मूर्तिशास्त्राविषयीं.....
वाङ्मयीन साधनें :
वेदशास्त्रमूलक पौराणिक संस्कृतीवर आधारलेल्या आजच्या ब्राह्मणधर्मांत ब्रह्मा, विष्णू व महेश यांचे स्थान बरेच वरचे मानले जाते. रज, सत्त्व आणि तम या तीन गुणांचे हे तिघे प्रतिनिधी आहेत. सृष्टीचे उत्पादन, पालन व तिचा शेवट ही ब्रह्मदेव, विष्णू व शंकर यांची प्रमुख कार्ये मानली गेली आहेत. सारांश सृष्टीचा सगळा पसारा या तिघांशीच संबंद्ध आहे. या दृष्टीने हे तीन देव म्हणजे ब्राह्मणधर्माच्या देवतासंघाचे मुख्य तीन खांब आहेत. पूर्वी ब्रह्मदेवाचे पूजन चांगलेच रूढ होते. पण पुढे तो अपूज्य मानला जाऊ लागला, व त्याचे उच्च स्थान स्वीकार करून ही पूजनीय देवतांच्या यादीतून त्याला वगळण्यात आले. पण या बरोबरच सूर्य, गणपती व देवी यांची मान्यता वृद्धिंगत होऊं लागली. हळूहळू विष्णू, शिव, सूर्य, गणपती व देवी यांची उपासना पंचदेवोपासना या नांवाने समाजात रूढ झाली व आतापर्यंत तिची मुळे बरीच खोल गेली आहेत.वर उल्लेख केलेल्या पांच देवांचे वैष्णव, शैव, सौर, गाणपत्य व शाक्त असें पांच संप्रदाय आहेत व प्रत्येकाचे पोटभेद ही बरेच आहेत. इतिहासाची पानें उलटल्यास यांचे परस्पर विरोध, एकाने दुसऱ्यावर वेळोवेळी केलेली कुरघोडी, एकेश्वरवादाचा आधार घेऊन परस्परांना जवळ आणण्यांचे प्रयत्न, देशकालपरत्वे एकामेकांचे श्रेष्ठत्व, वगैरे बऱ्याच गोष्टी आढळून येतात. पण त्यांची दखल घेण्यांचे तूर्त कारण नाही. तूर्त एवढाच उल्लेख करून पुढे जाऊ की परस्पराचा विरोध टाळण्यांसाठी पाचही देवांचे एकत्र पूजन 'पंचायतनपूजन' या नांवाने चालू झाले. याला आद्य शंकराचार्यांमुळे बरीच मान्यता मिळाली. सवलत एवढीच ठेवण्यांत आली कीं जें ज्यांचें इष्ट असेल त्याची स्थापना मधे करावयाची व इतरांना चारी दिशांना बसवावयाचे व त्याप्रमाणें पंचायतानाला 'विष्णु पंचायतन' व 'शिवपंचायतन,' 'गणेशपंचायतन,' 'सूर्य पंचायतन' व 'देवीपंचायतन' अशीं नांवे देऊन उपासना करावयाची. याच तत्त्वांवर मंदिरांची बांधणी करताना मधोमध एक मोठे देऊळ व चार दिशांना चार लहान देऊळें अशी 'पंचायतन मंदिरांची' रचना करतात.
विष्णूची प्रामुख्याने उपासना करणारे वैष्णव, शिवाचे उपासक शैव, गणपतीचे गाणपत्य, सूर्याचे सौर व देवीचे शाक्त या नांवाने ओळखले जातात पण कोणाविषयी अभिनिविष्ट न होता सर्वांचे समान स्थान मानणारे 'स्मार्त' म्हणवितात. वर सांगिलेल्या संप्रदायाचे पुरस्कार करणारे साहित्य भरपूर आहे. त्यांत पुराणें, दार्शनिक ग्रंथ, आगमसाहित्य, लीला व कथा साहित्य, स्तुतिपर गेय साहित्य या सर्वांचा समावेश होतो. या शिवाय प्रत्येक पोटशाखेचे वाङ्मय वेगळेच! या सर्व ग्रंथातूनच पंचदेवोपासनेशी संबंधित मूर्तीच्या विषयी बरीचशी माहिती मिळते. किंबहुना मूर्तिशास्त्राच्या अध्ययनाचा डोलारा याच वाङ्‌मयाच्या भक्कम पायावर उभारला जातो. एवढ्याकरितां या वाङ्‌मयाची थोडी तोंड ओळख करून घेणें आवश्यक व उपयोगी आहे.
वैदिक वाङ्मय :
हिंदुधर्माचा मूलाधार ग्रंथ वेद होय. वेद हे वाङ्मय आहे. त्यांत प्रार्थना विभाग, यज्ञ विभाग व गान विभाग हे तीन मुख्य विभाग करून त्यांस अनुक्रमें ऋग्वेद, यजुर्वेद व सामवेद अशी नांवे दिली. ही झाली 'वेदत्रयी'. अथर्ववेद म्हणून वेदांचा चौथा विभाग ही मानतात. वेदाचा मंत्रभाग 'संहिता' या नांवाने ओळखला जातो. आर्य परंपरेप्रमाणें वेदाची रचना करणारा कोणी नाही. तो 'अपौरुषेय' आहे. वैदिक ऋषी त्या त्या मंत्राचे द्रष्टे' आहेत, सृष्टे नव्हेत. नवीन विचारकांना अर्थातच हे मत ग्राह्य नाही. वेदांचा रचना काल हा वादाचा विषय आहे. पण साधारणपणें असें मानतात की ऋग्वेदाचा रचना काल सुमारे ख्रिस्तपूर्व १,००० किंवा त्याच्याही पूर्वी असावा.वैदिक वाङ्मयाचा बराचसा भाग आज उपलब्ध नाही. उदाहरणार्थ ऋग्वेदाची एकच अर्थात् शाकल शाखाच आज अस्तित्वात आहे. वेदाच्या संहिता भागाचा याज्ञिक दृष्टीनें अभिप्राय स्पष्ट करणारे ग्रंथ 'ब्राह्मण' ग्रंथ होत. प्रत्येक वेदांचे ब्राह्मण खालील प्रमाणें आहेत-
ऋग्वेद - ऐतरेय आणि कौषीतकी
यजुर्वेद - शतपथ
सामवेद - जैमिनीय आणि पंचविंश किंवा ताण्डय
अथर्ववेद - गोपथ
ब्राह्मण साहित्यांत बरीच निरनिराळ्या प्रकारची माहिती संकलित आहे. मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने इतरांपेक्षा शतपथ ब्राह्मण जास्त उपयोगी आहे. वैदिक वाङ्मयाचा दुसरा महत्त्वपूर्ण भाग म्हणजे आरण्यक व उपनिषद् ग्रंथ. पण या ग्रंथाचा तत्त्वज्ञानाशी विशेष संबंध आहे. आपल्या विषयाच्या दृष्टीने यांचा केवळ जुजबी उपयोग आहे.
