विष्णु मुर्ती शास्त्र

 विष्णू  

(सुरुवातीपासून सुमारे सहाव्या शतकापर्यंत)
सृष्टीच्या तीन स्थिती अर्थात् उत्पत्ती, स्थिती आणि लय, यांच्या आधारभूत देवता म्हणून ब्रह्मदेव, विष्णू व शंकर यांस मान्यता आहे. त्यापैकीं येथे विष्णूचा विचार करू.
विष्णूच्या मान्यतेचे धागेदोरे ऋग्वेदांपर्यंत पोहोचलेले आहेत. ऋग्वेदांच्या एकूण सहा सूक्तांत' त्याचे उल्लेख मिळतात.
या सूक्ताचा साकल्यानें विचार केल्यास खालील गोष्टी दृष्टोत्पत्तीस येतात.
१) इतर देवताच्या मानाने विष्णूशी संबंधित सूक्तांची संख्या फारच थोडी असली तरी त्यांत केलेले वर्णन मात्र अत्यंत उदात्त व भव्य स्वरूपाचे आहे.
२) कोणत्याही सूक्तांत मूर्तिविज्ञानाच्या दृष्टीनें विष्णूंचे स्वरूप वर्णन मिळत नाही, पण त्यानें तीन पावलांत पृथ्वी, अंतरिक्ष व इतर सर्व लोक व्यापून टाकले याबद्दल त्याची वारंवार स्तुती आहे. 'उरुगाय,' 'उरुक्रम' वगैरे विष्णूंची वैदिक नांवे पुढील युगांत वर्णन केलेल्या त्रिविक्रम रूपाशी संबंधित आहेत. 'विष्णूंच्या दोनच पावलांना माणसे पाहू शकतात, त्याचे तिसरे पाऊल अर्थात् परमपद याकडें विद्वान लोक टकमक बघत असतील' (१,२२.२०) वगैरे वर्णन त्यांच्या त्रिविक्रमत्वाचेच होय. एक सूक्त (७.१००,४) असेंही सुचवितें की विष्णूनें शेतीसाठी व मनुष्यांना राहण्यासाठी पृथ्वीचे तीन वेळा आक्रमण केले.
३) विष्णूजवळ अमृताचा अक्षय झरा आहे, असेच अतिशय चपळ आणि अनेक शिंगे असलेल्या दिव्य गाई ही आहेत.
४) विष्णुभक्तीचे मूळ ही आपणांस येथे सापडतें. विष्णूच्या अमाप प्रभावानें प्रेरित होऊन त्याला हाक मारल्यास (म्हणजे भक्ति केल्यास) तो येऊन उभा राहतो व (भक्तांचे) संरक्षण करतो ही कल्पना वैदिक काळातच रूढ झाली होती.
      काही सूक्तांत' 'इन्द्रा-विष्णू' या नांवाने इंद्र व विष्णू अशा जोडदेवतांचे स्तवन केले आहे. विष्णूस इंद्रासह एकत्र राहणारा असा त्याचा मित्र मानला आहे. (१.२२ १९) पर्वताच्या शिखरावर दोघे उंच उभे राहिले आहेत (१,१५५ १) व त्यांचे घोडे शत्रूला चिरडून टाकण्यांस समर्थ आहेत. (६.६९ ४) हे दोघे अत्यंत पराक्रमी आहेत. बैलाच्या डोक्याच्या  आकाराची शिरस्त्राणें (वृषशिप्र) वापरणाऱ्या दासाच्या मायेचा यांनी विनाश केला, तसेंच शंबर राजाची नव्याणव नगरें खिळखिळी करून उध्वस्त केली व 'वचि' नामक राजाचा त्याच्या सैनिकासह धुव्वा उडवून दिला (७.९९ ४-५) अशा प्रकारचे या जोडदेवतांचे वर्णन ऋग्वेदांत आढळते. या प्रमाणें ऋग्वेदांतील 'इंद्रा-विष्णु' हे पौराणिक काळातील नरनारायण अथवा कृष्णार्जुन होत हे ओळखणें फारसे कठिण नाही. कृष्ण हा नारायणांचा अवतार व अर्जुन अपर नांव 'नर' हा इंद्रांचा पुत्र म्हणजे त्याचेच स्वरूप होय ही युक्तिसंगत मांडणी आहे.
     ऋग्वेदाच्या पुरुषसूक्तांत सांगितलेला 'वराट' हा नारायण किंवा विष्णूचेच स्वरूप होय असेही विद्वानांचे मत आहे. शुक्लयजुर्वेदाच्या उत्तरनारायण भागांत 'पुरुषाच्या' श्री व लक्ष्मी अशा दोन पत्नीचेही उल्लेख सापडतात. उत्तर वैदिक काळांपासून विष्णुचे महत्त्व वाढू लागले. या गोष्टीस 'पाञ्चरात्र' मतानेंही बरीच मदत केली. परंपरेंप्रमाणें या शास्त्राचा उगम शुक्ल यजुर्वेदाच्या 'एकायनशाखा' या नांवानें ओळखल्या जाणाऱ्या काण्वशाखेपासून आहे. पुढे पाञ्चरात्र वाङ्मयाचा विस्तार फार मोठा झाला व त्यांत अनेक संहिता, आगम व उपनिषदें तयार झाली. महाभारतादि ग्रंथ व पुराणसाहित्य यावरही त्यांचा चांगलाच प्रभाव पडला. पाञ्चरात्र मतानें वासुदेव विष्णुसह संकर्षण, प्रद्युम्न व अनिरुद्ध असे चार व्यूह कल्पून यांच्या उपासनापद्धतीवर जोर दिला व त्यातूनच पुढें विष्णूची चोवीस रूपें एकोणचाळीस पर्यंत अवतारांची संख्या, मंडलें व परिवार देवता या सर्वांचा उदय झाला.

      विष्णुपूजेच्या विकसित स्वरूपाचे दर्शन महाभारतांत व भागवतादि अनेक पुरातनग्रंथात होते. विष्णू हा देवाधिदेव आहे, भक्तांच्या हाकेला ओ देऊन वैकुंठ लोकात निवास करणारा हा देव धाऊन येतो, देवांचा छळ करणाऱ्या दैत्य व असुरांचा संहार करून 'साधूचे परित्राण' व 'धर्मस्थापना' या करिता हा युगांयुगांत अवतार घेतो, जरूरी प्रमाणे हे अवतार पशु, पक्षी किंवा मनुष्यरूपात असतात. कधीकधी कपटानें विरोधकांत नास्तिक मतांची स्थापना करण्यांकरिताही तो अवतार घेतो, वगैरे विचारांची मांडणी, या ग्रंथात सापडते व ती समाजात ही दृढमूल झालेली दिसते, हा देव सात्विक प्रवृत्तीचा असून लोकरंजन व लोकमंगल करणारा आहे.
   'तंत्र' मताने ही विष्णूच्या उपासनेचे विवेचन केले आहे, पण आता ते शैव किंवा नाही. 'अभिचारिक' स्वरूपाची विष्णू-मूर्ती प्रामुख्यानें आढळल्याचे ऐकिवांत नाही.
     प्रतिमाशास्त्राच्या क्षेत्रात विचार केल्यास आजपर्यंत भारतीय कर्लेत कुषाण काळाच्या पूर्वी उत्तरभारतांत विष्णुप्रतिमा आढळल्याचे माहीत नाही. कृषाण काळ अर्थात् सुमारे इसवी सनाच्या पहिल्यापासून तिसऱ्या शतकांच्या दरम्यानचा काळ! या काळांत मथुरा व तिच्या आसपास लोक विष्णूंच्या मूर्ती घडवित असत. या प्रकारच्या बऱ्याचशा प्रतिमा आज अनेक ठिकाणी सुरक्षित आहे. त्यामुळे पर्यायाने असे गृहीत धरले पाहिजे कीं जरी कुषाण काळाच्या पूर्वीची विष्णुप्रतिमा आज प्रत्यक्ष उपलब्ध नसली तरी तिच्या निर्मितीची मुळे बरीच मागें पर्यंत गेलेली असावीत. ही गोष्ट नाण्यांकडे लक्ष दिल्यास आपोआप सिद्ध होते.

जुन्या नाण्यांवर विष्णू :

      सुरुवातीपासून कुषाणकाळापर्यंतच्या सोने, चांदी व तांब्याच्या नाण्यावर शिव, सूर्य, कार्तिकेय, वगैरे तर दिसतात, पण विष्णूचे मात्र क्वचितच दर्शन घडतें पांचाल शासक विष्णुमित्र याच्या (इ.पू. १ले शतक) नाण्यांवर विष्णू आहे पण छोट्या आकाराच्या  नाण्यावरील प्रतिमेचा आयुधादिकाच्या दृष्टीनें खोल अभ्यास करणें शक्य नाही. पण या उलट ऐखनूम येथे मिळालेल्या भारतीय ग्रीक राजा अँगथोक्लियस (सु. १८०-६५ ई.पू.) यांच्या नाण्यावर कृष्णबलराम स्पष्टपणे आढळतात. त्याचा विचार आपण पुढे करू. कुषाण राजा हुविष्क यांच्या एका नाण्यावर विष्णू आहे असें दिनेशचंद्र सरकारचे मत आहे, पण ते सर्वसामान्य नाही. पण याच काळातील एका दुसऱ्या तांब्याच्या शिक्यावर स्पष्टपणें एक सुंदर विष्णू आहे. त्यांच्या खालच्या उजव्या हातांत गदा, वरील हातांत एक गोल वस्तू, वर डावीकडे शंख (?) आणि खालच्या हातांत चक्र आहे. विष्णूचें शरीर चांगले गुटगुटीत असून त्याच्या समोर मुकुट घातलेला एक पुरुष हात जोडून उभा आहे.
कुषाण राज्याच्या नाण्यांवर विष्णू नाही. गुप्तांच्या नाण्यांवर गरुड, गरुडध्वज हे तर दिसतात पण प्रत्यक्ष विष्णु फक्त 'चक्रविक्रम' प्रकारच्या नाण्यांवर आहे.

 

 कुषाणकाळातील नाण्यावर असलेला विष्णु

 

 भारतीय ग्रीक राजा अँगथोक्लियस (सु. १८०-६५ ई.पू.) यांच्या नाण्यावर कृष्णबलराम

 कुषाण कालीन विष्णूचे साधारण स्वरूप :

      या काळातील सुमारें ५० प्रतिमा आपणास माहीत आहेत. त्यांपैकी सुमारे ४० मधुरेच्या क्षेत्रांतच मिळालेल्या आहेत. त्यावरून कुषाण कालीन विष्णू प्रतिमेचे सामान्य स्वरूप ठरविणें सोपे आहे. त्याची साधारण रुपरेषा खालीलप्रमाणें दाखविता येईल !
१) ह्या सर्वच प्रतिमा आकारांत लहान असून इकडून तिकडे हलविण्यांस आटोपशीर अशा आहेत.
२) विष्णु मूर्तीची घडण यक्ष-प्रतिमेंवर आधारलेली आहे. इसवीसनाच्या सुमारे तीन शतकें आधीपासून लहान- मोठ्या आकाराच्या यक्ष मूर्ति बऱ्याच लोकप्रिय होत्या. अभयमुद्रेत उचललेला उजवा हात, कमरेवर ठेवलेला डावा हात, दोन्ही भुवयांच्या मध्यें ठळकपणे दिसणारे गोल 'उर्णा' चिन्ह, समभंग स्थितीत ताठ उभे राहण्याची कथित पद्धत, काष्टा घालून पुढें सोगा सोडलेले नेसूचे धोतर व मोजके दागिने ही यक्ष प्रतिमांची वैशिष्ठ्ये होत. कुषाण कालीन विष्णुप्रतिमेंत या सर्व गोष्टी दिसतात.
३) क्वचित अपवाद वगळल्यास सर्व प्रतिमा चतुर्भुज असून त्यांत प्रदक्षिणाक्रमानें गदा, चक्र, शंख किंवा काही नामोजक्या स्थानी जलपात्र, अशी आयुधे आढळतात.
४) उजवा हात अभय मुद्रेत असणें हें देवत्वाचे द्योतक होय व म्हणूनच हे लक्षण बुद्ध, लक्ष्मी, कार्तिकेय वगैरे प्रमाणें विष्णुप्रतिमेंत ही दिसते. या हातांत कोणतेही आयुध देत नसतात. मात्र बुद्धाच्या व विष्णूंच्या अभय मुद्रेत दिसणाऱ्या तळहातांवरचा एक फरक लक्षांत ठेवण्यांसारखा आहे. बुद्ध, बोधिसत्त्व, जैन तीर्थकर वगैरेंच्या तळहातांवर चक्र त्रिरत्न व बोटांच्या पेरांवर स्वस्तिक, शंख, श्रीवत्स आदि मंगलचिन्हे दिसतांत. पण विष्णूंच्या तळहातांवर मात्र त्यांचा पूर्ण अभाव आहे. विष्णूच्यावर उचलेल्या उजव्या हातांस 'उद्यतपाणि' असे ही संबोधन आहे व त्याचे विशेष महत्त्वही सांगितले आहे."
५) कुषाणकलेंत प्रामुख्यानें दिसणारी गोष्ट म्हणजे प्रतिमेंची 'उभयवर्ती' घडण (carving in round). दर्शनी भागांप्रमाणेंच कुषाण शिल्पांचा पाठीकडचा भागही लक्ष पुरविण्यांसारखा असतो. येथे पाठीचे सुंदर अंकन, तिजवर रुळणारा केशसंभार (र.चि. चौदा. २) अथवा फुलें व फळांनी बहारलेला एखादा वृक्ष दिसतो. कधी कधीं वृक्षांच्या फांद्यावर बसलेले पोपट व चिमुकल्या खारी स्वाभाविकर्तेत भर टाकतात. विष्णुशित्यांत बहुतेक देवाची पाठ दिसते. फक्त एका प्रतिमेत (म.सं.सं १४. ३९२-३९५ चित्र-६) वृक्षाचे दर्शन होते.
६) विष्णूच्या सामान्यापेक्षां जास्त असलेल्या दोन हातांची घडण सुद्धां विचार करण्यांसारखीं आहे. क्वचित अपवाद सोडले तर हे हात कुषाण कालीन मूर्तीत वर उचललेले असतात. ह्या प्रकांरास 'उद्बाहू' असें म्हणतात. हे हात खाद्यांपासूनच वेगळे झालेले दिसतात (रे. चि.तेरा. १ चौदा २)

काही कुषाणकालीन विष्णु मुर्ती

मिशा असलेला विष्णू

     पीलीबंगा (हनुमान गट) राजस्थानात येथून उत्तर-कुषाण कालीन खडू (कॅओलीन) ची मूर्ती मिळाली आहे. हिचा छाती खालचा भाग तुटलेला असला तरी ही महत्त्वाची आहे. कारण येथे विष्णूच्या मिशा दाखवल्या आहेत, उजव्या हातांत गदेचे टोक आणि डाव्यात चक्र दिसते. विष्णूला मिशा हा गांधार कलेचा प्रभाव आहे. शंकराला देखील मिशा असलेल्या प्रतिमा तिकडे मिळाल्या आहेत. तूर्त हे शिल्प राजस्थान च्या बीकानेर संग्रहालयांत आहे.
- R.C. Agrawala, Rajasthan Contribution to early Brahmanic Iconography IIA., Fig. 2, p. 14, 15
- रत्नचंद्र अग्रवाल, 'पीलीबंगा से प्राप्त विष्णू फलक', वैचारिकी बीकानेर, २५, (३), २००९, पृ. २०-२३.

मुकुट घातलेले विष्णूचरण

     मथुरा येथून मिळालेल्या छोट्याश्या कुषाण कालीन बैठकीवर (तूर्त बर्लिन संग्रहालय) विष्णूच्या पायांना 'कुषाण पद्धतीचा उभयसाधारण असा मुकुट घातला आहे, त्याचा सोगा ही पाठी मागे दाखवला आहे. पावलाच्या डावीकडे चक्र आहे, उजवीकडे शंख किंवा गदा असू शकते. (रे.चि.वि. १)
- N.P. Joshi, Workship of Visnu's Feet, a Unique representation, SS., VIII, 1995, PI. a,b p. 74; N.P. Joshi, Some Unique and Rase Sculptures, Kala, XI, 2004-05, p. 74.

 कुषाणकालीन मुकुट असलेल्या विष्णु मुर्ती

द्विभुज विष्णू

    पाली, राजस्थान येथून मिळालेली ही मूर्ती (तूर्त जोधपूर संग्रहालय) सुमारे ४-५ व्या शतकातील आहे. देव उभा असून प्रलम्ध पद्धतीचे दोन्ही हात खंडित आहेत उजव्या हातांत गदा होती, तिचा जमिनीवर टेकलेला गोळा अजून दिसतो. देवाचा उभा मुकुट, रूळणारी वनमाला आणि कमरेभोवती गुंडाळलेले उन्तरीय ही सुरेख आहे. (रे.चि.ति.२)
Vaisnavism in Indian Art and Culture, Ed. R. Rarimoo, New Delhi 1987, Fig. 27 p 233
      उजव्या हातांत दंड व डाव्या हातांत शंख घेतलेला सुमारे ३-४व्या शतकातील दोन हाताचा स्थानक विष्णू येल्लेश्वरम्, आंध्रप्रदेश येथे असल्याची नोंद झाली आहे.
I.K. Sarma, Fresh Evidence on Cult. of Narasimha IAH., 1990

 

द्विभुज विष्णुची मुर्ती

गुप्तकालांतील परिवर्तनें :

    कुषाणनंतर उत्तर भारतात गुप्त राजांची राजवट सुरू झाली. यांचा काल सरासरी इसवीसनांच्या चौथ्या शतकांच्या प्रारंभापासून सहाव्या शतकाच्या मध्यांपर्यंत धरता येतो. गुप्तराजे ब्राह्मण धर्मांचे अनुयायी होते व ते आपल्याला 'परमभागवत' म्हणवून घेत असत. राजश्रय मिळाल्यामुळे गुप्तांच्या कारकीर्दीत ब्राह्मणधर्माच्या मूर्तीचे वैविध्य वाढले. ह्या काळांपर्यंत निरनिराळ्या शास्त्रांचा ही चांगलाच विकास झाला होता. मूर्तिशास्त्र ही त्याला अपवाद नव्हते. या शास्त्राची कुषाण कालांत मुहूर्तमेढ रोवली गेली होती. आता तिच्यावरील इमल्यानें चांगलाच आकार घेतला. इकडे पुराण ग्रंथांचे संकलन पुरे झाले व त्यात मूर्तिनिर्माणांविषयी बरीचशी माहिती साठवली गेली. मत्स्यपुराण, अग्निपुराण वगैरेंनी या विषयांवर स्वतंत्र अध्याय लिहिले. विष्णू धर्मोत्तरांसारख्या उपपुराणांनी या विषयाचे विवेचन करण्यांसाठी खंडेच्या खंडे खर्ची घातली वराहमिहिरासारख्या ज्योतिष पंडितानें देखील याचा विचार केला.

गजेन्द्र मोक्ष, गुप्त काळ, देवगढ़, मध्य प्रदेश (स्रोत: विकिपीडिया)

गुप्तकालीन विष्णु मुर्ती :-

       कलाकारांनाही आश्रयदाते मिळाल्यामुळे त्यांचे ही काम जोरांत सुरू झाले. त्यांनी नवे नवे प्रयोग सुरू केले. आतां शारीरिक सौंदर्याला वरचा दर्जा मिळू लागला. मोजके दागिनें, अलंकृत प्रभामंडल, सुरकुत्या पडलेली तलम वस्त्रे, नाजुक कोरीव काम, परिवार देवतांचा उदय, हसरे पण भरीव चेहरे, निरनिराळ्या प्रकारची केशरचना, वगैरे गुप्तकलेची वैशिष्ट्ये होत. एवढ्या साधारण गोष्टी लक्षात ठेऊन विष्णुमूर्तीत आतां कोणती परिवर्तने प्रामुख्यानें दिसूं लागली याचा थोडक्यात विचार करूं.

१. प्रभामंडळाचा उद्भव :
        दैवी शक्तीचें विशेष तेज किंवा प्रभा जे वर्तुळ दाखवितात त्याला प्रभामंडळ असें ही म्हणतात. कुषाण काळापासून या वैशिष्ट्याचा उदय झाला व बुद्ध, बौधिसत्त्व, तीर्थकर वगैरेच्या प्रतिमांत प्रभामंडळ दिसू लागले. मात्र विष्णुप्रतिमेच्या क्षेत्रांत त्याचा तितकासा प्रवेश झालेला नव्हता व दाखविले तर ते अगदी साधें दाखवीत. गुप्तकालात मात्र प्रभामंडळांकडे लोकांचे जास्त लक्ष वेधले व ते आतां कधी साधे तर कधी मणिमाला, पत्रावली, हारयष्टी, मकर, कमल, वगैरे अनेक अलंकरणानीं नटलेले दिसू लागले (ल.सं.एच्. १११ चित्र ४).

 

 मस्तकाच्या मागे प्रभामंडळ असलेली विष्णु प्रतिमा

२. हातांची ठेवण :
     नुकताच विष्णूंच्या 'उद्द्घाहू' हाताचा उल्लेख केलेला आहे. कुषाण कालांत मागील हात उद्बाहू असून सामान्य हात अनुक्रमें 'अभ्य' व 'कटि अवलंबी' असत. गुप्तकाळांत मागचे हात खाली आले व दोन्ही सामान्य हात देखील दंडांशी जवळ जवळ काटकोन करीत स्थिर झाले. साहाजिक हातांची ही स्थिती 'प्रलम्बबाहू' या नांवानें ओळखली जाऊ लागली. खाली आलेले हे विष्णूंचे हात आयुधं घेऊन तरी असतात किंवा आयुध पुरुषांच्या किंवा आयुधदेवीच्या मस्तकांवर टेकलेले असतात (रे.चि. चौदा १)

 

गुप्तकाळात हाताच्या रचनेत झालेला बदल
 

३. अंकन पद्धतींत परिवर्तन :
      प्रतिमेंचे 'अभयान्मुख अंकन' गुप्तकाळांत फारसे रूढ राहिले नाही. मूर्तीचा दर्शनी भाग सुंदर, आकर्षक व डौलदार घडविण्यांत कलाकार आपले कसब पणांस लावू लागला, पण त्या बरोबरच पृष्ठभागांवरून त्यांने आपलें बरेचसे लक्ष काढून घेतले. तो आतां मागील भाग फक्त पुसट कल्पना येण्यांपुरताच घडवू लागला. याचा परिणाम असा झाला कीं मागच्या बाजूला फक्त प्रभामंडळाचे वाटोळेपण, दंडांची ठेवण व वस्त्राचे संकेतन शिल्लक राहिले (रे.चि. चौदा ३)

 गुप्तकाळात मुर्तीच्या मागील बाजुचे नक्षीकाम कमी झाले

४. दागिनें :
     या क्षेत्रात ही डोळ्यांत भरण्यांसारखे बदल झाले. आता दागिनें अगदी मोजके पण जास्त रेखीव दिसू लागले. विष्णूंच्या दागिन्याचा स्वतंत्र विचार पुढें क्रमानें येणारच आहे.

 

 विष्णु मुर्तीच्या दागिन्याची सुबकता वाढली

आयुधें :

      कुषाण व गुप्त काळांत गदा व चक्रही विष्णूची अत्यंत आवश्यक अशी आयुधे होती. तिसरें आयुध म्हणजे शंख किंवा काही प्रतिमांत दिसणारे जलपात्र (रे. चि. तेरा १) सामान्य उजवा हात अभयमुद्रेत असल्यामुळे तेथे कोणतेही आयुध नसावयाचेच. गुप्तकाळांत हा हातही खाली आल्यामुळे त्यांत फळ किंवा क्वचित घट दिसू लागला. आयुधांचा विचार करीत असताना हे लक्षांत ठेवले पाहिजे कीं कुषाण व गुप्त दोन्हीं काळांत क्वचित अपवाद वगळले तर वरच्या उजव्या हातात गदा, वरच्या डाव्या हातांत चक्र व खालच्या उजव्या हातांत शंख (किंवा जलपात्र) हा क्रम बदललेला नाही.

 शंख, चक्र, तलावार धारण केलेली विष्णु मुर्ती

    या बाबतीत दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे 'कमळा'चा अभाव ही होय. आज जरी विष्णूंची चार आयुधं म्हणजे शंख, चक्र, गदा व पद्म अशी समजूत सर्वत्र रूढ असली तरी गुप्तकाळांपर्यंत ही गोष्ट मुळीच अस्तित्वांत आलेली नव्हती. सहाव्या शतकाच्या पूर्वीची कमळ घेतलेली विष्णुप्रतिमा पाहण्यात येत नाही. समकालीन वाङ्‌मयांतूनही या गोष्टीची पाठपुरवणी होते. वाल्मीकीय रामायण, महाभारत, विष्णुपुराण, वराहपुराण, वायुपुराण, ब्रह्मपुराण, वगैरे अनेक प्रारंभिक ग्रंथांत साधारणपणें विष्णूंचे वर्णन 'शंखचक्रगदाधर' असेच केलेले आढळते. कमळाचे उल्लेख मिळत नाहीतच असे नाही, पण एक तर त्यांचे प्रमाण फार थोडे आहे व बऱ्याच ठिकाणी ते सहाव्या सातव्या शतकांनंतरचे आहेत. हे पटविणारे आधारही बहुतेक त्यांच्या जवळपासच सापडतात. दहाव्या शतकांपर्यंत मात्र पद्माला एक आयुध मानणारी परंपरा दृढमूळ झाली. तिचा विचार पुढें करूं.

गदा :

       कुषाणगदा (रे.चि. सात १, दहा १; तेरा १,५) मुद्गलांसारखी अर्थात् खालून वर निमुळती होत जाणारी आहे. तिच्या वरच्या टोकांवर मूठ लावीत. हिची साधारण उंची पाया पासून डोक्यापर्यंत असल्यामुळे ही मलखांबासारखी दिसते. पुराणात विष्णूच्या गदेचे वर्णन 'वह्निशिखाकारा' व 'प्रदीप्त पावकोज्वला' असे केलेले आढळते. ते कुषाण गदेच्या बरेच जवळ आहे. विष्णूने गदेला सरळ किंवा उलट्या बाजूनेंही धरलेले दिसते.
       गुप्तकालांत गदेच्या आकारांत थोडा बदल झाला. तिची उंची कमी झाली. पण रूंदी अर्थात् पसरटपण वाढला व तिच्या बुडाशी एक बसका गोळा लावला गेला. ज्याला 'कुंभ' किंवा 'आमलक' या नांवाने ओळखतात. कुंभापासून मुठीपर्यंतच्या भागांला दंड म्हणतात. कधीं कधीं हा दंड अष्टपैलू घडवीत असत. (रे.चि. दहा २) या काळांत ही गदा विष्णूंच्या मागच्या उजव्या हातातच अनेक ठिकाणीं दिसते पण त्याबरोबर अपवाद ही आढळतात. विष्णूंच्या गदेला 'कौमोदकी' असें नांव आहे.

पाया पासून डोक्यापर्यंत उंची असलेली मुद्गलांसारखी अर्थात् खालून वर निमुळती होत जाणारी वरच्या टोकांवर मूठ लावलेली कुषाण गदा

चक्र :
       विष्णूंचे दुसरे अनिवार्य आयुध म्हणजे चक्र. ह्याचे नांव 'सुदर्शन'. बहुतेक विष्णूच्या वर उचललेल्या मागच्या डाव्या हातांत उघड्या तळहातांवर अंगठ्याच्या आधारानें चक्र पेललेले असतें च त्याची धाव उरलेल्या चार बोटांनी घरलेली दाखवितात (रे.चि. नऊ १६).
गुप्तकाळांत चक्रांचें स्थान जरी तेच असले तरी तें पहिल्यापेक्षां जास्त सुबक व वजनदार झालेले दिसते. हा वजनदारपणा दर्शविण्याकरिता क्कचित ते सरळ विष्णूच्या हातांत न देतां एका चौथऱ्यावर ठेवलेले दाखवितात व त्यावर विष्णूचा हात टेकलेला असतो.

 

 विष्णू मुर्ती जीचे सुदर्शन जमीनीवर टेकलेले

 शंख :

      विष्णूचा 'पाञ्चजन्य' शंख कमरेशी टेकलेल्या त्याच्या सामान्य डाव्या हातात असतो. कुषाणकालीन बहुतेक शंख वामावर्त असून त्यावर कोणतेही अलंकरण कोरलेले दिसत नाही. शंख विष्णूच्या तळहातांवर उभा, वाकडा किंवा आडवा ठेवलेला असून कधी कधी त्याच्या पोकळींत बोटें अडकवून धरलेला असतो. (रे. चि. नऊ ९-१४) गुप्तकाळांत शंखांत फारसा बदल झालेला दिसत नाही.

 

 हातात शंख धारण केलेली विष्णु मुर्ती

जलपात्र :

      कुषाणकालीन काही विष्णुप्रतिमात शंखाचा पर्याय म्हणून जलपात्र दाखविलेले आहे. अशा प्रकारच्या फक्त सहा प्रतिमा आज मितिपावेतो आपणांस माहीत आहेत. (म.सं. २८.१७२९, ६४.२५२०, (चित्र.२) १५.९४८, १५.९१२, (रे.चि.तेरा १) १५ ९३३ आणि ४७ ३२५८). पाण्याचे हे भांडे मैत्रेय बोधिसत्त्वाच्या हातात दिसणाऱ्या अमृतघटांसारखें म्हणजें उंच गळ्याच्या लांबट गोल बाटलीसारखे दिसतें. ही शंख येण्यांच्या पूर्वीची स्थिती असावी. मथुरेहून मिळालेल्या एका विष्णुप्रतिमेच्या (म.सं.४७ ३२५८) जलपात्रांवर दोन्ही बाजूला अलंकरण म्हणून दोन शंखच काढलेले आहेत!! विष्णूच्या जलपात्रांचे वाङ्‌मयीन उल्लेख मात्र मिळत नाहीत. असें म्हणणें शक्य आहे कीं सुरुवातीला अमृतघटधारी मैत्रेयाच्या मूर्तीस डोळ्यासमोर ठेवून मथुरेच्या पाथरवटांनी विष्णूंच्या हातांत जलपात्र दिलें, पण पुढें समकालीन साहित्यिक परंपरेला प्रमुखता देऊन त्यांनी जलपात्राच्या ऐवजी शंखाची योजना केली.
      गुप्तकाळांत विष्णूच्या हातांत साधारणपणें घट किंवा जलपात्र दिसत नाही, अपवाद म्हणून बंगलोरच्या वस्तुसंग्रहालयांतील एका गुप्तकालीन उत्तरभारतीय मूर्तीकडे बोट दाखवितां येईल, पण तिचा स्वतंत्र विचार पुढे करू.

 

  हाती जलपात्र धारण केलेली विष्णु मुर्ती

फळ :

      कुषाण काळातील अभयमुद्रेत असणारा विष्णूंचा उजवा हात गुप्तकाळांत जेव्हां खाली आला तेव्हां त्यात एक नवी वस्तू दिसू लागली. ते म्हणजे (रे. चि. पंधरा ४, सोळा २) फळ होय. ह्या फळाची नक्की ओळख सांगणे कठिण आहे. पुराणांत त्याला 'चित्रफल' असें म्हटलें आहे.' आकारांवरून व समकालीन इतर मूर्तीचा विचार केल्यानंतर हे बीजपूरक लिंबू किंवा सीताफळांसारखे बऱ्याचश्या बियांनी भरलेले (विविध प्रकारच्या उत्पत्तींचे द्योतक) फळ असावे असा तर्क करतां येतो.

 

 हाती फळ धारण केलेली विष्णु मुर्ती

आयुधपुरुष :
       निरनिराळ्या देवतांच्या आयुधांना स्वतंत्र देवता कल्पित करून मूर्तरूपांत दाखविण्यांची पद्धती गुप्तकाळांत रूढ झाली. मानवरूपें धारण केलेल्या आयुधांना 'आयुधपुरुष' या नांवाने ओळखतात. प्राचीन भारतीय वाङ्मयांत आयुधपुरुषांचे बरेच उल्लेख आढळतात. एवढेच नव्हे तर त्यांच्या जन्माची कथा मिळते व अवतारांचेही वर्णन आढळतें. उदाहरणार्थ रामायणकार वाल्मीकी सांगतात की दक्ष प्रजापतीला जया व सुप्रभा नांवाच्या दोन मुली होत्या. त्यांना कृशाश्वांपासून प्रत्येकी ५०० अशी एक हजार मुलें झाली. ही अस्त्रशस्त्रांची स्वरूपें होतीं. पुढे कुशिकाचा मुलगा विश्वामित्र हा राजा झाल्यानंतर ही मंडळी त्याचेजवळ आली व योग्यवेळी ती सर्व विश्वामित्रांकडून रामाला सोपविली गेली. असें सांगताना रामायणकार लिहितात की 'ही सर्व अस्त्रे ऑजळ करून (प्राञ्जलयः) 'किंकर' रूपाने रामाचे समोर आलीं व रामानेही आपल्या हातांने त्यांना जवळ करून (पाणिना समालभ्य) आपल्यात समावून घेतले."

     महाभारतातही आयुधपुरुषांचे उल्लेख आढळतात. 'चक्र मुसल' संग्रामांचे वेळी कृष्ण व बलरामांची शस्त्रे अर्थात् सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा, संवर्तक नांगर व सौनंद मुसळ मूर्तिमान होऊन आकाशांतून उतरली विष्णूंप्रमाणेंच शंकराची त्रिशूल, दण्ड वगैरे शस्त्रे मानवरूपानें त्यांचे बरोबर चालत असे अनुशासन पर्वात वर्णन केले आहे.

मुर्तीच्या पायापाशी असलेले आयुध पुरुष

     रामायण महाभारतांच्याच पावलांवर पुढील साहित्यकारांनी पावले टाकली आहेत. उदाहरणार्थ कालिदासानें विष्णूंच्या 'हेति' किंवा आयुधांना चेतन म्हटले आहे." दुसऱ्या ठिकाणी राजा दशरथाच्या राण्यांचे वर्णन करीत असतांना तो असें सांगतो कीं कमळ, खड्ङ्ग, गदा, धनुष्य व चक्रानें 'लांछित' ठेंगू किंवा वामन मूर्ती गर्भार राण्यांचे रक्षण करीत असत." ह्या ठेंगू मूर्ती म्हणजेच शिल्पांत दिसणारे आयुधपुरुष होत. ते आकाराने ठेंगू असून त्याचे पाठीकडे किंवा हांतात त्याचे शस्त्र रूप ओळख किंवा लांछन रूपानें असते.
    शिल्पांत विष्णू, शिव, स्कंद, देवी, इत्यादि बरोबर आयुधपुरुष गुप्तकालांपासून दिसू लागतात. परंतु इतरांपेक्षा विष्णू बरोबर त्यांचे अंकन जास्त प्रमाणांत केले जातें. इतर आयुधांचा विचार योग्य ठिकाणी करू. तूर्त केवळ वैष्णव आयुधांकडे वळणें क्रमप्राप्त आहे.

निरनिराळी आ युधे धारण केलेली  विश्वरूपा श्री विष्णु ( राष्ट्रीय संग्रहालय स्कॉटलैंड  )

        साधारणपणें आयुधपुरुष विष्णूच्या पायांजवळ आजुबाजूला दिसतात व प्रलंबावस्थेत असलेले विष्णूंचे हात त्यांच्या डोक्यावर असतात (र.चि. चौदा १) किंवा क्वचित विष्णूनें त्यांची मान धरलेली असते. देवगढ (झांशी) येथील शेषशायी विष्णूंच्या सुंदर प्रतिमेत खालच्या बाजूला कोरलेले आयुधपुरुष लक्ष देण्यांसारखे आहेत." पाहणाऱ्याच्या उजव्या हातांकडे क्रमाने गदा, चक्र व शंख पुरुष उभे आहेत. चौथा पुरुष खड्गपुरुष आक्रमण करणाऱ्या राक्षसांशी युद्ध करावयांस पुढे पाऊल टाकत आहे. याच्या हातात मूळ आयुध अर्थात् खड्ग आहे (र.चि. नऊ २)
     सामान्यतः गदेला स्त्रीरूपांत दाखवितात व शंख व चक्र ही आयुधे ठेंगू आणि स्थूल अशा पुरुषांचे रूपांत दिसतात. काही ठिकाणी गदा शस्त्राच्या आकाराचीच असते पण तिच्या दर्शनी भागांवर स्त्रीमूर्ती कोरलेली असते. (रे.चि.सात ४, चौदा १)
     जाता जाता हे नमूद करण्यास हरकत नाही की आयुधपुरुषांना क्वचित् जैनांनीही आश्रय दिला होता. राजगीर (बिहार) येथे वैभार पर्वतात मिळालेल्या तीर्थकार नेमिनाथाच्या पायशिळेंवर त्यांचे लांछन म्हणून चक्राला 'चक्रपुरुषा'च्या रूपांत अंकित केले आहे.
    विष्णूंच्या आयुधांचा येथपर्यंत विचार झाला. आतां त्याच्या प्रतिमेत दिसणाऱ्या काही ठळक बाबींकडे लक्ष पुरवू. प्रथम वस्त्र व अलंकार पाहू. 

अधोवस्त्र :
     प्रत्येक कुषाणकालीन विष्णुशिल्पांत नेसूंचे वस्त्र म्हणून धोतर दिसतें. हे काष्टा घालून नेसलेले आहे व पुढचा सोगा जवळ जवळ पायघोळ आहे. मागील बाजूस काष्टा पुरता खोचित नसत, त्याचा थोडासा भाग बाहेर डोकावत राही. ही धोतर नेसण्यांची पद्धत त्या काळांत सर्वसामान्य होती. (चित्र १,२)

कुषाणकालीन विष्णुशिल्प ( धोतराचा सोगा लक्षणीय )

    गुप्तकाळांत रुंद धोतरांबरोबरच अधोवस्त्राचा एक नवा प्रकार रूढ झालेला दिसतो. येथे वस्त्र फार लांडे गुडघ्यापर्यंतचा भाग देखील नीट झाकलेला नसतो. हे वस्त्र म्हणजे पंचावजा लांडे धोतर नसून ही 'जंधिका' किंवा 'अर्धारूक्' या नांवाने ओळखली जाणारी चड्डी असावी.

उपवस्त्र किंवा उपरणें :

     कुषाण किंवा गुप्त काळांत विष्णूंच्या खांद्यावर उपकरणें हवेच असा प्रतिबंध नव्हता. पुष्कळदा तें नसतेच पण असल्यास ते खांद्यावर टाकलेले नसून कमरे भोवती गुंडाळलेले असते. त्याच्या दोन्ही पदरांची डावीकडे एक फुगीर गांठ मारून उरलेले सोगे जमीनीकडे लोंबत असतात. गुप्तकाळांत ही पद्धत थोडी बदलते कारण इतर वस्त्रांबरोबरच या काळातील उपरणें ही बारीक व तलम प्रकारचे दिसते.

मुगुट व मुगुट-बंधन :

     कुषाण काळांपूर्वी मोठे व शिष्ट लोक फुगीर फेटे वापरीत कुषाणकाळांत हे फेटे गेले व त्या ठिकाणीं मागे सोगा सुटलेले व बदामाच्या आकाराचा तुरा असलेले बांधीव फेटे दिसू लागले. या प्रकाराला आपण उष्णींष असे म्हणू, कुषाण विष्णूंच्या डोक्यावर अशा प्रकारचे उष्णीष दिसते (चित्र १).
     या कालाच्या उतरत्या दिवसांत रूढ झालेल्या दुसऱ्या प्रकारांत पुढचा तुरा व मागचा सोगा गुप्त होऊन डोक्यावरचा मुगुट उंच पण बसक्या टोपीसारखा दिसतो. कर्धी ही टोपी साधी असते तर कधीं तिच्यावर फुलांचे भरतकाम करीत व दोन्हीं कानाचे वर मोठीफुलें लावून तिच्या सुबकतेत भर टाकीत (रे.चि. सोळा ३; चित्र २)
   गुप्तकाळांत वरील दोन्हीं प्रकार थोड्या फार फरकानें रूढ होते, पण त्यांना अलंकृत करण्यांच्या पद्धतीत बदल झाला. कुषाण काळातील काही मुगुटांच्या तुऱ्यावर पसरलेला जबडा असलेल्या व पुढच्या पंजात मोत्याची माळा घेतलेल्या सिंहाची आकृती दिसते (रे.चि. एक २). व्यावृत-मुख सिंहांची ही नैसर्गिक आकृती हळुहळू बदलत जाऊन तिचे ठिकाणर्णी 'मुक्तादाम' ओकणारे सिंहमुख किंवा तशाच प्रकारचे कीर्तिमुख दिसू लागते (रे. चि. पंधरा ४). या शिवाय पूर्ण विकसित कमळे, एकाधिक कीर्तिमुखें, चौफुल्या, मगराची तोंडे, वगैरे अनेक अलंकरणाचा उपयोग मूर्तिकाराने आपापल्या आवडीप्रमाणें केलेला दिसतो. (रे.चि. ४)
   मुगुटाच्या वरच्या बसक्या भागांवर देखील एक अधोमुख कमल काढण्यांची पद्धत या काळांत सुरू झाली होती. (चित्र ४ या प्रतिमेच्या मुगुटांवर असें कमळ आहे.)

कुषाणकालीन मुकुट धारण केलेली विष्णु मुर्ती
 

मुगुट डोक्यावर घट्ट बसावा एवढ्यासाठी त्याच्या बाजू दोऱ्यानें दोन्हीकडे आवळीत असत व दोऱ्याची उरलेली टोकें मानेंवर सोडून देत. बऱ्याच प्रतिमांत आवळदोरीची ही टोकें अर्थात मुकुट बंधनें मानेच्या दोन्ही बाजूनें डोकावतांना दिसतात (रे. चि. पंधरा ४).

जानवें :

    कुषाण काळांत जानव्याचा उपयोग सर्रास नव्हता. आजपर्यंत मिळालेल्या फक्त पांच विष्णु-प्रतिमांत (म.सं.१५.९५६, ३४.२४८७ (चित्र १) ३९.२८५८,४९.३५०२ व ५०.३५५०) तें दिसते. याचा आकार साध्या दोऱ्याचा आहे.
   गुप्तकाळांत मात्र जानव्याचा वापर वाढला; पण त्या बरोबरच त्याचे साधे रूप ही लुप्त होऊन मोत्याच्या सरांने तयार केलेला तो एक अलंकार झाला. मोत्यांचे जानवें किंवा 'मुक्तायज्ञोपवीत' याला जणू की काय एका दागिन्यांचे रूप आले (चित्र ४, रे.चि. चौदा१).

जाड दानवे धारण केलेली विष्णु मुर्ती ( कुषाण काळ )

कटिसूत्र : (रे.चि.तेरा ४,५)

    प्राचीन भारतांत धोतरांवरून कमरेभोवती गुंडाळलेली एक अरुंदपट्टी शिष्टसम्मत पोषाखाचें एक आवश्यक अंग मानले जात असे. पाली साहित्यांत या पट्टीला 'कायबंधन' असें म्हटले आहे व विनयपिटकांत तिचे प्रकार ही सांगितले आहेतः कुषाणकालीन विष्णुप्रक्षतमांत कायबंधनांचा उपयोग केलेला दिसतो. यापुढे पट्टीचे स्थान गोंडेदार बारीक दोरी घेते. हेंच 'कटिसूत्र' किंवा आपला कडदोरा अथवा करगोटा होय.

कायबंधन धारण केलेली कुषाणकालीन विष्णु प्रतिमा

   गुप्तकाळांत रेशमाच्या या पीळदार नाजूक दोऱ्यास कटिसूत्रांबरोबरच 'श्रोणिसूत्र' आणि 'नेत्रसूत्र' असेही म्हणू लागले. गुप्तकालीन विष्णू-प्रतिमांत नेत्रसूत्राचे कित्येक सुंदर प्रकार आढळतात (चित्र ४).

अंगद, कंकणें आणि कुण्डलें :

   या दागिन्यांचा वापर कुषाण काळांपासूनच रूढ झाला व पुढेही चालू होता. विष्णूची 'मकरकुण्डले' अजून शिल्प परंपरेंत उगवली नव्हती; पण मणी, चक्र, पुष्प व क्वचित सिंहकुंडलाचाही उपयोग केलेला दिसतो (म.स. ३४.२५२५, ल.सं. एच्. १११, बंगलोरचा धनवंतरि).

