षी रूपांत असून देखील गरुडांचे दोन्ही कान व त्याच्यातील कुंडले दिसतात. (चित्र १६३)

      २) काही शिल्पांत त्याचे पंजे हातांसारखे दाखविले आहेत. ज्यात त्यानें सर्प रूपांत नाग, अथवा मानव सर्पिणीचे रूपांत नाग स्त्रीला धरले आहे. (ल.सं.सं. ५९.१७०, म.सं.सं ४१.२९१५ चित्र १६४) गरुडाच्या चोचीतील सर्प हरिवंशातही वर्णित आहे, पण सर्पिणीसाठी मात्र वाङ्‌मयीन आधार हाती आलेला नाही.

      ३) सर्प आणि गरुडाचे वैर कुषाण कलाकारांनी काही ठिकाणी फारच खुबीने दाखविले आहे (ल.सं.सं.जे. ५४७ एकेचाळीस १).

      ४) या काळांत गरुडाला मोरासारखा तुरा (शिखा किंवा चूडा) ही दाखविला आहे. (चित्र १६३)

      गुप्तनाण्यांवरील गरुड पक्षी रूपांतच पंख पसरलेला (विततपक्ष) असतो. गुप्त राजे परम भागवत असल्यामुळे त्यांनी आपल्या नाण्यांवर गरुड बराच वापरला आहे. मूर्तिकलेत मात्र गरुडाचे रूप बदलले दिसते. देवगढ़ (उत्तरप्रदेश) येथील गजेन्द्रमोक्षाच्या दृश्यात विष्णूचा गरुड पंख असलेल्या मनुष्याच्या रूपात आहे.

        विष्णुधर्मोत्तरपुराणांप्रमाणे मनुष्य रूपात असलेल्या गरुडाचे अणकुचीदार नाक असावे. त्याला चार हात असून एकटा असला तर त्याच्या हातात छत्र व कुंभ असावा व दोन अंजलि मुद्रेत जोडलेले असावेत; पाठीवर विष्णू असल्यास छत्र व कुंभ असू नयेत. त्या दोन हातानें त्याने विष्णूंचे पाय धरावेत. श्रीतत्त्वन्निधीप्रमाणें मात्र तो दोनच हाताचा असावा.

        उत्तर भारतातील बऱ्याचशा गरुड प्रतिमा दोनच हाताच्या असून टोकदार नाक, पसरलेले किंवा मिटलेले पंख व भरपूर दागिने ही त्याची वैशिष्ट्ये दिसतात. कधी कधी त्याच्या हातांत सर्प दिसतो. महाभारतातील उद्योगपर्वाच्या एका कर्थेप्रमाणे विष्णु व इंद्राच्या सांगण्यावरून गरुडाने सुमुख नांवाच्या एका सर्पाला सदैव आपल्या हातात ठेवण्यांचे कबूल केले होते. नेपाळ कलेत बऱ्याचशा गरुड प्रतिमा उजव्या पायाची खुरमांडी घालून नमस्कार मुद्रेत बसलेल्या आढळतात. हात दोनच असतात व गळ्यात भला मोठा साप असतो. नाक मात्र कित्येक ठिकाणी विशेष अणकुचीदार न दाखवितां ते

३९९

साधारण माणसासारखेच असते. त्याचे एक कारण हे ही असू शकेल की कित्येकदा विष्णुभक्त राजाच स्वतःला नमस्कार मुद्रेत विष्णू समोर गरुडाचे रूपांत अंकित करवीत असे. उदाहरणार्थ हाडीगाऊ येथील गरुड म्हणजे गुप्त राजा अनुपरम हा आहे. तसेच लिच्छवी राजा मानदेव हा चांगुनारायण येथील गरुडाचे रूपात आढळतो.

वृषार्ध गरुड :

       राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली येथे असलेल्या सुमारे ९००इ.स. च्या एका खंडित शिल्पात जालीढ मुदेत असलेला एक द्विभुज पुरुष दिसतो. हाथ खंडित आहेत, उजवा वर उचलेला होता, विशेष म्हणजे याच्या डोक्यावर उजव्या बाजूला जटाजूट आणि डाव्या भागावर मुकुट आहे. या शिल्पाची ओळख हरिहराच्या संयुक्त मूर्तीप्रमाणे दोघांच्या वाहनांचे संयुक्तरूप 'वृषार्ध गरुड' अशी करण्यात आली आहे (रे.चि.उ.४). - ईशान शिव गुरु पद्धतीत याचा उल्लेख आढळतो.

     P.K. Agarawala, A composite figure of Garuda and Vrsa BMA., 51-52, 1993, p. 39 ff. दक्षिणेत द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन्ही प्रकारचे मानव गरुड दिसतात. बादामी येधील जाड बांध्याचा गरुड उजव्या हातात सर्प घेऊन आहे, बंगलोर संग्रहालयांतील विष्णु प्रतिमेत असलेला गरुड चतुर्भुज असून त्याने मागच्या दोन हाताने विष्णूचे पाय सावरले आहेत. पण सामान्य दोन हातांत अमृत कुंभ धरलेला आहे. राष्ट्रकूट राजांच्या ताम्रपटांबरोबर मिळालेल्या राजमुद्रेत सर्प घेतलेला मनुष्याकृती गरुड दिसतो. हे राजे स्वतःच्या गरुड लांछनाचा उल्लेख करतांना आढळतात.