या वाङ्मयांत श्रौतसूत्रांचा ही समावेश करतात. प्रत्येक वेदाची श्रौतसूत्रे खालील प्रमाणें आहेत
ऋग्वेद - आश्वलायन, शांख्यायन
यजुर्वेद - आपस्तंब, बौधायन
सामवेद - कात्यायन
अथर्ववेद - वैतान
या प्रमाणें हे वैदिक वाङ्मय जरी अफाट असले तरी मूळांत हे यज्ञ-संस्कृती प्रेरक असल्यामुळे मूर्तिशास्त्राचे 'लक्षण-ग्रंथ' म्हणून याला ओळखता येत नाही. असें जरी असले तरी याकडे डोळेझाक करणें दोषावह आहे. पुढें विकास पावलेल्या देवतासंघाची बीजें या वाङ्‌मयक्षेत्रांत इतस्ततः विखुरलेली आहेत. बऱ्याच बाबतीत त्यांचेच पुढे पल्लवीकरण झालेले आहे. तेव्हां बऱ्याचश्या देवतांचे जुने धागेदोरे उकलण्याकरितां वैदिक साहित्याचा परामर्श अत्यावश्यक आहे. काही निवडक उदाहरणें पहा. ऋग्वेदांत इतस्ततः मंत्रदेवतांचे उल्लेख आहेत. त्यापैकी एक विष्णू हा आहे. येथे विष्णूला फार मोठे स्थान जरी नसले तरी ते अगदीच किरकोळ नाही. त्याने तीन पावलाने केलेल्या पराक्रमाची तोंड भरून स्तुती केलेली आहे. विष्णूचे हे महान कार्य म्हणजे पुढे पौराणिक काळांत वामनानें बळीच्या यज्ञांत त्रिविक्रमरूपाने केलेल्या पराक्रमाचे मूळ आहे. त्याचप्रमाणे ऋग्वेदांत इंद्र-विष्णू या जोड देवतांचे उल्लेख येतात. हे इंद्रविष्णूच पुढे इंद्र व उपेंद्र, वासुदेव व अर्जुन आणि नरनारायणाचे रूपानें वावरलेले आहेत. वेदाचा रूद्र पुढचा शंकर आहे, आणि गणपती आणि ब्रह्मणस्पती कदाचित गजाननाशी संबंद्ध आहे.
महाकाव्यें :
आजच्या भाषेत महाकाव्यें किंवा Epics म्हणून ओळखले जाणारे रामायण व महाभारत हे दोन फार महत्त्वाचे इतिहास ग्रंथ होत. आर्य व राक्षस संस्कृतीचा झगडा व आर्यसंस्कृतीचा विस्तार रामायणाचा वर्ण्य विषय असून भाऊबंदकी, राज्यतंत्र व गणतंत्र शासन पद्धतींची चुरस व त्याबरोबरच अनेक सामाजिक व दार्शनिक विषय, मतमतान्तरांची चर्चा, मुत्सद्देगिरीचे डावपेच व असल्याच अनेक प्रकाराची विस्तृत किंवा संक्षिप्त चर्चा महाभारतात आलेली आहे. मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने या ग्रंथांत भरपूर माहिती असली तरी ती इतस्ततः विखुरलेली आहे. ते सर्वदुवे जर जुळवता आले तर इसवीसनाच्या सुरवातीच्या शतकांपर्यंतच्या बऱ्याचश्या मूर्तीवर चांगला प्रकाश पडतो. उदाहरणार्थ सोन्याची कुण्डले घालणारा पण पक्षीरूपांत असणारा गरूड, शंखचक्रगदाधारी कृष्ण, पशुमुखी मातृकांच्या बरोबर असणारा कार्तिकेय व त्याचा भाऊ विशाख, बलराम व कृष्णाची बहीण एकानंशा वगैरे देवतांच्या कुषाण कालीन मूर्तीना नीट समजून घेण्यास महाभारतातील अनेक उल्लेख व त्याचे खिलपर्व अर्थात् हरिवंश चांगलेच उपयोगी सिद्ध होतात. पुढे वेळोवेळी हे उल्लेख येणारच आहेत.पुराणें :
पुराणाचा विस्तार रामायण महाभारतांपेक्षा बराच मोठा आहे. मुख्य पुराणें अठरा, तितकीच उपपुराणें व याशिवाय अनेक स्थलपुराणें एवढा या शास्त्राचा पसारा आहे. सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतरे व वंशानुचरित अशी पुराणाची पांच लक्षणें जरी मानण्यांत आली तरी ती प्रत्येक पुराणांस सारखीच लागू होतात अशातला भाग नाही. पुराणाची रचना व्यासाने केली अशी जरी जुनी मान्यता असली तरी खरी गोष्ट म्हणजे पुराणें ही एकाच व्यक्तीची व एकाच काळातील रचना नसून ती वेळोवेळी निष्पन्न होणाऱ्या निरनिराळ्या प्रकाराच्या माहितीची भांडारें आहेत. नैमिषारण्यांत व इतरत्र सूतसंस्थे कडून वेळोवेळी परिचालित होणाऱ्या ज्ञानसत्राच्या आबालवृद्धांपर्यंत सोप्या भाषेत पोचविलेल्या त्या विवरण पत्रिका आहेत. हे ज्ञानकोष जिवंत व सुरक्षित ठेवण्याची जिम्मेदारी व्यास व सूत या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या पंडितांची होती.