वैशिष्ट्यपुर्ण कुंडले आणि एकावली धारण केलेली विष्णु प्रतिमा

एकावली :
   टपोऱ्या मोत्यांचा किंवा मण्यांचा एकच सर किंवा एकावली गुप्तकाळांतील आवडता दागिना होता. यातील मधला मणी सगळ्यांत मोठा असून आजुबाजूचे क्रमाने लहान आकाराचे दिसतात. कधी या दागिन्याला एकाऐवजी एकाच खोडांत पटवलेले दोन पदर असतात (ल.सं.एच्. ११०, एच्. १११).

हारयष्टी :
    गुप्तकाळांतील विष्णूचा दुसरा दागिना म्हणजे मोत्यांचे किंवा मण्यांचे एकाधिक पदर एकत्र गुंफून तयार केलेला 'हारयष्टी' नांवाचा जाडजूड दागिना! यांत रत्नांचाही वापर करीत असावेत

वनमाला :
    विष्णूंच्या 'वनमाली' या नांवांवरून त्याचे वनमालेशी किती जवळचें नातें होते हे दिसतें. वन्यपुष्पांची माळा ती वनमाला असा या शब्दाचा सोपा अर्थ आहे. कुषाण काळांत ती तशीच तयार करीत. तिचे पहिले व जास्त लोकप्रिय रूप म्हणजे कदंब, कमळ, वगैरे फुलें, इतर पार्ने व कळ्या ओवून तयार केलेली आखुड माळा (म.सं.२९.२००२, २८.१७२९, ४९.३५०२ रे. चि. सतरा ४). दुसरें रूप ही आकारानें लहानच असते. पण त्यांत फुलांचा भरणा जास्त असून घोसांसाठी पानांचा व मोठाल्या फुलांचा उपयोग केलेला आढळतो (म.सं. १५.९५६). तिसरा प्रकार म्हणजे गुडघ्यांपर्यंत रूळणारी लांब वनमाला. ही पद्धत गुप्तकाळांत फारच लोकप्रिय झाली. आता वनमालेचे जुनें नैसर्गिक रूप जाऊन तिने फुलांचा दाट हार किंवा गजऱ्याचे गोंडस रूप घेतले व ती विष्णूच्या कंठाच्या बाजूंनी प्रगट होऊन दोन्हीं दंडावरून वळसे घेत गुडघ्यांपर्यंत रूळू लागली (चित्र ४, रे. चि. सतरा ८).

वनमाला धारण केलेली विष्णु मुर्ती

श्रीवत्स व कौत्सुभ :
   वाङ्मयीन परंपरेंत आढळणारी विष्णूंची ही दोन्ही चिन्हे कुषाणकालीन मूर्तीत क्वचित अपवाद वगळल्यास दिसत नाहीत. श्रीवत्साचा कुषाणकाळांत बराच वापर होता पण शिल्प परंपरेंत विष्णूंशी त्याचा संबंध स्थिर झालेला नव्हता. 'श्रीवत्स' हे एक नैसर्गिक चिन्ह होते अथवा गळ्यांतील दागिन्याचे ते एक विशिष्ट आकारांचे पदक होते हे निश्चित सांगता येत नाही. हरिवंशकारांच्या मतांप्रमाणें वक्षस्थलांवरील रोमांनी निर्मित झालेली ती एक नैसर्गिक आकृती होती. या उलट काही प्रतिमांत ते कंठाभूषणांच्या पदकांप्रमाणेंच वापरलेलें दिसते. (उदयगिरी, विदिशा येथील विष्णु; रा. सं. नवी दिल्ली येथील गुप्तकालीन विष्णु) सरासरी गुप्तकाळांपर्यंत विष्णुशिल्पांत श्रीवत्साचा अनिवार्य असा उपयोग झालेला दिसत नाही. महाभारतांप्रमाणें श्रीवत्स हे मूलतः 'त्रिशूल चिह्न' असून विष्णूने शंकराच्या मैत्रीस्तव ते हृदयांवर धारण केले होते.

       आतां कौस्तुभांकडे वळू. पौराणिक कथेंप्रमाणें हे रत्न समुद्रमंथनाच्यावेळी प्रगट झाले व ते विष्णूला मिळाले. याच्या आकारादि बद्दल विशेष माहिती नसल्याने शिल्पांत त्याची नक्की ओळख पटणें कठिण आहे.

 विष्णु-शिल्पांचे वर्गीकरण

अभ्यासाच्या दृष्टीने वैखानसगमानें"' केलेले विष्णुशिल्पांचे वर्गीकरण बरेच सोयीचे आहे. ते असें -

वैष्णव ध्रुवबेर (अचलमूर्ती)
स्थानक
आसन
शयन
(उभी)
(बसलेली)
(आडवी किंवा निजलेली)

प्रत्येकांचे ४ प्रकार
- योग (उदा. योगस्थानक)
- भोग (उदा. भोगासन)
- वीर (उदा. वीरशयन)
- आभिचारिक (उदा. अभिचारिक स्थानक)
    मुळांत वैखानसागम हा दक्षिणभारतांत तयार झालेला असून तो गुप्तोत्तर कालांतील असावा, पण त्यांत वर्णन केलेल्या परंपरेचे आधार मात्र जुनें असले पाहिजेत.
   वरील वर्गीकरणांत उल्लेशिलेल्या तिन्हीं प्रकारच्या प्रतिमा मिळतात. पण खालील उपप्रकारांत आभिचारिक स्थानक, अभिचारिक आसन व आभिचारिक शयन प्रकारांच्या मूर्ती सहसा आढळत नाहीत.

स्थानक मूर्ती :
    इतर प्रकारांपेक्षा उभ्या अर्थात् स्थानक मूर्तीची संख्या जास्त आहे. आपणांस आजपर्यंत माहीत असलेल्या स्थानक प्रतिमा खालील प्रकाराच्या आहेत.
१) चतुर्भुज
२) द्विभुज
३) अष्टभुज
४) चतुर्व्यह
५)पञ्चवीर
६) वैकुंठ
७) विश्वरूप
८) अनंत
९) हरिहर
१०) काही अवतार मूर्ती

आसनमूर्ती :

  या प्रकारांत चतुर्भुज विष्णू, गरुडारूढ विष्णू, विश्वरूप तसेच हयग्रीव, नरसिंह, करिवरद, मधुकैटभारि, इत्यादि प्रकाराच्या अवतार प्रतिमांचा समावेश होतो.

शयनमूती :

   या वर्गाची फक्त एकच प्रकारची प्रतिमा म्हणजे शेषावर झोपलेला विष्णू आपणांस आढळतो.
आतां या सर्व उपप्रकारांची किंचित विस्तारांने पाहणी करू.

चतुर्भुज स्थानक मूर्ती : (चित्रे १,३,४)

     आयुधांची पकड, दागिन्यांचा व वस्त्रांचा किंचित बदल, प्रभामंडळाची स्थिती, वगैरे बारीक तपशिलात न शिरल्यास या वर्गाच्या प्रतिमा साधारणपणें एकाच प्रकाराच्या आहेत. कुषाण काळांतील मूर्ती 'उद्बाहू' आहेत (रे.चि. दहा १). गुप्तकाळांत त्या 'प्रलंबबाहू' होतात (रे. चि. दहा २). गदा, चक्र व शंख या आयुधांची स्थानें बहवंशी निश्चित आहेत व अजून आयुधांपुरुषांना वगळल्यास इतर परिवार देवतांची ही गर्दी झालेली दिसत नाही.

चतुर्भुज स्थानक मूर्ती

द्विभुज स्थानक मूर्ती : (र.चि. पंधरा १)

    द्विभुज विष्णूमूर्तीची संख्या फारच मोजकी आहे." या प्रकारचे उल्लेखनीय शिल्प म्हणजे ग्वाल्हेर संग्रहालयांत असलेली व विदिशेहून हाती आलेली उभयोन्मुख विष्णूची प्रतिमा. येथें जवळ जवळ एकाच प्रकारच्या दोन प्रतिमा पाठीशी पाठ लावून घडविलेल्या आहेत. श्री गर्दे यांनी हिला सूर्यप्रतिमा म्हटले आहे, पण  हा महत्त्वपूर्ण असा दोन हातांचा विष्णू आहे. कारण -
१) इ. सनाच्या पूर्वी दुसऱ्या शतकांपासूनच विदिशा हे वैष्णवाचे एक केंद्र होते पण सौरांचा तेथें संबंध असावा असें वाटत नाही. येथें कमीतकमी दोन विष्णू मंदिरे व गरुडध्वज तरी नक्कीच होते. ग्रीकांसारख्या बाहेरच्या लोकांचाही येथील वैष्णवांशी संबंध होता.
२) वस्त्रांची पद्धत, भावभंगिमा, मुगुटांबाहेर अलगद डोकावणारे बारीक केस, दागिन्यांची ठेवण वर उचलेला उजवा व कमरेवर ठेवलेला डावा हात वगैरे बाबतीत ही प्रतिमा मथुरेच्या कुषाणकालीन विष्णूमूर्तीशी फार जवळ आहे.
३) वाङ्मयांत द्विभुज विष्णूंचे उल्लेख मिळतात.
४) येथें सूर्याचे कोणतेही लक्षण यथा पायांतील जोडे, सुरा किंवा कमळ, रथ वगैरे दिसत नाही. शिवाय या मूर्तीच्या कालांपर्यंत (अर्थात् इ.स.च्या पहिल्या दोन शतकांत) सूर्य प्रतिमेचे इतके जास्त भारतीयकरण झालेले नव्हते.

द्विभुज स्थानक मूर्ती

अष्टभुज स्थानक मूर्ती : (चित्र ५)

    कुषाण काळांतील अष्टभुज विष्णूंच्या तीन प्रतिमा आपणांस ज्ञात आहेत (म.सं. १५.१०१०, ५०.३५५० (चित्र ५) ल.सं. ४९.२४७). या सर्वच थोड्या फार खंडित असल्या तरी एकाच परंपरेंत घडलेल्या आहेत. यांत बाण, तलवार व शंख ही आयुधे सर्व सामान्य असून विष्णूंचा उजवा हात त्याच्या छातीवर आहे.' वर उचलेल्या एका डाव्या हातांत कातळे असलेला डोंगर असावा. ह्या डोंगरांचे किंवा तत्सम वस्तूचे धागेदोरे वाङ्‌मयांत आढळत नाहीत, पण कदाचित हे घोर अंधारांचे प्रतीक असू शकते ज्याला हरिवंशाप्रमाणें अष्टभुज विष्णूनें वर उचलून फेकले होते."

     अष्टभुज विष्णूंचे पूजन इसवीसनाच्या सुरुवातीच्या शतकांत दक्षिणेतही रूढ होते हे नागार्जुनीकोंड येथे मिळालेल्या एका शिलालेखाने सिद्ध होते. वसुषेणाच्या या लेखांत 'अष्टभुजस्वामी'चा उल्लेख आहे.''

   गुप्त काळांतील अष्टभुज मूर्तीचा प्रकार फारच कमी झाला होता. कानपुर येथील भीतरगांवच्या इष्टिका मंदिरांवर अशाच प्रकारची एक मूर्ती आढळते पण ती फारच तुटलेली आहे. याच काळांत अष्टभुज प्रकारची 'विश्वरूप' व 'त्रिविक्रम' मूर्तीशी ही संगति झाली. तिचा विचार पुढे करू. (तुलना करा. रे.चि. पंधरा ३)

   साहित्यांत अष्टभुज विष्णूंचे उल्लेख ब्रह्मपुराण, हरिवंश, विष्णुधर्मोत्तरपुराण, बृहत्संहिता, वगैरे ठिकाणी आढळतात. हरिवंशाप्रमाणे विष्णूंचा अवतार वृत्रवधानंतर झालेल्या 'तारकामय संग्रामांत' देवांना कालनेमी, वगैरे राक्षसांविरूद्ध विजयी करण्यांकरितां कृतयुगांत झाला होता."

अष्टभुज स्थानक मूर्ती

चतुर्व्यह विष्णू : (चित्र ६, रे. चि. सोळा३)

   अशा प्रकारची एकमेव प्रतिमा (म.सं. १४.३९२-९५) आपणांस माहित आहे, पूर्वी हिला 'इंद्र' म्हणून ओळखत; पण आतां तिच्या गदेचा भाग हाती आल्यामुळे तो चतुर्यूह विष्णूच होय असे दृढ विधान करता येते. येथे मुख्य प्रतिमा शंख-चक्र-गदाधारी वासुदेवाची असून त्याच्या उजव्या खांद्यातून मद्याचा पेला घेतलेला सर्पाने मंडित संकर्षण उद्भूत झालेला आहे. डाव्या खांद्यातून निघालेली मूर्ती आतां अगदीच तुटली आहे व डोक्यांकडून वर आलेली चौथी प्रतिमा ही खंडित आहे, पण तिच्या डाव्या हातांत तलवार असून उजवा हात अभयमुद्रेत असावा असा कयास बांधता येतो. तलवार हे अनिरुद्धाचे आयुध आहे. अर्थात् डोक्याकडील मूर्ती अनिरुद्धाची व संपूर्ण खंडित चौथी प्रद्युम्नाची असावी हे उघड आहे.

चतुर्व्यह विष्णू

 

   मथुरेंकडे प्रचलित असलेल्या व सात्त्वत, भागवत, वगैरे नांवाने ओळखल्या जाणाऱ्या पाञ्चरात्र मतांप्रमाणें वासुदेव या नांवाने महाविष्णूची प्रामुख्याने कल्पना केलेली असून प्रद्युम्न, अनिरुद्ध व संकर्षण ही त्याची क्रमानें सृष्टी, स्थिती आणि लय करणारी स्वरूपें होत अशी सर्वमान्य मांडणी आहे. वासुदेवांसह यांना 'चतुर्यूह' अशी संज्ञा प्राप्त आहे. इतरत्र हीच नांवे कृष्ण, त्याचा भाऊ बलराम, मुलगा प्रद्युम्न व नातू अनिरूद्ध या रूपांत ओळखली जातात.

   विष्णुकरितां 'विष्णुस्मृतींत आढळणारा 'एकव्यूहश्चतुर्वक्त्रः' हा प्रयोग एकाच व्यूहांतून निरनिराळे आका किंवा मुखें निस्तृत होतांना दाखविणाऱ्या प्रतिमांशी संबंधित असावा.

पञ्चवीर : (चित्र ७)

    वर उल्लेख केलेल्या वासुदेव (कृष्ण), संकर्षण (बलराम), प्रद्युम्न व अनिरूद्ध या व्यूहरूपांचे पौराणिक कालांत यादव वीरांच्या रूपांत वर्णन केले गेले. यांचेबरोबर जाम्बवतीपासून कृष्णाला झालेला मुलगा सांब याचेही नांव घालून एकंदर वृष्णिवंशाच्या पांच वीरांचा 'पंचवीर' या नांवाने एक गट निर्माण झाला व याची पूजाही होऊ लागली. मथुरेहन मिळालेल्या महाक्षत्रप षोडाण याच्या एका स्तंभ लेखांत वृष्णिपंचवीर यांच्या प्रतिमा व त्यांच्याकरितां बांधलेल्या 'देवगृहाचा' उल्लेख आहे. याप्रतिमा अजून निश्चयात्मकरूपानें ओळखता आलेल्या नाहीत.

पंचवीर मुर्ती पट

      जवळ जवळ याच काळांत पञ्चवीरपूजेचे लोण दक्षिणेंतही पोचले होते. आंध्रप्रदेशांतील कोण्डामोतू गावांत मिळालेल्या एका शिळापट्टांवर (चित्र ७) डावीकडून ज्येष्ठता क्रमानें बलराम, कृष्ण, प्रद्युम्न, सांब व अनिरूद्ध यांना त्यांच्या आयुधांसह अंकित केले आहे." डाव्या हातांत शंख घेऊन अभय मुद्रेत उभ्या असलेल्या कृष्णानंतर सिंहरूपांत बसलेला नरसिंहही दाखविला आहे. पण वृष्णिवीरांचा व नरसिंहाचा काय संबंध असावा हे मात्र तूर्त सांगता येत नाही. 

वैकुण्ठ : (र. चि. चौदा १,४) :-

     वर उल्लेखिलेल्या 'एकव्यूहश्चतुर्वक्त्रः' मूर्तीचा दुसरा प्रकार म्हणजे चतुर्भुज विष्णूंच्या तीन किंवा प्रसंगी चार तोंडे असलेल्या प्रतिमा होत. यांत मुख्य मुख मानवाचे अर्थात वासुदेवाचे असून डावीकडील तोंड सिंहाचे व उजवीकडील वराहाचे असते (चित्र ९). कचित या दोन्ही मुखांचा क्रम उलटतो. (रे. चि. चौदा१) चौथे मुख गुप्तकाळांत दिसत नाही, मात्र कधी कधी वासुदेवाच्या मुखांवर अश्वमुख असलेली आवक्षमूर्ती दिसते. वाङ्मयाचा आधार घेऊन असे सिद्ध करतां येते की सिंह हा संकर्षणांचे वराह प्रद्युम्नाचे व अश्वमुख पुरुष अनिरूद्धाचे प्रतीक मानले जात असे." सिंह, मानव व वराह मुखें असलेल्या अशा प्रतिमा 'वैकुण्ठ' या नांवाने ओळखल्या जातात. यांचा प्रचार कुषाण काळांत असावा असे दिसत नाही. मथुरेच्या गुप्तकर्लेत त्याचा उदय झाला व पुढे त्यांनी संपूर्ण उत्तर हिंदुस्थान व्यापिले. हे कथासूत्र पुढे येईलच. गुप्तकाळांत वैकुण्ठ मूर्तीच्या हातांची संख्या साधारणपणे फारच कमी होती. मात्र ती पुढे वाढली.

वैकुंठ विष्णु

     गुप्तकाळांतही 'वैकुंठा'चा बराच प्रचार असला पाहिजे. विष्णुधर्मोत्तर पुराणांत त्याचे विस्तृत वर्णन मिळते.** त्याप्रमाणें वैकुण्ठाला मनुष्य, वराह, कपिल किंवा स्त्री अशी चार तोंडे असून हात मात्र आठ असतात. ही मुखें क्रमानें ज्ञान, शक्ती, ऐश्वर्य व बल या गुणांचे प्रतिनिधित्व करतात.

विश्वरूप : (चित्र ८)

      विष्णूंचे सर्वश्रेष्ठत्व दाखविणाऱ्या या रूपांची अर्थात् विराटरूपाची मूळ कल्पना पुरुषसूक्ताच्या रूपाने ऋग्वेदात आढळते. मूर्तिशास्त्रांत 'एकव्यूहश्चतुर्वक्त्र' विष्णूंच्या प्रभामण्डलांत व उरलेल्या बाकी जागेतही ग्रह, ऋषी, दिक्पाल, गंधर्व, वगैरेचे गट अंकित करून, विष्णूंचे श्रेष्ठत्व दाखवितात. दुसऱ्या शब्दांत हा प्रकार म्हणजे वैकुंठरूपाचीच वाढवलेली आवृत्ती होय असेही म्हणता येईल. येथे मुखें वैकुण्ठाचीच असतात पण प्रभामंडळातील देवगणांची व विष्णूंच्या हातांच्या संख्येत मात्र चांगलीच वाढ झालेली दिसते.

     विश्वरूपाच्या प्रतिमेंचा श्रीगणेश कदाचित कुषाण काळांतच झाला असावा असे भारतकला भवन वाराणसी येथे असलेल्या एका खंडित प्रतिमेच्या आधारांवर म्हणता येते. पण या प्रतिमेत फक्त प्रभावळीचाच एक भाग उरलेला असल्यामुळे मूळ मूर्तीविषयी काहीच सांगता येत नाही.

विश्वरूप  विष्णूं

   गुप्तकाळांत मात्र विश्वरूपाच्या प्रतिमांचे दोन प्रकार दृष्टोत्त्पत्तींस पडतात. प्रथम प्रकारच्या तीन मूर्ती (म.सं.४२- ४३.२९८९); ल.सं.बी २२३; ल.सं.जे. ६८३ सी) पूर्ण किंवा खंडित रूपांत मिळालेल्या आहेत. मथुरेच्या शिल्पांत विष्णूंची तीन मुखें, देवमंडळाने भरलेली प्रभावळ व तिच्या सभोवताल असलेली रुद्रमुखपंक्ती एवढेच दिसते. (चित्र ८) मात्र तूर्त लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या व गढवा येथून मिळालेल्या एका तोरण शिळेवर विश्वरूप विष्णूंचे लहानसे मंदिर दाखविले आहे. तेथे देवपूजन करण्यांकरिता राजा आपल्या लवाजम्यासह आलेला आहे या विश्वरूप मूर्तीची खालील वैशिष्ठों लक्षात घेण्यासारखी आहेतः

१) प्रभामंडळात रुद्रमुखपंक्ती व सभोवर पसरलेल्या ज्वाला आहेत.

२) उजवीकडे सिंह, डावीकडे वराह व मधे मानव मुख असून डोक्यावर अश्वमुख अनिरुद्ध दिसत आहे.

३) विश्वरूपाला सहा हात आहेत व पायांजवळ आयुध पुरुष दिसतात.

४) गळ्यांत आपादलाम्बिनी वनमाला आहे.

विश्वरूप विष्णूंचे वर्णन भगवद्‌गीतेच्या अकराव्या अध्यायांत, अग्निपुराणात व इतरत्र आढळतें.

विश्वरूपाचा दुसरा प्रकार उत्तर गुजराथेतील शामळाजी येथून मिळाला आहे, पण ही आसनमूर्ती असल्यामुळे तिचा विचार त्या सदराखाली करू.

अनंत :

     अनंत शब्दानें विष्णू व शेष या दोघांचाही बोध होतो. या दोघांच्या एकरूपतेलाही बऱ्याच ठिकाणीं मान्यता आहे. काही ग्रंथात व शिल्पांत शेषावतार बलरामालाच विष्णूचा आठवा अवतार मानला आहे. अशीच एकरूपता मूर्तिशास्त्रांत ही आढळते. काही विष्णुमूर्तीत चतुर्भुज विष्णूंच्या मस्तकांवर सर्पकणां व पाठीकडे सर्वांचा वेटोळीदार आभोग स्पष्ट दिसतो. याला अनंत म्हणता येईल. अशा प्रकारची गुप्तकालीन मूर्ती देवगढ, येथे मिळाली आहे." दुसरी अल्हाबादच्या वस्तुसंग्रहालयात आहे (सं.सं. २१२), अनंताची द्विभुज प्रतिमा भीतरगाव (कानपूर) येथे इष्टिका मंदिरांवर आहे".

अनंतशयन विष्णु, गुप्त काल, देवगढ़, मध्य प्रदेश (स्रोत: अर्नोल्ड बेटेन)

     विष्णुधर्मोत्तर पुराणांच्या 'शेषोपभोगविष्टस्य शून्यं करचतुष्टयम्' या श्लोकार्थात अनंताचे वर्णन आहे."

    देवगढ (जि. ललितपुर) उत्तरप्रदेश येथील गुप्तकालीन दशावतार मंदिराच्या गर्भगृहाच्या दारावर सर्पाच्या वेटीळीवर बसलेला अनंत दिसतो. डोकीवर सर्पाच्या सात फणा असून उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा मांडीवर आणि वर उचलेल्या हातांत चक्र व शंख आहे. विशेष म्हणजे देवाच्या उजव्या बाजूला हात जोडलेला नरसिंह आणि डाव्या बाजूला वक्रदंड घेतलेला बुटका वामन दिसतो. या दोघांच्या उपस्थितीचे कारण मात्र सांगता येत नाही. (रे.चि.वि.३).

J. Harle, Gupta Sculptures, 1974, Fig. 105

हरिहर :-

    शैव आणि वैष्णव या दोन संप्रदायांत वेळोवेळी द्वंद्वे माजली व ती मिटविण्यांचे ही प्रयत्न निरनिराळ्या क्षेत्रांत केले गेले. मूर्तिशास्त्रांतील तसा एक प्रयत्न म्हणजे हरि आणि हराची संयुक्त प्रतिमा घडविणें हा होय. याच्या पाठीमागें जी विचारांची बैठक होती तिचा पुरता आढावा पुढें शिवाचे विवेचन करतांना घेऊ. तूर्त एवढेंच लिहून पुढे जातो की अशा प्रकारच्या एकाच मूर्तीत उजवीकडे शिव व डावीकडे विष्णू असतो, व त्या व्यवस्थेला अनुलक्षूनच केश, वस्त्रे, दागिने, आयुधं, वगैरेची रचना करतात. 

हरिहराच्या मूर्ती 

 

हरिहराच्या मूर्ती कुषाणकाळांपासून घडवीत असत. जवळ जवळ इसवीसनांच्या तिसऱ्या शतकांतील काही हरिहर प्रतिमाची मधुरेहून मिळालेली मस्तकें, मधुरा वाराणसी व लखनऊच्या संग्रहालयांत आहेत. (म.सं.सं. १७.१३३३, १७.१३३६ ल.सं.सं.जे. २१३०) जवळ जवळ या काळातील एक बरीच मोठी प्रतिमा विदिशेहून मिळाली असून ती तूर्त दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयांत आहे. ही ऊर्ध्वलिंगावस्थेत आहे (चित्र ५६)

    थोड्या नंतरची हरिहर प्रतिमा पटना संग्रहालयांत (सं.सं. ६००८) आहे. येथे हरिहर पुनः ऊर्ध्वलिंगी असून उजवी कडील हातांत त्रिशूल (खंडित) व माळा तसेंच डावीकडे शंख आहे, दुसरा डावा हात चक्रपुरुषाच्या डोक्यावर आहे.

   गुप्तकालीन हरिहर अलाहाबादच्या संग्रहालयात असून (सं.सं. २९२) येथें पायाशी त्रिशूलपुरुष व चक्रपुरुष दिसतात. त्याचप्रमाणें थोड्या पुढची पण कलेच्या दृष्टीने उत्कृष्ट अशी सर्वांगसुंदर प्रतिमा कलकत्त्याच्या बिरला अकादमी संग्रहालयांत आहे. येथे ही ऊर्ध्वलिंग, शिवाची माळा व त्रिशूल, विष्णूचे चक्र आणि शंख, शिवाचा अर्धचंद्र व व्याघ्रांबर आणि विष्णूचा सिंहमुखांकित मुगुट दर्शनीय आहेत.

चतुर्भुज आसन मूर्ती :

    स्थानकांपेक्षा आसनमूर्तीची संख्या बरीच लहान आहे. विष्णूंची फक्त एकच कुषाणकालीन आसनमूर्ती  पाहण्यांत आली आहे (म.सं.सं.३९.२८५८). आसनमूर्तीच्या सदरात येणाऱ्या काही ठळक प्रतिमा खालीलप्रमाणें सांगता येतील.

गरुडारूढ विष्णू :

    कुषाण काळांतील गरुडावर बसलेल्या विष्णूची मूर्ती दुर्मिळ आहे. अपवाद म्हणून मथुरेच्या संग्रहालयांत सुमारे दोन इंच आकाराची अशा प्रकारची एक प्रतिमा आहे. (म.सं.५६.४२००) पण ती देखील कुषाण व गुप्तकाळांच्या मधली आहे. येथे गरुड पक्षीरूपात असून त्याचे पंख पसरलेले आहेत (विततपक्ष) व त्यांचे पाठीवर चतुर्भुज विष्णु बसलेला आहे.

गरुडारूढ विष्णू 

    गुप्तकाळांत हा प्रकार वाढीस लागलेला दिसतो. हळुहळु मूर्तिकलेत गरुडाच्या रूपांत बदल होऊ लागला. त्याच्या मूळ रूपांत अर्थात् पक्ष्याच्या आकारात मनुष्याचे अवयव प्रगट होऊ लागले. काही ठिकाणीं तो सपक्षमानव झालेला दिसतो. उदाहरण म्हणून देवगढ़ व भीतरगाव येथील गरुडारूढ विष्णुमूर्तीकडे बोट दाखविता येईल.

विश्वरूप :

    विश्वरूपाच्या स्थानक प्रतिमेचा उल्लेख मागे आलेलाच आहे. या प्रकारच्या आसन प्रतिमा उत्तर गुजराथच्या शामळाजी या स्थांनावर मिळाल्या आहेत. येथे सर्पाचा आभोगांवर अष्टभुज विष्णू समोर पाय सोडून बसला आहे. तो त्रिमुख आहे, पण तिन्ही तोंडे मानवांचीच आहेत. मुख्य मुखांच्या मागे एकावर एक अशा मानवमूर्ती शिव आणि ब्रह्मा दिसतात. प्रभावळीत बऱ्याच देवांच्या आकृती कोरलेल्या दिसतात.

  विश्वरूपाच्या या प्रकारासंबंधी वाङ्‌मयीन उल्लेख अजून आढळलेले नाहीत.

 

 

नरनारायण :

   ऋग्वेदांच्या 'इंद्राविष्णूत' नरनारायणांचे मूळ आहे हे मार्गेच सांगून झाले आहे. हीच जोडी पाणिनीच्या काळांत 'वासुदेवार्जुन' या नावाने प्रसिद्ध होती ऋग्वेदाच्या पावलांवर पाऊल टाकून महाभारतकारांनी नरनारायणांचे बरेच वर्णन केले आहे. एवढेच नव्हे तर त्याचा पहिला नमस्कारच नारायण आणि नराला आहे (नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्). स्वायंभुव मन्वन्तराच्या सत्ययुगांत वासुदेवानेच नराचाही अवतार घेतला होता. नरनारायणाचे शिवाशी व दंभोद्भव नावांच्या राजाशी युद्ध झाले होते, पुढे हे दोघे बद्रिकाश्रमांत तपश्चर्या करीत असत, असे उल्लेख महाभारतात सापडतात. इतर पुराणांतही यांचा उल्लेख आढळतो.

नर नारायण शिल्पपट

 द्विभुज विष्णु आसन मुर्ती

 

    नरनारायणाच्या प्रतिमा कुषाणकाळांत होत्या असें आज तरी सांगता येत नाही. गुप्त काळातही अशा प्रकारच्या जास्त मूर्ती माहीत नसल्या तरी देवगढचा नरनारायण फलक मात्र अवश्य उल्लेखनीय आहे. येथे झाडाखाली तप करणारे नर व नारायण आसनांवर बसलेले आहेत. नारायण चौहाताचा असून नर हा मात्र द्विभुज आहे. जलपात्र, माळा, वगैरे तपस्व्याला शोभणाऱ्या वस्तू त्यांचे जवळ आहे. त्यांनी षड्रिपूंचा पराभव केलेला आहेत याचेंच जणू की काय द्योतक म्हणून त्यांचे पायाजवळ हरिण व सिंह एकत्र दाखविले आहेत.

भीतरगावच्या मृफलकांवर देखील एका ठिकाणी नरनारायणांचेच अंकन असावे असे मानतात.

शयनमूर्ती-शेषशायी विष्णू :

   शेषनांगावर झोपलेला विष्णूला शेषशायिन्, अनन्तशायिन्, जलशायिन् वगैरे नावाने ओळखतात. अशा प्रकारची कुषाण कालीन प्रतिमा मिळालेली नांही, पण गुप्तकालांत मात्र ती दिसू लागते. या कालांतील तिचा एक उत्कृष्ट नमूना देवगढ येथे आहे. चतुर्भुज विष्णू शेषपर्यकांवर डावा हात उशाला घेऊन निजला आहे. कमलावर ब्रह्मदेव आहे, पण हे कमल झोपलेल्या विष्णूंच्या बेंबीपासून निघालेले नाही. पायाशी लक्ष्मी आहे व वरच्या बाजूला स्कंद, इंद्र, शिव, वगैरे देवगण दिसत आहेत. शेषांच्या खाली गदा घेतलेल्या मधु व कैटभांवर विष्णूचा खड्गपुरुष आक्रमण करीत आहे. त्यामागें इतर आयुधें मानवरूपांत उभी आहेत. गुप्तकालीन शेषशायी विष्णूंची खालील वैशिष्ट्ये लक्षांत ठेवण्यांसारखी आहेत :

१) विष्णूच्या हातात कोणतेही आयुध नाही. पुढच्या काळांत ही स्थिती पालटते.

२) शेषाच्या शरीराचे वळसे आडव्या ठेवलेल्या स्प्रिंगसारखे दिसतात, इतरत्र त्यांच्या रचनेंत फरक आढळतो.

शेषशायीचा एक निराळा प्रकार भीतरगाव येथील इष्टिका मंदिरांवर लावलेला होता. तो आज कलकत्याच्या संग्रहालयांत सुरक्षित आहे. (रे. चित्र. ६) येथे द्विभुज विष्णू शेषावर झोपलेला नसून जवळ जवळ रेलून बसला आहे. हातात आयुधं नाहीत व लक्ष्मीचाही पत्ता नाही मात्र मधुकैटभ व नाभीपासून निघालेल्या कमळावर बसलेला एक मुखाचा दाढी असलेला ब्रह्मदेव हे दिसतात. (053-36.38)

    शेषशायी प्रतिमेंच्या मागील विचारसरणी अशी कीं विष्णू हा क्षीर समुद्रांत शेषांवर शयन करतो व लक्ष्मी त्याचे पादसंवाहन करीत असते. वायुपुराणांत" ह्या काळाला 'एकार्णव' स्थिती अर्थात जलप्रलयाची स्थिती असें म्हटले आहे. येथेच सहज खेळ म्हणून विष्णूने आपल्या बेंबीतून शंभर योजनें लांबरुंद असें 'वज्रदंड' कमळ उत्पन्न केले. त्यावर ब्रह्मदेव आसीन झाला. त्यानें तेथें तपश्चर्या केली व पुढे नवीन सृष्टीला सुरुवात झाली. विष्णू सुप्तावस्थेत असतांना मधु व कैटभ या नावांचे दोन महादैत्य ब्रह्मदेवाकडूनच बळ मिळवते झाले व पुढे त्यांच्या भीतीनें ब्रह्मदेव विष्णूच्या नाभिकमलांत जाऊन दडला. या दोघांनी त्याचा पिच्छा पुरवला व विष्णूला त्यांचा संहार करावा लागला. हीच पात्रे शेषशायी प्रतिमेंत अंकित असतात.

विष्णूच्या विभव किंवा अवतार प्रतिमा :

     पृथ्वीवर वेळोवळीं उत्पन्न झालेल्या अवांछनीय तत्त्वांचा संहार करून धर्मसंस्थापनेचे कार्य संपादन करण्यांकरिता महाविष्णू निरनिराळे अवतार घेतो असा सिद्धांत भगवद्‌गीतेंत स्पष्टपणें मांडला आहे, पण त्या पूर्वी ही अवतार वाद अस्तित्वांत नव्हताच असें मात्र म्हणता येत नाही. साधारणपणें असें प्रतिपादन करण्यात येतें की अवताराची कल्पना गुप्तकाळात रूढ झाली, पण हा सिद्धांत निर्विवाद रूपानें ग्राह्य झाला आहे असें नाही. एक मत असें ही मांडण्यांत येते कीं अवतार नावांनी प्रसिद्ध असलेल्या वराह संकर्षणादि देवता गुप्तकाळांपूर्वी अस्तित्वात होत्या, पण वैष्णव अवतारांच्या साखळीत मात्र त्यांना स्थान मागहून मिळाले.
    भारतीय परंपरेत विष्णूच्या सगळ्या अवतारांना समान स्थान प्राप्त आहे असें नाही. काही अंशावतार असतात. काही तात्कालिक स्वरूपाचे अवतार असतात व काही पूर्णावतार असतात. वराह, वामन, परशुराम आदि प्रथम प्रकारचे नृसिंहादि दुसऱ्या प्रकारचे व राम आणि कृष्ण तिसऱ्या प्रकारचे अवतार होत. पूजनीयतेच्या दृष्टीनें बुद्ध व कल्की यांना स्वतंत्र स्थान नाही. त्याचप्रमाणें मत्स्य कूर्माचे स्थान नगण्य आहे, बाकीच्याची मात्र देशकालपरत्वें स्वतंत्र पूजा होते, पण त्यात ही आतां रामकृष्णांचे स्थान सर्वोच्च आहे.
   विष्णूंच्या अवतारांच्या नावां व संख्येबद्दल बराच वाद आहे. उदाहरणार्थ काही याद्या पहा.

 

ग्रंथ	अवतारांची नांवे	एकूण संख्या
वाल्मीकीय रामायण    (युद्ध. ११७.१२-३१)	एकशृंग वराह, कृष्ण,  राम परशुराम, त्रिविक्रम	५
महाभारत (शांति., ३३९.१०३-४)	हंस, कूर्म, मत्स्य, वराह, नृसिंह, वामन परशुराम, राम, कृष्ण (सात्वत), कल्की	१०
मत्स्यपुराण  (४७.२३४-५०)	यज्ञ, नृसिंह, वामन, दत्तात्रेय, मांधाता जामदग्न्य, राम, वेदव्यास, बुद्ध, कल्की	१०
अग्निपुराण (४९.१-९)	मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, राम (बल), बुद्ध, कल्की	१०
वायुपुराण (९८.७१-११७)	यज्ञ, नरसिंह, वामन (उपेंद्र), दत्त, मान्धाता, जामदग्न्य, राम, वेदव्यास, कृष्ण, कल्की	१०
ब्रह्मपुराण (२१३.१-४३; २१३.७६-१६८)	वराह, नृसिंह, वामन, दत्त, जामदग्न्य, राम, कृष्ण, कल्की	८
पद्मपुराण (पंचम खंडात  अवताराचे विस्तृत वर्णन आहे)	मत्स्य (अध्या. २३०), कूर्म (अ.२३१-३२) वराह (अध्या. २३७), नृसिंह (अ.२३८) वामन (अध्या. २३९), परशुराम (अ.२४१)       राम (अध्या. २४२-२४४), कृष्ण (अ.२४५-५२)       कल्की (अध्या. २५२.२१), बुद्ध (अ.२५२.१९-२०)	१०
स्कंदपुराण, वैष्णवखंड  वासुदेव माहात्म्य (१८.१६-४५)	वराह           कपिल        कृष्ण मत्स्य            दत्त           व्यास कूर्म             ऋषभ        बुद्ध  नृसिंह    राम (परशु)         कल्की          वामन     राम (दाशरथी)	१४
विष्णुपुराण (तीन.१.३६-४४)	यज्ञ              हरि  अजित         मानस         वामन सत्य           वैकुंठ	७
विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तीन अ.८५)	नृसिंह         पद्मनाभ          मोहिनी वराह            वामन            पृथु कपिल         कूर्म             भार्गवराम विश्वरूप        हंस           दाशरथीराम हयग्रीव        मत्स्य            वाल्मीकी दत्तात्रेय	१६

 

 

 ग्रंथ                                       अवतारांची नांवे                                                        एकूण संख्या

वाल्मीकीय रामायण              एकशृंग वराह, कृष्ण, राम
 (युद्ध. ११७.१२-३१)             परशुराम, त्रिविक्रम                                                                ५

महाभारत                            हंस, कूर्म, मत्स्य, वराह, नृसिंह, वामन
(शांति., ३३९.१०३-४)           परशुराम, राम, कृष्ण (सात्वत), कल्की                                   १०

मत्स्यपुराण                         यज्ञ, नृसिंह, वामन, दत्तात्रेय, मांधाता
(४७.२३४-५०)                     जामदग्न्य, राम, वेदव्यास, बुद्ध, कल्की                                    १०

अग्निपुराण                        मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम,
(४९.१-९)                          राम, राम (बल), बुद्ध, कल्की                                                       १०

वायुपुराण                            यज्ञ, नरसिंह, वामन (उपेंद्र), दत्त,
(९८.७१-११७)                     मान्धाता, जामदग्न्य, राम, वेदव्यास,
                                        कृष्ण, कल्की                                                                          १०

ब्रह्मपुराण                                वराह, नृसिंह, वामन, दत्त, जामदग्न्य,
(२१३.१-४३; २१३.७६-१६८)      राम, कृष्ण, कल्की                                                               ८

पद्मपुराण (पंचम खंडात                मत्स्य (अध्या. २३०), कूर्म (अ.२३१-३२)                         १०
अवताराचे विस्तृत वर्णन आहे)        वराह (अध्या. २३७), नृसिंह (अ.२३८)
                                                वामन (अध्या. २३९), परशुराम (अ.२४१)
                                                राम (अध्या. २४२-२४४), कृष्ण (अ.२४५-५२)
                                                कल्की (अध्या. २५२.२१), बुद्ध (अ.२५२.१९-२०)

स्कंदपुराण, वैष्णवखंड                         वराह           कपिल        कृष्ण
वासुदेव माहात्म्य (१८.१६-४५)              मत्स्य            दत्त           व्यास                           १४
                                                       कूर्म             ऋषभ        बुद्ध
                                                      नृसिंह    राम (परशु)         कल्की
                                                       वामन     राम (दाशरथी)                                                        

विष्णुपुराण (तीन.१.३६-४४)                   यज्ञ              हरि          
                                                        अजित         मानस         वामन                               ७
                                                         सत्य           वैकुंठ

विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तीन अ.८५)               नृसिंह         पद्मनाभ          मोहिनी
                                                           वराह            वामन            पृथु
                                                           कपिल         कूर्म             भार्गवराम                   १६
                                                           विश्वरूप        हंस           दाशरथीराम
                                                           हयग्रीव        मत्स्य            वाल्मीकी
                                                          दत्तात्रेय

 

 श्रीमद्भागवतात अवतारांची संख्या एकदा २२४६, दुसऱ्यांदा २३, व तिसऱ्यांदा १५ दिली आहे. महाकाव्ये व पुराणग्रंथ या शिवाय इतरत्र अवतारांच्या याद्या दिल्या आहेत, पण तेथें ही एकरूपता आढळत नाही उदाहरणार्थ
    वृद्धहारित स्मृती                                       १०
     अहिर्बुध्न्यसंहिता                                    ३९
     अभिलाषितार्थ चिंतामणि                         ७
   या काही निवडक याद्या देण्यांचा हेतु एवढेच दाखविणें आहे कीं विष्णूच्या अवतारांची दहा ही संख्या बरीच लोकप्रिय असली तरी ती सर्वनुमतें ग्राह्य नव्हती व तपशिलांत ही बरेच फरक होते असें जरी असले तरी सर्वसाधारण भर दोन जलचर (मत्स्य व कूर्म), दोन वनचर (वराह व नरसिंह), दोन ब्राह्मण (वामन व परशुराम), दोन क्षत्रिय (राम, कृष्ण) असे आठ व बुद्ध आणि पुढे होणारा कल्की असे एकूण दहा अवतार मानण्यांकडे होता.
   वरील दहा अवतारांपैकी मत्स्य, कूर्म व कल्की याच्या स्वतंत्र प्रतिमा किंवा मंदिरें गुप्त कालांपर्यंत अस्तित्वांत असावी असे वाटत नाहीं. बुद्धाची मूर्ती कुषाण काळांत घडविली गेली व तिचे पूजन ही चालू झाले, पण ते फक्त बौद्ध धर्मांचे अंग म्हणून, ब्राह्मण धमौत नव्हे, ही स्थिती गुप्त काळांपर्यंत होती. पुढें बुद्धाला ब्राह्मण-मूर्तिशास्त्रांत स्थान मिळाले पण त्या बरोबरच वृद्धहारीतस्मृती सारख्यांनी त्यांच्या पूजनांबद्दल निषेधाज्ञा लावून ठेवली, हीच गोष्ट जैन तीर्थकर ऋषभ यालाही लागू होते. भागवतकारांनी ऋषभालाही अवतारात धरले आहे, पण ब्राह्मणधर्मीय वाङ्‌मयांत त्याच्या प्रतिमें अगर पूजेबद्दल उल्लेख मिळत नाहीत.
    अवतारांसंबंधी दुसरी एक गोष्ट लक्षांत ठेवावयांस हवी कीं जरी बरेचसे अवतार अपूज्य नव्हते तरी त्यांच्या स्वतंत्र मूर्ती घडविण्यांचा सर्व साधारण प्रघात नव्हता. या वर्गात कपिल, वाल्मीकी, अजित, मानस, सत्य वगैरे अप्रसिद्ध अवतार मोडतात.
   या शिवाय प्रत्येक काळांत दहा अवतार ही समान रूपानें स्वीकार्य होते असें नाही. उदाहरणार्थ अष्टभुज विष्णू हा कुषाण व गुप्त काळांत मान्य होता पुढे तो मावळला. या उलट मुरलीधर कृष्ण, व कोदंडपाणि राम गुप्त काळांपर्यंत दिसतच नाहीत.
एवढ्या प्रस्तावाने नंतर प्रत्यक्ष अवतार मूर्तीकडे वळू.