वैष्णव मंदिरांत विशेष करून महाराष्ट्रात देवाच्या द्वाराचे आजुबाजूला गरुड व हनुमंत स्थापित करण्यांची पद्धत आहे. येथे गरुड दोनच हाताचा असून नमस्कार मुद्रेत बसलेला किंवा उभा असतो (चित्र १६५).

 

 

 

 

Does this chariot wheel remind you of the Sun Temple at Konark? The Sun temple was built almost 100 years after this Chola masterpiece.

Darasuram sculptures

The Airavateswara temple at Darasuram was built by Rajaraja Chola II in the 12th Century CE. This UNESCO World Heritage Site is known for the intricate sculptures.

Her we see a panel of dancing ladies. One is shown with multiple limbs indicating either the movement of one performer (something like multiple frames of a movie) or multiple performers behind the main one.  

~1 minute

---

Hanuman’s vaahanam

When I visited the Balamurugan temple (then under construction) in Saveetha College campus I was curious about the camels in the Hanumanji’s shrine. Later, I learnt that camel is one of the vehicles of Lord Hanuman.

I was even more intrigued to see on a pillar in Kacchabeswarar temple, Kanchipuram, a praying sage with a camel on the side. A quick search on the web did not yield any answers. Can any one of you fill up on what this sculpture represents?

A pillar in Sri Kachchabeswarar temple, Kanchipuram

Garuda

From Pavala vannar koil, Kanchipuram

Garuda, the legendary bird akin to Brahmini kite is the vaahana (vehicle) of Lord Vishnu. He is often depicted in the anthropomorphic form as above. He is a protector and powerful. The legend of Garuda appears in Buddhism and Jainism.

From Belur

From the Hoysala period temple at Belur, Karnataka.

 

 ne

The sage with tiger’s feet

Vyaghra pada muni :

Vyaghrapada was a great devotee of Lord Shiva. He lived in a thillai forest near Chidambaram.

 He used to collect flowers in the morning for his daily puja. Seeing that birds and bees suck nectar from the flowers, he wanted to get flowers even before dawn so that they are untouched and fresh. For this purpose he had to go deep into the forest in near darkness. This involved walking over thorns and sharp stones. Consequently his feet were affected so badly that even his overall health deteriorated.  Seeing his plight Lord Siva gave him legs of a tiger to manage the rough conditions of the forest. Hence the name Vyaghrapaada .Vyghra – tiger: pada – foot.

Vyaghrapada lived in Chidambaram for many years. He was a contemporary of Sage Patanjali. Shiva eventually gave his darsan as Nataraja and both Vyghrapaada and Patanjali attained mukti.

From one of the pillars in the Azhagiya Nambi Temple, Thirukkurungudi – one of the 108 Vaishnvite Divya Desams.

Interestingly, though this temple is a Vaishnavite Divya sthalam, it has also many Shaivaite elements as the sculpture above.

 y.

Dvarapalakas literally mean ‘Guardians at the Gate’ . Most Hindu temples have the images of dvarapalakas at the entrance. They have a lot of common features, but there are some special features based on the presiding deity, the local practices and the Agamas. For example, the dvarapalakas in a Shiva temple will usually have trishul, damru, gada, etc.

These dwarapalkas in Vydeeswara Temple, Talakadu have the usual features and in addition, they have torsos shaped like a Nandi. This is unique and I have not seen this anywhere else.

The Vydheeswara Temple is located in Talekadu (or Talekad) in Karnatake. It is beleived to have been built by the Ganga Dynasty in the 10th Century.

There is also a story of the Curse of Talekadu. More about it later.

ti 

Naga Lingam at Lepakshi

The naga lingam is another imposing sculpture iIn the Lepakshi temple. A  7 hooded naga rises  over the lingam behind the sanctum sanctorum. . The guide narrated an interesting story about the naga lingam. A young sculptor was hungry and asked his mother who was working in the kitchen just opposite the present lingam, when meals would be ready. She replied that it would take at least another hour. To pass time, the sculptor built this naga lingam in just one hour. The mother, coming out of the kitchen was astonished . Because of her ‘drishti’ the sculpture developed three cracks. Therefore, no formal puja is performed for this lingam.

The lingam is flanked by a panel of Saptha maathas.

Women offering puja to the Saptha mathas – Indrani, Kaumari, Vaishnavi,Maheswari, Brahmi  Varahi, & Chamundi

The tip of the naga hood is visible from the nandi several metres away., in the outskirts of the town.

Lepakshi  Nandi

The nandi is situated about 200 meters from the main temple. The sixth praakaram originally  extended upto the nandi. Now streets and town houses (and an APTDC guest house) intervene. 

The Granite nandi  measuring 8 M length and 6 M high is considered to be the largest Nandi in the world. The one in Thanjavur is second.  Even among monoliths, it stands on top, second only to Gomateswara. I did a rough calculation of the mass of the bull. At 8x5x 2.5 (aprox) it should weigh at least 250 tonnes considering density of granite to be 2.5 T/ Cu.M

The crouching bull is facing the Naga linga at the temple and strikes a very natural and elegant pose. The garlands, kaasu malai and mani malai are remarkable for their exquisite finish.