पुराणकारांनी ज्योतिष, छंदशास्त्र, आयुर्वेद, व्याकरण वगैरे निरनिराळे विषय हाताळले आहेत. मूर्तिशास्त्राच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने पुराण वाङ्मयाचा उपयोग अनेक प्रकारानें करून घेता येतो. 'मत्स्य' व 'अग्नि' सारख्या पुराणांत तर प्रतिमालक्षण, देवता प्रतिष्ठापन, तालमान या विषयांवर स्वतंत्र 'विष्णुधर्मोत्तरपुराणांचे' स्थान बरेच वरचे आहे. त्याच्या तिसऱ्या भागांत विविध देवतांच्या प्रतिमा, त्यांची आयुधें, त्यांच्या ध्यानांचे शास्त्रीय अर्थ, तालमान, देवतांची चित्रे व चित्रप्रक्रिया वगैरे विषयांवर स्वतंत्र व विस्तृत विवेचन आहे.
काही पुराणें विशिष्ट देवतांना धरून लिहिलेली आहेत. साहजिकच त्या त्या पुराणांत त्या देवतेची बरीच माहिती मिळते. उदाहरणार्थ मुद्गल व गणेशपुराणांत गणपती संबंधी माहितीचा सुंदर संग्रह आहे. देवीभागवत व मार्कण्डेय पुराण शाक्त संप्रदायाचे कंठमणी आहेत तर लिंग, वायु, वामन, कूर्म व शिव ही पुराणे शैव सांप्रदायाचे ज्ञानकोष आहेत. सांबपुराणांत सूर्याबद्दल सविस्तर माहिती मिळते. श्रीमद्भागवत, विष्णुपुराण, ब्रह्मपुराण, विष्णूसंबंधी माहितीचा पुरवठा करतात. ब्रह्मवैवर्त त्या मानानें बरेच अलीकडचे पुराण आहे. राधा, गोलोक, श्रीकृष्णांची मधुरा भक्ती व त्याची ध्याने वगैरे गोष्टी या पुराणात मिळतात. पद्म व स्कंद यांना संकलन ग्रंथ म्हणावयास हरकत नाही. स्कंदात तर कितीतरी स्थलपुराणांचा समावेश आहे. मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने ही सर्व पुराणें महत्त्वाची आहेत.
मूर्तिशास्त्रासंबंधी माहिती कोणत्याही पुराणांत नेमकी कुठे हेरता येईल या संबंधी खालील काही आडाखे लक्षांत ठेवण्यासारखे आहेत-
१) देवता प्रतिष्ठा, प्रतिमालक्षण देवालयनिर्माण
२) स्तुती व ध्यानाचे भाग. देवतांच्या सगुण ध्यानांत मूर्तीची वर्णनें आढळतात व स्तुती भागांत निरनिराळी नांवे संकलित असतात. या पैकी बरीच नांवे, उदाहरणार्थ गदाधर, खट्वांगिन्, खण्डपरशु, शाङ्गङ्ग वगैरे, आयुधांची परिचायक आहेत, विरुपाक्ष, भालचंद्र, लंबोदर, तीक्ष्णदंष्ट्रा हरितश्मश्रु, त्र्यंबक, वगैरे स्वरूपाची परिकल्पक आहेत. वाहनांचा परिचय घडविणारी गरुडवाहन, वृषध्वज, सिंहवाहिनी सारखी नांवे येथेच सापडतात.
याच संदर्भात बऱ्याच ठिकाणी हमखास असे कालसंकेत ही मिळतात. उदाहरणार्थ विष्णूच्या नूपुरांचे वर्णन किंवा कृष्णाच्या नाकांत घातलेल्या मोत्याच्या लोलकाचे वर्णन, किंवा देवीच्या नांकातील नथींचा उल्लेख नक्कीच दहाव्या शतकाच्या नंतरच्या गोष्टी आहेत. या किंवा या सारख्या दुसऱ्या उल्लेखाच्या मदतीनें अन्योन्याश्रय संबंधाला हातांशी धरून मूर्तीचा किंवा साहित्यिक उल्लेखांचा ही काल ठरविता येतो.
३) तीर्थक्षेत्रांची वर्णनें या दृष्टीनें उपयोगी पडतात. तीर्थदेवतांची ध्यानें व मंदिरे यांचे उल्लेख कधीकधी मूर्तिशास्त्रांवर प्रकाशाचे नवे झोत टाकतात.
४) आख्यानें व उपाख्यानें या दृष्टीने फारच उपयोगी ठरतात. उदाहरणार्थ सांबपुराणांतील कृष्णाच्या मुलाला कुष्ठरोग झाल्यामुळे मग ब्राह्मणांचे येणें व त्यांनी उपचार म्हणून स्थापन केलेली सूर्योपासना-सूर्याच्या प्रतिमेची उपासना याचे वर्णन करणारे आख्यान मूर्तिशास्त्रांत दिसणाऱ्या इराणी वेश घातलेल्या सूर्यास समजून घेण्यांस उपयोगी आहे. सूर्याचे जोडे यावर प्रकाश टाकणारे रेणुकाचरित्र, त्वष्टा याची मुलगी संध्या हिचे आख्यान व इतर कथा या दृष्टीनें मननीय आहेत.