वराह :     

कुषाण कालीन वराहाची आजपर्यंत ज्ञात असलेली एकमेव प्रतिमा मथुरेच्या संग्रहालयांत आहे. (म.सं. ६५.१५) परंतु हिचे डोके तुटलेले आहे (चित्र१०, रे. चि. तेरा४) हा चतुर्भुज असून पाय पसरून उभा आहे. दातांवर पृथ्वी, गळ्यात आखूड वनमाला व छातीवर श्रीवत्स आहे. आपले साधारण हात त्याने कमरेवर ठेवले आहेत व वर उचलेल्या मागील हातांत रथारूढ असे चंद्र-सूर्य घेतले आहेत. पाय शिळेवर कुषाण ब्राह्मींत खंडित लेख आहे. 

भू-वराह, गुप्त काल, विदिशा, मध्य प्रदेश (स्रोत: जीन पेरी) 

  गुप्तकाळांत वराहोपासना बरीच वाढीस लागली. या काळांतील बऱ्याच वराह प्रतिमा आपणांस माहीत आहेत. यांचे दोन गट पडतात. प्रथम म्हणजे त्या प्रतिमा ज्यांचे रूप मनुष्याचे असून फक्त मुखमात्र वराहाचे आहे. याला 'नृवराह' असे म्हणतात. गुप्त कालीन नृवराहाची खालील वैशिष्ट्यें नोंद करण्यांसारखी आहेत :
१) वराह आलीढ मुद्रेत उभा असून द्विभुज किंवा चतुर्भुज आहे.
२) याच्या डोक्यावर मुगुट नसून हातांतही पुष्कळदा कोणतेही वैष्णव आयुध दिसत नाही. अपवाद म्हणून नचनाकुठारा येथील वराहाचे हातांत चक्र व शंख आहेत.
३) आपादलम्बिनी वनमाला त्याच्या गळ्यात आहे.

 ४) वराहाच्या वर उचलेल्या डाव्या पायाखाली कुण्डली मारून नमस्कार मुद्रेत असलेला नाग दिसतो. कालिका पुराणांच्या मतें सात फणांचा हा नाग अनंताचे रूप होय". कांही ठिकाणी याची दोन रूपें असून हा सपत्नीक असतो (बर्लिन प्रतिमा) पण काही ठिकाणीं त्याचे अस्तित्व असत नाही (उदा. एरण प्रतिमा). नाग हे जलांचे प्रतीक होय. विष्णूनें हिरण्याक्ष नांवाच्या दैत्याचा वध करून जलांत बुडलेल्या पृथ्वीचा उद्धार केला होता.
५) वर आणलेली पृथ्वी बहुतेक वराहाच्या सुळ्यावर लोंबलेली असते. पण उदयगिरी येथे ती एका कमळावर दाखविली आहे. दुसऱ्या गटाच्या वराहमूर्तीत तो आपल्या मूळ रूपांत अर्थात् पशुरूपांत दाखविला आहे. याला 'यज्ञ वराह' असें नांव असून याचा अभिप्राय वराहाचे संपूर्ण शरीर यज्ञमय होय हे सुचविणे आहे. या प्रकाराची एरण येथील मूर्ती विशेष उल्लेखनीय आहे तिच्या देहांवर वल्कले नेसलेले व कमण्डलु घेतलेले ऋषि असून इतर देवही कोरलेले आहेत. वराहाच्या गळ्यांत असलेल्या माळेवर राशी कोरलेल्या दिसतात. या प्रकारच्या अंकनपद्धतीने पुराणात वराहासाठी वापरलेल्या अनेक शब्दाचा बोध करविण्यांचा प्रयत्न केलेला दिसतो. तशा प्रकारचे काही ठळक शब्द म्हणजे 'वेदवेदाङ्तनु", वेदमयशरीर", रोमान्तरस्थमुनिगण", पशुजानुमरवाकृति' वगैरे होत.
     मत्स्यपुराणांत नृ-वराहाला 'महावराह' असे ही नांव दिले आहे", अग्निपुराणकार यालाच 'भूवराह' म्हणतात व याच्या स्थापनेचे फल राज्य प्राप्ती होय असें सांगतात.

नृवराह :

          पाकिस्तानच्या पुरातत्त्व विभागांत असलेला सुमारे ५-६ व्या शतकांतील नृवराह वेगळ्या प्रकारचा आहे. हा बांडासाहेबखेल, बन्नू, उत्तर पश्चिमप्रांत येथे उत्खननांत मिळाला. या शिल्पाची वैशिष्ठ्यें खालीलप्रमाणे आहेत :
-सापाच्या पोटावर आलीढ मुद्रेत उभा, तोंडावर दाढी, चेहरा वराहाचा पण कान माणसाचे, पोषाख सॅसेनियन पद्धतीचा, डोकीवर बसकी टोपी, भालपट्ट, लांब झगा, उजव्या हातांत चक्र, उपबाहूत शेषाची शेपटी, डावा मांडीवर, दुसऱ्यात शंख, डाव्या कोपरावर बसलेली पृथ्वी, पायाखाली सात फणा असलेला मान वळवून वर पहाणारा पण उताणा पडलेला शेष, वगैरे.

नृवराह शिल्प

- वराहाची एकूण घडण सॅसेनियन पद्धतीची असली तरी पृथ्वीच्या अंकनावर मात्र तशी छाप दिसत नाही (रे.चि.वि.४)
Farid Khan, Recent discoveries from North-West Frointiers Pakistan, SAS 8, 1972 figs. 2,3,4 pp. 67-69

नरसिंह:

      आजपर्यंत माहीत असलेल्या नरसिंहाच्या प्रतिमांपैकी प्राचीनतम मूर्ती आंध्रप्रदेशांत मिळालेल्या 'कोण्डामोतु' शिलापट्टावर कोरलेली आहे. पंचवीरांच्या ओळीत येथे असलेला नरसिंह सिंहरूपांत आहे. पुढील पाय व पंजे सरळ ठेऊन मागच्या पायावर बसलेल्या सिंहाचा विष्णूंशी संबंध दाखविण्यांकरिता त्याच्या मानेंजवळून गदा व चक्र अशी दोन आयुधं घेतलेलें दोन हात उगवतांना दाखविलें आहेत (र.चि.तेरा २.) ही प्रतिमा गुप्तकाळांच्या पूर्वीची आहे.

       हरिवंशातील एका उल्लेखांप्रमाणें '' या अवतारांत हिरण्यकशिपु नांवाच्या दैत्याचा वध करण्यांस विष्णू प्रथम सिंहरूपात प्रगट झाला व नंतर त्याने स्वतःस दोन भागांत विभाजित केले व तो नरसिंह झाला. वरील शिलापट्टांवर विभाजनांची प्रक्रिया दाखविली असणें संभव आहे.
       गुप्त काळांतील नरसिंहाच्या सुमारे दहा " प्रतिमा आपणांस माहीत आहेत (उदा. चित्र ११) पैकी बऱ्याच खंडित आहेत. त्यामुळे त्यांची सर्व सामान्य लक्षणे सांगणे कठिण आहे. एवढे मात्र म्हणता येईल की वराहांप्रमाणें नृसिंहाच्या देखील मानवपरिमाण मूर्ती घडवीत असत. डोक्यावर मुगुट नसे, फक्त वनमाला व जरूरीप्रमाणें आयुधं दाखवीत.

       देवगढ येथील प्रतिमा मात्र 'केवल नरसिंहा'ची आसनमूर्ती आहे. येथें डावीकडे नमस्कारमुद्रेत कदाचित प्रल्हाद असावा असे वाटते.

     तिसरा प्रकार नचनाकुठारा येथे पहावयास मिळतो. या ठिकाणी नरसिंह हिरण्यकशिपूशी युद्ध करतांना दाखविला आहे. उत्तर भारतांपेक्षा दक्षिणेंत नरसिंहाचा जास्त प्रचार होता. 'सिलप्पदिकारम्' सारख्या संगम साहित्याच्या प्राचीन ग्रंथांत नरसिंहाचा उल्लेख आढळतो. शिवाय या अवताराची सर्वांत जुनी प्रतिमा ही आंध्रप्रदेशांतूनच मिळाली आहे. पुढे दक्षिणेंत नरसिंहांचे बरेच प्रकार अस्तित्वांत आले.

केवल नरसिंह :

      मोधादक (ताडीकोंडमंडल, गुन्तूर) येथून हाती आलेला (तूर्त स्थानीय संग्रहालय, अमरावती) नरसिंह उजव्या हातांत चक्र घेऊन व डावा मांडीवर ठेऊन राजलीला सनांत बसला आहे. दक्षिण भारतांतील हा प्राचीनतम नरसिंह असावा. (रे.चि.वि.५)
I.K. Sarma, Early Bhuvaraha and Narasiniha Images from Elal Govindrai Pet, Ranga Reddi, A.P., IAH, 1990 Pl. 1A, pp. 549-56

केवल नरसिंह

विष्णू बैठकीवर चक्रपुरुष :

      पाल कलेचा एक स्थानक विष्णू (तूर्त राष्ट्रीय संग्रहालय, दिल्ली) वर, शंख, पद्म आणि चक्र घेतलेल्या या विष्णू प्रतिमेच्या बैठकीच्या दर्शनी भागावर एका वर्तुळांत डावीकडे कललेला दहा हाताचा चक्रपुरुष सुखासनांत बसलेला आहे. दोन हात डोक्यावर जुळले आहेत, इतर हातांत बाण, खड्ग, घंटा, धनुष्य, ढाल ही आयुधं आणि वर अभय (वितर्क) या मुद्रा दिसतात (रे.चि.वि.६)
  R.C. Agrawala, Unpublished Sculptures and Terracottas in the National Museum, New Delhi, Some Allied Problems, EW., 17, Figs. 17, 18. p. 280

वामन व त्रिविक्रम :

         त्रिविक्रमांच्या कथेचे धागेदोरे जरी ऋग्वेदांपर्यंत पोहोचत असले तरी त्याची निश्चित अशी प्रतिमा गुप्तकाळाच्या पूर्वी होती हे सांगणे सोपे नाही. लखनऊ येथील संग्रहालयात असलेल्या एका कुषाण कालीन विष्णुप्रतिमेत (ल.सं.जे.६१० चित्र १२) तिचे उघडे डोकें, पायांशी खुरमांडी घालून व कांही तरी भांडे घेऊन बसलेली व्यक्ती, दान घेण्याकरितां जसा हात पसरतात, जवळ जवळ तसा पसरलेला विष्णूचा उजवा हात व विष्णूचा आकार या आधारांवर लेखकाने ही मूर्ती म्हणजे कुषाण कालीन त्रिविक्रमाचे रूप असल्याचे सुचविले आहे. पण ही सूचना अजून कयास पलीकडे गेलेली नाही.
        गुप्तकाळात मात्र बटु वामन व त्रिविक्रम अशी दोन्ही रूपें दिसू लागली. किंबहुना त्रिविक्रमांचे पायाखाली दान देणारा राजा बळी व त्याच्यापुढे छत्र घेतलेला बटु अंकित करावा असें मत्स्यपुराणानें विधान केले आहे", ह्या बटु वामनाला स्वतंत्र रूपानेही अंकित करीत. तशा स्वरूपांत हा आखुड मांड्याचा असून थोडा ढेंबरपोट्या व ठेंगू असतो. हात दोनच असतात - एकांत माळा व दुसऱ्यांत पाण्याचा गड्डू दिसतो. डोक्यांवर मागे सारलेले केस असतात व ब्रह्मचाऱ्याचे चिह्न म्हणून खांद्यावर जानवें असून त्यातील हरणांचे डोकें ठळकपणें छातीवर दिसते. अलाहाबाद संग्रहालयांतील डोंगरांवर उभा असलेला बटु (रे. चि. अठरा१) व भारत कला भवन, वाराणसीच्या अभिलिखित स्तंभांवरील वामन ही होत. (भा.क.भं.सं. २२५).

त्रिविक्रम मुर्ती
 

     दानोदक हातांवर पडताच ह्या बटूने त्रिविक्रमांचे रूप धारण केले. एक पाय आकाशाकडे उचलून उभा असलेला त्रिविक्रम गुप्त काळांपासून दिसू लागतो. भुजसंख्येच्या आधारांवर या मूर्तीचे दोन गट-चार हातांच्या व आठ हाताच्या प्रतिमा-असे पाडतां येतील. चतुर्भुज त्रिविक्रम विशेष करून मथुरेत रूढ असावा असें दिसते, अशा प्रकारच्या येथे तीन प्रतिमा मिळाल्या आहेत (म.सं.सं.आय्. १९,३६.२६६४, ७०.५८) पण या सर्वांचीच आयुधे खंडित आहेत. फक्त दोन शिल्पांत सामान्य डाव्याहातांत शंख असून उजवा कमरेवर किंवा कमरेजवळ आहे. बाकी हातांत गदा व चक्र असावीत. अष्टभुज प्रकाराच्या चार उल्लेखनीय प्रतिमा आपणास माहीत आहेत. यांत पदमपवायाची मूर्ती (रे.चि.१५.३) सगळ्यात जुनी आहे. तिची खालील वैशिष्ट्यें पहा.
१) त्रिविक्रमांचे आठ हात त्यांच्या वाढत्या बळाचे प्रातिनिध्य करतात.
२) त्याचे रूप विश्वव्यापी असल्यामुळे सूर्य चंद्र त्याच्या बाजूला आले आहेत.
३) ऋक्षराज जांबवान त्याची प्रदक्षिणा करीत आहे.
४) त्रिविक्रमांबरोबरच बळीचा यज्ञमंडप, दान घेणारा वामन वगैरेही कोरले आहेत.
५) त्रिविक्रमांच्या पाठीकडे कमलधारिणी लक्ष्मी उभी आहे.
६) पदमपवाया प्रतिमेचा उजवा भाग तुटलेला आहे, पण नेपाळ व मधुरेच्या मूर्तीच्या मदतीनें कल्पना करतां येते कीं त्या कडेला विष्णूनें वर उचलेला डावा पाय असावा. कालिदास या पायाला 'तिर्यगायामशोभिपादः' असें म्हणतो
७) ह्या वर उचललेल्या पायाचे पाऊल एका राक्षसी तोंडाला जाऊन भिडते हे तोंड विष्णुधर्मोत्तरपुराणांच्या मतें 'बटबटीत डोळ्याच्या एका देवाचे आहे. ८' वराहपुराण याला फुटणाऱ्या ब्रह्मांडांचे प्रतीक मानतें, " महाभारत व कुर्मपुराण (ब्रह्म) अंडाचे कपाल असे म्हणतात व श्री. बॅनर्जी याला राहू असें मानतात. या सर्व मतांत त्या तोंडाला 'ब्रह्मांड कपाल' असें मानणें युक्तिसंगत आहे.
८) त्रिविक्रमांच्या उजव्या पायाला जवळ जवळ मिठी मारलेला एक पुरुष दिसतो. हा राजा बळी असावा.
    वैखानसागमांत त्रिविक्रमाच्या ध्यानांचे विस्तृत वर्णन आहे. त्यांत सूर्य-चंद्रादि परिवार देवता, ढोलकें वाजविणारा जांबवान, राजा बळी व राणी विंध्यावली, नमूचि, वगैरे दैत्य, गंवा इत्यादि अनेकांची गणना केलेली आहे. यापैकीं बऱ्याच गोष्टी वरील मूर्तीत दिसतात, उत्तरेपेक्षा दक्षिणेंतील मूर्ती वैखानसागमाला साहजिकच जास्त जवळच्या आहेत.

हयग्रीवः

   घोड्याचे तोंड असलेला हा विष्णूंचाच एक अवतार आहे. आतां जरी हा फारसा प्रसिद्ध नसला तरी महाभारतांप्रमाणे विष्णु, वामन, अग्नी, स्कंद, वगैरे पुराण ग्रंथात आणि लौगाक्षि सारख्या स्मृतिग्रंथांतदेखील 'हयग्रीव', 'हयशीर्ष' किंवा 'अश्वशिर' या नावांने या अवताराचे वर्णन मिळतें. या अवताराची कथा व त्याचे कार्य याबद्दल तो अप्रसिद्ध असल्यामुळें थोडक्यात माहिती देतो.
   जग 'एकार्णव' स्थितीत किंवा प्रलयावस्थेत असतांना 'मधु' आणि 'कैटभ' नांवाच्या दोन दैत्यांनी ब्रह्मदेवाच्या नजरेंसमोरच चारही वेदांचे हरण केले. वेद परत मिळविण्यांसाठी ब्रह्मदेवानें विष्णूंची प्रार्थना केली व विष्णूने अश्वमुख मानवाचे रूप घेऊन सामगायनांस प्रारंभ केला. गाण्यांचे सूर कानी पडतांच दोघेही हातचे वेद टाकून स्वरांच्या दिशेने धावू लागले. वेळ साधून हयग्रीवाने ते वेद हस्तगत केले व ब्रह्मदेवाला दिले. पाञ्चाल देशाच्या गालव नामक ऋषीनें हयग्रीवाची आराधना करून त्याकडून वेदांचा 'क्रम' मिळवला. 'वेदमात्रार्थतत्वज्ञ' होण्यांकरितां हयग्रीवाचा प्रसाद आवश्यक होय असें स्मृतिकारांचे म्हणणे आहे.
   मूर्तिशास्त्रांत हयग्रीवांचे अंकन कुषाण काळांपासूनच सुरु झाले होते. भारतकलाभवन, वाराणसी येथे संग्रहित असलेल्या (भा.क.भ.सं.४८४६ चित्र १३) मथुरेहून मिळालेल्या हयग्रीवाच्या चतुर्भुज प्रतिमेंस घोड्यांचे तोंड असून मागील हातांत गदा व चक्र अशी आयुधे आहेत. तो मांडी घालून बसला आहे व त्याचा उजवा हात पोटावर असून
    डाव्यातील लांबट वस्तू मात्र नीट ओळखतां येत नाही. (रे.चि. तेरा ३) गुप्तकाळातील हयग्रीवाच्या मूर्ती मोजक्याच आहेत. त्यापैकीं एक मथुरेत असून (म.सं.सं. ३६.२६६४) दुसरी तेथूनच मिळालेली असली तरी आज पश्चिम बर्लिन येथे आहे. ही विष्णू-नरसिंह वराह-हयग्रीवाची सर्वतोभद्र मूर्ती महत्त्वाची आहे. येथें हयग्रीवाचा अभयमुद्रेत उजवा हात खांद्यापर्यंत उचलेला असून डाव्यांत वेदांची पोथी दिसत आहे. बाकी दोन हात प्रलंबावस्थेत असून आयुधपुरुषांच्या डोक्यावर ठेवलेले आहेत. विशेष म्हणजे गदा देवी उजवीकडे नसून डावीकडे आहे.

मधुकैटभारि :

    विष्णूनें हयग्रीवरूपांत मधुकैटभांपासून वेद परत मिळविले पण त्या दैत्यांचा वध केला नाही. त्यांसाठी 'मधुकैटभारि' या नांवाने दुसरा अवतार झाला. ही कथा हरिवंशांत मिळते. ब्रह्मदेवानें मातीचे दोन महाअसुर केले. दुसऱ्या पर्यायाप्रमाणें विष्णूच्या कानापासून त्यांचा जन्म झाला. यातील एक 'मऊ' व दुसरा 'कडक' वाटल्यामुळे ब्रह्मदेवाने पहिल्यास 'मधु' व दुसऱ्यास 'कैटभ' असे नांव दिले. पुढें हे असुर वरदर्पित झाले, ब्रह्मदेवाला पळ काढावा लागला व शेवटी विष्णूनें त्या दोघांना आपल्या हातांने चिरडून टाकले. दोघांचे देह पुनः एक झालें, जल लहरीनी घुसळले गेल्यामुळे त्याच्यातून मेद वाहू लागला व पृथ्वीला 'मेदिनी' अशी संज्ञा प्राप्त झाली. याशिवाय महाभारताच्या सभा, वन आणि शांतिपर्वात" मधुकैटभाची कथा आढळते पण तपशिलांत थोडा फरक आहे. विष्णूनेच मातीच्या या दोघा असुरांना प्रथम अनेक वर दिले व नंतर युद्धांत त्यांना आकाशाखाली आपल्या उघड्या मांडीवर दडपून दोघांची डोकी चक्राने कापली.
    मधुकैटभवधाचे अंकन करणारे दृश्य गुप्त कलेंत क्वचित आढळते. भीतरगाव येथील इष्टिका मंदिरावर एक फलकांत या दोघां असुरांना दोन हातांनी धरून मांडीवर चिरडणाऱ्या विष्णूची प्रतिमा आहे (चित्र१४).

मधुकैटभारि शिल्प

हरि अथवा करिवरद :

    आपल्या नित्यपाठांत असलेल्या 'पञ्चरत्नी' गीतेंत एक रत्न म्हणून गजेन्द्रमोक्षाची कथा दिलेली असते. गजेन्द्र नांवाच्या एका हत्तीचा पाय पाण्यांत असलेल्या एका मगरानें धरला व हत्तीस आपल्याकडे ओढू लागला. संकटात सापडलेल्या गजेंद्राने विष्णूचा धावा केला व जवळचे कमळ उपटून ते विष्णूस समर्पण करण्याकरिता त्याने सोंड वर केली. विष्णू गजेंद्राच्या हांकेस ओ देऊन गरुडावर बसून धावून आला व त्याने आपल्या चक्राने मगराचा वध करून हत्तीस सोडविले.

 

 पट्टदकलमधलं अप्रतिम गजेन्द्रमोक्ष शिल्प

गजेंद्र मोक्ष, लकुलीश मंदिर,पावगढ, गुजरात. संभवता:सातव-आठवे शतक.

 

    'करी'ला वर देणारा हा विष्णूचा अवतार 'करिवरद' या नावांने ओळखला जाऊ लागला. यालाच 'हरि' असेही म्हणतात. ही कथा वैष्णव वाङ्मयांत बरीच गाजली व कलेत ही तिचे पडसाद उमटले. पण काही ठिकाणी-विशेषतः गुप्तकलेत-मगराच्च्या ऐवजी हत्तीचा पाय पकडणारा एक सर्प दिसू लागला. देवगढ येथून मिळालेल्या गजेन्द्रमोक्षाच्या सर्वांगसुंदर अंकनात सर्प, गजेंद्र व गरुडारूढ विष्णू यांचे सुंदर अंकन आहे. गुप्तकलेंत विष्णू विरहित सर्पग्रस्त गजेंद्र फक्त अलंकरणाकरिता देखील वापरलेला दिसतो (ल.स.बी.१०७).

धनवन्तरि :

     बंगलोर येथील शासकीय संग्रहालयांत उत्तर भारतात मिळालेली भुरकट रंगाच्या रेताळ दगडाची गुप्तकालीन विष्णु प्रतिमा आहे. हिच्या सामान्य उजव्या हातात घट असून मागच्या उजव्यांत चक्र, मागच्या डाव्यात गदा व सामान्य तळहातांवर आडवा ठेवलेला शंख आहे. अर्थात् प्रलम्बबाहू असलेल्या या प्रतिमेचा आयुधक्रम इतरांपेक्षा अगदी वेगळा आहे. या शिवाय विष्णूच्या कानातील सिंहकुंडले, आपादलम्बिनी वनमाला, गुडघ्यापर्यंत लोंबणारे जानवें वगैरे गुप्तकालाच्या दृष्टीने उल्लेखनीय गोष्टी आहेत.

धनवन्तरि मुर्ती

 

     उजव्या हातांतील घटामुळे या विष्णू प्रतिमेला 'धनवन्तरि' असे म्हणतात. भागवतकार याला विष्णूचा अवतार मानतात. समुद्रमंथनानंतर त्यातून जी चौदा रत्नें उत्पन्न झाली त्यामध्ये आयुर्वेदाचार्य 'धनवन्तरि' याची ही गणना आहे.

परशुराम :

    दशावतारांत सहावा अवतार म्हणून परशुरामाची गणना करतात. ऋषी जमदग्नी व राजकन्या रेणुकेपासून ब्राह्मणवंशात झालेला हा मुलगा धनुर्वेद व परशु चालविण्यांत निष्णात असून क्षत्रियांचा शत्रू होता. दक्षिण भारताशी याचा बराच संबंध होता, विशेष करून कोंकणपट्टी यानेच बसविली असे मानतात. तेथे आजही भार्गवरामांचे स्थान आहे.
   उत्तरभारतांत परशुरामाच्या स्वतंत्र पूजेचा फारसा प्रघात नाही व त्यामुळे दशावतार मालिकेत जरी याचे दर्शन घडत असले तरी स्वतंत्र प्रतिमा, अगदी मोजक्या आहेत. यादृष्टीने ग्वाल्हेर जवळ मिळालेली गुप्तकालीन प्रतिमा फारच महत्त्वाची आहे. येथे परिपुष्ट शरीराचा द्विभुज परशुराम उजवा हात कमरेवर ठेवून उभा आहे. त्याचा डावा हात जमिनीवर टेकलेल्या विशाल परशूवर विसावलेला दिसत आहे. ब्राह्मणाला आवश्यक जटा वगैरे लक्षणें येथें नाहीत.

  डॉ. कल्पना देसाई यांनी गुजराथच्या तिम्बा गावांत मिळालेल्या एका दुसऱ्या गुप्तकालीन परशुराम प्रतिमेचा ओझरता उल्लेख केला आहे.
बृहत्संहिता परशुराम प्रतिमेचा उल्लेख करीत नाही. मात्र विष्णुधर्मोत्तरपुराणाच्या मते द्विभुज भार्गवरामाच्या हातांत परशु असावयास पाहिजे.

राम :

   रामकथेच्या प्राचीनतेबद्दल संदेह नसला तरी रामोपासना सुद्धा तितकीच प्राचीन असेल असे मात्र सांगता येत नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे असें कीं रामकथादृश्यें असलेली कोणती ही गुप्तकाळापूर्वीची कलाकृती अजून तरी आपणांस माहित नाही. स्वतंत्र अशी रामाची मूर्ती तर गुप्तकालांत देखील मिळत नाही. मात्र ती घडविण्याविषयी उल्लेख बृहत्संहिता व विष्णुधर्मोत्तरपुराण या दोन्ही ग्रंथात आढळतात. या काळातील खाली नोंदलेली रामकथा दृश्यें महत्त्वाची आहेत :
१) देवगढ येथें अहिल्योद्वारा, वन गमन अत्रीच्या आश्रमांत रामाचे येणें, शूर्पणखेंची दुर्गती, दंडकवनांत राम, सीताहरण, राममारूती, वालिसुग्रीव युद्ध, किष्किंधेत लक्ष्मण, अशोकवनांत सीता, मृतसंजीवनीचा शोध, वगैरे अनेक प्रसंग चित्रित होते.
२) भारतकला भवन वाराणसी येथे तेथूनच मिळालेल्या एका शिळापट्टावर सेतुबंधाचे दृश्य आहे.
३) येथेंच काही मृ‌फलकांवर राम नावेतून नदी ओलांडतांना दाखविला आहे.
४) जुन्या श्रृंगवेरपुरांतून मिळालेल्या एका शिळापट्टांवर वानरांसह राम, लक्ष्मण उभे दिसतात."
५) मध्यप्रदेशाच्या नचना गांवातून मिळालेल्या मृफलकांवर राम, लक्ष्मण, सीता आणि शूर्पणखा, सुग्रीवास अभयदान, सीता व रावण इत्यादी कथादृश्यें अंकित आहेत. "
६) श्रावस्तीत मिळालेल्या व तूर्त लखनऊ संग्रहालयात असलेल्या एका मृफलकांवर सुग्रीव व विरूपाक्षाचे युद्ध दर्शनीय आहे.
७) बिहारमध्ये चौसा व अफसाद या गावांतून बरेचसे रामकथा-मृदफलक मिळाले आहेत."
८) वानरांसह राम लक्ष्मण अंकित करणारा पटना संग्रहालय येथील मृफलक. 
९) झझ्झर (हरियाणा) येथील अभिलिखित मृझलक. 

श्रीरामाच्या काही मुर्ती

   यावरून हें स्पष्ट दिसते की मंदिरांच्या किंवा घरांच्या भिंतीवर रामकथेची दृश्यें अंकित करावयाची पद्धत बरीच जुनी होती. भासाच्या 'प्रतिमा' नाटकांत तिचे अस्तित्व पहावयास मिळतेच.

कृष्ण :

     विष्णूचा हा आठवा अवतार सर्वात श्रेष्ठ अर्थात् पूर्णावतार म्हणून प्रसिद्ध आहे. श्रीकृष्णांचा जन्म मथुरेंत झाला, त्याने गोकुळांत बालक्रीडा केली व किशोरावस्थेतच मथुरेचा राजा कंस याला मारून फार मोठा पराक्रम गाजवला. यामुळे साहजिकच व्रजक्षेत्र अर्थात् मथुरेच्या जवळपासचे भाग कृष्णोपासनेचे माहेरघर मानले गेले.
   आजपर्यंत हाती असलेल्या माहिती प्रमाणें श्रीकृष्णांचे प्रथम अंकन भारतीय ग्रीक राजा अगॅथोल्कियस सुमारे (१८०-६५ इ.पू.) याच्या ऐखनूम येथून मिळालेल्या सहा ब्रोंझच्या नाण्यावर दिसते. या नाण्यांवर ब्राह्मी व ग्रीक भाषेत राजाचे नाव असून एका बाजूला श्रीकृष्ण व दुसऱ्या बाजूला बलरामाची मूर्ती आहे. दोघेही योद्धांच्या वेषांत आहेत. त्याच्या डोक्यावर छत्रे असून पायांत जोडे, खांद्यावर उपरणी, कानांत कुंडले आणि मस्तकावर मुगुट आहेत. कृष्णाजवळ चक्र व शंख आहे तर बलरामाचे हातांत गदा व मुसळ दिसते. बलरामाचे हातांत गदा व मुसळ दिसते. दोघांच्याही कमरेस तलवारी लटकत आहेत."'
    कुषाणकाळांपासून कदाचित त्यापूर्वीपासूनच, कृष्णलीलेची दृश्यें दगडांवर कोरण्यांची पद्धत व्रजक्षेत्र व त्या परिसरांत विद्यमान होती. लहानग्या कृष्णांस डोक्यावर घेऊन वसुदेवाचे यमुना ओलांडणे (म.सं. १७.१३४४), घोड्याच्या रुपानें आलेल्या केशी दैत्याशी कृष्णाची लगट (म.सं. ५८.४४७६), गोवर्धन धारण (राजस्थानांतून मिळालेले मृझलक)" बलराम कृष्ण व त्यांची एकानंशा या प्रतिमा (रे. चि. पंधरा ६) अशी कित्येक दृश्यें आज आपणांस माहित आहेत. असे जरी असले तरी या काळांत श्रीकृष्णांच्या स्वतंत्र प्रतिमा नसाव्यात असे मानण्याकडे लोकांचा अधिक कल आहे. ही विचारसरणी तर्कशुद्ध नाही. थोडक्यात तिची साधकबाधक चर्चा करू.
    आज साधारणपणे कृष्णाची प्रतिमा म्हणजे रांगत्या बाळकृष्णांची किंवा तिरका पाय ठेवून वेणू वाजविणाऱ्या मुरलीधराची प्रतिमा अशी सांगड आपण बांधलेली आहे. पण ही दोन्ही रूपें व कृष्णाची 'मधुरा' भक्ती मध्यकाळांत झालेल्या उत्तर व दक्षिण भारतांतील संतांनी आपणांस दिली, प्रेमळ भक्तांनी ती उचलून धरली व तेव्हांपासून अनेक कर्वांनी शाहिरांनी, चित्रकारांनी आणि गवैयांनी ती अमर केली. मग ही रूपें कुषाणकाळांत आपणांस कशी मिळणार? त्यावेळच्या स्थितीचे आकलन करण्यांकरिता आपणांस जुन्या वाङ्मयांची बाडेंच धुंडाळली पाहिजेत.
   या संबंधांत मुख्य प्रश्न असा कीं महाकाव्यें व पुराणांस अपेक्षित असलेला कृष्ण चतुर्भुज होता किंवा द्विभुज ? हा प्रश्न भगवद्‌गीतेची टीका लिहीत असतांना रामानुजाचार्यांच्यासमोर सुद्धा उभा राहिला होता. त्याचे त्यांनी व विष्णुपुरांणांचा टीकाकार विष्णुचित्त यांने जे निराकरण सुचविले ते आपल्या दृष्टीनें महत्त्वाचे आहे. दोघांचाही मथितार्थ असा की कृष्णाचे मूळरूप 'परमार्थतः' चतुर्भजच होय. वसुदेव-देवकी यांच्या प्रार्थनेंमुळे कृष्णाने कंसवधापर्यंत आपल्या दोन हातांना गुप्त ठेवले होते इतकेच, अर्थात् त्याचे मनुष्य रूप द्विभूज व मुख्य रूप चतुर्भुज. ही गोष्ट महाभारत, विष्णू, मत्स्य, लिंग, ब्रह्म, पद्म, वगैरे पुराणग्रंथाची छाननी केल्यास ही स्पष्ट होते. शंख, चक्र, गदा, किंवा शंख, चक्र, गदा व धनुष्य अथवा तलवार घेतलेल्या चतुर्भुज कृष्णांचे कित्येक उल्लेख आपणांस आढळतात. गुप्तकाळांपर्यंत कृष्णांच्या मूळ रूपांस अर्थात् परमार्थिक रूपांस म्हणजेच चतुर्भुज रूपांस जास्त मान्यता होती हे मानावे लागेल याप्रमाणे संगती लावल्यास मथुरेहून मिळणाऱ्या व शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या विष्णुमूर्तीतच वासुदेव कृष्णाला शोधले पाहिजे.
    वरील निष्कर्ष सुदैवानें प्रत्यक्ष प्रमाणांने देखील सिद्ध होतो तो असा. काही वर्षांपूर्वी  मथुरा संग्रहालयासाठी एक कुषाणकालीन शिलापट्ट विकत घेतला (म.सं.सं. ६७.५२९ रे. चि. पंधरा ६) त्यांत एका स्त्रीमूर्तीच्या आजुबाजूस दोन चतुर्भुज मूर्ति कोरलेल्या आहेत. त्यापैकी डावीकडून प्रथम प्रतिमेच्या कानांत एकच कुंडल असून मागील हातात गदा व सिंहलांगल आहे. स्त्रीमूर्तीच्या उजवी कडील प्रतिमा गदा व चक्र घेतलेली अर्थात विष्णूंची आहे. एक कुंडल व सिंहलांगल यामुळे बलराम सहज ओळखतां येतो बलराम व वासुदेव विष्णू अर्थात् कृष्ण यांच्यामधील स्त्रीमूर्ती एकानंशेची असली पाहिजे हे लक्षण ग्रंथांवरून सहज ताडता येते. एकानंशा ही कृष्ण व बलराम यांची बहीण होती. या त्रिवर्गाच्या प्रतिमेला पुरेसे वाङ्‌मयीन आधार आहेत. अशा प्रकारच्या इतरही कृषाणकालीन प्रतिमा मथुरा संग्रहालयांत आहेत. वासुदेव विष्णू किंवा कृष्णाला चतुर्भुज दाखवीत असत हे या मूर्ती सहज सुचवतात. (उदाहरणार्थ रे. चि. तेरा १, यांत जवळची एकानंशा दाखविलेली नाही.) वीणकार की
   जैन शास्त्रांप्रमाणे तीर्थकर नेमिनाथाचे पार्श्वचर म्हणून यदुवंशातील बलदेव व वासुदेव किंवा नारायण यांना दाखवितात. कुषाणकालीन नेमिनाथाच्या कित्येक प्रतिमांतही वासुदेव गदा चक्र घेतलेला चतुर्भुजच दाखविला आहे.

    चतुर्भुज वासुदेव किंवा कृष्णाचे अंकन गुप्तकाळातही चालत असे. गढवा येथून मिळालेल्या भीम-जरासंध युद्धांच्या एक दृश्यांत (ल.सं.एच् ८८) भारतीय कथेप्रमाणे दर्शक म्हणून अर्जुन व कृष्ण उपस्थित आहेत. येथे कृष्ण स्पष्टपणे चतुर्भुज आहे. देवगढ येथून मिळालेल्या व आज प. बर्लिनमध्ये असलेल्या एक शिळाखंडावर धनुर्धर अर्जुनाचेजवळ चतुर्भुज श्रीकृष्ण आसनांवर बसलेला आहे. " अर्थात् गुप्तकाळांत ही परंपरा जिवंत होती असे म्हणावे लागेल. कृष्णलीला दृश्यांत मात्र बऱ्याच ठिकाणी तो द्विभुज दाखविला आहे.
    कुषाण काळांतील कृष्णलीला-दृश्यांचा वर उल्लेख आला आहे; गुप्तकाळांतील अशा प्रतिमांचा थोडक्यांत आढावा घेऊ, अशी प्रमुख शिल्पें निम्नलिखित आहेत.
१) देवगढ (झाशी) येथील नंदयशोदजवळ कृष्ण बलराम, शकटासुर वध, कृष्ण-सुदामा, वगैरे
२) भारतकला भवन, वाराणसी येथील रांगता कृष्ण व यशोदेचे दधिमंथन.
३) श्रावस्ती येथील यशोदा कृष्ण, एक मृफलक (ल.सं.सं. ६७.१२४).
४) एरण (मध्यप्रदेश) येथून मिळालेली यमलार्जुन, कालियादमन, यशोदाकृष्ण, वगैरे दृश्यें.
५) जोधपूरजवळ मण्डोर येथून मिळालेल्या केशीवध, प्रलंबवध, चोरी, वगैरेचे दर्शन घडविणारे खांब."
६) वलभी (सौराष्ट्र) येथून हाती आलेली केशीवध करणाऱ्या कृष्णाची खंडित प्रतिमा.
७) काठमांडू (नेपाळ) च्या बसंतपूर महालात असलेली कालियादमन करणाऱ्या कृष्णाची मूर्ती. थोडे नंतरचे हेच दृश्य मथुरेंतही मिळते.
८) वरील सर्व दृश्यांपेक्षा कृष्णाचे गोवर्धन धारण हे दृश्य जास्त लोकप्रिय असावे असे वाटते. गोवर्धनधारी कृष्णाची एक विशाल प्रतिमा भारतकला भवन, वाराणसी येथे आहे. हेच दृश्य मंडोर (राजस्थान) येथून मिळालेल्या एका शिळापट्टावर आहे. हे कथादृश्य मध्य आशियात मिळालेल्या एका मडक्याच्या तुकड्यावर सुद्धा अंकित केलेले हाती आले आहे.
९) याशिवाय भीतरगांवच्या इष्टिका मंदिरावर असलेली कृष्ण-कथा-दृश्यें उदा. केशीवध, कृष्णांची कुवलयापीडाशी झुंज, एका दैत्यांस गुद्दे मारणे, कंसवध या प्रसंगानें उल्लेखनीय आहेत.
१०) याच संदर्भात इकडे तिकडे विखुरलेल्या चौकोनी दगडी खांबाकडेही लक्ष पुरविले पाहिजे, ज्यांच्या चारी बाजूला लहान लहान चौकटीतून कृष्णलीलांची बारकी दृश्यें कोरलेली असतात. 'Krsnalila oblisques' म्हणून ओळखले जाणारे हे लहान मोठे खांब गुप्तकाळांपासून मध्यकाळाच्या शेवटपर्यंत कोरले जात असत.
    वर नोंद केलेल्या निरनिराळ्या प्रकारच्या कृष्ण लीला दृश्यांचा साकल्यानें विचार केला तर एक गोष्ट अगत्याने लक्षांत येते की सर्व कथा दृश्यें बव्हंशी कृष्णाच्या बालचरित्राशीच संबंद्ध आहेत. त्यानंतरची दृश्ये फारच मोजकी आहेत. साहजिकच वर सांगितल्याप्रमाणे श्रीकृष्ण पुढच्या काही दृश्यांत तो आराध्यरूपांत किंवा मोठेपणी चतुर्भुज रूपांत दिसतो. म्हणून कुषाणकाळांप्रमाणेच गुप्तकाळांतील चतुर्भुज विष्णूंच्या प्रतिमांतच कृष्णास शोधावयास हवे.

बलराम :
   विष्णूच्या चार व्यूहांमध्ये संकर्षण किंवा बलरामाची गणना होते. त्याला शेषावतार असेही मानतात. पण या शिवाय 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' असें गृहीत धरून त्याला विष्णूचा आठवा अवतार म्हणूनही ओळखतात. शेषाचा अवतार, व कृष्णाचा मोठा भाऊ या नात्यानें याला मान्यता प्राप्त होती. गदायुद्धाचे आचार्यत्व, नांगर व मुसळ या शस्त्रांना हाताळण्यांची हातोटी व मद्याची आवड ही बलरामांची वैशिष्ट्ये होत. डाव्या किंवा उजव्या कानांत एकच कुंडल घालणें व निळे वस्त्र नेसणें गौरवर्ण बलरामाची व्यक्तिगत आवड होती. त्याचे एकच कुंडल गुप्तकाळांपर्यंतच्या शिल्पांत प्रामुख्याने दिसते (चित्र १७).

भारतीय ग्रीक राजा अगॅथोक्लियस यांच्या ऐखनूम इथूिन मिळालेल्या नाण्यावर असलेले कृष्ण बलरामाच्या मूर्ती

 मथुरा, वाराणसी व ग्वाल्हेर या भागांत बलरामाचे पूजन शुंग काळांपासूनच चालू होते. एवढंच नव्हे तर बलराम व कृष्णाने उत्तर-पश्चिमेंकडे भारताच्या सीमा ओलांडल्या होत्या हे भारतीय ग्रीक राजा अगॅथोक्लियस यांच्या ऐखनूम इथूिन मिळालेल्या नाण्यावरून सिद्ध होते. कृष्ण बलरामाच्या मूर्ती असलेल्या या नाण्यांचा उल्लेख मागे झालाच आहे. शुंग काळातील बलरामाच्या दगडी प्रतिमा जनसुती (मथुरा) (चित्र१५), काशी व तुमैन (ग्वाल्हेर) या ठिकाणी मिळाल्या आहेत. या काळांत नांगरमुसळ घेतलेल्या बलरामाचे रूप द्विभुज असून दोन ठिकाणी त्याच्या डोक्यांवर साप आढळतो.

शिल्पांचे वर्गीकरण :

   बलराम पूजनाची परंपरा कुषाण काळांत बरीच वाढीस लागली. ब्राह्मणधर्माबरोबरच या काळांत बलरामाला जैन धर्मात देखील मान्यता मिळाली. त्याची घडण ब्राह्मण बलरामांसारखीच आहे. कुषाण बलरामाच्या एकूण २६ मूर्ती आपणांस माहीत आहेत. हातांची संख्या सापांचे अस्तित्व व आयुध भेद या आधारांवर या प्रतिमांना मुख्यतः चार गटांत वाटतां येईल :

    गट - १: डोक्यावर फणाटोप किंवा सर्पफणा, उजवा हात उगारलेला तळहात उघडा व डाव्या हातांत मद्याचा पेला. हा गट कुषाण काळांत सर्वाधिक लोकप्रिय होता. (रे.चि. सतरा ६) यांच्या सोळा प्रतिमा आपणांस माहीत आहेत. या पद्धतीच्या मथुरा संग्रहालयांत असलेल्या उपप्रकारांत मागील बाजूस आयुधेही कोरलेली दिसतात.

    गट -२ : डोक्यावर फणाटोप, उजवा हात अभयमुद्रेत व डाव्या हातांत नांगर.

   गट - ३ : फणाटोपाशिवाय चतुर्भुज मूर्ती. या प्रकारांत बहुतेक बलरामाच्या हातांत सिंहांकित नांगर (हिलांगल) व गदा असते. अशा प्रकारच्या चार प्रतिमा मिळाल्या आहेत (चित्र १७). या गटाचा उपप्रकार म्हणजे गदेच्या ऐवजी मुसळ असणें हा होय. याच गटाचा तिसरा उपप्रकार कोण्डामोतूच्या शिळापट्टांवर आहे. येथे बलराम द्विभुजच आहे.

 गट -४ : हा मूर्तीचा वेगळा असा प्रकार नसून यांत बलरामांचा अन्य देवतांशी संबंध दिसतों. उदा. चतुर्व्यहांत बलराम (रे.चि. सोळा ३), कृष्ण व एकानंशेसह बलराम (रे.चि. पंधरा ६) व तीर्थंकर नेमिनाथाचा पार्श्वचर बलदेव (चित्र १७).

कुषाण बलरामांची कांही वैशिष्ट्यें :

पागोटें किंवा उष्णीष :

    कुषाण काळापर्यंतच्या सर्वच प्रतिमांमधे हैं आढळतें (रे. चि. सतरा १,२), मात्र कुषाणकाळांत मधल्या बदामी तुऱ्याच्या आजुबाजूला एक एक अतिरिक्त तुराही लावलेला दिसतो (रे.चि. सतरा ३,५).

साप :

     बल्गाम हा शेषावतार असल्यामुळे वरील तिसरा गट सोडल्यास इतर प्रतिमांत त्याचे डोक्यावर सर्पफणा किंवा सगाटोप आहेतच. कुषाण कलेत सांपाचे सर्वसाधारण अंकन करीत असताना काही गोष्टींकडे बारकाईनें लक्ष पुरबिले नाई अर्थात् बलराम शिल्पेही त्याला मुळीच अपवाद नाहीत. या गोष्टी म्हणजे

 १) समोरून फक्त फणा दिसत असली तरी पाठीमागे पुरता साप कोरलेला असतो (रे. चि. चाळीस २,५).
२) कधी सापाचे सरीर (आभोग) खांगासारखें उभे दिसते (रे. चि. चाळीस ३,४) व कधी वेटोळ्या दिसतात. खालच्या टोकास शेपटी असते (रे. चि. चाळीस २).
३) सापांचे सारे शरीर लहान लहान वर्तुळे, त्रिकोण, डोळे, तीन कमानी, वगैरे आकृत्यांनी भरलेले असते. कुषाण काळानंतर ही चिन्हे मावळतात. (रे. चि. चाळीस ५)
४) मस्तकामागें असलेली सर्पफणा प्रभा मंडळासारखी दिसते (चित्र. १६).
५) या सर्पफणांच्या वर बहुतेक स्वस्तिक, पूर्णघट, मीनयुगल, श्रीवत्स, वगैरे मंगल चिन्हे आढळतात. हरिवंशही बलरामांचे डोक्यावर असलेल्या स्वस्तिक चिन्हाचे वर्णन करतो ०७ (चित्र. १६२).
६) या काळांतील सर्वच सांपाच्या तोंडातून विषदंत किंवा जिभा बाहेर आलेल्या दिसतात.

सिंह :

        बलरामाचे सिंहाशीही जवळचे नाते असावे. त्याचे नांगरावर सिंहाची आकृती दिसते. म्हणूनच त्याला सिंहलांगल असे म्हणतात. याचा उल्लेख महाभारतातही आढळतो. एका कुषाण शिल्पांत बलरामांच्या एकुलत्या एक कुंडलांत सिंहाची आकृती खुबीने वापरलेली आहे. (म.सं.सं.सी. १५, चित्र १६) पुढें मिळणाऱ्या वैकुंठ मूर्तीत संकर्षण किंवा बलरामांचे प्रातिनिध्य सिंहमुखानेंच झालेले आहे (रे.चि. चौदा ४).
         बलराम हा वृष्णिकुळांत जन्मला होता. वृष्णिराजन्यगणाच्या एका नाण्यांवर एक खांब आहे ज्याचा वरच्या टोकावर सिंह व हत्ती यांची मिश्रित आकृती दिसते.

आयुधे :

    बलरामांची प्रमुख आयुधे म्हणजे अपराजित किंवा संवर्तक नांवाचा नांगर व सौंनंद नांवाचे मुसळ ही होत त्याचे दुसरे आवडते शस्त्र गदा होते. त्याच्या व विष्णूच्या गदेंत फरक आढळत नाही.

कुण्डल :

   बलरामांचे एक कुंडल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य होय या मुळेच वाङ्मयात त्याचे उल्लेख 'कान्तैककुंडलधरः', 'वामैककर्णामलकुण्डलश्रीः', 'कुंडलैकधरः', वगैरे स्वरूपांत मिळतात. शिल्प व शिल्पशास्त्र दोघांनाही हे मान्य आहे (रे.चि.सतरा ३).

मद्याचा पेला :

   बलरामाची ही खूण बऱ्याच शिल्पांत आढळते फक्त पेल्याच्या आकारांत व धरण्यांच्या पद्धतीत फरक होतो. (चित्र १६, रे.चि. सतरा ६)

गुप्तकाळांतील बलराम :

   शुंगकाळांतील साध्यासुध्या बलरामानें कुषाणकाळांत तीन गटात वाटली जाण्यासारखी बरीच रूपें धारण केली हे नुकतेच पाहिले. पुढे गुप्तकाळांतील प्रमुख परिवर्तन म्हणजे आपण उल्लेखिलेले गट संख्या एक व दोन यांचे गट संख्या तीनशी झालेले मिश्रण होय. गुप्तकलाकारांनी बलरामाचे नागरूप स्वीकार केले पण ते आता त्याला गदा किंवा मुसळ, नांगर आणि मद्याचा पेला या सह चार हातांचा दाखवू लागले. त्याचा वर उगारलेला साधारण उजवा हात तसाच राहिला.

        दुसऱ्या शब्दांत सांगावयाचे म्हणजे आता प्रतिमेच्या क्षेत्रांत वृष्णीवीर बलराम व विष्णूचा व्यूह संकर्षण यांची एकरूपता प्रस्थापित झाली.
     कुषाणकाळांपेक्षा गुप्तकालांत बलरामाची उपासना रोडावू लागली या काळांतील मूर्तीची संख्या बरीच कमी म्हणजे तूर्त माहितीत फक्त सहा एवढीच आहे.
गुप्तकाळांतील अनंताच्या मूर्तीला बलराम प्रतिमेचा अवतार रूपांतील उपप्रकार मानता येईल.

बलरामाची लीला शिल्पें :

    कृष्णलीला-शिल्पांच्या मानांने यांची संख्या फारच थोडी आहे. चन्दौसी (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या एका मृफलकांवर बलरामचे प्रलंबासुरांशी युद्ध दाखविले आहे. सीरपूर (म.प्र.) येथे लक्ष्मण मंदिरावर कोरलेल्या एका दृश्यांत बलराम सूत लोमहर्षण याचा वध करीत आहे असें दाखविले आहे. * मांढळ (जि. नागपूर, महाराष्ट्र) येथून 'धेनुकासुर वधमूर्ति मिळाली आहे. '

चन्दौसी (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या मृदाफलकांवर बलरामचे प्रलंबासुरांशी युद्ध

दक्षिण भारतांतील समकालीन विष्णुशिल्पें :

         उत्तरेंतील मौर्य साम्राज्याचा विस्तार दक्षिणेंतही बराच पसरला होता. त्यानंतर महत्त्वाची अशी राजवट सातवाहनांची (सुमारे इ.पू.२००-इ.स.२००). इसवीसनांच्या दुसऱ्या शतकांचे शेवटी कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात इक्ष्वाकुराजाचे शासन स्थिर झाले. यांच्या काळांत जरी नागार्जुनीकोंडसारखी बौद्धशिल्पें निर्माण झाली तरी हे राजे मुळांत वैदिक धर्माचे अनुयायी होते. त्यांनी पाषाण व धातुकलेस चांगला प्रश्रय दिला होता. साहजिकच या काळांतील ब्राह्मणधर्माच्या शिल्पांची अपेक्षा करणे चूक होणार नाही. मोजकीच कां होईना पण तसली काही शिल्पें सुदैवाने मिळाली आहेत. यापैकी सर्वात जुनें शिल्प म्हणजे आंध्रप्रदेशांत असलेल्या गुंतूर जिल्ह्यातील कोण्डामोतु या गांवातून हाती आलेला 'पंचवीर पट्ट' होय. (चित्र ७) वृष्णी पंचवीर आणि नरसिंह यांनी युक्त असलेल्या या शिळापट्टाची विस्तृत चर्चा आपण मागे केलीच आहे.
        या नंतरचे म्हणजे वेंगीच्या शालंकायन राजांच्या वेळचे (सु.इ.स. ३५०-४३०) एके शिल्प गुंतूर जिल्ह्याच्याच कुणिदाने नावांच्या गांवातून मिळाले आहे. यांत ब्रह्मदेव व शिवलिंगा बरोबरच सिंहरूपांत नरसिंहाचे दर्शन घडते. कोण्डामोतु-नरसिंहाप्रमाणे जरी याच्याजवळ गदा व चक्र धरणारे मानवस्त नसले जरी त्याचे पाय माणसाचे असून ओटीपोटावर नेसूंच्या वस्त्राची चिन्हे ही आहेत.
          सुमारे तिसऱ्या चौथ्या शतकांत आंध्रप्रदेशातच असलेल्या एका अष्टभुज विष्णूच्या काष्ठशिल्पाचा उल्लेख नागार्जुन कोंड उत्खननांत सापडलेल्या एका शिलालेखांत मिळतो.
         याप्रमाणें आंध्रप्रदेशांत पेरले गेलेले वैष्णव संप्रदायाचे बी हळुहळू रूजू लागले. सुमारे इ.स. ४४०-६१६ मधे राज्य करणाऱ्या 'विष्णुकुण्डिन' वंशाच्या राजाच्या वेळी या प्रदेशातील पेड्डमुड्डीयम् येथून मिळालेल्या कलाकृतीत गणपती, ब्रह्मा, शिवलिंग, देवी, उमामहेश्वर, श्रीवत्सरुपिणी लक्ष्मी व महिषमर्दिनी या बरोबरच विष्णू व नरसिंहाचे दर्शन घडते  विशेष म्हणजे असे की येथे महिषमर्दिनीला सोडून बाकी सर्व देव द्विभुज दाखविले आहेत.

उंडवल्ली येथील विष्णु शिल्पे

        या बरोबरच जवळ जवळ याच काळांतील विजयवाड्याजवळील उंडवल्ली व मोगलराजपुरम् येथील गुहालेणी उल्लेखनीय आहेत. या लेण्यांत वराह, हिरण्यकशिपूशी झगडणारा नरसिंह, त्रिविक्रम व गोवर्धनधारी कृष्णांच्या प्रतिमा आहेत.
          दक्षिण भारताच्या उत्तरेकडील भागांत गुप्तांना समकालीन असे वाकाटकांचे राज्य होते. अजिंठा येथील नंतरची काही लेणी, वेरुळची सुरुवातीची गुहाशिल्पें व घारापुरी आणि औरंगाबादच्या कलाकृती वाकाटक कलेची उदाहरणें होत. यांत वेरूळ येथे त्रिविक्रम, नरसिंह, शेषशायी विष्णू, वगैरे विष्णुशिल्पांवर उत्तर भारतीय कलेची चांगलीच छाप आहे.

 वाकाटककालीन विष्णुमुर्ती ( धर्मापुरी )

 

          पांचव्या शतकाच्या मध्यकाळांत विजापूर जिल्ह्यांत मलप्रभा नदीच्या तटावर वातापिपुर किंवा बादामी येथें पश्चिमी चालुक्य वंशाची राजवट सुरू झाली. सुरुवातीस हे राजे विष्णूंचे उपासक होते पण पुढे ते शिवोपासनेकडेही वळले. बादामी येथील शिल्पांत शेषांवर सुखासनांत बसलेला विष्णू, (निर्माण काल सुमारें इ.स. ५७८) वराहट, नरसिंह, शेषशायी , त्रिविक्रम , वगैरे प्रतिमा उल्लेखनीय आहेत. बादामी बरोबरच चालुक्याचे दुसरे प्रसिद्ध नगर आर्यपूर किंवा ऐहोळे येथील मंदिर-शिल्पांकडेही लक्ष देणें जरूरी आहे. आपण विचारात घेतलेल्या कालखंडाच्या दृष्टीने पहिला पुलकेशिन् (इ.स.५३५-५६६) व मंगलेश (इ.स.५१७-६१०) यांच्या वेळेची मंदिरें महत्त्वाची आहेत विशेषकरून या प्रसंगाने कोंतिगुडी मंदिर समूह व लाडखान मंदिराचा उल्लेख करावयास हवा. या शिल्पांत शिवाप्रमाणें विष्णूच्याही प्रतिमा आढळतात.

दक्षिणेतील विष्णु-शिल्पांची वैशिष्ट्ये :

    गुप्तकाळापर्यंतच्या उत्तरभारतीय विष्णुशिल्पांशी दक्षिणेतील कलाकृतींची तुलना केल्यास खालील गोष्टी ठळकपणें नमूद कराव्या लागतात.
१) इकडे स्थानक, आसन व शयन तिन्ही प्रकारच्या प्रतिमा लोकप्रिय होत्या.
२) विष्णूच्या 'उदबाहू' प्रकारच्या मूर्तीचा विशेष प्रघात असून मागच्या वर उचलेल्या हातांत चक्र व शंख ही आयुधे दिसतात. उत्तरेप्रमाणे इकडे गदा अपरिहार्य नाही. त्यामुळे साधारण दोन्ही हात बऱ्याचदा रिकामेच दिसतात.
३) इतर आयुधांत अक्षमाला क्वचितच दिसते. (ऐहोळेच्या एका अपूर्ण प्रतिमेत ती आहे)  फळ व घट दिसत नाहीत. खड्ग शेषशायी प्रतिमेत कर्धी कधीं आढळते.
४) आयुधपुरुषांना विशेष प्राधान्य नाहीं.
५) दागिन्यांचा विचार केल्यास उत्तरेपेक्षा इकडे दागिने जास्त आहेत. जानव्यासारखा घातलेला जाडजूड दागिना, उदर बंध, गळ्यातील रुंद प्रकारच्या माळा, जाडसर अंगद व कंकणें इकडे बरीच दिसतात.
    लक्ष्मीचे एक प्रतीक म्हणून श्रीवत्स जरी यावेळी इकडे माहित होते,  तरी विष्णूच्या वक्षस्थलांस अलंकृत करण्याकरितां त्याचा उपयोग बरेच दिवसपर्यंत होत नसे.
६) उत्तरेच्या मानानें दक्षिणेत वनमालेचेही प्रामुख्य कमीच दिसते.
७) वराह, शेषशायी, त्रिविक्रम, वगैरे सारख्या काही प्रतिमा वगळल्यास साधारणपणें विष्णुप्रतिमेंत परिवार देवतांचे फारसे दर्शन होत नाही.
८) उत्तरेंत दिसून येणारी विश्वरूप, चतुर्व्यह वैकुंठ, वगैरे रूपें इकडे दिसत नाहीत, पण शेषावर बसलेल्या नारायणांच्या मात्र प्रतिमा एकाधिक मिळतात. अवतारांत वराह, त्रिविक्रम व नरसिंह चांगलेच लोकप्रिय आहेत.
        दक्षिणेतील वराहमूर्तीत ठळकपणें दिसणारी गोष्ट म्हणजे पृथ्वी होय. हिला नृवराहाचे दाढेवर न दाखविता नखरेलपणें कधी सुटी तर कधी त्याच्या मुखाचा आश्रय घेत त्याच्या सामान्य उजव्या हातावर उभी दाखवतात. दुसरी गोष्ट म्हणजे उत्तरेंत त्याच्या पायाखाली असणारा नाग येथे सपत्नीक दिसतो व कुठे तर तो समोर हात जोडून उभा असलेला दाखवितात.
     त्रिविक्रमांच्या अंकनात मात्र फारसा फरक नाही. तो अष्टभुज असून त्याने डावा पाय आकाशांकडे उचललेला आहे. खालच्या बाजूला बटु वामनांचे हातांवर राजा बळी दानोदक ओतण्यास तयार आहे. नरसिंहाचे तर येथें एकाधिक प्रकार आढळतात. सिंह-रूपात असणाऱ्या नरसिंहाचे उल्लेख वर आलेच आहेत. याशिवाय उभा राहून हिरण्यकशिपूशी झगडणारा अष्टभुज, त्याला मांडीवर घेऊन त्याचे पोट फाडणारा चतुर्भुज , एकटा सुखाने उभा असलेला (केवळ) चतुर्भुज नरसिंह, असे बरेचसे प्रकार दिसतात.

 

अनंतशायी विष्णु, मामल्लपुरम, तमिलनाडु (स्रोत: Purattatva.in

 
९) विष्णूच्या शयनमूर्ती उत्तरेपेक्षा दक्षिणेंत संख्येने जास्त व आकारानें मोठ्या आहेत. उत्तरेपेक्षा येथील नागाच्या वेटोळ्या तर वेगळ्या प्रकारच्या आहेतच पण त्याशिवाय विष्णूचे पाय चुरणारी लक्ष्मी व त्याच्या नाभीतून निघालेले कमळही येथे दिसत नाही. बदामी व ऐहोळे येथे त्याचे पाय सरळ पसरलेले नसून आढी घातलेले आहेत, या मूर्तीत उजवा हात उशाला घेतलेला आहे पण या नंतरच्या महाबळीपूरम येथील प्रतिमेत तो सरळ डोक्याकडे पसरलेला आहे. परिवार देवतांत गरुड, युद्धोत्सुक मधुकैटभ व कांही इतर देवगण वगैरे दिसतात.
     येथपर्यंत प्रत्यक्ष प्रतिमांच्या आधारांवर दक्षिणेतील सहाव्या शतकांच्या शेवटपर्यंतच्या विष्णु-मूर्तीचा धावता आढावा घेतला. तो नीट समजून घेण्यास समकालीन वाङ्‌मयाची किल्ली हाताशी धरली पाहिजे. पण आपणांस त्या बाजूकडे वळणे शक्य होणार नाहीं. तरीपण बरेंच गाजलेल्या प्राचीनतम तामिळ वाङ्मय अर्थात् संगम साहित्याकडे विष्णुमूर्तीविषयी माहिती मिळविण्याकरितां ओझरता दृष्टिक्षेप करणें प्रासंगिक होईल.

संगम वाङ्मयांत विष्णू :

       इसवी सनांच्या सुमारे चौथ्या शतकांपूर्वी पांचशे वर्षाच्या कालखंडांत पसरलेले जुने तमिळ वाङ्मय म्हणजेच "संगम वाङ्मय' होय. यातील सिलप्पदिकारम्, परिपाडल आणि मणिमेकलई या ग्रंथांत सरासरी तिसऱ्या शतकांपर्यंतच्या वैष्णव देवतांचा विकास पाहता येतो.
       विष्णू किंवा तिरुमल हा श्यामल वर्णाचा असून तो पीतांबर व कौस्तुभ धारण करतो. त्याच्या डाव्या हातात शंख व उजव्यात चक्र असते. या शिवाय गदा, शार्ड धनुष्य व खड्ग ही त्यांची इतर आयुधें होत. तो गरुडध्वज तर आहेच पण या शिवाय तो हलध्वज, तालध्वज आणि गजध्वज ही आहे. याप्रसंगानें आपण मागें उल्लेखिलेल्या 'वृष्णिराजन्यगणा'च्या नाण्यांवरील सिंह-गज ध्वजाकडे लक्ष जाणें स्वाभाविक आहे, अर्थात् सिंहध्वज हा तेथे बलरामाचा तर गजध्वज हा कृष्णाचा हे उघड आहे.
         या वाङमयात विष्णुशिल्पांचे स्थानक, आसन व शयन असे तीन ठोकळ गट पाडून चर्तुव्यूह, पंचवीर, अष्टभुज, शेषशायी, वगैरे प्रकारच्या प्रतिमांचे उल्लेख आहेत. कृष्ण व बलरामाला इकडे ही महत्त्वाचे स्थान होते. बलरामांची स्वतंत्र मंदिरे ही असल्याचें दिसते. कृष्णांची मुख्य उपासना गोपाल या रूपांत केली जात असे व तो कुरणें आणि मैदानी मुलुखाचा अधिपती मानला जाई. नृत्यांशी ही त्याचा जवळचा संबंध होता.
      इतर अवतारांत वामन-त्रिविक्रमांचे स्थान बरेच वरचे आहे. वराह व नृसिंहाचे उल्लेख सीमित आहेत. परशुरामांचा कोंकण व केरळ याच्या उत्पत्तीशी संबंध आहे. रामकथेची संगम साहित्याला ओळख आहे पण विष्णूच्या अवतार रूपांत त्याचे उल्लेख मात्र थोडे आहेत. रामांची स्वतंत्र अशी मूर्ती चोळ राजांच्या उत्थान कालांपर्यंत मिळत नाही हें ही या संदर्भात लक्षांत ठेवावयास हवे.

विष्णु २

(सुमारे सातव्या शतकांपासून चौदाव्या शतकांपर्यंत)

   सहाव्या शतकांबरोबरच प्राचीन कालाची मर्यादा ओलांडून आपण मध्यकाळांत प्रवेश करतो. काहीं स्थानीय स्वरूपांची परिवर्तने वगळल्यास प्राचीन कालांत उत्तर भारतीय कलेत व काही अंशी दक्षिण भारतीय कलेंत ही बरीच एकरुपता दिसते, पण त्यानंतर मात्र तशी स्थिती रहात नाही. दुसऱ्या शब्दांत सांगावयाचे म्हणजे स्थानीय परंपरांचा जबरदस्त पगडा बसल्यामुळे सांस्कृतिक दृष्टीने सूत्रबद्ध असून देखील भौगोलिक दृष्ट्या पुढच्या भारतीय कलेंत अनेक रूपता निर्माण झालेली दिसते. मूर्तिशास्त्राच्या मदतीने ही गोष्ट जास्त स्पष्ट करतां येईल. विष्णू, शिव शक्ती, सूर्य, गणपती, वगैरे देव व त्यांच्याशी संबंधित कथादृष्यें एकाच प्रकारची असून देखील देशभिन्नत्वानें त्यातील वैविध्य नजरेत भरते. अर्थात् या विविधतेचा व त्या बरोबरच तेथील सर्वसामान्य गोष्टींचा अभ्यास केल्या शिवाय मध्यकालीन मूर्तिशास्त्राचे आकलन करता येणार नाही.

    विविधतेच्या दृष्टीने येथे ही उत्तरभारतीय परंपरा व दक्षिण भारतीय परंपरा असे दोन ठोकळ भेद करता येतील. उत्तर भारतीय परंपरेत तीन पोटभेद करावयास हवेत. ते म्हणजे पूर्व भारतीय परंपरा, मध्य व पश्चिम भारतीय परंपरा आणि दूर उत्तरेकडील परंपरा. दक्षिणी परंपरेचा विचार पुढे करू. या सर्वांच्या वैशिष्ट्यांचा बारकाईने अभ्यास व त्याबरोबरच त्या त्या भागांत निर्माण झालेल्या वाङ्मयांशी त्याची जमेल तितकी सांगड घालण्याचा प्रयत्न करावयास हवा. अशा प्रकारची सविस्तर चर्चा प्रस्तुत ग्रंथाच्या मयदित बसणार नाही, फक्त संक्षिप्त आढावाच घेता येईल, पण त्या पूर्वी उत्तरभारतांत मध्यकालीन मूर्तीच्या रचनेत जी एकरूपता मिळते तिची थोडक्यात चर्चा करू,

     मध्यकालीन मूर्तीची साधारण रचना (रे.चि. अकरा व बारा) या काळांतील अधिकांश प्रतिमा सपाट पाठीच्या (in bold relief) असल्यामुळे त्याचा पृष्ठभाग पाठशिळेने युक्त असतो. ही पाठशिळा मुख्यमूर्ती किंवा श्रीमूर्ती च्या डोक्यापेक्षा थोडी उंच असते. बऱ्याच प्रतिमांत श्रीमूर्तीला पाठशिळेंपासून थोडे सुटे दाखविण्यांचा प्रयत्न केला असतो व छाया आणि प्रकाशाच्या मदतीने तो पूर्ण सिद्ध होण्यांकरिता दोन उपायांची योजना केलेली असते. एक तर श्रीमूर्तीच्या छातीपासून पायांपर्यंतच्या भागाच्या दोन्हीं बाजूला पाठशिळेत त्याच आकाराची खाच तयार करतात व त्या पोकळीमुळे ती प्रतिमा पाठशिळेपासून अगदी सुटी दिसू लागते. कधी कधी अशाच प्रकारची भोके मस्तकांभोवती प्रभामंडळांत ही करतात. दुसरा उपाय म्हणजे जरी मूर्ती पाठशिळेला चिकटलेल्या असल्या तरी जागा मिळाल्यास त्यांच्या आजुबाजूस दर्शनी भागांइतकेच कोरीव कातीव काम लक्षपूर्वक करतात.

     आतां प्रतिमेच्या साधारण घटकांचा विचार करू. खालपासून सुरुवात केल्यास प्रथम घटक म्हणजे पीठ किंवा वाहिका. वाहिकेचा दगड साधा चौकोनी तरी असतो किंवा त्याचे टोकदार अंश पुढे निघालेले असतात. यांना रथ व उभ्या टोकांना पूरित असे म्हणतात. रथांच्या संख्येप्रमाणें वाहिकेला 'त्रिरथ', 'पञ्चरथ' किंवा 'सप्तरथ' अशा संज्ञा देतात.

   वाहिकेच्या दर्शनी भागांवर मधोमध कमळाचा दांडा आणि आजुबाजूंस 'पद्मलता' पसरलेली दाखविण्यांचा प्रघात आहे. याला अर्थात् अपवाद आहेतच. पद्मलतेच्या वेटोळ्यांत श्रीमूर्तीचे वाहन, एकटा किंवा सपत्नीक मूर्तिस्थापक, हातांत घागरी घेतलेले समुद्र, नाग व त्यांच्या मधें पृथ्वी, इतर बारक्या आकृती किंवा पूजेची उपकरणी वगैरे वस्तूही दाखवितात. येथेच कधी कधी लेख ही लिहिलेले असतात.

   वाहिकेवर कधी कधी लहान किंवा मोठे दुहेरी कमळ पसरलेले असते व त्यामुळेच अशा प्रकारच्या पीठाला 'महांबुजपीठ' असेही म्हणतात. या महाम्बुजांवरच श्रीमूर्तीच पाय टेकलेले असतात. या ओट्यापासूनच पाठशिळेचा प्रारंभ होतो. कधी कधी पाठशिळा संपूर्ण प्रभामंडळांचे ही कार्य साधीत असते व म्हणूनच तिला आपण 'प्रभावळ' या शब्दांने ओळखतो, पण बहुतेक श्रीमूर्तीच्या मस्तकाच्या मागें प्रभामंडल स्वतंत्रपणें दाखविलेले असते.

   मुख्य प्रतिमेच्या पायाचे बाजूस काही परिवार देवतांची स्थानें असतात. येथूनच मागच्या बाजूस द्वारशाखाही दिसू लागतात. द्वारशाखांच्या बाहेरच्या कडेला 'गजसिंह' किंवा 'गजशार्दूल' हैं अलंकरण दिसतें. हत्ती व त्यांचे मस्तकांवर मागील पाय टेकून पुढचे पंजे उचलून झेप घेणारा सिंह म्हणजेच 'गजशार्दूल' अलंकरण. यालाच शिल्पशास्त्रांत 'व्याल' म्हणून ओळखतात. व्यालांचे अनेक प्रकार आहेत पण तिकडे तूर्त शिरण्यांचे आपणांस कारण नाही.

    गजशार्दूलावर मगराचे तोंड किंवा 'मकरी' दिसते. दोन्हीं बाजूला दिसणारी ही मगराची तोंडे म्हणजेच द्वारशाखावर आडवी ठेवलेली मकरमुखी तुळई! येथपर्यंत श्रीमूर्तीचे खांदे आलेले असतात. या पुढील अलंकरणें देशकालपरत्वें थोडीफार भिन्न असतात. पालकलेंत बहुतेक एक एक मोर किंवा 'मयूरक' दिसतो. कुठें कुठें किन्नर ही आढळतात. याचे जवळ पास बऱ्याच ब्राह्मणधर्मीय मूर्तीत तीन पैकी दोन कोनाडे किंवा 'रथिका' दिसतात. मधली रथिका असतेच असें नाही, पण असलीच तर थोडीफार आणि पाठशिळेच्या मधोमध असते. रथिकेत असलेल्या मूर्तीस 'रथिका बिंब' असे म्हणतात. विष्णूमूर्तीत रथिका बिंब म्हणून ब्रह्मा, विष्णू व शिव आढळतात.

   रथिकांच्या जवळच श्रीमूर्तीच्या मस्तकाभोवती असणारे प्रभामंडळ व त्याचे दोन्हीकडे माळा घेऊन ओळंबणारे देवगण दिसतात. हे गंधर्व किंवा विद्याधर एकटे किंवा सपत्नीक असतात. कधी कधीं हे ढगात उडत आहेत असेंही दाखवितात.

     सर्वांचे शेवटी येते पाठशिळेचे वरचे टोक किंवा 'शृंग'. यावर रुचिभेदांप्रमाणे निरनिराळी अलंकरणें दिसतात. कीर्तिमुख, छत्र, कमळ, आंब्याची पानें व फळें (आम्रलुंबी), ग्रास किंवा देवदुंदुभी, बोधिवृक्ष, मुगुट, वगैरे अनेक प्रकार देश, रुची, काल व प्रयोजन याच्या भिन्नत्वानें दिसतात.

विशिष्ट रचनेची वैचारिक बैठक :

    वर वर्णिलेली अलंकरणें व त्यांचा क्रम न्यूनाधिकरूपाने उत्तर भारतांत सर्वत्रच आढळतो. आता प्रश्न असा की हा बहुमान्य क्रम फक्त एक रीत किंवा कित्ता म्हणूनच पाळला जात असे की त्यांच्या मुळांशी काही तर्कशुद्ध बैठक ही होती? प्रो. स्टेला क्रॅमरीश यांनी या बाबतीत असे मत मांडले आहे कीं ज्या आसनांवर श्रीमूर्ती बसली किंवा उभी आहे त्याचा पाठ टेकण्यांकरिता तयार केलेला भाग म्हणजेच पाठशिळा ! ही पाठशिळा आसन किंवा सिंहासनांचेच एक अंग असल्यामुळे तिच्या अलंकरणाकडेही लक्ष पुरवीत व तिला गजसिंहादि अनेक आकृत्यांनी अभिमंडित करीत'. क्रॅमरीश बाईंच्या मताला पुष्ट करणारे एक असे ही विधान केले जाते की पाठशिळेवर दिसणारे मकर तोरण व द्वारशाखा मूळ आसनांच्या पाठटेकणीचे उरलेले अवशेष आहेत. अशी आसनें व त्यावर बसलेल्या बारडोक्शो, लक्ष्मी सारख्या देवी कुषाण व गुप्त राजांच्या काही नाण्यांवर पाहता येतात. या विधानाला सर्व सामान्य रूपाने सत्य म्हणून स्वीकारता येणार नाहीं, कारण जेव्हां कलाकाराला आसनांची पाठटेकणी दाखविणें इष्ट असे त्यावेळी तो तसें स्वतंत्रपणे करून त्याबरोबरच तोरण व द्वारशाखा ही दाखवीत असे (पहा ल.सं.जी ३००; ६६.४३)

     पाठशिळेवर दिसणाऱ्या 'द्वारशाखा', 'व्याल', मरकमुख तोरण किंवा 'ललाटिका' (वैदिक रराटिका), 'रथिकाबिंब' कीर्तिमुख वगैरे अलंकरणांचा विचार केल्यास एक गोष्ट स्पष्ट होते कीं पाठशिळेत पेरली गेलेली ही अलंकरणें मुळांत गृह किंवा मंदिर-शिल्पांत वापरली जात असत. यांचा संबंध सरळ मुख्य द्वाराशी आहे. मग ते गर्भगृहाचे दार असो किंवा महालाचे सिंहद्वार असो. त्यामुळे पाठशिळेवरही दाराचाच आभास उत्पन्न केला जाई असे म्हणणे क्रमप्राप्त आहे. ही विचारसरणी गृहीत धरल्यास हे सांगणें वावगे होणार नाही कीं येथे देवगृहाच्या आंत संस्थापित श्रीमूर्ती उपासकांवर प्रसन्न होऊन त्याला भेटण्यांकरिता गर्भगृहाच्या दारापुढें किंवा सिंहद्वारापुढें येऊन उभी राहिली आहे.

    या व्यतिरिक्त प्रतिमेवर दिसणाऱ्या निरनिराळ्‌या अलंकरणांचा एक दुसरा ही उदात्त असा अर्थ काढता येईल. वाहिकेशी संबंधित अलंकरणे म्हणजे कमललता, कूर्म, नाग, घागरी घेतलेले समुद्र हे होत. पाण्यांचे प्रतिनिधत्व करणाऱ्या या गोष्टी पर्यायाने पाताळाचेही प्रातिनिध्य करू शकतात. अर्थात् वाहिकेचा खालचा भाग म्हणजे पाताळलोक व वरचा थर म्हणजे पृथ्वी अशी संगती लावता येईल. पृथ्वी म्हणजे झाली गर्भगृहाची भूमी. येथूनच द्वारशाखा व त्याचा बाह्यपक्षाची सुरुवात होत असते याच भूमीवर परिवार देवता उभ्या असतात व त्यांच्या पाठीकडे किंवा वर पृथ्वीची प्रतीके म्हणून गज-सिंह दिसतात. कधी कधी या दोघांच्या मधल्या भागांत म्हणजे 'व्यालांत रालांत' माणसे योद्धे ही दिसतात. येथपर्यंत भूलोकाचे अंकन झाले. ललाटिकेवर दिसणारे मोर व किन्नर पृथ्वीच्या आकाशांचे प्रातिनिध्य करतात. यावर रथिकेचा भाग ब्रह्मदेव, विष्णू व महादेव यांची मंदिरें भूलोकांच्या बऱ्याच वर असावी हे औचित्यांस धरूनच आहे. या भागाला स्वर्गादि लोक असे नांव देतां येईल. सर्वात वरचे टोक म्हणजे शृंग. पालकलेंत येथें पुष्कळदा ग्रास किंवा कीर्तिमुख दिसते. या प्रमाणें खालच्या टोकाला सृष्टीचे उत्पादक 'महांबुज' आणि त्याचा पसारा, तर वरच्या टोकाला महाविनाशाचे प्रतीक 'ग्रास'! या दोन्हींमध्ये मूर्तिकार निरनिराळ्या प्रतीकाच्या मदतीने अशा विश्वाची कल्पना करीत असतो ज्यांत श्रीमूर्ती समावलेली आहे.

विष्णुमूर्तीचे प्रथम वर्गीकरण:-

द्वादश विभव :

    मूर्तीच्या घडणी प्रमाणे स्थिर केलेले स्थानक, आसन व शयन अशा प्रकारच्या वैखानसागमाने केलेल्या वर्गीकरणांचा आपण मागे विचार केलेला आहे. मध्यकालीन प्रतिमांचे देखील तशा प्रकारचे वर्गीकरण संभवते.

   या शिवाय विष्णुमूर्तीच्या आयुध रचनेला मुख्य आधार धरून मध्यकालीन आचार्यांनी त्यांची काही वर्गीकरणे मांडली आहेत. यांचा मुख्य आधार म्हणजे विष्णूंचे चार व्यूह-वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न व अनिरूद्ध हे होत. अग्निपुराण' व अहिर्बुध्न्य संहितेत' चार व्यूहांची प्रत्येकी तीन अशी एकूण बारा व्यूहान्तरांची किंवा विभवांची खालील प्रकारे मांडणी केली आहे.

                                               आदिमूर्ती (विष्णू)

                                                        व्यूह

वासुदेव                          संकर्षण               प्रद्युम्न                   अनिरुद्ध

१. केशव                        ४. गोविंद         ७. त्रिविक्रम             १०. हृषीकेश

२. नारायण                     ५. विष्णु          ८. वामन                ११. पद्मनाभ

९. श्रीधर                        ३. माधव         ६. मधुसूदन              १२. दामोदर

बारा व्यूहांतर किंवा विभव

     या बारा विभवांची लक्षणें वृद्धहारीतस्मृती, परमेश्वरसंहिता, अहिर्बुध्न्यसंहिता, वगैरे ग्रंथांत दिली आहेत. यात लक्षात घेण्यांसारखी गोष्ट म्हणजे ही कीं अहिर्बुध्न्यसंहितेनें व परमेश्वरसंहितेने शंखचक्रगदापद्म या सर्वसामान्य आयुधांच्या आधारावर वर्गीकरण दिले आहे, पण वृद्धहारीतस्मृतीनें मात्र त्याशिवाय असि (तलवार), हल (नांगर), मुसळ, शार्द्धनुष्य आणि वज्र अशी पांच नवी आयुर्धे घातली आहेत.

    बारा रूपांच्या वर्गीकरणांची वर्षाच्या बारा महिन्यांशी संगती वराहमिहिराच्या वेळेपासूनच लावीत होते. नारदीय संहितेने ही गोष्ट जास्त स्पष्ट करून बारा रूपांची आयुध लक्षणें ही दिली आहेत. ही बारा रूपें म्हणजे जरी विष्णूची बारा व्यूहान्तरेंच असली तरी इतर पांचरात्र संहितांशी ह्यांचे लक्षण साम्य असावे असें आज तरी वाटत नाही; पण यांचा निश्चित निर्णय आयुधक्रमांची परिभाषा सांगणाऱ्या 'पूर्वपश्चिमयोगेन तथा वै दक्षिणादितः' ह्या श्लोकार्थांवर अवलंबून आहे'.

     दुसरें म्हणजे असें की नारदीयसंहितेने बारा महिन्यांच्या विष्णुरूपांचें वर्णन करतांना केशवापासून आरंभ न करतां तो विष्णुपासून केला आहे व त्याची समाप्ती गोविंदावर झाली आहे.

    मूर्तिक्षेत्रांत विष्णूंच्या विभवांचे अंकन कमी दिसते. असे अंकन असलेला सुमारे दहाव्या शतकांतील एक शिलापट्ट झांशीच्या राणीमहाल संग्रहांत ठेवला आहे (सं.सं. ८०). येथे द्वादश विष्णूं बरोबर पंचविनायक, सप्तमातृका, वगैरे ही दाखविल्या आहेत.

विष्णु मुर्तीचा आयुधक्रम ( घड्याळ्याच्या काट्याच्या दिशेने )

   विष्णूच्या चार हातात दक्षिण अधः कर क्रमाने (दक्षिण-अधःकर क्रम - जेव्हा दोनापेक्षा जास्त हात असलेली देवमूर्ती असते तेव्हा या मूर्तीच्या हातातील लांच्छने किंवा धारण केलेल्या वस्तू पुढील पद्धतीने विशद केल्या जातात. सुरुवात सर्वात खालच्या उजव्या हाताने होते. सर्वात वरच्या उजच्या हातातील लांच्छन नमूद केल्यानंतर अर्धविराम दिला जातो. मग सर्वात वरच्या डाव्या हातातील लांच्छनापासून सुरुवात करुन सर्वात खालच्या डाव्या हातातील लांच्छनापर्यतची लांच्छने नमूद केली जातात. लांच्छने नसल्यास वरद वगैरे प्रकारची हस्तमुद्रा नमूद केली जाते. थोडक्यात, सर्वात खालचा उजवा हात ते सर्वात खालचा डावा हात असा हा अनुक्रम असतो. जागा वाचवण्यासाठी यापुढील विवेचनात या पद्धतीने लांच्छन वर्णन करताता "द.अ.क्रमाने" असा थोडक्यात निर्देश करण्यात येईल) शंख, चक्र, गदा आणि पद्म ही लांच्छने आहेत.

शं = शंख, च = चक्र, ग = गदा, प = पद्म; अ असि (तलवार)

ह = हल (नांगर), मु = मुसळ, व = वज्र

* आयुर्धे एकच असली तरी वर्णात फरक आहे. नारायण श्याम असून त्रिविक्रम लाल आहे.

+ नारायण आणि वामन यांचा आयुधक्रम एकच आहे. या दृष्टीने अहिर्बुध्न्य संहितेचा पाठ जास्त शुद्ध वाटतो. 

 

 

 

द्वितीय वर्गीकरण, चतुर्विंशतिमूर्ती :

      बारा विभवांची सुधारलेली आवृत्ती म्हणजें विष्णूच्या चोवीस रूपांची कल्पना होय. याच्या दोन पद्धती अस्तित्वांत होत्या. प्रथम म्हणजे चार व्यूह बारा विभव आणि इतर रूपांची कल्पना करून चोवीस ही संख्या तयार करणें. अग्निपुराण'", पद्मपुराण", स्कंदपुराण, वृद्धहारीतस्मृति", अभिलाषितार्थ चिंतामणि, रूपमंडन, चतुर्वगर्चितामणि, धर्मसिंधु, वगैरे ग्रंथास हीच परंपरा मान्य आहे. दुसरी पद्धत म्हणजे अशी की फक्त बारा विभव, आठ वरील पद्धतीची रूपें अशा विसाच्या संख्येत चार नव्या रूपांची कल्पना करून चोवीस ही संख्या पुरी करणें. येथें मूळ व्यूहांना वगळल्यामुळे कृष्ण- कार्तिकेय, तार्ध्यध्वज, जयंत व गोवर्धन अशी चार नवी रूपें घालावी लागली. या परंपरेचे उल्लेख अपराजितपृच्छा" (सुमारें ११७५-१२५० इ.स.) व रूपमंडन' (सुमारें सनांचे सोळावे शतक) या ग्रंथात सापडतात. हे फार जुनेंही नाहीत व तितकेसे प्रसिद्धही नाहीत. विषय समजण्यांस खालील तक्ता उपयोगी पडेल.

विष्णू
वासुदेव	संकर्षण	प्रद्युम्न	अनिरुद्ध	व्यूह
केशव, नारायण	गोविंद, विष्णू	त्रिविक्रम, वामन	हृषीकेश, पद्मनाभ	विभव
माधव	मधुसूदन	श्रीधर	दामोदर
अधोक्षज, पुरुषोत्तम	अच्युत, उपेंद्र	नारसिंह, जनार्दन	हरि, कृष्ण	नवी आठ रूपें
कृष्णकार्तिकेय	तार्क्ष्यध्वज	जयंत	गोवर्धन	नवी चार रूपें

 

                                                                    विष्णू

वासुदेव                       संकर्षण                    प्रद्युम्न                 अनिरुद्ध                      व्यूह

 

केशव, नारायण,       गोविंद, विष्णू,      त्रिविक्रम, वामन,      हृषीकेश, पद्मनाभ,              विभव

माधव                     मधुसूदन              श्रीधर                      दामोदर

अधोक्षज, पुरुषोत्तम  अच्युत, उपेंद्र      नारसिंह, जनार्दन   हरि, कृष्ण,            नवी आठ रूपें

कृष्णकार्तिकेय         तार्थ्यध्वज         जयंत                      गोवर्धन                 नवी चार रूपें                                       

     चोवीस मूर्तीची वाढ कशी झाली हे पाहिल्यानंतर त्यांच्या लक्षणांकडे वळू. वरील सर्व मूर्ती स्थानक स्वरूपाच्या असून ग्रंथांप्रमाणे आयुधक्रमांच्या भिन्नतेशिवाय त्यांच्या लक्षणांत इतर कोणताही भेद नाही. ही आयुधं म्हणजे शंख, चक्र, गदा व पद्म ही होत. इतर आयुधांचा येथे विचार नाही. या आयुधांपैकी शंख, गदा व चक्र ही जुनी आहेत पण पद्म मात्र गुप्तकालाच्या शेवटपर्यंत आपणांस दिसलेले नाही. अर्थात् ह्या सर्व प्रकारचे वर्गीकरण गुप्तोत्तर कालांतील किंवा त्यानंतरचे म्हणजे इसवी सनाच्या सहाव्या शतकांनंतरचे असावयास पाहिजे. हे वर्गीकरण असलेले बरेचसे ग्रंथ जसें अभिलषितार्थचिंतामणि (सुमारे ११३० इ.), चतुर्वगचिंतामणि (सुमारें तेरावे शतक), अपराजितपृच्छा (सुमारे ११७५-१२५०), रूपमंडन (सुमारें १६ वें शतक), धर्मसिंधु (सुमारें १७९१ ३) उघडच मध्यकाळांतील आणि बरेच अलीकडचे ग्रंथ आहेत.