थोडक्यात सांगावयाचे म्हणजे पुराणांत जागोजाग मूर्तिशास्त्रासंबंधी उल्लेख पसरलेले आहे, पण त्यांचे दुवे साधणे हे मात्र श्रमसाध्य असले तरी करण्यांयोग्य कार्य आहे.
स्मृतिवाङ्मय :
समाजाची घडी विस्कटू नये, तिला स्थिरता यावी एवढ्याकरिता 'कायदा' किंवा विधिनिषेध अस्तित्वांत आले. हैं विधिनिषेधात्मक सदाचाराची स्थापना करणारे वाङ्मय म्हणजे 'स्मृतिवाङ्मय' होय. वेदांप्रमाणे हे अपौरुषेय नाही. स्मृर्तीचे कर्ते निरनिराळे आचार्य किंवा ऋषी आहेत. समाजाला सर्वप्रथम वळण लावण्याचे काम 'मनु' ने केले. त्यामुळे मानवधर्म शास्त्र किंवा मनुस्मृति हा ग्रंथ अस्तित्वांत आला. तितकाच मोठा मान याज्ञवल्क्य स्मृतीच्या ही वाट्यास जातो. ह्या स्मृतीवरील 'मिताक्षरा' ही टीका हिन्दूकायद्याचा मेरूदण्ड आहे. स्मृतिवाङ्‌मयाचा ही पसारा बराच मोठा आहे. आजपर्यंत सुमारे ११६ स्मृतींची नांवे उजेडास आली आहेत, पैकी ५६ स्मृतिग्रंथ 'कलकत्त्याहून सहा भागांत प्रसिद्ध झालेल्या 'स्मृतिसंदर्भ' या ग्रंथांत छापले गेले आहेत. मुख्य स्मृतींची संख्या फक्त अठरा मानण्यात येते.स्मृतिसाहित्य हे मुळांत आचार साहित्य असल्यामुळे यांत मूर्तिशास्त्रबद्दल भरपूर माहिती मिळणें अर्थात्च शक्य नाही तरीपण प्रसंगोपात्त चर्चेच्या निमित्तानें बरेच उपयोगी उल्लेख आढळतात. उदाहरणार्थ प्रतिमांच्या निरनिराळ्या माध्यामां विषयी कण्व' वृद्धगौतम" वशिष्ठ' वगैरेत उल्लेख आढळतात. वृद्धहारीत स्मृतीत विष्णूंचे अवतार, त्याची आयुधे वगैरेची चर्चा आहे' विष्णू व विष्णुबिंब या बद्दल वृद्धगौतम वाधूल" वशिष्ठ भारद्वाज वृद्धहारीत वगैरेत बरीच माहिती आहे. इतर देवतांविषयी देखील अशीच माहिती सापडते.
येथेच आचारधर्मांशी संबंधित शुक्रनीति साखरे ग्रंथ, लक्ष्मीधराचा कृत्यकल्पतरु व हेमाद्रिच्या चतुर्वर्गचिंतामणि सारख्या संकलन ग्रंथाचा उल्लेख करणे ही अपरिहार्य आहे. कारण असले ग्रंथ म्हणजे वेळोवेळी प्रसिद्ध होणाऱ्या ज्ञानकोषाच्याच आवृत्त्या असल्यामुळे त्यांत मूर्तिशास्त्राविषयी सामग्रीसुद्धा समाविष्ट झालेली आहे. सोमेश्वर चालुक्याचा अभिलषितार्थचिंतामणि किंवा मानसोल्लास हा ग्रंथ देखील याच कोटीचा आहे. त्यात असलेले 'आलेख्यकर्म', 'मूर्तिलक्षणम्', 'चित्रलक्षणम्', वगैरे अध्याय फारच उपयोगी आहेत. विशेषकरून दक्षिण भारतातील मध्यकालीन मूर्तीचा अभ्यास करण्यासाठी याचा चांगला उपयोग होतो. 'श्रीतत्त्वनिधि' हा अशाच प्रकारचा दुसरा संकलन ग्रंथ आहे. यांतही बरीच प्रकरणें फार महत्त्वाची आहेत.