     गोपीनाथ राव, डॉ. बॅनर्जी वगैरे विद्वानांच्या मते वरील ग्रंथांत दिलेल्या लक्षणांत बऱ्याच ठिकाणी एकरूपता आढळत नाही, त्यामुळे एका ठिकाणचा श्रीधर दुसऱ्या ठिकाणी वेगळाच कोणीतरी झालेला दिसतो. यांच्या मतें रूपमंडनांची परंपरा सर्वात शुद्ध असून पद्मपुराणाची सदोष आणि त्रुटित आहे." मुळांत प्रश्न असा की आयुधाची मोजणी कशी व कुठून करावयाची? साधारणपणे हा क्रम घड्याळाच्या आकड्यांप्रमाणें चालणारा म्हणजें 'प्रदक्षिणा क्रम' असावा हे पुष्कळांस मान्य आहे." पण तो नेमका कुठून सुरू करावा यांत मात्र मतभिन्नता आहे." ही मतभिन्नता पूर्णपणें लक्षांत घेऊन आयुधक्रमांची लक्षणें स्पष्ट केल्यास (पुढे दिलेल्या कोष्टकांत तसे करण्यांचा प्रयत्न केला आहे.) असें दिसून येईल की -

१) (केशव, माधव, गोविंद, विष्णू, संकर्षण, अनिरुद्ध, पुरुषोत्तम, अधोक्षज, नरसिंह, व अच्युत) दहा रूपांत मतभिन्नता नाही.

२) (नारायण (७), मधुसूदन (१), श्रीधर (२), हृषीकेश (२), दामोदर (७), व कृष्ण (७)) सहा रूपांत फक्त एक मतानें भिन्नत्व आहे.

३) (वामन (३,९), पद्मनाभ (२,५), जनार्दन (४,६), प्रद्युम्न (१,२), उपेन्द्र (२,७), हरि (१,२)). सहा रूपांत दोन मतानें भिन्नत्व आहे.

४) अग्निपुराणाने प्रदक्षिणाक्रम कुठून सुरू होतो हे. दिलेले नाही.

५) पद्मपुराण व चतुर्वगर्चितामणीची यादी अपूर्ण आहे.

६) हस्तलिखितांच्या पाठभेद व हस्तदोषांमुळे देखील पाठभेद संभवतात.

 भारतीय मूर्तिशास्त्र पूर्वभारतीय कलेत विष्णू

प्रस्तावना :

   येथे पूर्व भारत हे पद व्यापक अर्थात वापरलेले असून त्यामध्यें अखंड भारताचे बंगाल, बिहार व उत्तरप्रदेशाच्या पूर्वी भागाचा समावेश होतो. कुषाण काळांतील मथुरा व गुप्तकाळातील सारनाथ (वाराणसी) येथील शिल्प परंपरेची छाप पूर्वभारतीय शिल्पांवर पडली आहे. सुमारे आठव्या शतकांपर्यंतच्या इकडील कलाकृतींची संख्या फारच थोडी आहे. ठळक नांवे द्यावयाची म्हटली तर यात चंडीमऊ येथील शैव फलक, मणियारमठ राजगीर येथील स्टको शिल्ये, डाहपर्बतिया (तेजपूर) येथील गंगायमुना व पहाडपूर, येथील शिल्पांची प्रामुख्यानें गणना करावी लागेल.

    इ.स. ७५० मधें बंगालच्या गादीवर पाल राजा गोपाल हा आला व यांच्या कारकीर्दीत पूर्वभारतीय कलेचे स्वतंत्र असे रूप बाळसें धरु लागले. सुरुवातीला पालांच्या बरोबरच सेन वंशाची ही राजवट चालू होती. सेनांचा मूळ पुरुष दक्षिणेच्या चोळ सेनेचा एक कानडी अधिकारी होता. काही काळानंतर इकडील संपूर्ण राज्य सूत्रे सेनांच्याच हातांत आली. याप्रमाणे पूर्व भारतीय कलेचा काल सुमारे सन् ७५०-११९९ (सरासरी साडे चारशे वर्षे) हा धरला जातो. बंगाल व बिहार ही राज्यें जरी या कलेची माहेरघरे असली तरी तिच्या कृती मात्र काश्मीर व लंकेपर्यंत पसरल्या होत्या व तिनें, नेपाळ, तिबेट, ब्रह्मदेश व जावा यांना कायमचे ऋणी करून ठेवले. इस्लाम आक्रमणाच्या तडाख्यांत सांपडल्यानंतर बंगाल व बिहार मधे या कलेची इतिश्री झाली पण नेपाळ व तिबेट मधें मात्र तिच्या परंपरा चिरकाल जीवित होत्या.

    पाल राजे जरी बौद्ध होते तरी बहुसंख्यक प्रजा ब्राह्मण धर्मानेच वागणारी होती. पालांच्या काळांत राजाश्रयामुळे बौद्ध प्रतिमा बऱ्याच घडविल्या गेल्या सेन राजवट ब्राह्मण धर्माला चिकटून राहिली. या वंशाचे कांही राजे सूर्य व शिवाचे उपासक होते तर लक्ष्मणसेन हा विष्णुभक्त होता. यामुळे पूर्वभारतीय कलेच्या शेवटल्या चरणांत अर्थात् अकराव्या व बाराव्या शतकांत विष्णुमूर्तीची संख्या चांगलीच वाढलेली दिसते. मात्र त्यामानानें शैव व जैनमूर्ती थोड्या मिळतात.

    पूर्व भारतीय कलेचे मुख्य माध्यम म्हणजे संथाल परगण्याच्या राजमहाल येथील खडकांतून मिळणारा 'कश्तीपाधर' नांवाचा निळसर दगड हे होय. याचे दोन प्रकार आहेत. पहिला ओबडधोबड व दुसरा जास्त गुळगुळीत. या शिवाय या कलेत काष्ठ, माती, स्टको आणि अष्टधातू ही माध्यमें वापरली गेली आहेत.

पूर्व भारतीय कलेची इतपत तोंड ओळख करून घेतल्यानंतर आतां पुन्हा कथासूत्र हातात घेऊ.

विष्णुमूर्तीची वैशिष्ट्ये :

    ख्रिस्ताच्या अकराव्या-बाराव्या शतकांत बंगालमधे विष्णुभक्तीची फार मोठी लाट आली. त्यामुळे जरी आठव्या शतकांपासून या भागांत विष्णूंच्या तुरळक प्रतिमा मिळू लागतात. तरी यांच्या भरभराटीचा काळ म्हणजे हीच दोन शतके होत. या प्रतिमांची वाङ्मयीन शब्दचित्रे पद्मपुराण, ब्रह्मवैवर्तपुराण, वगैरे ग्रंथांत पहायास मिळतात. या प्रतिमांची काही परिभाषिक शब्दावली रेखाचित्र, फलक बारामध्ये स्पष्ट करण्यांचा प्रयत्न केलेला आहे. एवढ्यासाठी त्यांची पुनः चर्चा न करता विष्णुप्रतिमांच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांकडे वळतो.

१) बहुतेक विष्णुप्रतिमा स्थानक समभंग स्वरूपाच्या आहेत. आसनमूती कचित दिसतात पण शयनमूर्ती जवळजवळ नाहीत.

२) बऱ्याच प्रतिमा परिवार देवतांसह आहेत. श्रीमूर्ती ही सर्वांत उंच असून त्या खालोखाल उंची लक्ष्मी व सरस्वती असते. त्याहीपेक्षा आयुधपुरुष ठेंगणे असतात. गरुड, मालाधारी गंधर्व दशावतार वगैरे किरकोळ स्वरूपाचे असतात.

३) पाल-विष्णू प्रतिमेंत रथिकार्बिबें ब्रह्मदेव व शंकर असत नाहीत.

४) विष्णूच्या पायाखालील महांबुजपीठ, वर उडणारे विद्याधर, द्वारशाखा व त्यांची अलंकरणें ही बऱ्याच ठिकाणी मिळतात.

५) विष्णूच्या पायांच्या आजुबाजूला एक लांब दांड्याचे कमळ उगवतांना दाखवितात. हे दांडे सामान्य हातांपर्यंत पोचतात व त्याचे टोकावर एक एक कमळ उमललें दिसते. हे क्रमानें शंख व वरदमुद्रेत असलेल्या हाताच्या पाठीकडे चिकटलेले असतें.

६) सुरुवातीचे काही अपवाद वगळले तर या कलेतील बव्हंशी प्रतिमा 'उद्द्घाहू' आहेत. उत्तर गुप्तकाळांबरोबर 'प्रलंबबाहू' हा प्रकार जवळजवळ मावळला.

७) प्रभामंडल हे गोल किंवा लंबगोल आकाराचे असतें. पण गुप्तकालाच्या मानानें त्यातील अलंकरणें बेताचीच असतात.

८) विष्णूची मुखाकृती सौम्य व लोभस असते पण नाक, डोळे, हनुवटी, भिवया, वगैरे अवयवांत एक प्रकारची तीक्ष्णता असते. परिवार देवतांसही ही गोष्ट लागू पडते.

९) हातांची बोटे नाजूक व नखरेल असून आयुधांच्या पकडीत दृढता दिसत नाही.

१०) वस्त्रे - सामान्यपणें नेसूचे व पांघरावयाचे अशी दोन फारच तलम प्रकारची (सुसूक्ष्म) वस्त्रं असून त्यावर कधी कधी वेलबुट्ट्यांचे सुंदर काम दिसते.

११) दागिनें - दांगिनें मात्र भरघोस असून ते घडवितांना जणुं कीं काय मूर्तिकाराने आपले कौशल्य पणाला लावलेले असतें. सामान्य दागिन्यांशिवाय हातांपायांच्या सगळ्या बोटांत घातलेल्या अंगठ्या (अंगलीयक आणि पादमुद्रिका) मनगट व कोपर यामध्यें माळेसारखा घातलेला सैलसर दागिना, व पायांतील नूपुरें हे विशेष दागिनें होत. मुगुट बसका किंवा उंच प्रकारचा (करण्डक) असतो. श्रीवत्स व कौस्तुभाची स्थिती स्पष्ट नाही. विशेष लक्ष वेधण्यांसारखें म्हणणें विष्णूचे 'सोन्याचे जानवे' (सुवर्णसूत्र, हेमयज्ञोपवीत) व त्याची मधली रत्नखचित गाठ (मध्य ग्रंथिमणि) ही गाठ मोठी रुबाबदार दिसते.

१२) आयुधे - गदा लांब व आखूड दोन प्रकारची असून कधी कधी तिच्या कुंभाला एक मोठासा फुलोरा लावलेला दिसतो. (रे.चि. सात ३). शंखाच्या पकडीची निरनिराळी लोंबणारी दोरी मात्र बऱ्याचं ठिकाणीं नव्यानें दिसतें (रे.चि. सात ७). सामान्य उजवा हात वरदमुद्रेत असतो व त्यावर बारकेसे कमळ कोरलेले असते; पण कमळाचा प्रामुख्याने प्रयोग दिसत नाही. सामान्यपणे वर, गदा, चक्र व शंख असा आयुधक्रम आहे.

    याशिवाय अपवाद म्हणून अक्षमाला (चित्र १९) गरुडध्वज", फळ, लक्ष्मी, सरस्वती युक्त दोन कमळे", और आयुधं क्वचित आढळतात.

१) आयुधपुरुष - आतापर्यंत मानांचे स्थान मिळत असलेले आयुधपुरुष तर ते हवेतच असा अनिवार्य दंडक आता राहिलेला नाही, दुसरे। दिसतात. एक तर हळुहळू गदादेवीचे दर्शन क होत असून पालकलेत तरी चक्र व शंख हेच दोन पुरुष मुख्यत्वे दिसतात. तिसरे म्हणजे चक्राखाली चक्र व शंखाखाली शंखपुरुष असावा असा जुना क्रमही पाठलेला दिसत नाही. उलट फक्त परंपरेचा निर्वाह डोक्यावर किंवा हातात मूळ आयुध असलेल्या त्यांच्या किरकोळ प्रतिमांना बाह्य द्वारशाखेवर स्थान मिळाल असते.

या सामान्य पद्धतीला काही प्रतिमा मात्र अपवाद आहेत (उदा. पटना सं. ७३; लक्ष्मणकटी येथील प्रतिमा.)

पूर्व भारतीय कलेतील काही विशिष्ट प्रतिमा :

चालू विषय संपवितांना पाल-कलेच्या कांही महत्त्वाच्या व अपवादात्मक अशा विष्णुप्रतिमांचा ओझरता उद्देस करणें आवश्यक आहे.

१) प्रलंबबाहू विष्णू, गुप्तकालीन परंपरा (IMC., सं. ३८७३)

२) फळ व शंख घेतलेला विष्णू (ल.सं.सं. २६.६३७ धातुप्रतिमा, चित्र १८)

३) दक्षिण भारतीय कलेची छाप असलेला विष्णू (IMC., सं. ६३१३)

४) माळा घेतलेला व शंख कुंडलें असलेला प्रलंबबाहू विष्णू (पटना सं.सं. ६३) चित्र १९.

५) चक्र, शंख, गदा व कमळाचे देंठ घेतलेला विष्णू".

६) चक्र, दोन कमळे व गदा घेतलेला विष्णू, कमळांवर गजलक्ष्मी व सरस्वतीच्या बारक्या मूर्ती आहेत.

अवतार :

    आतां अवतार प्रतिमांकडे वळू. यांचे पाठशिळेवरील दशावतार मालिका व स्वतंत्र प्रतिमा असे दोन प्रकार मिळतात याबद्दल दखल घेण्यांजोग्या खालील प्रतिमा आहेत :

    १) नैसर्गिक मत्स्याला मानवीय हात दाखवून अंकित केलेला मत्स्यावतार (ल.सं.एच् १०७, चित्र २०), हिंड मत्स्योद्भुत चतुर्भुज विष्णू बाजूला लक्ष्मी सरस्वती दिसतात

 २) आठवा अवतार म्हणून कृष्णांच्या ऐवजी बलरामांचे अंकन (उदा. ल.सं.एच्. १०६).

३) नववा अवतार म्हणून चीवर संघाटी असलेला बुद्ध दाखवतात. हा उभा किंवा बसलेला असतो. बाच्न भूमिस्पर्शादि मुद्राही आढळतात.

४) नृवहाराच्या बऱ्याच मूर्ती आहेत. एकीच्या वाहिकेवर गरुडाबरोबर गणपतीही दिसतो."

५) वामनाचे बटू, चतुर्भुज विष्णू व त्रिविक्रम या तीन रूपांत अंकन आढळते. बटुरूपाच्या स्वतंत्र प्रतिमा नाहीत पण त्रिविक्रम मूर्तीत तो दिसतो. वामन-विष्णू हा बुटका व पुष्ट शरीराचा दाखवतात व त्याच्या डोक्यावर • मुगुट असतो (चित्र २१) गरुडपुराणांप्रमाणे" कश्यपाला 'हस्व', 'पृथुलमूर्धा', 'बृहत्तनु, पण 'लघुपार  व 'चतुर्भुज' असा वामन दिसला होता. अग्निपुराणांलाही हा मान्य आहे. त्रिविक्रम हे वामनांचे तिसरे रूप. येथे झालेले नवे फरक म्हणजे एक तर छातीजवळ घेतलेल्या उजव्या हातांची मुद्रा व दुसरें म्हणजे उचललेल्या पायांच्या टोकांजवळ गुप्तकाळांतील ब्रह्मकपालाचा लोप व त्याजागी चिमुकल्या ब्रह्मदेवाचे दर्शन हे होत.

६) नरसिंहांच्या मूर्तीचे पालकलेत एकाधिक प्रकार मिळतात. चतुर्भुज व षड्भुज" नरसिंह तर मिळतातच पण सर्वांत महत्त्वाचा व अप्रसिद्ध प्रकार म्हणजे गजांकुशधारी लक्ष्मी-नरसिंह हा होय. वाराणसीला एका मंदिरांत (मोहल्ला राजमंदिर) असलेल्या सुमारें ५ ।। फूट उंचीच्या या चतुर्भुज प्रतिमेच्या वरच्या उजव्या हातांत अंकुश व डाव्या हातांत हत्ती आहे (चित्र २२). मांडीवर टेकलेले खालचे हात वरद मुद्रेत आहेत. देव पद्मासनांत बसला असून त्याच्या मांडीवर अर्धवट लोळलेली लक्ष्मी आहे. तिच्या हातात कमळ आहे व उजवा बहुतेक नरसिंहाच्या पाठीकडे गेलेला आहे. नरसिंहाचे पाय बऱ्याच अंशी सिंहांच्या पंज्याप्रमाणें आहेत. अशाच प्रकारची एक दुसरी लहान पण निम्नकोटीची प्रतिमा वाराणसीच्या एका अन्य मंदिरांत सुमारें पंधरा वर्षांपूर्वी होती. आता बेपत्ता आहे. नरसिंहाचे हे ध्यान मला तरी कोणत्याही आर्ष ग्रंथांत मिळाले नाही.

७) राम पालकलेंत रामाच्या स्वतंत्र प्रतिमा जवळजवळ नाहीत. अपवाद म्हणून कदाचित एकीकडे बोट दाखविता येईल. (IMC., अ. २५१८९)

८) बलराम - बलरामाच्या स्वतंत्र मूर्ती मिळतात (ब्रोंझ प्रतिमेंकरिता पहा चित्र ३०) तसेच एकानंशा व कृष्ण यासह पालराजा महिपाल याच्या ४२व्या वर्षांतील बलरामाची मूर्ती महत्त्वाची आहे. बंगालकडे मिळालेली ही धातुप्रतिमा (तूर्त बर्लिन संग्रहालय) दहा हाताची आहे. पण हिच्या उजव्या बाजूला सहा आणि डावीकडे फक्त चार हात दिसतात. उजवीकडचा सहावा अतिरिक्त हात थप्पड मारण्याच्या मुद्रेत उचलेला आहे. बलरामाची ही मुद्रा इतरत्र ही आढळते. इकडचाच एक हात आयुध पुरुषाच्या डोक्यावर आहे. प्रतिमेच्या दोन्ही बाजूला तालध्वज ही दिसतात. (रे.चि.वि.७)

useum for Indische Kunst, Berlin, Katalog 1986, p 45, 207

९) कृष्ण - पहाडपूर व नालंदा येथे कृष्णलीलेची दृश्यें मिळतात. त्यात नवनीत गोपाल, यमलार्जुन उद्धार, गोवर्धनधारण, केशीवध, कुवलयापीडवध वगैरे महत्त्वाची होत." मुरलीधर कृष्णाची द्विभुजमूर्ती तेराव्या शतकांपूर्वी मिळत नाही सुमारे तेराव्या शतकांतील वाकडा पाय ठेवून उभी असलेली, मागच्या हातांत चक्र व शंख घेतलेली व सामान्य हातांनी मुरली वाजवणारी सुंदर प्रतिमा ओडिसाच्या भुवनेश्वर येथील राज्य संग्रहालयांत आहे. ही विष्णुकृष्ण या नांवानें ओळखली जाते. ओडीसांत द्विभुज मुरलीधर कृष्णाला 'गोपीनाथ' असे ही म्हणतात. याच संदर्भात बंगलोरच्या संग्रहालयांत असलेल्या गोवर्धनधारी अष्टभुज मुरलीधर कृष्णांचा उल्लेख करावयास हवा. त्याच्या इतर हातांत माळा, गदा, चक्र व शंख ही दिसतात. काळ्या पाषाणाची ही प्रतिमा म्हणजे दक्षिण उत्तरेला साधणारा एक दुवा आहे.

१०) वरील विशिष्ट प्रतिमा शिवाय हरिहर-सूर्य; विष्णू-लोकेश्वर", चक्रपुरुषयुक्त विष्णू वगैरे प्रकारच्या मूर्तीही पूर्व भारतीय कलेत मिळतात. यापैकी शेवटली मूर्ती महत्त्वाची आहे. कारण दशभुज चक्रपुरुष, किंवा आशुतोष संग्रहालयांत असलेल्या पाषाणचक्रांचा उल्लेख शिल्परत्नांसारख्या सिद्धान्त ग्रंथात ही आढळतो व दक्षिणेंतही  त्यांचा प्रयोग होत असे. (IMC. छज. ३८५६ अ) वैकुंठ, सप्तरथ पीठावर उभा असलेला वीस हाती विश्वरूप व दशावताराच (IMC असलेले विष्णुपट" ही मिळतात. गरुडावर बसलेल्या लक्ष्मीनारायणाच्या आलिंगन मूर्तीचे बां वृद्धहारीतस्मृर्तीत आढळते.

गरुडारूढ विष्णू :

    लक्ष्मणकाटी (बरिसाल), बांगलादेश येथून प्राप्त झालेल्या सुमारे १२व्या शतकांतील गरुडारूढ विष्णूच्या साधारण उजव्या हातांत चक्र, डावीकडच्या हातांत दण्डासारखी बारीकशी स्त्री प्रतिमा (गदादेवी ?) असून उचलेल्या हातात गजलक्ष्मी आणि वीणाधारिणी सरस्वती (पुष्टी) दिसतात. देवाच्या मुकुटावर चर्तुभुज योगनारायण आहे. विष्णूसह लक्ष्मी व सरस्वती दाखविण्याचा हा नवा प्रकार आहे. (रे.चि.वि. ८)

Enamul Haque, IBBA., Pl. 16.5 p. 116

बंगालमध्ये शेषशायी प्रतिमेचे काही वेगळे प्रकार आढळतात. त्याचा संक्षेपात आढावा घेऊ.

- लक्ष्मीच्या डोक्यावर सर्पफणा

    आशुतोष संग्रहालय, कलकत्ता येथील सुमारे १२व्या शतकाचा शेषशायी नेहमीसारखा, पण त्याचे पादसंवाहन करणाऱ्या देवीच्या-लक्ष्मीच्या मस्तकावर सर्पफणा दिसतात.

Enamul Haque, Bengal., Pl. 63, p. 90

पायाशी गंगा बसलेली शेषशायी विष्णुची मुर्ती

- शेषशायी आणि विष्णूपदी गंगा

   बामनगोळा (मातदा) पश्चिम बंगाल येथेही ११व्या शतकांतील शिल्पांत वरीलप्रमाणे लक्ष्मीच्या माथ्यावर सापाच्या पाच फणा आहेत, पण तेथूनच देवाच्या डोक्याकडे जाणाऱ्या तीन किंचित नागमोडी अशा रेखा ही दिसतात. भट्टाचार्य यांच्या मतांप्रमाणें ही विष्णूच्या पायापासून निघणारी 'त्रिपथगा' गंगा आहे; आणि एवढ्यासाठीच ते सर्पफणा असलेली देवी लक्ष्मी नसून 'विष्णूपदी गंगा आहे असे विधान करतात. (रे.चि.वि.९)

- गौरीश्वर भट्टाचार्य यांचे 'ज्ञानप्रवाह' वाराणसी येथे दि. २३.३.०२ रोजी झालेले व्याख्यान. चित्रासाठी पहा- Enamul Haque, Bengal, Pl. 64, p. 91, 445

विष्णूपट :

    सेन, राजवटीत (सुमारे ११-१२वे शतक) बंगाल आणि आसाम मध्ये विष्णूपट निर्माण करण्याची पद्धत होते. सालरूपाने या पटांच्या दर्शनी भागावर लक्ष्मी-सरस्वती, कचित गंगा यमुनेसह, विष्णु, गरुड, विद्याधर असता पाठीमागे दशावताराचे अंकन करतात.

Gaurishankar De, Visnupatta Kala VIII Figs. 43-45, pp. 153-56

रायगंज (उत्तर दीनाजपुर) पश्चिम बंगाल येथील लक्ष्मीनारायण

लक्ष्मीनारायण -

   रायगंज (उत्तर दीनाजपुर) पश्चिम बंगाल येथून मिळालेली सुमारे १२ व्या शतकातील मिळालेली प्रतिमा विषेश उल्लेखनीय आहे, कारण येथे विष्णूचा पाय गरुडावर पण लक्ष्मीचा मात्र घुबडावर विसावलेला आहे. लक्ष्मीचा घुबडाशी संबंध बंगालकडे विशेष आढळतो.

Gauriswar Bhattacharya, 'The Vaisnava Images from Bengal, Problem with JPRB., XII 2008-09, Fig. 2-6 pp. 5-8

जगन्नाथ -

    विष्णूचा नववा अवतार म्हणून काही ठिकाणी बुद्धाच्या ऐवजी जगन्नाथाची गणना करतात. पुरीचा जगन्नाथ ओडिसांत फार लोकप्रिय आहे. याचा सर्वात प्राचीन शिलालेखीय उल्लेख राजा भुवनदेव गंग याच्या इ.स. १३१० च्या लेखांत सापडतो. शिल्पांचा विचार केला तर सुमारे इ.स. च्या १२५० ची चार शिल्पें आपल्या माहितीत आहेत. जगन्नाथ (म्हणजे पुरुषोत्तम), शिवलिंग आणि महिषमर्दिनी दुर्गा यांचे एकत्र अंकन आहे. (रे.चि.वि. १०) या शिल्पांपैकी एक कोणार्क येथील संग्रहालयांत आहे. यांत राजा नरसिंह याला उपासकाच्या रूपांत दाखवले आहे. मुळांत शाक्तसंप्रदायाच्या या तीन प्रतिमा सन् १२७८ च्या अगोदच वैष्णव संप्रदायांत परिवर्तित झाल्या. कृष्ण-बलरामाबरोबर असलेली बहिण- एकांनशा = दुर्गा - ही सुभद्रेच्या रूपांत दिसू लागली; या विधानाचा आधार भुवनेश्वर येथील अनंतवासुदेव मंदिरात असलेला एक शिलालेख आहे. वैष्णव जगन्नाथत्रयीची एक सुंदर मूर्ती १४व्या शतकात निर्माण झालेल्या लिंगराज मंदिर (भुवनेश्वर) याच्या परिसरांत आहे. येथे हाताचे ऐवजी फक्त दंड दिसतात, कोपरापुढचा भाग नाही.

 जगन्नाथ पुरी येथील मुर्ती

  H. Kulke, 'Some Remarks about Jagannath Trinity sudasian Institute Der Universitat, Heldelberg no. 147, weisbaden 1973 Fig. 126, pp. 126-39

जगन्नाथ-नरसिंह :

     जानला (पुरी) ओडिसा येथील एका छोट्याश्या मंदिरांत भिंती वरील शिल्पात (सुमारे १७-१८वे शतक) योगपट्टासनांत बसलेल्या लक्ष्मीनरसिंहाच्या माथ्यावर क्रमाने सुभद्रा व बलराम यांचे अंकन आहे. नरसिंहाच्या अतिरिक्त हातांत चक्र व शंख असून मांडीवर कमळे घेतलेली लहानशी लक्ष्मी आहे. वर दिसणाऱ्या सुभद्रेला साधारण हात नाहीत, पण' अतिरिक्त हातांत तिने पद्म व शंख (?) घेतले आहेत, सर्वांत वर असलेल्या सर्पफणांकित बलरामाजवळ नांगर आणि मुसळ आहे. 

जगन्नाथ-नरसिंह मुर्ती

    अशा प्रकारच्या शिल्पाचे निर्वचन करणारी एक कथा स्कंदपुराणाच्या वैष्णव खंडातील पुरुषोत्तम माहात्म्यात मिळते. राजा इंद्रद्युम्न याने जगन्नाथाच्या काष्ठ प्रतिमेच्या प्रतिष्ठेसाठी पुरोहित म्हणून ब्रह्मदेवाला बोलावले. त्या अनुष्ठानांत ब्रह्मदेवाने 'मंत्रराजा' चा उच्चार केला. त्यामुळे तेथे कृष्णाच्या जागी नरसिंह प्रगट झाला. (रे.चि.वि.१०')

    H.V. Steiten Cron, 'Jagannatha Narasimha: A Unique Syneritishe stone image based on an episode from Skandapurana.' Journal of the Orissa Research Society 1, 1981, October, Figs. 1, 2, p. 3

विश्वरूप :

    सुमारें ११-१२ व्या शतकांत घडवलेल्या पूर्वभारतीय कलेच्या दोन प्रतिमा उल्लेखनीय आहेत. पहिली शिवसर्या (कुशीनगर) उ.प्र. येथे एका बगीच्यात आहे. आठ हाताच्या या प्रतिमेचे काही हात खंडित आहेत. खड्ग, बाण, ढाल,धनुष्य यासारखी काही आयुधे ओळखता येतात. नेहमीप्रमाणे उजवीकडे सिंहमुख आणि डावीकडे वराहाचे मुख और पायाजवळ उजवीकडे लक्ष्मी आणि डाव्या बाजूला वीणा घेतलेली सरस्वती दिसते. पृष्ठशिळेवर वरच्या भागांत मधोमध ब्रह्या असून त्याच्या आजूबाजूस एक एक ऋषी आहे. एकाच्या हातांत कलश व दुसऱ्याच्या हातांत पोथी आहे. हे ब्रह्मदेवाचे लक्षणपुरुष (आयुधपुरुष?) असावेत. खाली पाच आडव्या ओळीत गणपती, स्कंद, शिव, नवग्रह, आदित्य, अकरारुद्र, आठ वसू, वगैरे कोरलेले आहेत. (रे.चि. वि. ११, ११')

     दुसरे शिल्प तिकडेच उजारनाथ नावाच्या गावाजवळ (कुशीनगर) एका टेकडीवर आहे. येथे वराह, मानव आणि सिंहमुखाशिवाय डाव्या खांद्याजवळ माशाचेही तोंड दिसते. देवाला आठ हात आहेत व त्यांत खड्ग, गदा, धनुष्य ही आयुधे स्पष्ट आहेत. एक हात बाणाचा भाता घेतलेल्या बाईच्या डोक्यावर ठेवलेला व दुसरा कमरेवर आहे. पृष्ठशिळेवर परिकर देवतांची गर्दी आहे. अगदी वर पद्मासनांत बसलेला चतुर्भुज वैकुंठ दिसतो. (रे.चि.वि. १२, १२').

A.L. Srivastava, Two Newly discovered Visvarupa Visnu Images from Uttar Pradesh, Kala XVI PI. 1, 2,3 pp. 6-14

गरुडारूढ वैकुंठ :

    १) सासमंदिर, नागदा, मध्य प्रदेश येथे सुमारे दहाव्या शतकांतला दशभुज वैकुंठ दिसतो. हातांत खड्ग, गदा, दंड, बाण, चक्र, धनुष्य, शंख आणि घट अशी आयुधे आहेत (रे.चि.वि. १३) उजवीकडचा एक हात मूळ चित्रांत दिसत नाही.

R.C. Agrawala, 'Narasimha, Varaha, Lalitkala, Pl. V, Fig. 15 p. 19

२) साराभाई फाउंडेशन रिट्रीट, अहमदाबाद येथे १६व्या शतकातील अठरा / वीस (?) हात असलेला गरुडारूढ वैकुंठ आहे. आयुधं तितकीशी स्पष्ट नाहीत, पण गदा, खड्ग, ढाल आणि घटाची ओळख पटते. (रे.चि.वि. १४)

३) शहाबाद, राजस्थान (कोटा संग्रहालय) येथील १०व्या शतकाची मुळांत चौदा हात असलेली प्रतिमा उल्लेखनीय आहे. या शिल्पात मांडीवर ठेवलेला डावा हात सोडला तर बाकी सर्व खंडित आहेत. पाच वराहमुख उजवीकडे आणि सिंहाचे तोंड डावीकडे आहे, म्हणजे नेहमीचा क्रम बदलेला आहे.

- मदनमोहन शास्री, 'कोटा संग्रहालय की विष्णु प्रतिमाएँ', Researcher V-VI, 1964-65, PI. XXIII, p. 95

 इंद्र- वैकुंठ मुर्ती

इंद्र-वैकुंठः

     पलेठी (ठेहरी-देवप्रयाग मार्ग) उत्तराखंड येथील सुमारे १०व्या शतकाच्या स्थानक वैकुंठ शिल्पांमध्ये मानवमुख व डावीकडे वराहमुख आहे, पण उजवीकडे मात्र सिंहाऐवजी सोंड उचलेल्या हत्तीचे तोंड आहे. त्यामुळे या प्रतिमेला इंड- वैकुंठ' असे सोयिस्कर नांव दिले गेले, पण त्यासाठी वाङ्‌मयीन पुरावा हाती आलेला नाही (रे.बि.वि. १५).

- राकेशकुमार श्रीवास्तव, वी.पी. बडौनी, ' इंद्रवैकुण्ठ प्रतिमा, पलेडी', Pragadhara 1, P. 1, p. 43

नरसिंह :

    नरसिंह मंदिर, नरसिंहगढ (राजगढ) म.प्र. येथे तूर्त पुजेत असलेल्या १९व्या शतकांतील या प्रतिमेत देवाच्या मांडीवर लोळलेल्या हिरण्यकश्यपूचे तोंड हरिणाचे दाखवले आहे. अर्थात् सिंह आणि हरिणाच्या नैसर्गिक शत्रुतेचा येथे खुबीने उपयोग केला आहे (रे.चि.वि. १६).

L.S.Nigam, 'A Rere Metal Image of Narasimha from Narasinhgarh, Madhya Pradesh'

चतुर्भुज राम व द्विभुजाशस्रधारिणी सीता, इंदूर, मध्यप्रदेश

चतुर्भुज राम व द्विभुजाशस्रधारिणी सीता :

   इंदूर, मध्यप्रदेश येथे राजेन्द्रकुमार सेठी यांच्या संग्रहात असलेल्या या मध्यकालीन ताम्र प्रतिमेत राम व सीता जोडीनें उभे आहेत. धनुष्यबाण घेतलेल्या रामाच्या अतिरिक्त हातांत तलवार व ढाल आहे. हीच दोन आयुधं सीतेनही आपल्या हातांत घेतली आहेत (रे.चि.वि. १७).

-लेखकाची नोंद, सौजन्य, श्री. सेठी, इंदूर.

काही विशिष्ठ कृष्णलीला :

१) ओसियों, राजस्थान येथील मध्यकालीन सूर्यमंदिरात असलेल्या लीलादृष्यांत नुकत्याच जन्मलेल्या बाळकृष्णाला घेऊन वसुदेव घोड्यावर बसून सरळ नगरद्वारातून बाहेर पडताना दिसतो. पुढील दृश्ये बरीच नेहमी सारखी आहेत (रे.चि.वि.१८, १८').

२) शहडोल, मध्यप्रदेश येथे ठाकुर साहेबांच्या संग्रहात असलेल्या एका शिलापटांवर सोळा दृष्यें उत्कीर्ण आहेत. त्यांत अनंताच्या (शेषाच्या) मांडीवर श्रीकृष्ण, कंसावर त्याचे आक्रमण, कृष्ण-बलरामाची वसुदेव, देवकी, उग्रसेन यांच्याशी भेट, यमुनेच्या तटावर कंसाची उत्तरक्रिया, वगैरे अन्यत्र क्वचित आढळणारी दृश्ये आहेत. (रे.चि.वि. १९, १९')

कृष्ण-बलरामाचे एकच अंकन :

१) सूर्यमंदिर, ओसियाँ, राजस्थान येथे गरुडावर बसलेले चतुर्भुज कृष्ण व चार हाताच्या बलरामाचे अंकन आहे. शिवाय देवी एकानंशा आणि पुरीचा जगन्नाथ या शिल्पांत ही दोघे भाऊ एकत्र आढळतात.

R.C. Agrawala, Unpublished A.A. Tome XI, Fac. 2, 1965 p. 57 fn.I. BMA., 51- 52 pp. 7-13

२) पंजाब आणि हरियाणा या भागांत विष्णू प्रतिमेत कक्षा-सखीच्या रूपांत उजवीकडे असलेल्या श्रीदेवीच्या पाठीकडे नांगर व मधुपात्र घेतलेल्या बलरामाला अंकित करण्याची पद्धत लोकप्रिय होती. अशा प्रकारच्या जवळ जवळ वीस प्रतिमा हरियाणांत मिळाल्या आहेत.

Devendra Handa, 'Balarama as Attendant of Visnu' Proceedings of the K.R. Sant Memorial Seminar on Indian Culture, Philosophy and Art, Ed. Dr. Bharati Shelet B.J. Institute of Learning and research, Ahmedabad, 2001, pp. 100-108, Fig. 3-12

 

 

शेषशायी आणि शिव :

   थानेश्वर, हरियाणा येथून मिळालेल्या शेषशायी प्रतिमेत (तूर्त कुरुक्षेत्र विद्यापीठ संग्रहालय) देव नेहमीसारखा असला तरी एकतर त्याच्या बेंबीतून उगवलेल्या कमळावर ब्रह्मदेव दिसत नाही व दुसरे म्हणजे देवाच्या चक्राजवळ पर्व घेतलेला सूर्य आणि त्याच्या उजवीकडे उमामहेश्वर बसलेले दिसतात. (र.चि.वि. २०)

D. Handa, SFH., Pl. 70 (misprint 72) p. 60

वैकुंठ बिंबब्रह्म :

   चतुर्ग्यूह मूर्तीला 'वैकुंठ' किंवा 'बिंबब्रह्म' असे म्हणता येईल. बिंब म्हणजे मूर्ती, व ज्या बिंबाच्या उपासनेने ब्रह्मज्ञान म्हणजे मोक्ष प्राप्ती होते ते बिंबब्रह्म, देगलूरकर वैकुंठमूर्तीला बिंबब्रह्म म्हणतात.

- विस्तृत चर्चेसाठी, गो. बं. देगलूरकर, 'विष्णुमूर्ते नमस्तुभ्यम्', पा. ७८-७९

विष्णू-ब्रह्मा :

    या दोन देवांना एकत्र दाखवणाऱ्या दोन प्रतिमा समोर आल्या आहेत. दोन्हीचे प्राप्तिस्थान हरियाणा प्रदेश आहे व दोन्ही समकालीन म्हणजे सुमारे दहाव्या शतकातील आहेत (तूर्त पुरातत्त्व संग्रहालय विभाग, चंडीगढ), एकीत देव पोथी, घट व शंख घेऊन बसला आहे. बैठकीवर दोन पक्षी (गरुड, हंस ?) दिसतात, दुसऱ्या शिल्पांत दर्शनीभागावर जानवे आणि जटाजूट असलेला ब्रह्मदेव आणि पाठीकडे मुकुट घातलेला विष्णू आहे. दोघांचे ही हात, आयुधे, वगैरे खंडित आहेत. (रे.चि.वि. २१)

D. Handa, 'An Addorsed Image of Hari-Brahma', JGSV, 1988, XLI, January December 1985, Pl. 1-4, pp. 193-97

 

विष्णू-कुबेर :

    हरियाणातून सुमारे १०व्या शतकातील मिळालेली विष्णू-कुबेराची मिश्रमूर्ती गुरुकुल झझ्झर येथे आहे. देव हातांत फळ, गदा, पद्म व नकुलक (पैशाची पिशवी) घेऊन बसलेला आहे. (रे.चि.वि. २२).

दुसरी प्रतिमा पिंजोर येथून मिळाली होती, पण ती आता बेपत्ता आहे.

D. Handa, SFH, Fig. 269, 268, p. 199, 198

अष्टभुज विष्णू :

    काश्मीर कलेचे सुमारे १०व्या शतकातील हे शिल्प तूर्त बर्लिन संग्रहालयात आहे. गरुडावर आरूढ या आठ साहे विष्याच्या हातांत पय, खङ्ग, शंख (?) चक्र(?), (?), पद्म आणि कलश ही आयुध दिसतात. गरुड ही चतुर्भुज आहे. त्याचे साधारण हात नमस्कार मुद्रेत असून अतिरिक्त हातांत उजवीकडे कमळ आणि याचे दिसतात, आहे. (र.वि.वि. २३)

R.C. Agrawala, 'Unpublished Sculptures and Terracottas in the National Museum. New Delhi and some Allied Problems', EW., 17/3-4, 1967 Fig. 10 p. 278

शेषषायी :

  शेषावर शयन केलेल्या विष्णूचे खालील प्रकार उल्लेखनीय आहेत :

१) छोबरी, छोटीलाजवळ (गुजराथ) (तूर्त वाटसन संग्रहालय, राजकोट) येथील शेषशायी नेहमी सारखा असला तरी पायाजवळ लक्ष्मीशिवाय एक दुसरीही स्री दिसते. ही भूदेवी असावी, शिल्पाच्या भागावर समुद्रमंथनाचे दृश्य आणि नऊ घागरी दिसतात.

 

 

Swarna Kamal Bhowmik, 'Some Visnu stone images in the watson museum', BMA, XXIII, 1971, PI. LIII, Fig. 2, p. 93

२) किशन विलास, राजस्थान येथील शेषशायी विष्णूच्या बेंबीतून निघणारे कमळ आणि ब्रह्मदेवाचा अभाव आहे.

L.K. Jha, 'Kishan Vilas' Rajasthani Sculptures Marg, XII no.2, 1959, Pl. 8, p. 50

३) उम्रनारायण (चमोली) उत्तराखंड (तूर्त राज्य संग्रहालय, लखनऊ) नेहमीच्या शेषशायी, मधु आणि कैटभाचा सामना आयुध पुरुष करीत आहेत, खाली घागरी घेतलेले समुद्र, चोचीत मासे धरणारे पक्षी, किन्नर, किन्नरी, बगैरे दिसतात.

N.P. Joshi, Catalogue., II/1, Fig. 32, p. 212

 

गरुडारूढ वैकुंठः

    चम्बा क्षेत्रातून मिळालेल्या (तूर्त भूरीसिंह संग्रहालय, चंबा) गरुडावर बसलेल्या वैकुंठाच्या हातांत पद्म (किंवा चक्र) आणि शंख असून त्याचे उपबाहू गदादेवी आणि चक्र पुरुषावर विसावलेले दिसतात. खाली असलेल्या गरुडाने आपल्या दोन्ही हातांनी विष्णूच्या पायांना टेकू दिला आहे, व त्याच्या पसरलेल्या पंखावर गदादेवी आणि चक्रपुरुष उभे आहेत (रे.चि.वि. २४).

    R.C. Agrawala, 'Narasimha Varaha Visnu Images.' Lalit Kala 16 PI. II, Fig. 6, p. 17 (चित्रांत वराहाचे तोंड बकऱ्यासारखे जास्त दिसते)

वैकुंठलक्ष्मी :

    वैकुंठ आणि त्याच्या डावीकडे उभी असलेली लक्ष्मी दाखवणाऱ्या सुमारे ७ व्या शतकातील मूर्ती हरियाणा आणि चंडीगढ क्षेत्रांत मिळाल्या आहेत.

D. Handa, SFH, PI. 36, pp. 70-71

    काश्मीरच्या एका शिल्पांत (सुमारे ९वे शतक) वैकुंठ लक्ष्मीला मांडीवर घेऊन बसला आहे. पाठीकडे राक्षसासारख्या एका विकराल मुखाचे अंकन आहे (र.चि.वि. २५, २५') हे काश्मीर परंपरेचे द्योतक आहे.

सपत्नीक वैकुंठ नेपाळमध्येही आढळतो. (पा. ११३).

Robert E. Fisher, 'Later stone Sculptures (ninth-twelfth centuries) Art and Architecture of Ancient Kashmir, Marg, Publication, Pl. 17

कालिय दमन :

      कृष्णाने कालिय (कालिया असाही प्रयोग रूढ आहे) नागाचे कसे दमन केले याबद्दल कलेत आणि वाङ्मयात दो प्रकार आढळतात. प्रथम म्हणजे कष्णाने त्याला आपल्या सामथ्यनि दमवले. जेरीस आणले व नंतर त्याच्या फ कृष्णाने यमुनेत उडी टाकल्याबरोबर तेथे उगवलेल्या होवा कुश याचा) फास तयार केला व तो नागाच्या फणांवर टाकला आणि त्याला 'जेरबंद' केला व त्याच्या प्राणा चढून नाचत वेणू वाजवीत वर आला. हिंदी भाषेत या प्रकाराला 'नाथना' म्हणजे व वेसण घालणे असे म्हणतात वाराणसी येथे अत्यंत प्रसिद्ध असलेल्या या लीलेला 'नाग नथैया' असे नांव आहे. मथुरा, खजुराहो, आबू, वगैर ठिका आणि महाराष्ट्रांतही काही चित्रांत वेसण घातलेला नाग दिसतो. हनुमानढोका, नेपाळ येथील एका सुंदर शिल्पांत कृष्ण मुठीत गवताची/दर्भाची जुडीच घेतलेली आहे. (रे.चि.वि. २६).