तंत्र वाङ्मय :
प्राचीन परिभाषेप्रमाणे वेद प्रामाण्याला स्वीकार करणारे आस्तिक व त्याचा अस्वीकार करणारे नास्तिक किंवा वेदबाह्य समजले जात. आज 'अस्तिक' व 'नास्तिक' या शब्दांची मूल्यें बदलली आहेत व त्यांचा अर्थ ईश्वराचे अस्तित्व मानणारे किंवा न मानणारे असा केला जातो. मूळांत या शब्दांचे असे प्रयोग होत नसत. या दंडकाप्रमाणे बौद्ध व जैन हे तर नास्तिक आहेतच, तसेच तंत्राम्नायांचे अनुगमन करणारे ही वेदबाह्य किंवा नास्तिक वर्गातच मोडतात. तंत्राविषयी लोकांच्या कल्पना बऱ्याचशा भ्रांत आहेत. तंत्रशास्त्राचा अर्थ म्हणजे लैंगिक सुख विषयक तत्वांना ब्रह्म व जीवात्मा यांच्या आध्यात्मिक ऐक्याचे गोंडस स्वरूप देऊन त्याच्या आड फक्त गोपनीयता, रहस्य, विलास, मदिरापान स्वेच्छाचार, मांसभक्षण इत्यादि गोष्टींचा पाठपुरावा करणारे शास्त्र असा सामान्यपणे समजला जातो. हे जरी काही अंशी खरे असले तरी ते पूर्ण सत्य नाही. तंत्रांत फक्त काही बीभत्स व लाजिरवाण्या क्रियांचाच विचार नसून गंभीर आध्यात्मिक चिंतन, योगशास्त्राचे निरनिराळे • प्रयोग, फार मोठा देवतासंघ व वाढीस लागलेली उपासना पद्धतीही आहे, पण या विषयाचा अधिक विस्तार आपणांस येथे करता येत नाही. आपल्याला फक्त मूर्तिशास्त्रांपुरतेच तंत्रवाड्मय हाताळावयाचे आहे.उत्तर भारतांत तंत्राच्या तीन प्रमुख धारा होत्या. वैष्णव, शैव आणि शाक्त. त्यापैकी वैष्णव तांत्रिक संप्रदायांचे आता स्वतंत्र अस्तित्व लुप्त होऊन त्याची वैदिक मतांत चांगलीच सरमिसळ झाली आहे. वैष्णवांची पंचरात्रोपासना वैष्णव तंत्राचे प्रमुख अंग आहे. आज आस्तिकांत सर्वत्र मान्य असलेल्या श्रीमद्भागवत या वैष्णवपुराणांवर 'नारदपञ्चरात्रा'ची छाया दिसते." पाञ्चरात्र वाङ्मयाचा स्वतंत्र विचार पुढे करू.
शैव व शाक्त तंत्राच्या विचारपद्धतीत थोडा भेद असला तरी सादृश्यही बरेच आहे. शैव तांत्रिक पद्धतीचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे 'नाथसंप्रदाय' हा होय. आदिनाथ म्हणजे शिव, त्यापासून नाथसंप्रदायाची परंपरा सुरू झाली व पुढे मत्स्येन्द्र, गोरक्ष, जालंदर कानिफ वगैरे नाथ आचार्य पदांवर आले 'सिद्धसिद्धांत पद्धति' हा गोरक्षनाथ प्रणीत ग्रंथ या संप्रदायाचा प्रमाण ग्रंथ होय. बंगाल, बिहार, उत्तरप्रदेश, राजस्थान इकडे व उत्तरपश्चिम भागांकडे हा संप्रदाय बराच फोफावला. याच्याशी संबंधित प्रतिमाही इकडच्या भागांत मिळतात.
शैव तंत्रापेक्षा आज ही शाक्त तंत्राचा बराच प्रचार आहे. बंगाल, बिहार, उडीसा, उत्तरप्रदेश, पंजाब, काश्मीर, पाकिस्तानाचा उत्तरी व अफगाणिस्थानांचा दक्षिण पश्चिमी भाग हा एवढा पट्टा एक प्रकारे शाक्तमताचे माहेरघर म्हणून ओळखता येईल. या संप्रदायाचे लोण दक्षिणेंत ही बरेच पोचलेले दिसते. शाक्तांचा मूर्तिशास्त्रांवर चांगलाच प्रभाव पडलेला आहे. मातंगी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, जयन्ती, यमघंटा, भद्रकाली वगैरे प्रतिमांचा उगम याच मतांत आहे. याच्या उपासना गोपनीय असल्यामुळे आजपर्यंत बरेचसे शाक्त वाङ्मय प्रकाशांत आलेले नसून बरेचसे लुप्त झाले आहे. कित्येक ग्रंथ आता उपलब्धच नसल्यामुळे त्यांच्यातली स्फुट उद्धरणे जी इतरत्र आलेली आहेत, त्यांचाच संग्रह करून दुधाचर्ची तहान ताकांवर भागवावी लागत आहे. प्रसिद्ध तंत्रशास्त्रज्ञ डॉ. गोपीनाथ कविराज यांनी 'लुप्तागम संग्रह' या नावांने अशी उद्धरणें गोळा करून वाराणसीहून प्रकाशित करण्याचे काम चालविले होते. इतरत्रही असे प्रयोग झालेले आहेत. कृष्णानंद आगमवागीश यांनी 'तंत्रसार' या नावांने संकलन ग्रंथ लिहिला आहे त्यांत रुद्रयामल, ब्रह्मयामल, शारदातिलक, कुञ्चिकामत वगैरे ग्रंथांतून बऱ्याचश्या तांत्रिक ध्यानांचा संग्रह केला आहे. असाच दुसरा ग्रंथ 'तंत्रार्णव' आहे.
शाक्ततंत्र व तत्संबंधित शाक्त प्रतिमा यांचा विचार करतेवळी एक गोष्ट प्रामुख्याने लक्षांत येते कीं सुमारे दहाव्या शतकानंतर या प्रकारच्या प्रतिमांची संख्या व त्यांचे उपप्रकार याची वाढ होऊ लागते व सुमारे तेराव्या शतकांपासून त्यांचा चांगलाच प्रसार झालेला दिसतो. थोड्या फार फरकाने शैव व वैष्णव तंत्रास ही गोष्ट लागू पडते.
पाञ्चरात्र मत व त्याचे वाङ्मय" : -
वासुदेवाची उपासनापद्धती पञ्चरात्र या नावाने प्रसिद्ध असून तिचे अनुयायी पाञ्चरात्र, सात्त्वत् किंवा भागवत या नांवाने ओळखले जातात. महाभारतात दिलेल्या परंपरेप्रमाणे" पाचरात्र शास्त्राचा उपदेश सर्वप्रथम नारायणाने नारदांस केला व नारदाने ते इतर ऋषींस सांगितले. परंपरेप्रमाणे पाञ्चरात्र शास्त्राचा उगम वेदाच्या 'एकायन' शाखेपासून आहे. ही एकायन शाखा म्हणजे शुक्लयजुर्वेदाची काण्व शाखा होय. एकायन शाखेच्या वाङ्मयांत आचार्य उत्पलाने उल्लेख केलेल्या पाञ्चरात्र श्रुती व पाञ्चरात्र उपनिषद् यांचा समावेश होत असावा. पांचरात्र वाङ्मयाचा विस्तार फार मोठा होता. या विषयाचा सखोल अभ्यास करणारे जर्मन विद्वान डॉ. श्रॅडर यांच्या मते पाञ्चरात्रांचे संहिता साहित्य सुमारे एक ते दीड लक्ष श्लोकात्मक असावे. श्री प्रश्न, विष्णुतिलक व इतर ग्रंथांच्या मते तर वाङ्मयीन विस्ताराचा हा पल्ला दीड कोट श्लोकांपर्यंत जातो. डॉ. श्रॅडर यांनी २१० पाञ्चरात्र संहितांची नावे गोळा केली आहेत. त्यांच्या मते या संपूर्ण साहित्याचे वर्गीकरण खालील प्रकारे करता येईल :१) मूळ संहिता (उत्तर भारत)
२) वरील ग्रंथापासून उद्भूत् दक्षिण भारतीय ग्रंथ.
३) निरनिराळ्या पोट भेदांशी सम्बन्धित अलीकडचे उत्तर व दक्षिण भारतीय ग्रंथ.
पाञ्चरात्रांच्या संहिता ग्रंथांत 'सात्त्वत', 'पौष्कर' आणि 'जया' या संहिता प्राचीन आणि प्रामाणिक समजतात. मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने 'अहिर्बुध्न्य संहिता', 'हयशीर्ष पाञ्चरात्र', 'जयाख्य संहिता' वगैरे ग्रंथ विशेष उपयोगी आहेत. यांचे निर्माण काल मात्र त्यांच्या अंतरंग व बहिरंग परीक्षणानंतरच ठरविता येतील. उदाहरणार्थ हयशीर्षाचा बराचसा भाग अग्नि पुराणाने उचलला आहे".
विष्णुमूर्तीच्या अभ्यासासाठी पाञ्चरात्रांशी संबंधित वैखानसागमही बराच उपयोगी आहे, पण हा आगम ग्रंथ दक्षिण भारतीय प्रतिमांकडे लक्ष पुरविताना याला हाताशी धरणे सोईचे होय. पाञ्चरात्र व शैव संहिताचे वर्ण्य विषय चार वर्गात वाटले जातात चर्यापाद, क्रियापाद, योगपाद व ज्ञानपाद। यापैकी मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने क्रियापाद हा महत्त्वाचा भाग होय. पण प्रत्येक पाञ्चरात्र संहितेत हे चार भाग असतातच असे नाही. साधारणपणे क्रियापाद व चर्यापाद यांना प्रामुख्य मिळालेले असते. प्रथम भागांत आचरणाच्या 'विधि'ची चर्चा असून दुसऱ्यांत मंदिर निर्माण, प्रतिमा प्रतिष्ठा, ध्यानें वगैरे विषयांची चर्चा असते.
शिल्प साहित्य :
साहित्याचा एक भाग असाही आहे ज्यांत 'शिल्प' हाच प्रमुख विषय आहे, अर्थात् त्याबरोबर प्रतिमा निर्माणांची माहिती आलीच. म्हणूनच शिल्पांचे विवेचन करणारे हे ग्रंथ कधी कधी बहुमोल माहिती देतात. सम्राट् भोजाचे 'युक्ति कल्पतरु' व 'समरांगणसूत्रधार', शिल्पकार मंडनांचे 'रूपमण्डन', मयाच्या नांवावर चालणारे 'मयमत्', श्री कुमारांचे, 'शिल्परत्न', श्री प्रसन्न कुमार आचार्य यांनी संपादन केलेला 'मानसार' हा विशाल ग्रंथ, काश्यपाचा 'काश्यपशिल्प', चितौडच्या महाराणा कुंभाचे वेळी मंडनाने लिहिलेला 'देवतामूर्तिप्रकरणम्' वगैरे ग्रंथ अध्ययनांकरिता अपरिहार्य होत. याच संदर्भात 'भुवनदेवाच्या' अपराजितपृष्छेचा उल्लेख देखील अपरिहार्य आहे. जरी मूळांत हा ग्रंथकार जैन असला तरी त्याने ब्राह्मण धर्मीय देवतांचे बरेच विस्तृत वर्णन केले आहे. विश्वकर्त्यांच्या नांवाने गाजणारे 'विश्वकर्मावतारशास्त्र' याचाही उल्लेख या प्रसंगाने करावयास हवा.इतर संकीर्ण साहित्य : -