Pratapaditya Pal. 'The Art of Nepal' Part I, Sculptures Leider 1974, Pl. 90-91

     केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यातून कृष्णाची काही वेगळी रूपे समोर आली आहेत. सुमारे १४-१७ बा शतकांतील या स्वरूपांची ही संक्षेपात चर्चा कंरू

कृष्णाभिषेक :

     पद्मासनांत बसलेला सहा किंवा आठ हाताचा मुरलीधर याच्या हातांत वेणू शिवाय पद्म, शंख, चक्र, गदा है आयुर्धे व आठ हात असले तर दोन समोर एकावर एक ठेवलेले दिसतात. देवाला त्याच्या बायका किंवा गोपी घासाने स्नान घालीत असतात. अशा प्रकारची काष्ठ शिल्पें थाली (कोजीकोडी) येथील कृष्णमंदिरात तसेच सुचिंद्रम् मंदिराच्या लाकडी रथावर ही आढळतात. (रे.चि.वि. २७)

S.K.R.Rao, Visnukash Banglore, p. 272, 286; Preeta Nayar, 'Some Rase Sculptures of Krsna from Kerala with one hither to undesturbed form, Kala XV 2009-10 Fig. 2 on p 113

योगेश्वर मुरलीधर :

    याचे वर्णन शिल्परत्नांत आहे. मुरलीशिवाय शंख, चक्र, गदा आणि पद्म घेऊन हा द्वारावतीच्या मंडपात बसलेले असतो. दोन हात मांडीवर योगमुद्रेत असतात. कचित याला फक्त सहाच हात असतात. असे काष्ठशिल्प किया सुब्रह्मण्य मंदिर (कोट्टयम्) केरळ येथे आहे (रे.चि.वि. २८).

मदनगोपाळ :

      शंख, चक्र, पद्म, अंकुश आणि पाश ही होत. कामदेवाची दोन आयुधं त्याचे 'मदनगोपाल' हे नांव सार्थक करतात त्याची आयुधे मुरली, ऊसाचे धनुष्य, त्याच्या प्रतिमा येनकशी (येनाक्षी?) (थिरूवेलवेली), अलगरकोविल, मदुराई, वरदराजस्वामी मंदिर, लिटिल कांजीयन वगैरे ठिकाणी विद्यमान आहेत.

    योगेश्वर मुरलीधर आणि मदनगोपाल याचे संयुक्तरूप वइझहपल्ली (कोट्टयम्) येथील शिवमंदिरात आहे. पद्मासनांत बसलेल्या या दशभुज कृष्णाच्या हातांत मुरली, ऊसाचे धनुष्य, फुलाचा बाण, चक्र, शंख, अंकुश आणि पाश ही आयुर्धे असतात व दोन हात योगमुद्रेत मांडीवर ठेवलेले दिसतात. (रे.चि.वि. २९).

- वरील तीन प्रतिमांच्या विस्तृत चर्चेसाठी प्रीता नायर यांचा वर नोंदलेला 'कला १५ मधील लेख : Kala 15,

Fig. 1-4, pp.108-15

शिवपूजक विष्णू-

     सिद्धेश्वर मंदिर, हवेरी (धारवाड), कर्नाटक येथील सुमारें ११व्या शतकाच्या शिल्पांत सहा हाती विष्णू शिवलिंगाचे (कदाचित पार्थिव) पूजन करताना दिसतो. (रे.चि.वि. ३०)

R.Sengupta' Surya Visnu etc.' Journal of Oriental Research, XXVIII, 1-4, 1958-59, Pl. 2, pp. 19-21

शेषशायी :

       महिषासुर मंडप, महाबलीपुरम् येथे असलेला सुमारे ७व्या शतकातील अनंतशायी फक्त दोन हाताचा आहे. उजवा हात शेषाच्या अंगावर आणि डावा कोपऱ्यापर्यंत उचलेला आहे. पादसंवाहिका लक्ष्मी व ब्रह्मदेव दोघेही नाहीत (रे.चि.वि. ३१).

नाचणारा विष्णू-नृत्य विष्णू :

       नाचणारा गणपती, कृष्ण किंवा देवी प्रतिमा या सामान्य आहेत, पण नृत्य करणारा विष्णू दुर्मिळ आहे. हुमचा (शिमोगा) कर्नाटक येथील पंचबसदी मंदिराच्या परिसरात आठ हाताचा नाचणारा विष्णू आहे. त्याचे दोन हात अभयमुद्रेसह नृत्यमुद्रेत आहेत, दोनमध्ये चक्र व शंख आहे. पसरलेल्या दोन हातांत नाचणाऱ्या बारीक पुतळ्या आणि वर उचलेल्या दोन मध्ये नमस्कार मुद्रेत उभे असलेले पुरुष दिसतात. पायांजवळ साथीदार म्हणून झांज वाजवणारा शंकर (खूण म्हणून त्याचे खट्ठांगवर वेगळे दिसते) आणि घट वाजवणारा चतुर्भुज ब्रह्मा आहे. याशिवाय श्रीदेवी, भूदेवी, उडणारे विद्याधर ही आहेत. (र.चि.वि. ३२).

Sarvamangala if Three unique Sculptures from Humcha Region, Shimoga Kamataka', Proceedings of Indian Art History Congress, 13th session, Allahabad 2004, Fig. 1, pp. 56-64

पंचमुख नरसिंह :

     श्री वरदराजस्वामी, कांजीपुरम्, तामिळनाडू येथील रथावरील एका शिल्पांत पाच तोंडे आणि दहा हात असलेला आसनस्थ नरसिंह दिसतो. वर्णनांत यक्षमाला, मुसळ, पद्म, कमंडलू, चक्र, वगैरे आयुधांचा उल्लेख आहे, पण चित्रांत फक्त शंख स्पष्ट दिसतो. (रे.चि.वि. ३३-वर्णनाप्रमाणे काढले आहे).

Raju Kalidas, 'Iconography and Symbolism of Panchmukha Narasimha' EW., 37 no. 1-4, 1987 1987, fig.1 p. 283

 

 

 

 

 

Lord Vishnu sitting on Sheshanaga

 

 

बुद्धावतार, मायामोह :

       बुद्धाला म्हणजे विष्णूच्या नवव्या अवताराला पुराणांप्रमाणे मायामोहाचे रूपांत खोट्या शास्राचा प्रचार करून करण्याची पद्धत असावी. या संदर्भात असुरांना भ्रमित कोष्ठराय' या नावाने प्रसिद्ध असलेले शिल्प उल्लेखनीय आहे. येथे उजव्या हातांत अभय व माळा आणि काचा बबीखाली ठेवून सिंहासनावर बसलेला बुद्ध दिसतो. पाठीमागे वृक्ष आणि आजुबाजूला चामरधारी उभे आहेत. वशेष म्हणजे आसनाच्या वरच्या बाजूला चक्र आणि शंख दाखवून त्याचा विष्णूशी संबंध सूचित केला आहे. (र.चि.वि. ३४)

    B.V. Shetty, 'An Image of Buddhavatara of Visnu at Badami, Nirgrantha 1 Ahmedabad 1945 Pl. 1, pp. 89-91

शेषशायी :

    पवनार (वर्धा) महाराष्ट्र येथील सुमारे ५व्या शतकातील शेषशायी आठ हाताचा आहे. आयुधें मात्र चक्र व शंख एवढीच दिसतात. आठहाती शेषशायीचा उल्लेख लिंगपुराणांत (लिंग. पूर्वार्ध, २०.३.४ पा. ४८) मध्ये आहे. पवनारची ही प्रतिमा बरीचशी निसर्गहृत आहे (रे.चि.वि. ३५).

A.P. Jamkhedkar, Iconography of Visnu in Maharashtra (from earliest to 10th century A.D.) collo Pl. VIII, p.113

शेषशायी आणि शिव :

     सातारा, महाराष्ट्र येथील परिसरांतील मध्यकालीन शेषशायी बराचसा खंडित असला तरी महत्त्वाचा आहे. लक्ष्मी अस्पष्ट आहे व डावीकडे खालील कोपऱ्यात गरुड आहे. या शिल्पांत खालील गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत :

- ब्रह्मदेवाच्या डावीकडे तीन सर्पफणा आहेत, जवळच उजवीकडे तोंड केलेला पण डोक्यावर एक सर्पफणा असलेला पुरुष (?) दिसतो.

- ब्रह्मदेवाच्या उजवीकडे झाडाखाली बसलेला एक ऋषी आहे.

-शेष असलेल्या पलंगाच्या खाली ओळीने नऊ शिवलिंगे आहेत. हे शिल्प हरिहराच्या एकात्मतेकडे संकेत काँत इतरही काही सांगू इच्छिते, पण तूर्त तरी ते अस्पष्ट आहे (रे.चि.वि. ३६).

(मूळ चित्रासाठी लेखक डॉ. गो. बं. देगलूरकर यांचा आभारी आहे.)

पांडुरंग/विठ्ठल :

-विठ्ठलासंबंधी विशेष चर्चेसाठी पहा, देगलूरकर, विष्णुमूर्त नमस्तुभ्यम् पाने ७२-७४- रा.चिं. ढेरे. श्री विठ्ठल एक महासमन्वय, पुणे.

Haripriya Rangrajan, 'The Unique Iconographic Features of Panduranga Vithoba in Pandharpur', P.N. Naidu. 'The Cult. of Vitthala', G.B. Deglurkar, Iconography of Vitthala, a Reappraisal all in Jnana Pravaha Jaurnal XIII (200-10)

मध्य आणि पश्चिम भारतीय कलेंत विष्णू :

क्षेत्र व विस्तार :

     या भागांचे विस्तार क्षेत्र इतरांच्या मानांने फार विस्तृत आहे. यांत पश्चिमी उत्तर प्रदेश, राजस्थान, गुजराथ आणि मध्यप्रदेश यांचा बराचसा भाग येतो. हे विस्तार क्षेत्र भौगोलिक दृष्टीनें जरी मोठे असले तरी मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने यातील काही ठोकळ केंद्रांचा अभ्यास केल्यास या क्षेत्रांतील वैशिष्ट्यांचे बरेचसे आकलन होतें. ही ठोकळ केंद्रे म्हणजे खजुराहो, कन्नौज, राजस्थानांतील ओसिया, जगत, एकलिंगजी, अहाड, किराड, आभानेरी, इत्यादि मंदिरांतील शिल्पें होत. राजस्थानांतील महाराणा कुंमा याची कारकीर्द महत्त्वाची होती. कुंभामगढ येथील उदयपूर संग्रहालयांत असलेल्या ब्राह्मण धर्माच्या संगमरवरी प्रतिमा या दृष्टीनें उपयोगी आहेत. गुजराथ राज्यातील शामळाजी, कारवण, मोढेरा, आबू, कैरा, सोमनाथ, इत्यादि ठिकाणची शिल्पसंपत्ती अध्ययनीय आहे. या सर्व केंद्रांची विस्तृत चर्चा, तेथील मूर्तीची सिद्धांत ग्रंथांच्या मदतीनें तपासणी वगैरे गोष्टी या ग्रंथांत शक्य नाहीत. तेव्हां या प्रतिमांची साधारण वैशिष्ट्ये व विशेष महत्त्वाच्या प्रतिमा यांचा आढावा घेणेच प्राप्त आहे.

     येथील कलेचा अभ्यास करतांना हे लक्षांत ठेवले पाहिजे की इकडील काही भागांत ओडिसाप्रमाणेंच उत्तर व दक्षिण भारतीय कलेचा संगम घडला आहे व दोन्ही कडून देवाण घेवाण झाली आहे. विशेषकरून चालुक्य व राष्ट्रकूट राजांच्या राजवटीत याला बराच वाव मिळाला.

विष्णुप्रतिमांची वैशिष्ट्ये :

      या भागांतील विष्णुप्रतिमांचा साकल्यानें अभ्यास केल्यास खालील गोष्टी ठळकपणें डोळ्यांत भरतात.

     १) रथिका - मध्यकालीन विष्णुमूर्तीच्या रचनेचा आपण मागें विचार केला आहे. (रे.चि. फलक अकरा) त्यांत 'रथिका' आणि 'रथिका बिंब' याचा उल्लेख झालेला आहे. पूर्व भारतीय कलेत न दिसणाऱ्या रथिका आतां प्रगट होतात. विष्णुप्रतिमेंत उजवीकडील रथिकेंत ब्रह्मदेव व डावीकडे शंकर असतो. मध्यरधिका असली तर तेथे विष्णूचे दर्शन घडते. खजुराहो येथे दिसणाऱ्या रथिका बिंबाचा विष्णू बहुतेक मांडी घालून बसलेला असतो. त्याच्या मागील हातांत आयुधें, चक्रशंख किंवा गदा, चक्र, वगैरे असतात पण साधारण हात मात्र बेंबीचे खाली मांडीवर ठेवलेले असतात. या प्रकारांस 'योगनारायण' या नांवाने ओळखतात. योगनारायणांच्या स्वतंत्र मूर्तीही विचाराधीन क्षेत्रांत मिळतात (चित्र ३२).

     काही ठिकाणीं मध्य रथिर्केत अशाच प्रकारची प्रतिमा असते पण मागील हातांत इतर आयुधे नसून फक्त पर्यो असतात. हे सूर्याचे लक्षण असल्यामुळे या प्रकारांस 'सूर्य नारायण' म्हणून ओळखले जाते.

    काही मूर्तीत पूर्ण रथिका न दाखवता फक्त तिचा ओटा दाखवून त्यावर रथिका बिंब अंकित करतात.

२) आयुधें - या बाबतीत डोळ्यांत भरण्यासारखी महत्त्वाची बाब म्हणजे, पद्म किंवा कमळाचे दर्शन ही होय, बंगाल व ओडिसाकडे पद्म आढळत नाही पण इकडे मात्र ते बरेच प्रामुख्यानें दिसते. पद्माबरोबरच पद्मपुरुषही दिसतो. याप्रमाणें आतां विष्णूची चारी आयुधे शंखचक्र गदा पद्म बऱ्याचदा दृष्टिगोचर होतात. कित्येकदा त्यांचा क्रम पद्म, गदा, चक्र व शंख असा असतो.

    या आयुधांबरोबरच फळ, अक्षमाळा आणि घट या वैष्णव वस्तूंचा विचार करावयास हवा. त्यापैकी पर या आयुध्या मिळते. डॉ. अवस्थी यांच्या मताप्रमाणें खजुराहो येथे फळ घेतलेल्या फक्त दोनच प्रतिमा आहेत." अक्षमाळा फळांपेक्षा जास्त आहे. ही वरदमुद्रेत असलेल्या सामान्य उजव्या हातांत असते. खजुराणो येथे उजव्या हातांत अक्षमाळा असल्यास डाव्यांत बहुतेक घट असतो. गरगरीत आणि बुटक्या वामन- विष्णूच्या हातात या वस्तू बऱ्याच ठिकाणी दिसतात.

    ३) साधारण हात - विष्णूच्या साधारण उजव्या हातांकडे लक्ष द्यावयास हवे. कुषाणकाळांत हा अभयमुद्रेत असे, गुप्तकाळांत तो कधी फळ घेऊन खाली आला तर कधी तो आयुधपुरुषांच्या डोक्यावर झळकू लागला. पूर्व भारतीय कलेत हा वरदमुद्रेत दिसतो. मध्यभारतीय कलेत काही ठिकाणी कुषाण परंपरेचे पुनर्जीवर झालेले दिसते. खजुराहो येथे अशा प्रकारच्या सात प्रतिमा असल्याचे नमूद आहे. सुलतानपूर (उ.प्र.) येथून अशा पद्धतीची एक फारच सुंदर प्रतिमा मिळालेली आहे. (ल.स.ओ. १९९) (चित्र २३) माळव्याकडील बऱ्याच मूर्तीत उजवा हात वरदमुद्रेत असून त्यांत अक्षमाळा अडकवलेली असते. अशा मूर्ती भानपुरा, हिंगलाजगढ, वगैरे ठिकाणी मिळाल्या आहेत.

खजुराहो येथे काही प्रतिमांत डाव्या हाताला कट्यवलंबी दाखवून कुषाण परंपरेचे अनुसरण केलेले दिसते.

    ४) दागिनें (चित्र २३,२३) - मध्यम उंचीचा करंडक मुगुट, चक्रकुंडलें, मणिकुंडलें, नक्षीदार कुंडलें (क्वचित सर्प कुंडलें; ल.सं.सं.ओ. १९९) मण्यांचे, मोत्यांचे किंवा टपोरी गाठ असलेले सोन्याचे जानवे (हेमसूत्र), मोठ्या शंकरपाळ्याच्या आकाराचे श्रीवत्स आणि गुडघ्यापर्यंत लोंबणारे सर किंवा साखळ्या असलेली मेखला हे मध्यभारतीय विष्णूंचे मुख्य दागिने होत. या व्यतिरिक्त पायांतील चाळ व नूपुरें यांचाही उल्लेख करावयास हवा. काही मूर्तीत विष्णूच्या पायाच्या बोटांत घातलेल्या अंगठ्या दिसतात. मध्यकाळाच्या पूर्वी वयस्क पुरुषांच्या पायांत कोणताही दागिना दिसत नाही. विष्णूच्या दागिन्यांचे वाङ्‌मयीन उल्लेख ही आढळतात. "

५) परिवार देवता - या सदरांखाली बऱ्याच देवतांचा समावेश होतो. त्यांचा क्रमानें विचार करू.

लक्ष्मी व गरूड :

    पूर्व भारतीय कलेत 'कक्षासक्त सखी'च्या रूपांत लक्ष्मी व सरस्वतीची जोडी दिसते. पण इकडे वीणा घेतलेली सरस्वती दाखविण्याची पद्धत नाही. अपवाद दिसलीच तर ती कोपराजवळ बारीकशा रूपांत दिसते. मध्यभारतांत सरस्वती ऐवजी हातात साप घेतलेल्या गरुड दिसतो. यांच्या स्थानांबद्दल खालील पद्धती रूढ होत्या -

१) विष्णूच्या उजव्या हातांखाली लक्ष्मी व डाव्याखाली गरुड आणि त्यांच्या पाठीशी आयुध पुरुष

(ल.सं.सं.0.275; 55.286, 42.189)

२) क्वचित या दोघांची स्थानें बदललेली दिसतात व कोणताच आयुधपुरुष दिसत नाही. ५८

३) विष्णूच्या हातांखाली आयुधपुरुष दाखवून त्यांच्या पाठीकडे लक्ष्मी व गरुड दाखविणें. यांत कधी लक्ष्मी उजवीकडे (ल.सं.क 109, 66.47) व कधी डावीकडे दाखवितात (ल.सं.56.352, 45.81). लक्ष्मी प्रमाणें गरुडही स्थान बदलतो.

   पृथ्वी-विष्णूची तिसरी पत्नी म्हणजे पृथ्वी. हिला बहुधा विष्णूच्या पायामधे चरणशिळेवर दाखवतात (चित्र ३४) ही कासवाच्या पाठीवर असलेली असून दोन नागांच्या मधे असते'" (ल.सं. 66.47). परंपरेप्रमाणे नाग हे पाताळाचे व पाण्याचे प्रतीक असून पृथ्वीचा आधार महाकूर्म आहे.

आयुधपुरुष :

   गदा ही स्त्रीरूपिणी असून शंख, चक्र व पद्म हे पुरुष रूपांत असतात, त्यांच्या स्थानांविषयीं मात्र आतां कोणताही दंडक असावा असें वाटत नाही. ह्या बाबतीत खालील पद्धती दिसतात

१) त्यांना लक्ष्मी व गरुडाच्या पाठीशी दाखविणें (चित्र ३४).

२) लक्ष्मी व गरुडाचे ऐवजी विष्णूच्या पायाच्या आजुबाजूस गदा व एक आयुधपुरुष दाखवून उरलेले त्यांच्या पाठीशी दाखविणें. अशा प्रकारच्या रचनेंत गदादेवी गदेच्याखाली येते. नगर (राजस्थान) येथे मिळालेली अशी एक प्रतिमा उल्लेखनीय आहे, कारण या प्रतिमेत पायांजवळ उभ्या शंखपुरुषाच्या डोक्यावर शिरस्राण व पायांत जोडे आहेत. चक्रपुरुषाने अशाच प्रकारची टोकदार टोपी घातली आहे. आयुधपुरुषांच्या या वेषांवर मध्यएशियाची छाप आहे.

३) विष्णूच्या पायाजवळ शंख व चक्रपुरुष उभे दिसतात व त्यांच्या पाठीकडे लक्ष्मी आणि गरुड असतात (ल.सं.66.47; एच् 109).

४) जर दोनच आयुधपुरुष दाखविले तर त्यांत पुष्कळदा एक गदा देवी असते (ल.सं.42.189).

     या कालखंडात काही नवीन आयुधपुरुषांचाही उदय झालेला दिसतो. मनवा (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या विश्वरूप विष्णूंच्या मूर्तीत चाप व शरपुरुष दिसतात (ल.सं.एच्. 124, चित्र ३४).

द्वारपाल :

     लक्ष्मी व गरुड यांच्या पाठीशीं देवाच्या पायाशीं किंवा वेगळे वैष्णव आयुर्धे घेतलेले द्वारपाल मध्यभारतीय कलेंत बऱ्याचदा दिसतात. द्वारपालांचे अंकन लक्षणग्रंथांस मान्य आहे.

   विद्याधर : मध्य भारतांत विद्याधरांचे अंकन बंगालसारखे कटाक्षानें होत नसे, पण त्यांना कधी नुसतेच तर कधी ढगांत उडतांना दाखवतात (ल.सं.४२.189, 55.286). विष्णूंच्या परिवार देवतांत क्वचित इंद्र, वरुण, यम, वगैरे दिग्पालही दिसतात.

६) अवतार - दहा अवतारांचे अंकन स्वतंत्र किंवा पाठशिळेवर अवतार मालिकेच्या रूपानें करीत (चित्र २५). संक्षेपात त्यांचा आढावा घेऊ.

मत्स्य - या अवताराचे अंकन साध्या माशाच्या रूपाने किंवा पाठींवर चार मानवमूर्ती किंवा मानवमस्तकें असलेल्या मत्स्याच्या रूपांत करतात. चार मानव म्हणजे मत्स्यानें वर आणलेल्या चार वेदांचे प्रतीक होय. कचित मत्स्याच्या पाठीवर शिवलिंग ही दिसते (रे.चि. एकोणतीस. ४९). मत्स्यावताराच्या स्वतंत्र प्रतिमा देखील असत. त्याचे प्रकार खालीलप्रमाणे आढळतात :

क) पद्मासनांत विष्णू, चरणशिळेवर मासा".

ख) कमललतेवर असलेला, पाठीवर चार मानव मुखें धारण करणारा मासा",

ग) शंख, चक्र, गदा व पद्म यांच्या भोवताल वेटोळ्या असलेल्या कल्पलतेवर मोठा मासा

कूर्म - यांचे तीन प्रकार दिसतात :

क) साधे कासव

ख) समुद्रमंथनांचे दृश्य, कासवाचे पाठीवर देव-दानव वेढलेला मंदराचल, बाजूला देव-दानव म्हणून देश पुरुष. क्वचित कासवाचे पाठीवर मंदराचला समोर पृथ्वी ही दिसते." या कूर्मप्रतीक दृश्याचा अपराजितमृच्छेत 'मंदरोन्मथन' असें म्हटले आहे. (रे. चित्र एकोणतीस ५०)

ग) वरीलसारखाच प्रकार, पण मंदाराऐवजी ब्रह्मसूत्र असलेले शिवलिंग दिसते. या परंपरेला विशिष्ट अवं होता कीं हे मूर्तिकाराच्या अज्ञानाने घेतलेले वळण होतें हे सांगतां येत नाही.

    वराह - यज्ञवराह, अर्थात् तोंडापासून शेवटीपर्यंत निरनिराळ्या देव प्रतिमांनी भरलेला पशुवराह, आणि नृवराज अशी याची दोन रूपें दिसतात. मध्यभारतात यज्ञ वराहाच्या बऱ्याच मूर्ती आढळतात. उदाहरणार्थ खजुराहों, ग्वाल्हेर आणि नागदा येथील वराह पहा. नृवराहाच्या पायाखाली लांब पसरलेला नाम, नागयुग्म, किंवा कुठें वैष्णव आयुर्धे आणि तोंडाखाली उभी पृथ्वी दिसते.

       नरसिंह - हिरण्यकशिपूचे पोट फाडणारा नरसिंह सामान्य आहे. हा चतुर्भुज, किंवा अष्टभुज (ल.सं.एच.१२५. चित्र २७) दिसतो. कधी हा हिरण्यकशिपूशी झगडतांना दिसतो (चित्र २८).

    वामन व त्रिविक्रम - येथे चतुर्भुज वामन, विष्णू व हातात छत्र घेतलेला द्विभुज बटू (रे.चि., सोळा १, अठा३) अशी दोन रूपें मिळतात. काही ठिकाणी यांचे मिश्रण असते. वामन-विष्णूंच्या वरच्या हातांत वैष्णव आयुधे असून वरद उजव्यात माळा आणि डाव्यात घट असतो. राजस्थानांत मिळणाऱ्या प्रकारांत काही ठिकाणीं उजव्या हातात माळा व कमळाची कळी असून वरच्या डाव्या हातांत छत्री व खालच्यांत पात्र असण्यांची शक्यता आहे. छत्र घेतलेला एक चतुर्भुज वामन-विष्णू मथुरेच्या संग्रहालयांतही आहे (मं.सं.सं. १०२५).

    दशावतार मालिकेत काही ठिकाणी पांचवा अवतार म्हणून त्रिविक्रम आढळतो. याच्या स्वतंत्र मूती हौ। इतरत्र मिळतात (उदा. अष्टभुज त्रिविक्रम, अलाहाबाद), पण त्यांत झाशीच्या काही प्रतिमा विशेष उल्लेखनीय आहेत. येथे तो शंख-चक्र गदा पद्म घेतलेला असून आलीढ मुद्रेत उभा आहे. अर्थात् त्याचा आओ जाणारा डावा पाय खाली आला आहे व त्याच्याबरोबरच ते राक्षसमुख किंवा ब्रह्मकपाल ही खालसे आलेले आहे, ज्यात तो शिरतांना दाखवितात (र.चि. अठरा राणीमहाल संग्रह सं. १२८). अशाप्रकारच्या मूर्तीत बळीचे दान दृश्य असते (रानी. सं. १२८) किंवा नसतेही (रानी. सं. १२९).

   परशुराम वराम - - या दोघांची ओळख क्रमानें त्याच्या हातांत असलेले परशु व धनुष्य बाण या उत्तरप्रदेशांत दशावतार मालिकेत हे दिसतात, पण मारवाडमधे मात्र द्विभुज रामाच्या मूर्ती कचित मिळतात. ओसिया येथील वैष्णव मंदिरांत ही राम दिसत नाही. स्वतंत्र मूर्तीचा विचार केल्यास खजुराहोत रामाच्या दोन मूर्ती आहेत, पैकीं एकींत तो ठिकाणी मात्र तो चतुर्भुज असून सीतेसह आलिंगन मुद्रेत उभा आहे. झाशीसंग्रहांत चतुर्भुज रामाच्या आयुधामुळे होते. धनुष्य बाण घेऊन उभा आहे. पण दुसऱ्या मूर्ती आहेत (चित्र २९) हााच्या साधारण हातात भला मोठा बाण आहे. एका उजव्याने तो मास्ती आशीर्वाद देत आहे व डाव्यानें सीतेचा स्तनस्पर्श करीत आहे. ओसिया, राजस्थान येथील अंबामा मंदिरात असलेली मूर्ती, आलिंगन मुद्रेत असलेल्या लक्ष्मी-नारायणांसारखी आहे. फक्त जल मारुतीच रामाची ओळख पटवून देत आहे. या काळात रामाची स्वतंत्र मंदिरे फारशी अस्तित्वात असावी असे वाटत नाही. रामकथेची दये

काही ठिकाणी आढळतात. मूर्तिशास्त्राच्या सिद्धांत ग्रंथात रामूर्तीचे बरेचसे प्रकार सांगितले आहेत. पण त्याप्रमाणं प्रतिमा सा तितक्याशा मिळत नाहीत.

बलराम व कृष्ण :

      मध्य भारतीय कलेत साधारणपणे आठवा अवतार म्हणून बलरामाला दाखवतात. कधी तो चतुर्भुज असून सर्पक नांगर, मुसळ, मद्याचा पेला, वगैरे सर्व चिह्नांनी युक्त असतो (ल.सं.४२.१८९) तर कधी तो मद्याचा पेला नांगर आहे मोजक्या चिह्नांसह दिसतो.

     बलरामाच्या स्वतंत्र प्रतिमाही काही ठिकाणी आहेत. वाराणसी जवळ कदर्मेश्वर येथील प्रतिहारकालीन मंदिराज उत्तरेच्या बाजूला बलराम रेवती दिसतात. लखनऊच्या संग्रहालयांत बलराम एकानंशा व कृष्ण यांची सुंदरमूर्ती आ (ल.सं.सं.जी ५८) राजस्थान मधे ही तो रेवतीच्या बरोबर किंवा मदिरावाहिकेच्या गळ्यांत हात टाकलेला, चतुर्भव रूपात गरुडावर बसलेला" अथवा गजलक्ष्मी बरोबर ही आढळतो. " मध्यप्रदेशात खजुराहो येथे तो रेवती किंवा कृष्णसर उभा दिसतो. एक ठिकाणी मात्र तो सूत लोमहर्षणांचा वध करतांना दाखविला आहे." गदा, शंख, पद्म व चक्र घेतलेले काळ्या पाषाणाची एक सुंदर अभिलिखित प्रतिमा दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयांत (सं.सं.एल्. ३९) आहे. लेखांत तिल 'संकर्षण' असें नांव दिले आहे.

     मध्यभारतीय कलेंत कृष्णलीलेची बरीच दृश्य दिसतात. त्यांत यशोदाकृष्ण, शकटासुरवध, कालियादयर गोवर्धनधारण, केशीवध, कुब्जेचा उद्धार, वगैरे दृश्ये खजुराहो, मंदोर, ओसिया (राजस्थान), गुजराथ, विमलवसां मंदिर, आबू, वगैरे ठिकाणी दिसतात." मात्र या प्रसंगानें दोन महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षांत घेतल्या पाहिजेत. एक महा खजुराहो येथे कृष्णाला बऱ्याच ठिकाणी चतुर्भुज दाखविले आहे व दुसरे म्हणजे असे राधाकृष्ण, किंवा कृष्णाच्या उत्तर जीवनांचे अंकन फारसे दिसत नाही. कीं कृष्णांचे गोपींबरोबर चित्रण राधाकृष्ण किंवा कृष्णाच्या उत्तर जीवनाचे अंकन फारसे दिसत नाही.

बुध्द -

     दशावतार मालिकेत आहे पण ते पूर्वभारतांइतके नाही. कधी त्यांत घोडचुकाही आढळतात. उदाहरणार्थ उत्तरप्रदेशांतील एका प्रतिमेत पद्मासनांत बसलेला बुद्धाने दोन्हीं हात मांड्यांवर अभय मुद्रेत ठेवले आहेत (लं.स.ओ. २७५) बुद्धाच्या ब्राह्मण धमपि अशा स्वतंत्र मूर्ती नाहीत.

कल्की-

    हा दशावतार मालिकेत घोडेस्वाराच्या रूपांत दिसतो.

करिवरद :

    या अवतार अंकनाच्या निमित्तानें गजेंद्रमोक्षाची कथा दाखविण्याची पद्धत गुप्तकालापासून रूढ झाली होती. मध्यकालांतही चालू होती. अशा प्रकारच्या खजुराहो, वाराणसी, राणीमहाल संग्रह, झाशी, (चित्र ३१, रे.चि. एकवीस २.) वगैरे ठिकाणो आहेत.

हयग्रीव :

हयग्रीवाच्या मध्यकालीन प्रतिमा खजुराहो' व अटरु" (राजस्थान) येथून मिळाल्या आहेत.

मध्यभारतीय कलेतील विशिष्ट प्रतिमा :

    १) सूर्यनारायण : झालवाड (राजस्थान) येथील संग्रहालयांत असलेल्या या सहा हाताच्या स्थानक प्रतिमेत साधारण हातांत कमळे व इतर हातांत प्रदक्षिणाक्रमानें वर, गदा, चक्र व शंख अशी आयुर्धे आहेत. डोक्यावर सात फणांचा साप, पायांत जोडे व आजूबाजूला दंडपिंगल आहेत. वरच्या रथिकांत एक एक अजमुख पुरुष आसनस्थ असून त्याचा एक हात अभय मुर्देत आहे. दुसऱ्यांत घट आहे. ९२

    २) योगमुद्रेत विष्णू किंवा योगनारायण: मथुरेच्या संग्रहालयांत पद्मासन घालून बसलेल्या विष्णूंच्या दोन प्रतिमा आहेत. (म.सं.डी. ३७; १४.३७९ चित्र ३२) त्यांत दोन्ही हात ध्यानमुद्रेत बेंबीखाली मांडीवर ठेवलेले आहेत व मागील हातांत गदा व चक्र ही आयुधं दिसतात. एकीच्या चरणशिळेवर शंख आहे. दोन्ही प्रतिमा फारच सुंदर असून प्रेक्षणीय आहेत.

    ३) मौनव्रतिन् - खजुराहोत" दिसणारा हा विष्णू पद्मासनांतच बसला आहे. मागील हातांत गदा व चक्र आहे, सामान्य उजवा खंडित आहे, पण डावा तोंडाजवळ आणून तर्जनी मुद्रेत असा ठेवलेला आहे. जणु की काय विष्णू या हातांने मौन राहण्यांबद्दल संकेत करीत आहे.

    ४) वैकुंठ - खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिरात असलेल्या यशोवर्मन यांच्या लेखांत वैकुंठ मूर्तीविषयी बरीच माहिती दिली आहे. या लेखांप्रमाणे 'भोटांच्या राजाला ही प्रतिमा मिळाली, त्याचेकडून कीर (कांगडा) देशाच्या शाही राजाने ती मिळविली. तिकडून ती हेरंबपालाकडे गेली व शेवटीं त्याच्या मुलांकडून म्हणजे देवपालाकडून चंदेल राजाला तिची प्राप्ती झाली.' याच शिळालेखांत वैकुंठाच्या उत्पत्तीची कथा दिली आहे. एकच शरीर धारण करून निवास करणाऱ्या तीन असुरांचा विष्णूनें सौम्य, नृसिंह, वराह व कपिल अशा संयुक्त स्वरूपाचा आश्रय घेऊन वध केला अशी ती कथा आहे. भागवतपुराण (८.५.४) व विष्णुपुराणांत (३.१.४१) शुभ्रऋषीची बायको विकुंठा हिचा मुलगा झाल्यामुळे विष्णूला वैकुंठ नांव मिळाले असे सांगितले आहे. या वर्णनाने वैकुंठ प्रतिमेवर प्रकाश पडत नाही, पण काश्मीरगम त्यावर चांगला प्रकाश टाकतात. वैकुंठाच्या प्रतिमा मथुरा (उ.प्र.), खजुराहो (मध्यप्रदेश)", राजस्थान, " व गुजरातमध्ये मिळतात. काश्मीरकडचा विचार पुढे करू. राजस्थानांत वैकुंठाच्या खालील प्रकारच्या विशेष प्रतिमा मिळतात.

    १) राजस्थानच्या भीलवाडा जिल्ह्यांत बिजौला येथील महाकाल मंदिराच्या एका 'कूटा'वर असलेली षड्भुज मूर्ती हिचे डावे तोंड सिंहाचे, मधले घोड्याचे व उजवे वराहाचे आहे. घोड्याचे तोंड धारण करणारा अनिरूद्धही असू शकतो. श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल यांनी महाभारताचा आधार घेऊन तसे असण्यांची शक्यता दाखविली आहे. महाभारतांप्रमाणें अश्वमुख अनिरूद्ध दंडकमंडलू घेऊन एकदा ब्रह्मदेवांपुढे उभा राहिला होता. 

   २) झालवाड संग्रहालयांतील गरुडारूढ अष्टभुज वैकुंठ. " याच्या हातांत कमळ, बाण, गदा, खड्ग, ढाल, चक्र, धनुष्य व शंख अशी आयुधे आहेत. आठ हाती प्रकार खजुराहोतही आहे. येथील वैकुंठाच्या चतुर्मुख प्रतिमेला सिंह, मानव, वराह व घोडा यांची तोंडे आहेत. जातां जातां राजस्थानांतील बिजौलिया येथील सिंह, घोडा व वराह यांची मुखें असलेल्या अष्टभुज देवी प्रतिमेंचाही उल्लेख करावयास हवा. डॉ. कल्पना देसाई यांनी जयाख्य संहितेचा आधार घेऊन तिला वैकुंठाची पत्नी म्हणून ओळखण्याचा प्रयत्न केला आहे.

३) विश्वरूप - वैकुंठाचे विकसित रूप म्हणजे विश्वरूपाचा एकप्रकार असे म्हणता येईल, कारण त्यांतही वराह व नृसिंहाची मुखे असतातच, पण त्याबरोबर इतरही व्याप बराच असतो. गुप्तकाळांत याचे षड्‌भुज व अष्टभुज असे दोन प्रकार रूढ होते. त्यांचा उल्लेख मागे झाला आहे.

     मध्यभारतांत पुढें विश्वरूपाचा नवा विकास झाला. आतां हात जरी आठच असले तरी तोंडे मात्र तीनच्या ऐवजी पांच दिसू लागली - डावीकडे मत्स्य आणि कूर्म व उजवीकडे सिंह तथा वराह. मुख्य मानवमुख, त्यावर हयग्रीव (?) व त्याच्यावर चतुर्मुख ब्रह्मदेव अशी ही रचना आहे (चित्र ३३). इतर देव म्हणजे दशावतार, अष्टभैरव, अकरारुद्र वगैरे प्रभावळीत दिसतात. दुसरे म्हणजे येथे चापपुरुष व शरपुरुष यांचा नवा उदय झालेला दिसतो. कन्नौज येथे मिळालेल्या प्रतिहार कालीन या सुंदर मूर्तीर्शी बरीच समानता असलेली मूर्ती पटना येथून ही मिळाली आहे. येथे कासवाऐवजी घोड्यांचे तोंड दिसते. या प्रतिमेची दुसरी वैशिष्ट्ये म्हणजे मुगुटांवर दिसणारा एक पक्षी व पायशिळेवरील पांच मासे हे होय. ग्वाल्हेर संग्रहालयांत असलेल्या पंचमुखी विश्वरूपाला दहा हात आहेत. खजुराहोत बाराहाती पंचमुखी विश्वरूप दिसतो. प्रसंगाने लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या मनवा (उ.प्र.) येथून मिळालेल्या विश्वरूपाचा उल्लेख करावयांस हवा. येथें चाप व शरपुरुषांबरोबरच कोपऱ्यांत हात जोडून बसलेला धनुर्धर अर्जुनही दिसतो (ल.सं.एच्. १२४ चित्र ३४). विश्वरूप प्रतिमेच्या काही प्रकारांचे वाङ्‌मयीन उल्लेख विष्णुधर्मोत्तरपुराण, अपराजितपृच्छा, रूपमंडन, वगैरे ग्रंथांत मिळतात.

४) लक्ष्मीनारायण - गुप्तोत्तर कालांत देवांची सशक्तिक प्रतिमा घडविण्यांची पद्धत रूढ झाली. उमामहेश्वरांप्रमाणेंच लोक लक्ष्मी नारायणांच्या आलिंगन-प्रतिमा देखील घडवू लागले (चित्र ३५). लक्ष्मी व नारायणाचे खालील प्रकार दृष्टीस पडतात.

• लक्ष्मी व नारायणाचा विवाह. दुसरी विवाह प्रतिमा वाराणसीच्या सिद्धिविनायक मंदिरात आहे.

लक्ष्मीचा स्तनस्पर्श, स्थानकप्रतिमा.**

लक्ष्मीनारायणांच्या आसन मूर्ती (चित्र ३५)

- गरुडाचे पाठीवर लक्ष्मीनारायण (ल.सं. बी. ७१ चित्र ३६).

५) त्रैलोक्य मोहन किंवा गरुडारूढ नारायण - गरुडाचे खांद्यावर मांडी घालून बसलेला विष्णू, खजुराहो येथे याला आठ हात दिसतात या प्रकारचा उल्लेख भागवत आढळतो तेथे याला त्रैलोक्यमोहन' असे म्हटले आहे. अपराजितपृच्छेप्रमाणे गरुडावर बसलेल्या त्रैलोक्यमोहनाला सोळा हात व वराह सिंहादि चार तोंडे हवीत.

  उरलेली दोन आयुधं म्हणजे गदा व कमळ ही नेहमी हवीतच असा दंडक नव्हता. श्रीनिवास प्रतिमेत गदा असतच नाही. इकडील गदेचा आकार फुगीर व लंबगोल असा असतो. कमळसुद्धा उत्तरे सारखे सामान्य नाही. श्रीनिवासन् यांच्या मते ते पल्लव काळाच्या व त्यानंतर पुढे दहाव्या शतकांतील धातुमूर्तीच्या सामान्य उजव्या हातांत दिसते, पण श्री शिवराममूर्ती एकूण त्याला दुर्लभच मानतात. त्यांच्या मतें जेव्हा ते क्वचित दिसते तेव्हा ही त्याचे रूप म्हणजे उघड्या तळहातांवर शोभणाऱ्या चिमुकल्या फुलांचे असते.

७) आयुधांबरोबरच आयुधपुरुषांकडेही दृष्टिक्षेप करावयास हवा सुरुवातीच्या काही प्रतिमांत आयुधपुरुष दिसतात, पण पुढे मात्र ते दुर्मिळ होतात. कचित त्याच्या स्वतंत्र मूर्ती दृष्टीस पडतात. अशाच प्रकारच्या एका मूर्तीत गदेला नेहमीप्रमाणे स्त्री रूपांत न दाखवता पुरुष रूपांत अंकित केले आहे.

८) सामान्यपणें उत्तरेपेक्षा दक्षिणेंत शेषशायी प्रकार सोडला तर परिवार देवतांचा घोळका कमी असतो व असला तर निराळ्या प्रकारचा असतो. शेषशायी प्रतिमा मात्र परिवारदेवतासह अर्थात् 'बहुबेर विधानातेंच' करावी असा नारदीय संहितेचा स्पष्ट संकेत आहे. या ग्रंथांत विष्णूच्या परिवार देवतांत श्री व भूदेवी, आयुधे दिक्पाल, द्वारपाल, गणेश, दुर्गा, वगैरेचा उल्लेख आहे. पण सर्वत्र यांचे दर्शन घडतेच असें नाही.

९) जातां जातां विष्णूच्या श्रीवत्सासंबंधीही विचार करावयास हवा. श्रीवत्स हे श्री किंवा लक्ष्मीचें प्रतीक असून तशा प्रकारची एक पल्लव काळातील स्वतंत्र धातुप्रतिमा एणाडि (तंजावर) येथून मिळाली असल्याचा उल्लेख श्री. शिवराममूर्ति करतात. सामान्यतः सुरुवातीच्या पल्लव विष्णूंत हे दिसत नाही, पण पुढे उत्तर पल्लव, चोळ, विजयनगर, वगैरे काळांत हे बऱ्याचदा आढळतें. याचा आकार एका लहानग्या त्रिकोणाचा असून स्थान विष्णूच्या वक्षस्थलाचा उजवा भाग हे होय. १६९

विष्णूची रूपें व विशिष्ट प्रतिमा :

श्रीनिवास - डावा हात कमरेवर ठेवून मागील हातांत चक्र, शंख घेतल्या विष्णूला श्रीनिवास, व्यंकटेश किंवा बालाजी म्हणून ओळखतात. श्रीनिवासाची पूजा तिरुपतीकडे जास्त आहे. त्याचा कट्यवलंबी डावा हात हे सुचवतो की भक्तांकरिता भवसमुद्र कमरे इतकाच खोल आहे.