वर उल्लेखिलेल्या साहित्यांशिवाय इतर शास्त्राशी संबंध असलेले वाङ्मय देखील भारतीय मूर्तिशास्त्रांच्या अभ्यासाला उपयोगी पडते. काही उदाहरणे घेऊ. पाणिनीची 'अष्टाध्यायी' जिच्यात सुमारे चार हजार सूत्रे आहेत, आज प्रचलित असलेल्या संस्कृत व्याकरणाची आधारशिला आहे. हा व्याकरण ग्रंथ व ह्यावरील पंतजलिचे भाष्य त्यांत आलेल्या प्रसंगापात्त उल्लेखांमुळे मूर्तिशास्त्राच्या अध्ययनालाही उपयोगी पडतात." तसेच आयुर्वेदाचे 'चरकसंहिता' 'काश्पसंहिता' वगैरे ग्रंथातील बालचिकित्सेशी संबंधित असलेले रेवतीकल्प कौमारभृत्यादि अध्याय, कार्तिक स्वामी, माता व बालग्रह यांचे बद्दल बरीच माहिती पुरवितात. ज्योतिषाचार्य वराहमिहिराचा बृहत्संहिता हा ग्रंथ तर गुप्तकालीन मूर्तिशास्त्रावर चांगलाच प्रकाश टाकतो. वराहमिहिराच्या आधारावर मूर्तिशास्त्राच्या कित्येक परंपरांची प्राचीनता ठरवता येते.ब्राह्मणधर्मीय वाङ्‌मयाप्रमाणे बौद्धवाङ्‌मयाचा देखील उपयोग होता. थेरवादी साहित्याचा मूर्तिपूजेवर जरी प्रत्यक्ष विश्वास नसला तरी ब्रह्मा, शुक्र, मार, वगैरेची रूपवर्णने तिथे आढळतात व प्रत्यक्ष प्रतिमांशी ती ताडून पाहता येतात. महायान संप्रदायात तर देवता संघाचा चांगलाच विकास झाला. आदि बुद्ध, ध्यानी बुद्ध, बोधिसत्त्व, अवलोकितेश्वर, त्यांच्या निरनिराळ्या शक्ती, यक्षिणी, यक्ष असा बौद्ध देवतांचा बराच मोठा पसारा वाढू लागला व त्याबरोबरच निरनिराळ्या उपासना पद्धती व त्यांचे प्रतिमाशास्त्र ही अस्तित्वांत आले. पुढे वाममार्गांच्या संयोगाने बौद्धांकडे एक तिसरे 'यान' म्हणजे 'वज्रयान' उत्पन्न झाले व त्याबरोबर अनेक प्रकारच्या धारणा, साधनमाला अस्तित्वांत आल्या. या विषयांवर अनेक ग्रंथ लिहिले गेले. त्यापैकी आज बरेचसे लुप्त झाले आहेत. काहींची चीनी, तिब्बती व इतर बौद्ध देशांच्या भाषांत केलेली भाषांतरेच फक्त उपलब्ध आहेत. नेपाळ, तिब्बत व काश्मीरच्या धातुमूर्तीत बौद्ध देवतासंघाच्या मूर्तीचा चांगलाव साठा आहे त्यांना समजून घेण्याची साधने बौद्ध वाङ्मयांत विखुरलेली आहेत.
बौद्ध तंत्राचा जास्त प्रसार सिद्ध, नाथ आणि योगी यांच्यामुळे झाला. पी.सी. बागची यांच्या मते तंत्र आणि आगम वाङ्मय सहाव्या ते नवव्या शतकांत चालू होते. तांत्रिक विचारधारेचा उत्कर्षकाल सुमारे सात ते बाराव्या शतकांचे दरम्यान ठरवतात."
भारतीय वाड्मयांबरोबरच पूर्व व दक्षिणपूर्व देशांतील बौद्ध वाङ्मयाचा आढावा घेतला पाहिजे. ब्रह्मदेश, थायलण्ड, जावा, सुमात्रा, बोर्नियो इकडे पसरलेले साहित्य व प्रतिमा तुलनात्मक अभ्यासासाठी फारच उपयोगी आहेत. सुप्रसिद्ध विद्वान डॉ. रघुवीर व त्यांचे पुत्र डॉ. लोकेशचन्द्र यांनी प्रकाशांत आणलेले वाङ्मय या दृष्टीने उपयोगीले पाहिजे.
दक्षिणपूर्वेप्रमाणे उत्तर पश्चिमेकडील वाङ्मय देखील मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने हाताळले पाहिजे. सर ऑरेल स्टेन यांनी सुरू केलेले शोध कार्य आता चांगलेच बाळसे धरू लागले आहे. अलीकडे ताजकीस्तानांत झालेले शोध व इटलीच्या संशोधकांनी केलेले कार्य फार महत्त्वाचे आहे.
बौद्ध वाङ्मय फक्त बौद्ध प्रतिमाचेच अध्ययन करावयास उपयोगी ठरत नसून कधी कधी ब्राह्मण धर्माच्या मूर्तीवर देखील तिकडून ओझरता प्रकाश पडतो. उदाहरणार्थ 'सुत्तनिपाता'ची निदेस टीका लोक देवतांच्या अभ्यासाकरिता चांगलीच उपयोगी आहे. 'ललितविस्तारांसारखे' ग्रंथ देवघरांतील पूजेच्या देवप्रतिमाची यादी देतात. 'मज्जूश्रीमूलकल्पा' सारखे ग्रंथ तांत्रिकांच्या शिवोपासने संबंधी माहिती पुरवतात तर 'दीघनिकाया'चे आटानाटीय सुत्त व महामायूरीसारखी प्रकरणें यक्षांबद्दलचे बारीक सारीक तपशील सांगतात.
बौद्धांप्रमाणे जैन वाङ्मय देखील मूर्तिशास्त्राच्या अभ्यासासाठी सहाय्यक सिद्ध होते. जैनांचे मुख्य आराध्य म्हणजे चोवीस तीर्थंकर ज्यांना जिन किंवा केवली असेही म्हणतात. ह्यांच्या प्रतिमा लांछन भेद वगळले तर जवळ जवळ एकाच प्रकारच्या असतात. त्यांची बसण्यांची किंवा उभे राहण्याची पद्धत ही अगदी ठराविक आहे. झोपलेल्या जिन प्रतिमा कधीच मिळत नाहीत. त्यामुळे वाङ्मयात आलेले जिनबिंबाचे उल्लेख देखील एकाच साच्याचे आहेत असे जरी असले तरी जैनांचा देवतासंघ मात्र लहान किंवा निश्चित चौकटीतच बसणारा होता असे नाही. प्रत्येक तीर्थकाराचे लांछने, त्यांचे यक्ष, शासन यक्षिणी, देवता वगैरेचा पसारा मोठा असल्यामुळे यांच्या प्रतिमाबद्दल जैन वाङ्मयात भरपूर माहिती मिळते. या संदर्भात 'अंगविज्जा', 'नायधम्म कहाओ', 'रायपसेणिय सुत्त', 'पहृणवागरणीय', वगैरे ग्रंथांची नांवे घेता येतील. संस्कृत ग्रंथात 'अपराजितपृच्छेचा' प्रामुख्याने उल्लेख करावयास हवा.