लक्ष्मीनारायण - हे दोन रूपात दिसतात. एकतर सिंहासनांवर आलिंगनमुद्रेत बसलेले' व दुसरे म्हणजे गरुडाच्या पाठीवर आरुढ असणारे गरुडारूढ विष्णू कधी चतुर्भुज असतो तर कधी अष्टभुज. बेंगलूर येथील संग्रहालयांत असलेल्या अष्टभुज विष्णूंच्या हातांत अभय मुद्रा, पाश, खड्ग, बाण व डावीकडे शंख, आलिंगन मुद्रा, धनुष्य, वगैरे दिसतात. कमळ घेतलेली लक्ष्मी द्विभुज आहे. (चित्र ३८) कमरेखाली पक्षिरूपांत असलेल्या गरुडाने आपल्या दोन हातांत अमृत कुंभ घेतला आहे व मागील दोन हाताने तो विष्णूच्या पायांना आधार देत आहे.

विष्णूची द्वादश रूपें - विष्णूच्या बारा व चोवीस रूपांची चर्चा मागे झालीच आहे. तिरुची जिल्ह्यांतील नर्त्तमलाइ नांवाच्या एका गुफामंदिरांत सुमारे दोन मीटर उंच विष्णूंच्या बारा प्रतिमा त्याच्या बारा रूपांना दाखवितात. या सर्व सुमारें सन् १११५ च्या आहेत.

हरिहर - विष्णू व शिवाच्या संयुक्त प्रतिमा दक्षिणेत ही माहित होत्या. चोळ कालीन अशा एका चतुर्भुज प्रतिमेत शिव-विष्णूचे अंकन करण्यांकरितां मागच्या हातांत परशु व शंख अशी आयुधे दिली आहेत.

शेषशायी - दक्षिणेंत हा प्रकार फारच लोकप्रिय होता. इकडे दोन किंवा चार हाती, तसेच सायुध व निरायुध असे प्रकार मिळतात. एवढेच काय शयनाभिचारिक पद्धतीची दोन हाती उताणी निजलेली विष्णुप्रतिमा देखील दक्षिण रतीय कलेला नवी नव्हती. ७५ विष्णूच्या योगशयन मूर्तीस रंगनाथ असेही म्हणतात.

अवतार मूर्ती - विष्णूच्या दहा अवतारांत साधारणपणें वराहापासून सुरुवात होते.

वराह - राष्ट्रकूटांचे 'वराह' हे राजचिह्नच होते. उत्तर व दक्षिणेंतील वराहांत सर्वात मोठा फरक म्हणजें पृथ्वीची बती हा होय. दक्षिणेंत बऱ्याच ठिकाणी पृथ्वी वराहाच्या डाव्या हातांवर उभी दाखवतात. कोठे तो तिला कडेवर ल्याप्रमाणे दोन्ही हातांत धरून उभा असतो, तर कोठे ती त्याच्या डाव्या भुजेवर बसलेली दिसते.  या शिवाय प्रमीला अंकावर घेऊन उभा किंवा बसलेला वराह देखील लोकप्रिय होता. पृथ्वीला धारण करणारा नृवराह व क्ष्मीसह असलेला भूवराह या नांवाने ओळखला जात असे. वैखानसागमांप्रमाणें लक्ष्मीसह सिंहासनावर बसलेल्या हाला यज्ञवराह, त्याच्या बरोबर पृथ्वी असल्यास प्रलय वराह असें म्हणत.  उत्तरेंत दिसणाऱ्या आंगभर देवमूर्ती मलेल्या पशु आकृती वराहाची प्रतिमा दक्षिणेंत असल्याचे ऐकिवांत नाही.

नरसिंह - नरसिंह हे दक्षिणेतील एक लोकप्रिय दैवत आहे. याच्या चार, सहा व आठ हाती अशा बऱ्याच मारच्या मूर्ती मिळतात.  लक्षण ग्रंथांत दोन व सोळा हाती नरसिंहाचे उल्लेख आहेत. आगमग्रंथांप्रमाणें नरसिंह चेि गिरिज, स्थौण, केवल, यानक, वगैरे प्रकार आहेत. गिरिज हा पर्वतातील सिंह आहे, तो बहुतेक एकटा असतो. इल नरसिंह नांवाप्रमाणें एकटाच दिसतो.  पण स्थौण नरसिंह मात्र खांबातून प्रगट झालेला असून त्याला हिरण्यकशिपूंशी करताना दाखवितांत.  अशा प्रकारच्या बऱ्याच प्रतिमा दक्षिणेत व उत्तरेतही आढळतात. लक्ष्मी बरोबर आसनांवर लेला लक्ष्मीनरसिंह (चित्र ३९), योगपट्ट बांधून बसलेला योगनरसिंह" व गरुडाचे पाठीवर बसलेला यानक सिंह" म्हणून ओळखला जातो.

त्रिविक्रम - दक्षिणेंतील प्रत्यक्ष मूर्तीत वामन-विष्णू किंवा बटु-वामन असे प्रकार आढळत नाहीत पण त्रिविक्रममूर्ती पल्लव काळापासूनच मिळतात. येथे 'देव' अष्टभुज असून त्याच्या हातांत धनुष्य, ढाल, शंख, खड्ग, गदा, चक्र, रि आयुधे आहेत. प्रदक्षिणा करणारा जांबवान, आकाशांतील सूर्य, चंद्र वगैरेचे अंकन येथे केलेले आहे. याशिवाय क्षणेत चतुर्भुज त्रिविक्रमाच्या देखील प्रतिमा घडवीत असत" अशा प्रकारच्या एका प्रतिमेंत त्रिविक्रमाच्या उचललेल्या याचे प्रक्षालन करणारा ब्रह्मदेव व तेथून प्रगट झालेली गंगा स्पष्टपणें अंकित केली आहे.

परशुराम, राम - लक्षणग्रंथांत परशुराम किंवा भार्गवरामाच्या मूर्तीचा उल्लेख असला तरी त्याच्या स्वतंत्र प्रतिमा रशा आढळत नाहींत. दाशरथी रामाच्या पाषाणां पेक्षा धातुमूर्ती बऱ्याच मिळतात. बहुतेक तो द्विभुज व धनुष्य ण घेतलेला असून त्यांचे बरोबर लक्ष्मण, सीता व आंजनेय किंवा मारुती यांस अंकित करतात. कधीतर तो चतुर्भुज सून बाण, चक्र, शंख व धनुष्य घेतलेला असतो (चित्र ४०). आंध्र प्रदेशांत या चौघासह बसव किंवा नंदीची गणना रून या पंचायतनाला 'पंचलोह' म्हणतात.

दक्षिण भारतीय कलेत वेरुळ येथे सीता हरण, वालि-सुग्रीव युद्ध, वालि-वध, वगैरे रामायण कथेची दृश्ये कोरलेली गहेत. त्याचप्रमाणें तूर्त हैदराबादच्या राजकीय संग्रहालयांत असलेल्या पण मुळांत नालगुंडा येथून मिळालेल्या स्तंभावर विण-जटायु युद्ध, रामराज्याभिषेक, सुवर्णमृत, वगैरे कथादृश्यें अंकित आहेत.

कृष्ण - उत्तरेप्रमाणेंच दक्षिणेंत ही कृष्णाच्या बालरूपाची उपासना जास्त लोक प्रसिद्ध होती. येथे या रूपांत कृष्णाचे यशोदा कृष्ण, नाचता बालकृष्ण, नवनीतनट, कालीय-कृष्ण, गोवर्धनधर, वेणुगोपाल" अशी बरीच 'कौमार' रूपे मिळतात. कृष्णांचे गोदोहन महाबलीपुरम् येथें बऱ्याच मोठ्या प्रमाणांत कोरलेले आहे, किंबहुना तेथे या मण्डपांस कृष्णमंडप असेच नांव दिले आहे. कृष्णांच्या पुढच्या आयुष्यांतील कृष्ण-रुक्मिणी-सत्यभामा अशा एका रूपाचा उल्लेख शिवराममूर्ति यांनी केला आहे. कृष्ण-रुक्मिणीची पाषाण प्रतिमा मद्रास संग्रहालयांत आहे.

कृष्णांच्या द्विभुज व चतुर्भुज रूपाची चर्चा आपण मागे केलेली आहे. दक्षिणेतही काही रूपांत दोन्ही प्रकार आढळतात. प्रथम म्हणजे वेणुगोपल किंवा मुरलीधर कृष्ण***, बेलूर व हलेबीड येथे त्याचे द्विभुज रूप दिसतें (चित्र ४१) तर पाषाण व धातुमूर्तीत बऱ्याचदा तो चार हातांचा चक्र, शंख घेतलेला आढळतो, तेनाक्षीचा मदनगोपाल तर आठ हातांचा मुरलीधर आहे. बहुभुज प्रकारचे दुसरे रूप म्हणजे गोवर्धनधारी कृष्णांचे होय. त्यांचे द्विभुजरूप हलेबीड येथे दिसतें तर बंगलोर संग्रहालयांतील काळ्या पाषाणाच्या अष्टभुज गोवर्धनधारीच्या प्रतिमेचा उल्लेख आपण मागेच केलेला आहे. त्रिरथ पीठावर असलेल्या ह्या सुंदर प्रतिमेच्या आजुबाजूस काठ्या घेतलेल्या व नृत्य करणाऱ्या अशा चार गोपी व पाय शिळेवर सवत्स धेनू आहेत. हातांवर असलेल्या गोवर्धनांवर मोर, वगैरे पक्षी तसेंच सिंह, हरणें, वगैरे जीवजंतू आहेत.

हयग्रीव - बुद्ध व कल्की यांच्या स्वतंत्र अशा अवतार प्रतिमा नाहीत पण हयग्रीवाच्या मात्र धातू व पाषाण मूर्ती आढळतात.*** काही धातुमूर्तीत तो मांडी घालून बसलेला असून त्याच्या मागच्या हातांत वेदाची पोथी आहे व उजवा सिंहकर्णमुर्देत आहे. नुग्गेहळ्ळी येथे अष्टभुज हयग्रीवाची आलीढ मुडेंत उभी असलेली पाषाण प्रतिमा आहे. त्याच्या हातांत गदा, बाण, चक्र, खड्ग, शंख, खेटक, धनू आणि पद्म अशी आयुधे आहेत.

वरदराज किंवा करिवरद या अवताराची चर्चा मागें आली आहेच. गजेंद्राचा उद्धार करणारा गरुडारूढ चतुर्भुज किंवा अष्टभुज वरदराज दक्षिणेंत ही बराच दिसतो.

पांडुरंग - महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध दैवत म्हणजें पंढरपुरचा विठ्ठल किंवा पांडुरंग हे होय. मातापित्याची सेवा करणाऱ्या पुंडलीक नांवाच्या ब्राह्मणांवर प्रसन्न होऊन कृष्णानेच पांडुरंगाचे रूप घेतले अशी कथा आहे. हा द्विभुज असून विटेवर समपद स्थितीत उभा आहे. त्याच्या एका हातांत शंख असून दोन्ही हाथ कमरेवर ठेवलेले असतात (चित्र ४२). परंपरेप्रमाणें त्याचे डोक्यावर शिवलिंग व मानेवर गवळीपणांचे द्योतक म्हणून शिंकें असते. पांडुरंगाच्या धातू व पाषाणाच्या मूर्ती बऱ्याच मोठ्या संख्येत आढळतात. काही परंपरा दशावतारांत बुद्धाचे ऐवजी पांडुरंगाची गणना करतात.

श्रीकर विष्णू - त्रिवेन्द्रम येथील पद्मनाभस्वामीच्या मंदिरांत कुलशेखर मंडपांच्या एका खांबावर महत्त्वाचे विष्णुशिल्प आहे. कमळावर उभ्या विष्णूच्या वर उचललेल्या उजव्या हातांत चक्र आणि डाव्यात शंख आहें. खालील हातांच्या पसरलेल्या तळव्यावर पद्मासनांत बसलेली द्विभुज देवी आहे. तिच्या हातांत पात्र आहे. ही मूर्ती जरी सुमारे अठराव्या शतकांतील असली तरी मनोवेधक आहे, कारण केरल देशीय श्रीकुमाराच्या शिल्परत्नांत थोड्या फरकानें हे ध्यान आढळतें

The Iconography of Vishnu

Sushant Bharti

7–9 minutes

---

श्री विष्णु विश्वरूपा राष्ट्रीय संग्रहालय स्कॉटलैंड में

हिंदू देवताओं की त्रिमूर्ति ब्रह्मा, विष्णु और शिव में से विष्णु को ब्रह्मांड का पालनहार और रक्षक माना जाता है। वैष्णववाद या द्वैत दर्शन के अनुसार, विष्णु सर्वोच्च आत्मा, उत्पत्ति, अंत और मध्य हैं। वैष्णव पुराणों में, विष्णु शब्द की व्युत्पत्ति उपसर्ग विश से ली गई है जिसका अर्थ है, प्रवेश करना। यह विष्णु को ब्रह्मांड में प्रवेश करने वाली या व्याप्त इकाई के रूप में दर्शाता है जिसकी जड़ें वैदिक ग्रंथों में हैं।

पवित्र ग्रंथों में विष्णु

अजीब बात है कि वेदों में विष्णु का अक्सर उल्लेख नहीं किया गया है। ऋग्वेद में, वे मुख्य रूप से सूर्य देवता हैं, जो सूर्य के उदय, मध्याह्न और अस्त होने के दौरान दुनिया भर में तीन कदम (त्रिविक्रम) उठाते हैं। उन्हें इंद्र और अग्नि के साथ भी जोड़ा जाता है। ब्राह्मण ग्रंथों और उपनिषदों में विष्णु को दिए गए महत्व को आसानी से देखा जा सकता है क्योंकि उन्हें बलिदानी इकाई या यज्ञपुरुष के रूप में वर्णित किया गया है । 

पौराणिक काल के दौरान; संभवतः 5 ^वीं -6 ^वीं ई.पू. के आसपास, हम भारत में सुपरिभाषित विष्णु पंथ की नींव देखते हैं। इस अवधि के दौरान विष्णु को महत्व मिला; उन्हें ब्रह्मांड के रक्षक और पालनकर्ता के रूप में प्रचारित किया गया। पुराण - विष्णु, नारद, भागवत, गरुड़, पद्म और वराह - वैष्णव पुराण हैं जहाँ हम विष्णु और उनके विभिन्न रूपों से जुड़ी कई कहानियाँ पा सकते हैं।

वैदिक साहित्य में हम विष्णु के दो रूप देखते हैं; पहले आदित्य या सूर्य देवता के रूप में और बाद में अग्नि और आदित्य दोनों रूपों को धारण करने वाले बलि के रूप में। पौराणिक साहित्य के उदय ने मजबूत और अच्छी तरह से परिभाषित वैष्णव पंथ के निर्माण में मदद की, जहाँ विष्णु को इतना महत्व मिला कि उन्हें सर्वव्यापी ब्रह्म या परब्रह्म के रूप में पहचाना जाने लगा।

भारत भर में भगवान विष्णु की प्रतिमाएँ

विष्णु के प्रारंभिक प्रतीक चित्रण कुषाण काल ​​(पहली से तीसरी शताब्दी ई.) के हैं ^और उनमें ^से अधिकांश मथुरा के क्षेत्र में पाए जाते हैं जो आज भी एक मजबूत और जीवंत वैष्णव केंद्र है। कुषाणों के बाद, गुप्तों ने आधिकारिक तौर पर वैष्णववाद को बढ़ावा दिया और इस प्रकार कई विष्णु मंदिरों के निर्माण में मदद की। बाद की शताब्दियों के लिए विष्णु प्रतीक विज्ञान की मूल बातें गुप्त काल (तीसरी से पांचवीं शताब्दी ई.) में ^{स्थापित} की ^गईं । 

वैष्णव धर्म की एक अनूठी विशेषता अवतारवाद या अवतार सिद्धांत है। यह संभवतः बहुत पहले शुरू हुआ और 13 ^वीं शताब्दी तक विकसित होता रहा। प्रसिद्ध विष्णु अवतार हैं: मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध और कल्कि। कलिंग और दक्षिणी भारत जैसे कुछ क्षेत्रों में बुद्ध के बजाय बलराम को अवतारों में शामिल किया गया। इन अवतारों के अलावा, हम हरि-हर, विष्णु-सूर्य, धन्वंतरि, योग-नारायण, हयग्रीव, चौबीस रूप जैसे केशव, माधव, नारायण, गोविंदा आदि भी देखते हैं जिन्हें अवतार माना जाता है। दिलचस्प बात यह है कि इनमें से लगभग सभी अवतारों को मूर्तिकला और चित्रों में दर्शाया गया है और प्राचीन से लेकर मध्यकालीन काल के शास्त्रों में प्रतिमा विज्ञान और वास्तुकला पर अच्छी तरह से प्रलेखित किया गया है। 

चित्रण के आरंभिक चरणों में, हम कुषाण विष्णु से गुप्त विष्णु तक के विकास को देखते हैं। कुषाण विष्णु की प्रतिमा में भगवान के गुणों के रूप में शंख, चक्र, गदा और वरद हस्त (वरदान देने वाला इशारा) शामिल थे। गुप्त काल के दौरान इस प्रतिमा में कुछ संशोधन हुए जब गदा, शंख, चक्र और एक फल को शामिल किया गया। गुप्त काल के बाद हम विष्णु की एक अधिक कलात्मक और मिश्रित छवि देखते हैं जिसमें स्थायी विशेषताओं में चौथे हाथ की जगह माला या कमल ने ले ली। आरंभिक प्रतिमा में, विष्णु को संभवतः एक विलक्षण आकृति के रूप में या उनके व्यूह अवतारों जैसे कि प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, बलराम आदि के साथ दिखाया गया था, लेकिन गुप्तोत्तर काल में उनके साथ हमेशा लक्ष्मी, गरुड़ और शेषनाग जैसे उनके सहयोगी होते थे। इस प्रकार, कई शताब्दियों से वैष्णववाद में प्रमाणित विभिन्न तत्वों को शामिल करते हुए निश्चित विष्णु प्रतिमा अस्तित्व में आई। 

चतुर्व्यूह विष्णु, कुषाण काल ​​(स्रोत: मथुरा संग्रहालय)

मथुरा संग्रहालय में कुषाण काल ​​की चतुर्व्यूह विष्णु मूर्ति को विष्णु प्रतिमा विज्ञान का सबसे पुराना उदाहरण माना जाता है। इसमें वासुदेव-कृष्ण केंद्रीय आकृति के रूप में हैं, तथा बलराम, अनिरुद्ध और प्रद्युम्न (खोई हुई आकृति) इसमें से निकलते हैं। हालाँकि मूर्ति टूटी हुई है, लेकिन इसे वैष्णव धर्म और इसके शुरुआती चरणों में इसके विस्तार का एक महत्वपूर्ण मूर्तिकला प्रमाण माना जाता है। 

अनंतशयन विष्णु, गुप्त काल, देवगढ़, मध्य प्रदेश (स्रोत: अर्नोल्ड बेटेन)

गुप्त काल से हमारे पास उत्तर प्रदेश के देवगढ़ में विष्णु मंदिर के प्रसिद्ध पैनल हैं। अनंतशायी विष्णु, अनंत नाग पर सोते हुए विष्णु, शायद गुप्त काल की सबसे शानदार मूर्ति है। देवगढ़ में विष्णु के साथ ब्रह्मा, इंद्र, लक्ष्मी, शिव-पार्वती और कार्तिकेय हैं। 

गजेन्द्र मोक्ष, गुप्त काल, देवगढ़, मध्य प्रदेश (स्रोत: विकिपीडिया)

इसी मंदिर का एक और शानदार पैनल गजेंद्र-मोक्ष है। इस पैनल में, एक हाथी को अपनी सूंड में कमल का फूल लपेटे हुए मदद के लिए प्रार्थना करते हुए दिखाया गया है, जबकि नागों द्वारा उसका गला घोंटा जा रहा है। विष्णु को गरुड़ पर उड़ते हुए दिखाया गया है ताकि अपने शक्तिशाली सुदर्शन चक्र का उपयोग करके हाथी को उसकी दुर्दशा से मुक्त किया जा सके। 

भू-वराह, गुप्त काल, विदिशा, मध्य प्रदेश (स्रोत: जीन पेरी)

इसी अवधि से एक सुंदर और प्रभावशाली भू-वराह पैनल भी आता है जो मध्य प्रदेश के विदिशा में उदयगिरि गुफाओं में स्थित है, जहाँ वराह, विष्णु के मानव-सूअर अवतार को देवी पृथ्वी (भूदेवी) को ब्रह्मांडीय महासागर की गहराई से बचाते हुए दर्शाया गया है। पृष्ठभूमि में हम ऋषियों, शिव, ब्रह्मा, बारह आदित्यों आदि से बनी विभिन्न नक्काशीदार मूर्तियाँ देखते हैं।

अनंतशायी विष्णु, मामल्लपुरम, तमिलनाडु (स्रोत: Purattatva.in)

दक्षिण भारत में, चालुक्य और पल्लव काल (6 ^वीं -7 ^वीं शताब्दी ई.) के दौरान बादामी, मामल्लपुरम और कांचीपुरम के स्थलों पर कुछ सुंदर वैष्णव पैनल उकेरे गए थे। मामल्लपुरम गुफाओं में भू-वराह और अनंतशायी पैनल उस अवधि के दौरान उकेरी गई कुछ प्रशंसनीय आधार-राहतें हैं। उनमें से अनंतशायी विष्णु वह है जहाँ विष्णु की आराम मुद्रा को दर्शाया गया है, जिसमें उनका दाहिना हाथ साँप के बिस्तर से बाहर निकला हुआ है। 

नरसिंह की कथा, वैकुंठ पेरुमल मंदिर, कांचीपुरम (स्रोत: श्रीराम एमटी)

कांचीपुरम के वैकुंठ पेरुमल मंदिर में भी आंतरिक परिसर के चारों ओर कई पैनल हैं, जिनमें वैष्णव पुराणों की विभिन्न कहानियों को दर्शाया गया है। 

एक अन्य महत्वपूर्ण स्थल बादामी है, जहाँ चालुक्य मूर्तिकारों ने गुफाओं के अंदर विभिन्न वैष्णव प्रतिमाएँ गढ़ी थीं। प्रसिद्ध वैकुंठ विष्णु और त्रिविक्रम पैनल दक्षिण भारत में देखी गई सबसे सुंदर नक्काशीदार छवियों में से हैं। त्रिविक्रम को विराट-रूप या भव्य रूप को दर्शाने के लिए विभिन्न विशेषताओं को धारण किए हुए कई हाथों से दिखाया जा रहा है। नीचे वामन को एक छोटा सा छाता पकड़े हुए देखा जा सकता है, जो राजा महाबली से तीन प्रसिद्ध चरणों को करने का वरदान प्राप्त कर रहा है।  

त्रिविक्रम, बादामी, कर्नाटक (स्रोत: विकिपीडिया)

प्रारंभिक काल से विष्णु की विविध प्रतिमाएँ वैष्णव संप्रदाय के विकास और प्रसार, इसकी कई शाखाओं और पूरे भारतीय उपमहाद्वीप में इसके प्रभाव को दर्शाती हैं। यह धार्मिक ग्रंथों के साथ-साथ क्षेत्रीय मान्यताओं को भी दर्शाता है। विष्णु के कलात्मक चित्रणों में विकास और स्थानीय विविधताओं का अध्ययन हिंदू धर्मग्रंथों के विकास और प्रसार को समझने में महत्वपूर्ण योगदान देगा। कला, संस्कृति और क्षेत्रीय मान्यताओं के संदर्भ में भारत की विविधता वैष्णव प्रतिमाओं में दिलचस्प रूप से परिलक्षित होती है जो भारतीय कला इतिहास का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है।

https://chintan-indiafoundation-in.translate.goog/articles/the-iconography-of-vishnu/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc

वैष्णव मूर्तियों का अंकन  अमितेश कुमार

	वैदिक युग से ही वैष्णव धर्म के उपास्य देव विष्णु में अनेक परिवर्त्तन हुए। सामान्य जन की आस्थाओं एवं विश्वास के लिए मूर्त प्रतीक प्रस्थापित करने में औपनिषदिक ज्ञान के असमर्थ होने के कारण ५ वीं शताब्दी ईसवी पूर्व एक ऐसे धर्म का प्रादुर्भाव हुआ, जो जन- सामान्य की व्यवहारिक आवश्यकताओं की पूर्ति तथा आस्थाओं और विश्वासों का केन्द्र बनने में सश्रम था। प्रारंभ में भागवत धर्म के नाम से विख्यात इस धर्म के आद्य प्रस्थापक वृष्णि कुल के प्रमुख वीर थे। यह धर्म अपने विकास के प्रारंभिक स्वरुप में विभिन्न संप्रदायों का समन्वित रुप था। अभिलेखों से प्रमाण मिलता है कि वासुदेव, संकर्षण, अनिरुद्ध, प्रद्युम्न एवं साम्ब ईसा पूर्व में भागवत नाम से अभिहित थे। यथा---  ""भगवद्भ्यां संकर्षणवासुदेवाभ्यां........अनिहताभ्यां सर्वेश्वराभ्यां पूजाशिला प्राकारो नारायणवाटिका'' वासुदेव- संकर्षण संप्रदाय का प्रमुख केंद्र मथुरा था। यहाँ से यह धर्म राजस्थान, मध्यप्रदेश तथा देश के अन्य प्रदेशों में प्रचलित हुआ। विष्णु व्यूहों का चित्रण राजस्थान में विष्णु के अवतारों का चित्रण पशु रुप का चित्रण पशु- मानवीय अवतार रुप विष्णु के मानव अवतार अन्य विष्णु मूर्तियों का अंकन वैकुण्ठ मूर्तियों का अंकन विश्वरुप मूर्तियों का अंकन योगनारायण मूर्ति का अंकन विष्णु के आयुध पुरुष का अंकन
	विष्णु व्यूहों का चित्रण विष्णु के चार प्रमुख व्यूह माने जाते है-- संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध तथा साम्ब। इनका प्रादुर्भाव गुप्तकाल में होने के प्रमाण मिलते है। उत्तर गुप्तकाल तक इनकी संख्या ४ से बढ़कर २४ हो गई। राजस्थान में भी २४ व्यूहों का मूर्तिकला में अंकन १० वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध तथा ११ वीं शताब्दी में प्राप्त होता है। इनके अत्यंत छोटे आकार तथा स्थान से प्रतीत होता है कि इन मूर्तियों को मंदिर की प्रतिमाओं में कभी भी प्राथमिक महत्व का स्थान नहीं मिला। नागदा के वैष्णव मंदिर (सास मंदिर) की द्वार चौखट, बघेरा (१० वीं शताब्दी का उत्तरार्द्ध) तथा ईसवाल से प्राप्त विष्णु मूर्ति की प्रभावली पर अंकित मूर्तियाँ विष्णु के विविध- व्यूहों को प्रस्तुत करती है। राजस्थान में विष्णु के अवतारों का चित्रण विष्णु के मूर्त रुप को विचार में रखते हुए विष्णु के अवतारों को तीन वर्गों में बाँटा जा सकता है--- पशु रुप का चित्रण पशु- मानवीय अवतार रुप विष्णु के मानव अवतार पशु रुप का चित्रण वैष्णव धर्म में विष्णु के पशु अवतारों का अत्यंत महत्वपूर्ण स्थान है। प्रतिमा विज्ञान में इनकी कथाओं की अंतिम परिणति के आधार पर लक्षणों का वर्णन किया गया है। मत्स्य अवतार का अंकन  राजस्थान में विष्णु का मत्स्य अवतार दर्शाने के लिए मत्स्य का पशु रुप में अंकन की एक विशिष्ट परंपरा प्राप्त होती है। यहाँ मत्स्य अपने स्वाभाविक रुप में कल्पलता पर आसीन है। इसमें विष्णु के चारों आयुध- गदा, अक्षमाला, चक्र तथा शंख का अंकन किया गया है। विष्णु की खड़ी, आयुध धारण की हुई विष्णु प्रतिमा की कल्पना की गई है। प्रतिमा के चारों ओर प्रभावली अंकित है। प्रभावली के शीर्ष- स्थान पर एक कीर्तिमुख तथा नीचे दोनों ओर आयुध पुरुष- गदादेवी तथा चक्रपुरुष वामनाकृति में अंकित है। दोनों ओर गजमुख एवं व्यास भी अंकित हैं। इस तरह की प्रतिमा आहड़ के एक वैष्णव मंदिर के ध्वंसावशेषों में प्राप्त हुई है, जो संभवतः गुहिल शासक अल्लट द्वारा बनवाये गये। आदिवराह मंदिर का भी अवशेष हो सकता है।  कूर्म अवतार का अंकन : इस अवतार का अंकन सामान्य दो मूर्त रुपों में प्राप्त होता है-- अ. स्वाभाविक पशुरुप ब. पशु- मानवीय रुप उत्तर भारत की मूर्तिकला के कूर्मावतार का स्वाभाविक पशु रुप ज्यादा प्रचलित है। इसका रुपांकन समुद्र मंथन की पौराणिक कथाओं के आधार पर करने का प्रचलन है, जो रुचिकर है। राजस्थान में इसका सर्वाधिक प्राचीन अंकन चितौड़गढ़ के कालिका माता मंदिर (४ थी शताब्दी) से प्राप्त होता है। इस मूर्ति में समुद्र की कल्पना घट के रुप में की गई है, जो कच्छप (कूर्म) के पृष्ठ (पीठ) पर रखा है। घट से निकलते हुए दण्ड के शीर्ष पर लक्ष्मी विराजमान है। इस दण्ड के दोनों ओर सुर और असुरों की मूर्तियाँ शेषरुपी रज्जु से मंथन करते हुए उत्कीर्ण किये हैं। अर्धचित्रों में विष्णु की कथा की आवश्यकता के अनुसार कभी कच्छप रुप में, तो कभी मध्य में घट से निकले हुए दण्ड पकड़े हुए। इस प्रकार का कथात्मक अंकन १० वीं तथा ११ वीं शताब्दी की मूर्तिकला में पाया जाता है। वराह अवतार का अंकन वराह पूजा का प्रादुर्भाव पूर्व- वैदिक युग से खोजा जा सकता है। इसके मिथक ने ८ वीं तथा १० वीं शताब्दी में नवीन प्रेरणा प्राप्त की। इस अवतार का भी मूर्तिकरण दो रुपों में प्राप्त होता है-- १. पशु रुप  २. पशु- मानवीय रुप। वराह का पशु रुप में चित्रण उत्तर भारत में बहुलता से मिलता है। पशु- रुप में वराह वैदिक यज्ञ का भी प्रतीक है। वराह की दंष्ट्रायें यज्ञ के भूपस्तम्भ, चार पैर, चारों वेद, जिह्मवा, यज्ञाग्नि तथा शरीर के राम कुशघास हैं। वराह के पार्श्व में खड़ी हुई भूदेवी का चित्रण वराह के उद्धारक रुप को प्रदर्शित करने के लिए किया जाता है। राजस्थान में पशु रुप में बराह का उत्कीर्णन १० वीं शताब्दी में अधिक लोकप्रिय थी। इसका उत्कीर्णन चंद्रभागा के मंदिरों के ध्वसावशेषों से प्राप्त होता है। इस प्रतिमा में चार भुजाओं वाली शेष नाग की मूर्ति का वराह के सम्मुख लेटे हुए रुप में अंकन किया गया है। दंष्ट्रा से लटकी हुई भू- देवी तथा नीलवर्ण शरीर वाले वराह की प्रतिमा का अंकन विष्णु पुराण के वर्णन के अनुसार किया गया है। नागदा से प्राप्त वराह- प्रतिमा के चरणों के नीचे शंख तथा चक्र एवं पैरों के बीच में गदा का अंकन किया गया है। भू देवी को बांये पार्श्व में अंकित किया गया है। कुछ मूर्तियों में शेष नाग की मूर्ति का अंकन चरणों के बीच लेटे हुए किया गया है। १२ वीं शताब्दी की अर्थूणा की वराह प्रतिमा इस रुप के अंकन की परंपरा की निरंतरता का प्रमाण देती है। इस प्रतिमा में अंकन शैली की दृष्टि से ह्रास के लक्षण स्पष्ट रुप से दृष्टिगत होते हैं।  पशु-मानवीय अवतार रुप वराह के पशु- मानवीय अवतारों के चित्रण में पशुता का अंकन शीर्ष में तथा शेष शरीर का अंकन मानवीय रुप में रहता है।  वराह का पशु- मानवीय अंकन  इन प्रतिमाओं में मूर्तियों का सिर वराह का तथा शरीर का शेष भाग आयुध धारण किये गये मानवीय रुप में बनाया जाता है। एक चरण शेषनाग के कुण्डली कृत शरीर पर रखे हुए चित्रित किया जाता है। शेष नाग का अंकन यहाँ पाताल आदि अधःलोकों के प्रतीक रुप में होता है, जहाँ से वराह ने भूदेवी का उद्धार किया था। शेष- नाग का चित्रण भी पशु- मानवीय रुप में देवोपासना- मुद्रा में किया जाता है। भू देवी वराह द्वारा एक हाथ से ऊपर उठाते हुए या अपने वामस्कंध पर धारण की हुई प्रदर्शित की जाती है। अपवादस्वरुप कुछ प्राचीन प्रतिमाओं को छोड़कर वराह- प्रतिमाएँ, प्रातः चतुर्भुजी, दांये हाथ से शेष नाग की पूंछ पकड़े हुई अंकित की जाती है। पीछे के दोनों हाथों में विष्णु के आयुध दिखाई पड़ते हैं। राजस्थान में वराह की एक विशेष उल्लेखनीय प्रतिमा झालावाड़ संग्रहालय की मूर्ति हैं, जो वराह के शरीर की विरोधी दिशाओं की गति में संतुलन स्थापित करने का कलात्मक प्रयास है। इस प्रतिमा में भू देवी भी इस महापरिवर्त्तन की उथल- पुथल में संतुलन रखती हुई, अंकित की गई है। नृसिंह अवतार का चित्रण संभवतः मिथक में नाटकीयता के अभाव के कारण नृसिंह की प्रतिमाएँ अन्य अवतारों की अपेक्षा कम संख्या में पाई जाती है। इन मूर्तियों में शीर्ष सिंह का होता है तथा शेष शरीर मानवीय होता है। पुराण नृसिंह की दो तरह की प्रतिमाओं पर विशेष बल देते हैं। पहला, चतुर्भुज नृसिंह, जिसकी दो भुजाएँ असुर को विदिर्ण करती है तथा पीछे की दो भुजाएँ विष्णु के आयुध- गदा एवं चक्र लिये हुए रहती है। वे आलीढ़ मुद्रा में खड़े हुए, सभी आभूषणों से अलंकृत, फहराती हुई जटाओं वाले, अपने तीक्ष्ण नखों से असुर का उदर विदीर्ण करते हुए अंकित किये जाते हैं। इस प्रकार की प्रतिमाएँ उत्तर भारत में ज्यादा प्रचलित रही हैं। दूसरे प्रकार के अंकन हैं-- संघर्षरत अवतार एवं असुर का अंकन। इस प्रकार के चित्रण में असुर खड़गा एवं खेटक हाथ में लिए नृसिंह से युद्ध करते हुए चित्रित किया जाता है। विष्णु के नृसिंह अवतार का चित्रण राजस्थान में १० वीं शताब्दी की मूर्तियों में प्राप्त होता है। झालरापाटन के वैष्णव मंदिर (१० वीं शताब्दी) में इस प्रकार की प्रतिमा गर्भगृह की बाह्य दक्षिणी ताख में प्रतिष्ठित है। यहाँ हिरण्यकशिपु नृसिंह के साथ मल्लयुद्ध करता हुआ अंकित है, नृसिंह ने उसके दोनों हाथ पकड़ लिए हैं। उनके पैर परस्पर गुंथे हुए हैं। इसी प्रकार की दो अन्य प्रतिमाएँ पड़ानगर (अलवर) के ध्वंसावशेषों से भी प्राप्त होती है। यहाँ नृसिंह की आकृति अनेक, प्रमुख भुजाओं एवं आयुधों से अलंकृत है तथा दो अन्य प्रमुख भुजाएँ युद्धरत हैं। नागदा के सास मंदिर में भी नृसिंह मिथक की इस विधा का अंकन दो स्थानों से प्राप्त होता है। एक गूढ़ मंडप के स्तंभ पर उत्कीर्ण है तथा दूसरा गर्भगृह के द्वार की चौखट पर।
	विष्णु के मानव अवतार विष्णु के मानव के रुप में कई अवतारों के प्रतिमा- निर्माण तथा पूजन का प्रचलन रहा है। उनमें से महत्वपूर्ण अवतारों के प्रतिमा- विज्ञान का उल्लेख किया जा रहा है।  वामन त्रिविक्रम अवतार विष्णु के मानव अवतारों में मूर्तिकला के दृष्टिकोण से यह रुप सर्वाधिक लोकप्रिय है। इस कथा का दो अलग- अलग भागों में मूर्तिकरण किया जाता है-- १. वामन रुप २. त्रिविक्रम रुप मूर्तिकला में वामन की मूर्तियाँ त्रिविक्रम की तुलना में अत्यन्त विरल है। प्रतिमा विज्ञान के अनुसार इन मूर्तियों में विष्णु की दिव्यता की अपेक्षा अवतार- मिथक की प्रभावपूर्ण प्रस्तुति पर अधिक बल दिया जाना चाहिए। अतः मूर्तिकारों को वामन रुप अधिक कल्पना प्रवण नहीं लगा। इन मूर्तियों को सामान्यतः विष्णु के आयुधों से युक्त चतुर्भुज या ब्रह्मचारी वेश में कमण्डलु, छत्र एवं दण्ड लिये अंकित किया गया है। वामन रुप का मूर्तीकरण प्रायः विष्णु- प्रतिमा की प्रभावली अथवा प्रवेश- द्वार की चौखट, स्तंभ या सिरदल पर दशावतार फलक से प्राप्त होता है। बाडोली (कोटा) के एक मंदिर में प्रस्थापित वामन की स्थानक मुद्रा में विष्णु की प्रतिमा के समान ही उत्कीर्ण की गई है। कुछ मूर्तियों में छत्र एवं अक्षमाला लिए वामनाकार ब्रह्मचारी का अंकन किया जाता है। ऐसी ही एक मूर्ति राजस्थान राजकीय संग्रहालय जयपुर तथा राष्ट्रीय संग्रहालय नई दिल्ली में उपलब्ध हैं। त्रिविक्रम मूर्तियों में सामान्यतः वामन- मिथक की संपूर्ण कथा को प्रस्तुत करने का प्रयास रहता है। इन अर्धचित्रों में वामन एवं त्रिविक्रम दोनों रुपों के साथ बाली उसकी पत्नी नमुचि तथा गरुड़ का अंकन किया जाता है। यहाँ वामन सदैव दो भुजाओं वाला, छत्र एवं दण्ड लिए हुए ब्रह्मचारी तथा संकल्प जल हाथ पर लिए हुए बाली अपनी पत्नी सहित दान देने को प्रस्तुत किया जाता है। त्रिविक्रम के मू रुपांकन में विष्णु के सर्वदेवमय रुप की संकल्पना की जाती है। ओसियां के प्रत्येक वैष्णव मंदिर में एक त्रिविक्रम मूर्ति का अंकन किया गया है। ये प्रतिमाएँ चतुर्भुज, दक्षिण चरण पर खड़े, वाम चरण से ब्रम्हाण्ड नापते हुए, सिर के समानान्तर चरण उठाये तथा हँसते हुए मुख में चरण डालते हुए दिखाया गया है। परशुराम अवतार  परशुराम कथा का अंकन राजस्थान में ही नहीं, बल्कि भारत के अन्य भागों में भी अत्यंत विरल है। इस प्रतिमा में परशुराम को परशु लिए दिखाया जाता है। कभी- कभी विष्णु के अस्युधों सहित चतुर्भुज रुप भी देखा गया है।  दशरथि राम अवतार राजस्थान के मंदिरों में राम का चित्रण सामान्य पुरुष रुप में, ब्रह्मचारी वेश में, जयमुकुट धारण किये, हाथ में धनुष, पीठ पर तरकस बांधे, प्रत्यालीढ़ मुद्रा में किया गया है तथा अवतार के दिव्य रुप की उपेक्षा की गई है। इसके अतिरिक्त कई अर्धचित्र रामायण के अंकित किये गये है, जिनकी घटनाएँ वहाँ लोकप्रिय वाल्मिकी रामायण से अधिक प्रेरित लगती है। इसमें प्रायः राम वनवास से लंका विजय तक की घटनाओं का चित्रण किया जाता है। कथा की नाटकीयता को अधिक महत्व देने के लिए महत्वपूर्ण घटनाओं का ही चित्रण किया गया है।  नागदा के सास मंदिर में मुख चतुष्की तथा गूढ़मंडप में छज्जों पर अंदर की ओर, गूढ़मंडप के अष्टकोणीय स्तंभों पर तथा समतल छतों पर रामकथा का चित्रण किया गया है। छज्जे के लंबे पत्थर पर यह कथा क्रमबद्धता के अनुसार बांये से दांये दो समानांतर पट्टियों में चित्रित है। एक घटना को दूसरी घटना से अलग करने के लिए स्तंभ, सरिता, वृक्ष, अट्टालिका आदि अभिप्रायों का प्रयोग किया गया है।  किराडू के मंदिरों में नरथर वेदीबंध की गढ़नों में तथा अंतरप पर रामकथा को चित्रित किया गया है। रामकथा का चित्रण नागौर तथा गोठ- मांगलोद के मंदिरों में भी देखा गया है। नागौर जिले में केकीन्द के नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर के सभामंडप के आठ स्तंभ शीर्षों तथा समतल छतों के सिरदल की लंबी पट्टिकाओं पर रामायण के दृश्य अंकित हैं। गोठ- मांगलोद के दधिमात माता के मंदिर पर जंघा तथा शिखर के बीच में अंतर प पर क्रमबद्ध रुप से राम के वनवास से लंकाविजय तक की संपूर्ण कथा १५ लंबी पट्टिकाओं पर उत्कीर्ण है। बलराम अवतार वृष्णि कुल के पंच महावीरों में एक होने के कारण संकर्षण या बलराम का अविर्भाव बहुत पहले हो चुका था, लेकिन इनकी पृथक मूर्ति स्वतंत्र पूजा के उद्देश्य से नहीं बनाई गई। मूर्तिकला में प्रायः कृष्ण के जीवन- चरित के चित्रण के संदर्भ में ही बलराम का अंकन हुआ है, जिनका उल्लेख हमें बाद में मिलता है। वैष्णव मंदिरों में बलराम और रेवती की प्रतिमा मंडोवर तथा अधिष्ठान पर उत्कीर्ण की जाती थी। मथुरा में मिली द्वितीय शताब्दी की सर्वाधिक प्राचीन बलराम की मूर्ति सपं- फणों के छत्र से युक्त, दो भुजाओं में हल एवं मुसल धारण किये हुए तथा कुण्डल पहने हुए अंकित हैं। कई बार बलराम के व्यक्तित्व का आसवपायी स्वरुप उनके हाथ में मदिरा- चषक के प्रतीक द्वारा व्यक्त किया जाता है। इस प्रकार के उदाहरण ओसिया के सूर्य मंदिर तथा वैष्णव मंदिर (८वीं शताब्दी) के अधिष्ठान की बाह्य ताख में भी आसवपायी पक्ष प्रबलता से प्रस्तुत करते हुए रेवती के साथ बलराम का अंकन प्राप्त होता है। बलराम के आसवपायी स्वरुप की ७वीं तथा ८वीं शताब्दी में उपासना की जाती थी। कृष्ण अवतार राजस्थान में कृष्ण की सर्वाधिक प्राचीन अर्द्धचित्र कृष्ण जन्म की कथा को प्रस्तुत करता है, जिसमें वसुदेव शिशु कृष्ण को सूप में रखकर नदी पार कराते हुए अंकित है। गुप्तकाल तक कृष्ण के शैशव, बाल्यावस्था एवं किशोरावस्था की घटनाओं का क्रम निर्धारित हो गया था। ये घटनाएँ लंबे फलकों पर अंकित की जाने लगी थी। प्रारंभिक प्रस्तुतीकरण मंडोर जोधपुर के चौथी शताब्दी की एक गुप्तकालीन वैष्णव मंदिर के तोरण- स्तंभों पर प्राप्त होता है। बीकानेर क्षेत्र से प्राप्त टेराकोटा की मूर्तियों में गोवर्धन धारण तथा दानलीला के दृश्यों में लोक कला के तत्व अधिक मुखरित हुए हैं। राजस्थान की उत्तर गुप्तकालीन मूर्तिकला में कृष्ण के शैशव से किशोरावस्था के दृश्य मंदिर के गर्भगृह की बाह्य भित्ति पर अंकित किये गये हैं। इनका प्रस्तुतीकरण ओसियां, आहड़, अटरु, केकीन्द, आबानेरी आदि मंदिरों के मंडोवर या जंघा पर ही प्राप्त होता है। एक समय कृष्ण कथा का उत्कीर्णन यहाँ के मंदिरों की अलंकरण योजना का एक अंग बन गया था, परंतु विष्णु के कुछ अन्य अवतारों यथा वराह, वामन, त्रिविक्रम, नृसिंह आदि की प्रतिमाओं की तरह आकार व स्थान में उतना महत्व नहीं रखती थी। ओसियां के मंदिर में उत्कीर्ण कृष्ण लीला के दृश्य भागवत पुराण के कालक्रम तथा अन्य सूक्ष्म विवरणों के अनुसार बालचरित शैशव से युवावस्था तक यथार्थ रुप में लंबी पट्टिका पर प्रस्तुत किये गये हैं। ये प्रवेश द्वार के एक ओर से प्रारंभ होकर लंबी पट्टिका के रुप में जाती हुई दूसरी ओर समाप्त होती हैं। आकृति में छोटे होने पर इस कथा चित्रण की परंपरा की ६ वीं शताब्दी से ९ वीं शताब्दी तक की क्रमबद्धता को दर्शाती है।  कृष्ण के शिशु रुप में केवल मेखला और नूपुर पहने अंकित किया गया है। शैशवावस्था के अंकन शकट भंग तथा पूतना बध जैसी घटनाएँ दिखाने के लिए की गई है। उसी प्रकार बाल्यावस्था एवं किशोरावस्था से संबंधित घटनाओं का प्रस्तुतीकरण भी उम्र के अनुसार घटित घटनाओं के अनुसार ही किया गया है। जैसे बाल्यावस्था के साथ यमलार्जुन उद्धार, वत्सासुर- वध, धेनुक, केशी तथा अन्य असुरों का संहार, कालियदमन, गोवर्धनधारण आदि प्रमुखता से दर्शाता गया है। मल्लयुद्ध के दृश्य में कृष्ण युवक के रुप में आभूषण तथा आयुधरहित अंकित किया गया है। बुद्ध अवतार  विष्णु के अवतारों में बुद्ध की गणना संभवतः गुप्तकाल के बाद प्रारंभ हुई। राजस्थान में यह प्रचलन ८वीं शताब्दी प्रारंभ हो गया था। वैष्णव मंदिरों में अन्य अवतारों के समान बुद्ध का मूर्त प्रस्तुतीकरण विरल है। इनका प्रस्तुतीकारण भी विष्णु तथा उनके अन्य अवतारों से भिन्न है।  दशावतार फलकों के अतिरिक्त अन्य बुद्ध की मूर्तियाँ वैष्णव मंदिरों के अधिष्ठान या मंडोवर पर अन्य विष्णु- अवतारों के साथ पृथक रुप से उत्कीर्ण की गई है। ओसियां के हरिहर मंदिर संख्या ५ में अधिष्ठान पर आसनस्थ बुद्ध की प्रतिमा उत्कीर्ण है। एक अन्य बुद्ध प्रतिमा नृसिंह, विष्णु आदि अन्य देव प्रतिमाओं के साथ पड़ानगर (अलवर) के १० वीं सदी के वैष्णव मंदिर के ध्वंसावशेषों से प्राप्त होते हैं। कल्कि अवतार  विष्णु के भावी अवतार माने जाने वाले कल्कि का मूर्त प्रस्तुतीकरण सीमित है। इसे प्रायः दशावतार फलकों में घोड़े पर बैठी हुई उत्कीर्ण की जाती है। अन्य विष्णु मूर्तियों का अंकन शेषशायी मूर्तियों का अंकन विष्णु की अन्य मूर्तियों में शेषशायी मूर्तियाँ ९ वीं- १० वीं शताब्दी में राजस्थान में अत्यधिक लोकप्रिय थी। गुप्तकालीन मंदिरों में इन मूर्तियों का स्थान अन्य अवतारों की भाँति पार्श्वदेवता का अर्थात मंडोवर पर बाह्य भित्ति की ताखों में ही था, प्रमुख देव के रुप में नहीं। समयांतर में इसने प्रमुख पूजा- प्रतीक का स्थान ले लिया। मंदिर के गर्भगृह में प्रमुख देव के रुप में इसको प्रतिष्ठित किया जाने लगा। इस रुप में विष्णु सदैव शेष नाग के शरीर पर अर्धपर्यकासन मुद्रा में अंकित किये जाते हैं। राजस्थान में, बाड़ोली (कोटा) के एक छोटे से मंदिर में शेषशायी की प्रतिमा गर्भगृह में स्थापित थी, १० वीं शताब्दी में इसकी लोकप्रियता के पराकाष्ठा को इंगित करती है। इसके अलावा ओसियां तथा बारां से भी इस तरह की प्रतिमाएँ मिली है, जो संभवतः उस समय के विष्णु मंदिरों में स्थापित की गई होगी।  दक्षिण भारतीय शेषशायी प्रतिमाओं का प्रभाव राजस्थान की ९ वीं शताब्दी के उर्त्तरार्द्ध तथा १० वीं शताब्दी की मूर्तियों में स्पष्ट दिखाई पड़ता है। बाड़ोली तथा बारां से प्राप्त शेषशायी मूर्तियाँ वैखानसागम की वीर- शयनमूर्ति के अनुसार उत्कीर्ण की गई प्रतीत होती है, जो अलंकृत एवं जटिल प्रतिमा का लक्षण निर्देश देते हैं। इनमें चक्र प्रयोग- मुद्रा में धारण किया गया है तथा ऊपरी लंबी पट्टिका में असुर एवं देवों की आकृतियाँ अंकित है। वायु, इंद्र तथा शिव अपने वाहनों पर बैठे हुए अंकित किये गये हैं। ॠषि, नाग आदि का अंकन निचले भाग में किया गया है। वैकुण्ठ मूर्तियों का अंकन वैकुण्ठ मूर्तियाँ विष्णु के अवतारों का संयुक्त रुप प्रस्तुत करती है, जिन पर त्रिमूर्ति की अंकन परंपरा का प्रभाव स्पष्ट दिखाई पड़ता है। इन मूर्तियों में वराह, पुरुष तथा सिंह की तीन मुख वाली प्रतिमा उत्कीर्ण की जाती है। कुछ पुराणों में तीन के स्थान पर चार मुखों का निर्देश दिया गया है, लेकिन चौथे मुख का अंकन प्रायः नहीं किया जाता है, क्योंकि ये प्रतिमाएँ अर्धचित्र हैं।  पुरातात्विक साक्ष्यों के अनुसार इस प्रकार की मूर्तियों का अंकन ६वीं शताब्दी से की जाने लगी थी। राजस्थान में बैकुण्ठ मूर्तियाँ पर्याप्त संख्या में प्राप्त होती है। इनमें तीन मुख युक्त विष्णु गरुड़ या पद्मासन पर बैठे हुए या खड़े उत्कीर्ण किये जाते हैं। चंद्रभागा से प्राप्त एक बैकुण्ठ मूर्ति गरुड़ पर बैठी हुई आठों हाथों में आयुध धारण किये हुए अंकित है।  विश्वरुप मूर्तियों का अंकन विष्णु अवतारों की त्रिमूर्ति में समन्वित अवधारणा के अंतर्गत ही विश्वरुप की संकल्पना की गई। इन मूर्ति में अवतारों के मुखों के स्थान पर मानव- मुखों को उत्कीर्ण किया गया।  राजस्थान में विश्वरुप मूर्ति गंगोबी कोटा से प्राप्त होती है, जो आंशिक रुप से भंगित है। इसी प्रकार की मूर्ति भरतपुर संग्रहालय में भी उपलब्ध है, जो स्थानक मुद्रा में है। जिसमें आसन के नीचे सपं- फण पकड़े हुए गरुड़ अंकित है। योगनारायण मूर्ति का अंकन इस प्रकार की मूर्तियों में विष्णु को योगमुद्रा में दिखाया जाता रहा है। वैखानसागम के अनुसार ये मूर्तियाँ विभिन्न आभूषणों से अलंकृत, मुकुट रहित, श्वेत पद्मासन पर पर्यकबंध स्थित होनी चाहिए। मूर्तियों की चारों भुजाएँ आयुध रहित होनी चाहिए। जबकि सिद्धांत संहिता जैसे ग्रंथ भुजाओं को आयुध- युक्त रखने का निर्देश देते है।  ग्रंथों के निर्देशानुसार राजस्थान में दोनों तरह की योगनारायण मूर्तियों का अंकन मिलता है, जो ८ वीं से १० वीं शताब्दी की राजस्थानी मूर्तिकला में योगीश्वर विष्णु की अंकन परंपरा की निरंतरता की परिचायक है। आयुध रहित योगनारायण मूर्तियाँ ओसियां के ८ वीं सदी की वैष्णव मंदिर संख्या ३ (हरिहर मंदिर), ९ वीं सदी की आबामेरी के मंदिर तथा १० वीं सदी के डीडवाना (मारवाड़) के मंदिरों से प्राप्त होते है।  आयुध युक्त योगनारायण मूर्ति १० वीं सदी की चंद्रावती सिरोही के मंदिर से प्राप्त हुई है। यहाँ विष्णु चतुर्भुज, नासाग्र दृष्टि तथा स्वाभाविक भुजाओं की योगमुद्रा में अंकित हैं। विष्णु के आयुध पुरुष का अंकन इस प्रकार की मूर्तियों में विष्णु के विभिन्न आयुधों का मानवीय रुप में अंकन की परंपरा थी, जो गुप्तकाल में ही अस्तित्व में आ गई तथा इसका प्रभाव उत्तर- गुप्तकालीन मूर्तियों में भी देखा जाता है। ये मूर्तियाँ चक्र पुरुष, शंख पुरुष, गदादेवी आदि के रुप में विष्णु की मूर्ति की चौकी पर उनके जंघा तक लंबाई के अनुपात में अंकित की जाती थी। आयुधों का रुप उनके व्याकरणीय लिंग से निर्धारित होता था। गदा स्री - अनुचरों के रुप में जबकि चक्र तथा पद्म पुरुष रुप में प्रस्तुत किये जाते थे। साहित्यिक साक्ष्यों के अनुसार विष्णु के आयुधों का मानवीयकरण सर्वप्रथम मास के नाटकों से प्राप्त होता है, जिसमें कालांतर में कई बदलाब आये। ९ वीं - १० वीं शताब्दी की आयुध पुरुषों में सिर पर मूल आयुध को अंकित करने के स्थान पर अब आयुध पुरुष अपने आयुध हाथ में लिए हुए अंकित किये जाते थे। रंगमहल बीकानेर से प्राप्त प्रारंभिक गुप्तकाल की एक चक्रपुरुष की मूर्ति में चक्र- पुरुष वामन आकार में सिर के पीछे चक्र अंकित करते हुए दिखाया गया है। ये मूर्तियाँ त्रिभंग मुद्रा में खड़ी हुई, एक हाथ में मूल आयुध पकड़े हुए तथा दूसरा कट्यवलम्बित मुद्रा में उत्कीर्ण की जाती हैं। बैठी हुई मूर्तियों में वे अपने स्वामी के आसन के नीचे ललितासन में बैठी हुई उत्कीर्ण की जाती है। १० वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध तथा ११ वीं शताब्दी में आयुध- पुरुष हाथ में आयुध लिये तथा मस्तक पर भी वही आयुध धारण किये हुए उत्कीर्ण किये गये है। उदाहरण के लिए मुसावर से प्राप्त चक्र- पुरुष के अंकन में एक चक्र हाथ में तथा दूसरा सिर पर अंकित मिलता है।  आयुध- पुरुषों के अंकन की एक अन्य विधा भी प्रचलित थी , जिसमें मुख्य प्रतिमा आयुधों के सिर पर हाथ रखे हुए अंकित की जाती थी। शिव के आयुध भी इस प्रकार उत्कीर्ण किये जाते थे, परंतु इसका प्रचलन वैष्णव मूर्तियों में अधिक था। https://ignca.gov.in/coilnet/rj171.htm गुप्त मूर्तिकला | Centre for Cultural Resources and Training (CCRT) 8–11 minutes गुप्त मूर्तिकला चौथी शताब्दी ईसवी सन् में गुप्त साम्राज्य की नींव पड़ने से एक अन्य युग की शुरुआत हो गई थी । गुप्ता राजा छठीं शताब्दी तक उत्तर भारत में शक्तिशाली थे, उनके समय में कला, विज्ञान और साहित्य ने अत्यधिक समृद्धि हासिल की । ब्राह्मणीय, जैन और बौद्ध देवताओं के प्रतिमा-विज्ञान के मानदण्डों को सटीक बनाया गया तथा उनका मानकीकरण किया गया था, जिसने उत्तरवर्ती शताब्दियों के लिए आदर्श नमूने के रूप में न केवल भारत में बल्कि इसकी सीमा के पार भी कार्य किया। यह चहुँमुखी सम्पूर्णता का युग था । जैसा कि कालिदास की रचनाओं में, पारिवारिक जीवन प्रशासन तथा साहित्य कला सबंधी रचनाओं में और धर्म तथा दर्शन-शास्त्र में तथा भागवत भक्ति में उदाहरण देकर समझाया गया है । यह स्वदेशी जीवन, प्रशासन, साहित्य में समग्र सम्पूर्णता का एक युग था जिसने सौन्दर्य के एक गहन पंथ के रूप में अपनी एक पहचान स्थापित की । गुप्त काल के साथ-साथ भारत ने मूर्तिकला के उत्कृष्ट काल में प्रवेश किया था । शताब्दियों के प्रयास से कला की तकनीकों को सम्पूर्णता मिली । निश्चित शैलियों का विकास हुआ, और सूक्ष्मता से सौन्दर्य के आदर्शों का सृजन हुआ । अब अंधेरे में भटकने जैसी कोई बात नहीं थी अब कोई प्रयोग नहीं हो रहे थे । कला के वास्तविक लक्ष्यों और अनिवार्य सिद्धान्तों को बुद्धिमानी से पूर्णरूपेण समझ कर एक उच्च विकसित सौन्दर्य बोध और कुशल हाथों द्वारा कौशलपूर्ण निष्पादन कर ऐसी अद्वितीय कृतियों को जन्म दिया जो उत्तरवर्ती युगों के भारतीय कलाकारों के लिए आदर्श और निर्भीकतापूर्ण थे । गुप्त प्रतिमाएं आने वाले समय के लिए भारतीय कला का मात्र मॉडल ही नहीं रहीं बल्कि इन्हों ने सुदूर पूर्व में उपनिवेशों में आदर्शों के रूप में भी कार्य किया । गुप्त काल में पूर्ववर्ती चरणों के कलात्मक व्यवसायों की सभी प्रवृत्तियां और रुझान भारतीय इतिहास के सर्वोच्च महत्‍त्‍व के एकीकृत प्रतिभाविधायक परम्परा की पराकाष्‍ठा में पहुंच गए थे । इस प्रकार से गुप्त मूर्तिकला अमरावती और मथुरा की प्रारम्भिक उत्कृष्ट मूर्तिकला का एक तार्किक परिणाम है । इसकी सुघट्यता मथुरा से और लालित्य अमरावती से लिया गया है । फिर भी ऐसा प्रतीत होता है कि गुप्त मूर्तिकला का संबंध एक ऐसे क्षेत्र से है जो पूर्णरूपेण भिन्न है । ऐसा प्रतीत होता है कि गुप्त कलाकार एक उच्चतर आदर्श के लिए कार्य कर रहे हैं । कला और विचारधारा के बीच लोगों के बाह्य रूपों और आन्तिरिक बुद्धिमत्ता और आत्मिक संकल्पना के बीच एक निकट सौहार्द स्थापित करने के प्रयास में कला के प्रति दृष्टिकोण में नया अभिविन्यास देखा गया है । भरहुत, अमरावती, सांची और मथुरा की कला एक-दूसरे के निकट और निकट आती चली गई और मिलकर एक हो गई । संरचना में, महिला आकृति अब आकर्षण का केन्द्र बन गई है और प्राकृतिक सौन्दर्य पृष्ठभूमि में रह गया लेकिन ऐसा करते समय मानवकृतियों मे इसने अपने कभी न समाप्त होने वाले और तरंगित लय की छाप छोड़ी है । मानव आकृति को एक प्रतिमा के रूप में मानते हुए यह गुप्त मूर्तिकला की धुरी बन गई है । सौन्दर्य के एक नए मानदण्ड का विकास हुआ जिसके परिणामस्वरूप सौन्दर्य के एक नवीन आदर्श का आविर्भाव हुआ । यह आदर्श मानव शरीर में इसकी कोमलता और लचीलेपन के संबंध में एक सुस्पष्ट समझ पर आधारित है । गुप्त मूर्तिकला अपनी चिकनी और चमकदार संरचना के साथ अपने कौशल तथा नमनशील शरीर निर्बाध एवं सरल संचलन को सुविधाजनक बनाता है और विश्राम का आभास कराती मूर्ति भीतर से उत्पन्न होने वाली ऊर्जा से भरी हुई प्रतीत होती है । ऐसा केवल बौद्ध, ब्राह्यणीय और जैन देवताओं की प्रतिमाओं के संबंध में ही नहीं बल्कि पुरुषों तथा महिलाओं की मूर्तियों के संबंध में भी सच है । कलाकार इसके लिए प्लास्टिक की सतह की अति संवेदनशीलता पर बल देने का प्रयास करता है और इसके लिए शरीर को ढकने का प्रयास करने वाले अलंकृत वस्त्र, आभूषण आदि जैसी अतिशयताएं न्यूनतम रह जाती हैं । अत: गीले या पारदर्शी चिपके हुए वस्त्र इस युग का फैशन बन गए थे लेकिन विशेष रूप से महिला आकृतियों के मामले में इन वस्‍त्रों के इन्द्रियगत प्रभाव की जागरूक नैतिक अनुभूति को प्रतिबंधित कर दिया था और गुप्‍त मूर्तिकला से नग्‍नता को एक नियम के रूप में समाप्‍त कर दिया गया था । इस अवधि की महान कलात्‍मक रचनाओं में मधुर तथा कोमल रूपरेखाओं का समावेश किया गया था, अलंकरण और सम्‍मानित आत्‍मसंयम को निमंत्रित किया था । गुप्‍तकाल के संरक्षण में, मथुरा और सारनाथ के अध्‍ययनों ने अत्‍यधिक गुणों वाली अनेक कृतियों का निर्माण किया । हालांकि ये धर्म से हिन्‍दू थे तथापि सहिष्‍णु शासक थे । मथुरा से बुद्ध की भव्य लाल बलुआ पत्थर की प्रतिमा पांचवीं शताब्दी ईसवी सन् की गुप्त कारीगरी का एक सर्वाधिक असाधारण उदाहरण है । यहां महान गुरु को उसकी सम्पूर्ण भव्यता के साथ खड़े हुए दिखाया जाता है, उसका दाहिना हाथ संरक्षण आश्वस्त करते हुए अभयमुद्रा में है और बाएं हाथ से वस्त्र का किनारा पकड़ा हुआ है । उदास नेत्रों के साथ मुस्कुराती हुई उसकी मुखाकृति आत्मिक उल्लास से वंचित रह जाती है । दोनों कंधों को ढकने वाले वस्त्र का कुशलतापूर्वक निरूपण निपुणतापूर्वक ढकी हुई आरेखीय परतों से होता है और यह वस्त्र शरीर से चिपका है । सिर एक उभार के साथ आरेखीय सर्पिल कुण्डलों से ढका है और विस्तृत प्रभामण्डल मनोहारी आभूषणों के संकेन्द्रित फीतों से सजा है । बुद्ध की प्रतिमा में परिष्कृत प्रवीणता और अभिव्यक्ति की राजसी शक्ति को स्याम, कम्बोडिया, बर्मा, जावा, मध्य एशिया, चीन तथा जापान आदि ने बौद्ध धर्म अपनाने के साथ ही स्थानीय परिर्वतन के साथ ग्रहण किया । सारनाथ में खड़े हुए बुद्ध की प्रतिमा परिपक्वता में गुप्तकालीन कला का एक उत्कृ्ष्ट उदाहरण है । कोमलता से झुकी हुई आकृति में दाहिना हाथ संरक्षण आश्वास्त‍ करने की स्थिति में है । मथुरा की बुद्ध की मूर्ति में निपुणतापूर्वक काट कर बनाई गई वस्त्रों की परतों से भिन्न, पारदर्शक वस्त्रों के किनारे मात्र को दर्शाया गया है । अपनी शान्त आत्मिक अभिव्यक्ति से मेल खाती हुई आकृति का सटीक निष्पा‍दन वास्तव में उत्कृष्ट कहलाने के योग्य है । सारनाथ, न केवल रूप की कोमलता और परिष्करण से परिचय कराता है बल्कि अपनी स्वयं की धुरी पर हल्के से टिकी हुई खड़ी आकृति के संबंध में शरीर को झुका कर विश्राम की एक मुद्रा को भी प्रस्तुत करता है । इस प्रकार इसमें मथुरा की समान कृतियों की कठोरता के प्रतिकूल कुछ लचीलापन और संचलन मिलता है । यहां तक कि बैठी हुई प्रतिमा प्रतिरूपण छरहरे शरीर, संचलन का आभास गूढ़ सूक्ष्मता के साथ कराती हैं । परतों को अब बिल्कुल निकाल दिया गया है, शरीर पर वस्त्र अब पतली रेखाओं के रूप में विद्यमान हैं जो वस्त्र के किनारों का संकेत देते हैं । पृथक होने वाली परतों को पुन: मलमल का वस्त्र दिया जाता है । शरीर में अपनी चिकनी तथा चमकदार सुगढ़ता सारनाथ के कलाकारों के मूल विषय थे । गुप्त काल के दौरान भारतीय मन्दिरों की विशेषताओं वाली तकनीक उभर कर सामने आए । मूर्तियों का सामान्य वास्तुकला योजना के एक आन्तरिक भाग के रूप में उत्तम रीति से प्रयोग करना प्रारम्भ कर दिया गया । देवगढ़ के मन्दिरों और उदयगिरि तथा अजन्ता के मन्दिरों के प्रस्तर उत्कीर्ण अपने सजावटी विन्यास में मूर्तिकला के उत्कृष्ट नमूने हैं । देवगढ़ मन्दिर में अनन्त सर्प पर सोते हुए परमसत्ता का प्रतिनिधित्व करने वाले शेषशायी विष्णु का एक विशाल पैनल, विश्व की समाप्ति और इसके नए सृजन के बीच की अवधि में शाश्वतता का एक उत्तम उदाहरण है । चार भुजा वाले विष्णु ऐसे आदिशेष की कुण्डली पर शालीनता से लेटे हुए हैं जिसके चार फन विष्णु के मुकुटधारी सिर पर एक छतरी बनाते हैं । उनकी पत्नीश लक्ष्मी उनका दाहिना पांव दबा रही हैं और दो परिचर आकृतियां लक्ष्मी के पीछे खड़ी हैं । कई देव तथा दिव्य पुरुष ऊपर घूम रहे हैं । उभरी पैनल में, मधु और कैटभ नाम के दो राक्षस, जो कि आक्रमण करने की मुद्रा में, विष्णु के चार मूर्तिमान अस्त्रों को चुनौती दे रहे हैं । पूरी संरचना को उत्कृष्ट कौशल से बनाया गया है जो नितान्‍त शान्ति आन्दोलित तनाव का एक वातावरण उत्पन्न करती है और इसे कला की एक श्रेष्ठ कृति बनाती है। विष्णु की एक भव्य मूर्ति का संबंध गुप्त काल, पांचवीं शताब्दी ईसवी सन् से है जो मथुरा में है । प्रतीकात्मक गाउन, वनमाला, मोतियों की ऐसी मनोहारी डोरी जो ग्रीवा के चारों ओर घूमती है, लम्बा और सुरुचिपूर्ण यज्ञपवित्र, प्रारम्भिक गुप्ता कृति के उदाहरण हैं । अहिछत्र में शिव मंन्दिर के ऊपरी चबूतरे की ओर जाने वाली प्रमुख सीढ़ी के पार्श्व के आलों में मूल रूप से स्थापित गंगा और यमुना, दो आदमकद पक्की मिट्टी की मूर्तियों का संबंध गुप्त काल चौथी शताब्दी ईसवी से है । गंगा अपने वाहन मकर और यमुना कच्छप पर खड़ी है । कालिदास ने इन दोनों देव नदियों का शिव के परिचर के रूप में उल्लेख किया है तथा ऐसा गुप्त काल की परवर्ती मन्दिर वास्तुकला की एक नियमित विशेषता के रूप में होता है । इसका सर्वाधिक उल्लेखनीय उदाहरण देवगढ़ के ब्राह्यणीय मन्दिर के द्वार के बाजू हैं । मिट्टी की लघु-मूर्ति का सामाजिक और धार्मिक इतिहास के स्रोतों के रूप में अत्यधिक महत्‍त्‍व है । भारत में पकी हुई चिकनी मिट्टी से निर्मित लघु-मूर्तियों की कला अति प्राचीनतम महत्‍त्‍व की है, जैसा कि हमने पहले ही हड़प्पा और मोहनजोदड़ो में देखा है जहां भारी मात्रा में मृण्मूर्तियां मिली हैं । शिव का सिर गुप्त मृण्मूर्ति का एक उत्कृष्ट उदाहरण है जिसे एक मुख्य एवं मनोहारी शीर्षस्थ गांठ से बंधे निष्प्रभ लट के रूप में दर्शाया गया है । शिव तथा पार्वती दोनों की आकृतियों के चेहरे की अभिव्यक्ति ध्यान देने योग्य है और ये अहिछत्र के दो सर्वाधिक मनोहारी नूमने हैं । पार्वती का सिर तीसरी आंख के साथ है और माथे पर अर्द्धचन्द्र है । उनकी अलक-लटों को खूबसूरती के साथ व्य्वस्थि‍त किया गया है, उनकी वेणी को एक माला से कसा गया है और पुष्प के एक उभार से सजाया गया है । उन्होंने एक गोल बाली पहनी हुई है जिस पर स्वस्तिक का चिह्न है । दक्षिण में वाकाटक सर्वोपरि थे जो उत्तर में गुप्त के समकालिक थे । इनके क्षेत्र में कला में हासिल किए गए सम्पूर्णता के उच्च जल-चिह्न को अजन्ता की उत्तरवर्ती गुफाओं में और ऐलोरा की एवं औरंगाबाद की पूर्ववर्ती गुफाओं में बेहतर ढंग से देखा जा सकता है । https://ccrtindia.gov.in/gupta-sculpture-hi/ भारतीय मूर्तिकला (भाग -2) अमरावती (धान्यकटक) मूर्तिकला इस शैली का विकास अमरावती में होने के कारण इसे अमरावती शैली कहा गया। अमरावती दक्षिण भारत में कृष्णा नदी के निचले हिस्से में गुण्टूर ज़िले (आंध्र प्रदेश) के पास स्थित है। सातवाहन काल (द्वितीय शताब्दी) में इस शैली का आगमन हुआ। इस शैली में धार्मिक विषयवस्तु पर मूर्तियों का निर्माण हुआ है तथा प्रस्तर मूर्तियाँ ज़्यादा बनाई गई हैं। यहीं एक अन्य मूर्ति में बुद्ध के दुष्ट चचेरे भाई देवदत्त द्वारा उन पर छोड़े गए पागल हाथी नीलगिरी को शांत करने का दृश्य उत्कीर्ण है। दूसरी शताब्दी ई. में अमरावती से प्राप्त एक प्रसिद्ध उत्कीर्णन में चार स्त्रियों को बुद्ध के चरणों को पूजते हुए दिखाया गया है। अमरावती की परिष्कृत शैली का एक अन्य उदाहरण सुंदर अर्गला जंगल में देखने को मिलता है। इसमें उत्कीर्ण दृश्य में राजकुमार राहुल को अपने पिता बुद्ध के सामने प्रस्तुत होते दिखाया गया है जब वे अपने पूर्व महल में अपने परिवार से मिलने पहुँचे। इस शैली में जहाँ सजीवता एवं भक्ति भाव का दर्शन होता है, वहीं कुछ मूर्तियों में काम विषयक अभिव्यक्ति भी देखने को मिलती है। अमरावती से प्राप्त स्तूप प्राचीनतम और काफी प्रसिद्ध है। गुप्तकालीन मूर्तिकला गुप्त मूर्तिकला में तीनों धर्मों (बौद्ध, जैन, ब्राह्मण-हिन्दू धर्म) के अलावा गैर-धार्मिक विषयों की भी मूर्तियाँ बनाई गई हैं। सारनाथ, मथुरा और पाटलिपुत्र गुप्तकालीन मूर्तिकला के प्रमुख केन्द्र थे। गुप्तकालीन मूर्तियों की निर्मलता, अंग सौंदर्य, वास्तविक हाव-भाव एवं जीवंतता ने कला को ऊँचाई प्रदान की। सारनाथ से प्राप्त धर्म चक्र प्रवर्तन मुद्रा तथा सुल्तानगंज (बिहार) से प्राप्त 7.5 फीट ऊँची, 12 टन वज़नी बुद्ध की ताम्रमूर्ति अतिविशिष्ट हैं। गुप्तकाल में जैन धर्म पर हिन्दू प्रभाव बढ़ रहा था, इसलिये तीर्थंकर के बगल में इन्द्र, सूर्य, कुबेर आदि की मूर्तियाँ बनने लगीं। गुप्तकालीन जैन धर्म के अंतर्गत विशालकाय बाहुबली की मूर्तियाँ बननी शुरू हो गईं। गुप्तकाल में दशावतार की मान्यता आई। अत: इस दौर में सर्वाधिक मूर्तियाँ ब्राह्मण-हिन्दू धर्म से संबंधित ही बनीं। एलोरा (दशावतार मूर्तियाँ), खजुराहो, देवगढ़, आदि जगहों पर विष्णु के 10 अवतारों को मूर्त रूप दिया गया है। इनमें देवगढ़ की शेषसायी विष्णु मूर्ति प्रसिद्ध है। ढाका से प्राप्त मत्स्यावतार और कच्छपावतार मूर्ति, उदयगिरि की गुफा से प्राप्त मूर्ति, भूमरा (राजस्थान) से प्राप्त नर-नारायण और कृष्ण की रास-लीला मूर्ति, भिलसा के मंदिर से प्राप्त वाराह अवतार की मूर्ति तथा एलिपेंटा से प्राप्त विख्यात त्रिमूर्ति गुप्तकालीन मूर्तिकला की विशिष्टता के प्रमाण हैं। भूमि स्पर्श मुद्रा में बुद्ध मूर्ति (सारनाथ), 11 मानुषी बुद्ध मूर्ति (एलोरा) तथा बुद्ध के प्रथम उपदेश का चित्रण भी गुप्तकालीन मूर्तिकला के महत्त्वपूर्ण उदाहरण हैं। हिन्दुकुश पर्वत शृंखला की बामियान घाटी (अफगानिस्तान) में ‘सिल्क रूट’ पर पहाड़ को काटकर बुद्ध की दो भव्य प्रतिमाएँ 6वीं-7वीं सदी में बनाई गईं जो गांधार कला का शीर्षस्थ नमूना था। इसे कट्टरपंथी तालिबान शासन ने मार्च 2001 में ध्वस्त कर दिया। चालुक्यकालीन मूर्तिकला इसके चार प्रमुख केन्द्र बादामी, ऐहोल,पट्टडकल और महाकूट हैं। ये चारों कर्नाटक राज्य में अवस्थित हैं। चालुक्य मूर्तियाँ बलिष्ठ और विशालकाय हैं तथा अंग-प्रत्यंग समानुपातिक हैं। बादामी (कर्नाटक) में मिली नटराज की 18 हाथों की मूर्ति, विष्णु के त्रिविक्रम स्वरूप की मूर्ति, वाराह अवतार मूर्ति तथा बैकुंठ नारायण विष्णु की प्रशंसनीय प्रतिमाएँ मिली हैं। पट्टडकल की मूर्तियाँ चालुक्य शिल्प में शांत, संतुलित, ऊर्जा से युक्त, जीवंत और भव्य हैं। पट्टडकल से मिली त्रिपुरांतक और अंधकार मूर्तियों के साथ-साथ कैलाश पर्वत को उठाए रावण की मूर्ति को विशेष प्रशंसा मिली है। ऐहोल की मूर्तियों के आलंकारिक अंकनों में विशेष कुशलता दिखाई देती है; यथा- लयबद्धता, धोती एवं अन्य वस्त्रों पर गहरी धारी दिखती है। ऐहोल में बना दुर्गा मंदिर चालुक्य मूर्तिशिल्प का महत्त्वपूर्ण उदाहरण माना जाता है। महाकूट के महाकूटेश्वर मंदिर में अर्द्धनारीश्वर, लकुलीश और हरिहर की मूर्तियाँ विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। राष्ट्रकूटकालीन मूर्तिकला इस दौर में मुख्यत: महाराष्ट्र के एलोरा, एलीफेंटा और कन्हेरी में मूर्तिशिल्प का काम हुआ है। एलोरा या वेरूल और एलीफेंटा में शिव के विविध रूपों का विस्तारपूर्वक अंकन हुआ है। एलोरा में शिव, विष्णु, शक्ति और सूर्य की मूर्तियों के उदाहरण हैं, जबकि कन्हेरी (महाराष्ट्र) में बौद्ध शिल्प के उदाहरण मिलते हैं। एलोरा की मूर्तियों का ओज कथावस्तु के अनुसार है, लेकिन उसमें सजीवता नहीं दिखती। मूर्तियाँ चट्टानों को काटकर उन्हें उभारकर बनाई गई हैं। मूर्तियों को वस्त्र कम लेकिन आभूषण अधिक पहनाए गए हैं। एलोरा की सभी गुफाओं के बाहर अधिकांशत: द्वारपाल के रूप में गंगा एवं यमुना की मूर्तियाँ बनाई गई हैं। ओडिशा (कलिंग) की मूर्तिकला ओडिशा भारतीय वास्तुकला और मूर्तिशिल्प का प्रमुख केन्द्र रहा है। इसमें पुरी के जगन्नाथ मंदिर, भुवनेश्वर के लिंगराज मंदिर तथा कोणार्क के सूर्य मंदिर के शिल्प को शामिल किया गया है। पुरी के जगन्नाथ मंदिर में भगवान जगन्नाथ, सुभद्रा और बलराम की विशाल मूर्तियों के अलावा शिव-पर्वती, ब्रह्म-सावित्री और विष्णु-लक्ष्मी की भी मूर्तियाँ बनाई गई हैं। कोणार्क के सूर्य मंदिर में सूर्य प्रतिमा का हास्य-भाव विशेष रूप से सराहा गया है। सूर्य के अलावा सूर्य के साथी अरुण, ज्योतिष, नवग्रह, युद्ध, दरबार, मनुष्य की काम-क्रीड़ा सहित अन्य क्रियाकलाप, पशु आकृतियाँ, नृत्य एवं गायन से संबंधित मूर्तियाँ और विभिन्न हिस्सों पर राजा नरसिंह वर्मन से संबंधित 24 दृश्यों को उत्कीर्ण किया गया है। लिंगराज मंदिर की मूर्तियों के अंग-प्रत्यंग का लालित्य, अलंकरण, केश-विन्यास आदि विशेष रूप से दर्शनीय हैं। पांडवों का स्वर्गारोहण, प्रेम-पत्र लिखती स्त्री, माता-शिशु, श्रृंगाररत नारियाँ, काम-क्रीड़ा के दृश्य, सूर्य-गणेश-कार्तिकेय, ब्रह्मा आदि मूर्तियों को लिंगराज मंदिर में उत्कृष्टता प्राप्त है। https://www.drishtiias.com/hindi/printpdf/indian-sculpture-part-2

 

विष्णु की प्रतिमाएं

जौनपुर

 22-07-2020 08:36 PM

द्रिश्य 3 कला व सौन्दर्य

भारतीय कला में मूर्तियाँ अत्यंत ही महत्वपूर्ण हैं, इन मूर्तियों में अनेकों देवी देवताओं आदि का अंकन किया गया है जिसमे हमें हिन्दू, बौद्ध और जैन देवी देवताओं की मूर्तियाँ देखने को मिलती हैं। इन मूर्तियों को विभिन्न शैलियों से निर्मित किया गया है जैसे मथुरा कला शैली, सारनाथ कला शैली, गुप्त कला शैली,. प्रतिहार कला शैली तथा परमार कला शैली आदि। हिन्दू देवताओं के मूर्ती परंपरा की बात करें तो विष्णु भगवान् का मूर्तिशास्त्र में अनेकों विभिन्न प्रकार के विवरण हमें देखने को मिलते हैं। विष्णु की मूर्तियाँ अनेकों प्रकार से विकसित हुयी हैं तथा ये मूर्तियाँ विष्णु के विभिन्न अवतारों पर आधारित हैं जिन्हें की दशावतार के नाम से जाना जाता है। गुप्त काल को हिन्दू कला का स्वर्ण युग माना जाता है, यह वही काल है जब भारतीय हिन्दू मंदिर परंपरा की शुरुआत होती है जिसके उदाहरण हमें साँची के मंदिर संख्या 17 से देखने पर मिल जाते हैं, इसके अलावां नाचना कुठार, ललितपुर के देवघर आदि से भी इस काल के कला का विकास देखने को मिलता है। हिन्दू मूर्तियों का विकास मौर्य साम्राज्य से होना शुरू हो चुका था जिसका अनुपम उदाहरण मौर्य कालीन बलराम की प्रतिमा है। कुशाण काल के दौरान भी हिन्दू प्रतिमाशास्त्र का विकास बड़े पैमाने पर हुआ जिसका उदहारण हमें विभिन्न मूर्तियों से देखने को मिल जाता है, मथुरा कला के दौरान शिवलिंग तथा अन्य मूर्तियों का विकास बड़े पैमाने पर हुआ। यह गुप्त काल ही था जब हिन्दू मूर्ती कला का विकास अपने चरम पर पहुंचा, भूमरा का एक मुखी शिवलिंग, अहिक्षेत्र से प्राप्त गंगा और यमुना की प्रतिमाएं आदि इस काल के कला का एक अनुपम और महत्वपूर्ण उदाहरण पेश करने का कार्य करती है। दशावतार के मंदिर में बनी अनेकों प्रतिमाएं इस काल की कला के विषय में अभूतपूर्व उदाहरण पेश करते हैं। चौथी शताब्दी ईस्वी के पहले तक वासुदेव-कृष्ण की पूजा विष्णु की तुलना में कहीं अधिक हुआ करती थी और यही कारण है की इसके पहले की विष्णु की मूर्तियाँ प्रकाश में बहुत ही सीमित संख्या में आई हैं। गुप्त काल के दौरान ही विष्णु के मूर्तिशास्त्र का विकास होना शुरू होता है। इसी दौरान विष्णु की चतुरानन प्रतिमा का भी विकास हुआ। चतुरानन अर्थात चार भुजाओं वाला। विष्णु को चार मुखों वाला भी मूर्ती शास्त्र में दिखाए जाने की परंपरा की भी शुरुआत होती है, बैकुंठ विष्णु, वराह अवतार, मत्स्य अवतार आदि प्रतिमाओं का विकास होता है। विष्णु के प्रतिमाओं में नरसिंह की प्रतिमा तथा कच्छप या कछुए के रूप में दिखाया गया है, विष्णु के निवास स्थान को छीर सागर के रूप में भी जाना जाता है और विष्णु छीर सागर में शेषनाग के ऊपर विराजित होते है, मूर्ती शास्त्र में इससे जो प्रतिमा सम्बंधित है वह है शेषासई विष्णु की प्रतिमा। विष्णु को पैर के निशान के रूप में भी प्रस्तुत किया जाता है तथा इस निशान को विष्णुपाद के रूप में जाना जाता है। विष्णु को मुख्य रूप से शंख, चक्र, गदा और पद्म धारण किये हुए दिखाया जाता है। चतुर्मुखी विष्णु को बैकुंठ विष्णु के नाम से भी जाना जाता है जिसमे विष्णु के चार मुख का अंकन किया जाता है तथा इनके आस पास नायिकाओं, नायकों तथा गन्धर्वों आदि का भी अंकन किया जाता है तथा इस प्रकार की मूर्ती में विष्णु को खड़े हुए दिखाया जाता है तथा इनमे 4 से 8 भुजाओं का अंकन किया जाता है। विष्णु के वाहन गरुण का अंकन भी विष्णु की प्रतिमाओं पर किया जाता है। नरसिंह की प्रतिमा में विष्णु को पुरुष आकृति का ही दिखाया जाता है परन्तु इसमें उनके मुख को सिंह के मुख की तरह प्रदर्शित किया जाता है। विष्णु की इस तरह की प्रतिमाओं में मुख्य रूप से हिरण्याक्ष वध का अंकन किया जाता है। नरसिंह की मूर्तियों में विष्णु को 4 भुजाओं के साथ प्रदर्शित किया जाता है तथा इन मूर्तियों में आयुध के रूप में चक्र, गदा, नाखून आदि का अंकन किया जाता है। वाराह प्रतिमा में विष्णु का अंकन जंगली सूकर के रूप में किया जाता है जिसमे विष्णु को भू देवी को अपने सींगो पर उठाते हुए दिखाया जाता है। विष्णु की एक मात्र प्रतिमा जो विष्णु के सभी अवतारों को एक साथ प्रदर्शित करती है को विश्वरूप की प्रतिमा के रूप में जाना जाता है।

सन्दर्भ :
https://en.wikipedia.org/wiki/Vishvarupa
https://vedicfeed.com/symbols-of-lord-vishnu/
https://en.wikipedia.org/wiki/Hindu_art#Development_of_the_iconography_of_Vishnu
https://en.wikipedia.org/wiki/Vaikuntha_Chaturmurti
https://en.wikipedia.org/wiki/Narasimha
https://en.wikipedia.org/wiki/Varaha
चित्र सन्दर्भ:
मुख्य चित्र में दशावतार मंदिर (देवगढ़, ललितपुर) में स्थापित अनंतसई विष्णु की प्रतिमा को दिखाया गया है। (Flickr)
दूसरे चित्र में क्रमशः सारनाथ, मथुरा और गुप्त शैली में बनायीं गयी भगवान विष्णु की प्रतिमाओं को दिखाया गया है। (Prarang)
तीसरे चित्र में गुप्त काल में बनायीं गयी विष्णु प्रतिमाओं को दृश्यांवित किया गया है। (Prarang)
चौथे चित्र में मौर्यकालीन मुद्रा और मूर्तिकला में बलराम छवि दिखाई गयी है। (Prarang)
पांचवे चित्र में (दाएं और बाएँ) अहिछत्र गंगा, जमुना और भूमरा की एकमुखी शिवलिंग का चित्र है। (Prarang)
छठे चित्र में चतुरानन विष्णु की देव प्रतिमाओं को दिखाया गया है। (Prarang)
सातवें चित्र में भगवन विष्णु की चतुर्मुखी प्रतिमा को दिखाया गया है। (Prarang)
आठवें चित्र में बैकुंठ विष्णु को देवी लक्ष्मी के साथ गरुण पर सवार दिखाया गया है। (Publicdomainpictures)
नौवें चित्र में भगवान् विष्णु की नरसिंह अवतार की मूर्ति प्रदर्शित की गयी है। (Wikimedia)
दसवें चित्र में भगवान् विष्णु के विराट स्वरूप (विश्वरूप) और देवगढ़ (ललितपुर) में स्थापित शेषनाग पर सवार भगवान् विष्णु की प्रतिमाओं को दिखाया गया है। (Prarang)