लेख:
लेखांत शिलालेख, मूर्तिलेख, ताम्रपट, इष्टिकालेख वगैरेचा मुख्यत्वे करून समावेश होतो. मूर्तिशास्त्राच्या अध्ययनासाठी थोड्या फार परीने ह्या सर्वांचाच उपयोग होतो. पुष्कळदा असे होते की शिलालेख कोरविणारे लेखाच्या सुरवातीलाच आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण करून 'मंगल' करतात. या नमनात्मक श्लोकात कधी कधी त्या देवतेचे ध्यानही दिलेले असते. म्हणूनच तो भाग मूर्तिशास्त्रांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असतो. एका काळातील अशाप्रकारच्या लेखांचे साकल्याने अध्ययन केले तर कोणत्या काळात व कोणत्या भागांत कोणती देवता लोकप्रियतेचा उच्चांक गाठीत होती याचा अंदाज लावता येतो. उदाहरणार्थ उत्तर भारतातील सुमारे पाचव्या-सहाव्या शतकापर्यंतचे लेख चाळले तर असे दिसून येते की नमनाचे श्लोक वराह, सूर्य, विष्णू, शंकर यांचे तर वर्णन करतात पण मांगल्याचा प्रतीक म्हणून समजला जाणारा गणपती याचा मात्र यात मुळीच उदो उदो आढळत नाही. पांचव्या शतकापूर्वी मिळणाऱ्या गणेश प्रतिमांची संख्या अगदीच सीमित आहे. या तथ्याची सांगड वरील गोष्टीशी घातली की हा निष्कर्ष साधारणपणाने काढता येतो की गाणपत्य सांप्रदायाची लोकप्रियता गुप्त काळापासून वाढू लागली व पुढील काळांत तिने उच्चांक गाठला.कित्येकदा लेखाचा उद्देश एखाद्या वस्तूच्या स्थापनेचा किंवा निर्माणाचा उद्घोष करण्याचा असतो. असे लेख आपल्या फारच उपयोगाचे ठरतात. काही उदाहरणे पहा. इसवीसनापूर्वी दुसऱ्या शतकांत ग्रीकांसारखे अभारतीयही वैष्णव उपासना करीत असत, विष्णूंची मंदिरे बांधीत व त्यासमोर गरुडखांबांची स्थापना करीत. या गोष्टी विदिशा येथे मिळालेल्या हेलिओडोरेस याने कोरविलेल्या स्तंभ लेखावरून सिद्ध होतात. तसेच याच सुमारास राजस्थानांत घोसुण्डी या ठिकाणी 'नारायण वाटिका' नांवाची एक जागा होती व तिथे संकर्षण आणि वासुदेव यांची पूजा होत असे हे जाणून घेण्याचे एकमात्र साधन तेथे मिळालेला लेखच आहे. त्याचप्रमाणे मथुरा येथील 'महास्थान' या नावाने ओळखले जाणारे वासुदेवाचे मंदिर, मथुरेत 'मोडा' या गावाचे वृष्णी पंचवीरांचे 'शैलदेवगृह', महाराष्ट्रांत रुढ असलेली संकर्षण वासुदेव यांची उपासना, वगैरे इसवीसनाच्या सुरवातीचे व त्या पूर्वीचे उल्लेख शिलालेखांतच मिळतात. गुप्तकाळांत विष्णूंची उपासना किती वाढीस लागली होती याचा अंदाज उदयगिरी (विदिशा), भीतरी (जिल्हा गाजीपूर, उत्तर प्रदेश), जूनागढ (सौराष्ट्र), एरण (मध्यप्रदेश), देवगढ (उत्तर प्रदेश), वगैरे ठिकाणाहून मिळालेल्या विष्णू-मंदिराविषयक शिलालेखावरून सहज करता येतो. दशपुर (मंदसोर) व इंद्रपुर (इंदोर) येथील बंधुवर्मा व देवविष्णु यांनी बांधलेल्या सूर्य मंदिरांची माहिती तेथील लेख व ताम्रपट देतात. उत्तर प्रदेशांत बिलसाद (जिल्हा एटा) येथे महासेन अर्थात कार्तिकस्वामीचे मोठे मंदिर होते, सुपिया" (मध्य प्रदेश, जुने रीवा संस्थान), येथे स्कंदगुप्ताचे वेळी षष्ठी देवीची स्थापना झाली होती. त्याचप्रमाणे विश्ववर्मन् (सु.सन ८००) याच्या सचिवाने बांधलेले मातृकांचे मंदिर" वगैरे बद्दल मनोवेधक माहिती शिलालेख व ताम्रपटच पुरवितात.
मोठमोठाल्या शिलालेखांप्रमाणे मूर्तीच्या पीठावर कोरलेले लेख पुष्कळदा मूर्तीची ओळख पटवितात. याचे एक दोन नमूने पहा. जैनांच्या चोवीस तीर्थकारांची लक्षणे किंवा लांछने कुषाण काळात म्हणजे इसवीसनांच्या सुरवातीच्या शतकांत निश्चित झालेली नव्हती. त्यामुळे निरनिराळ्या तीर्थकारांच्या प्रतिमा स्पष्टपणे ओळखणे कठिण होणार होते. साहाजिकच त्यांना घडविणाऱ्या त्या वेळेच्या लोकांनी प्रतिमेच्या वाहिकेवरील लेखांत स्पष्टपणे नावाचा उल्लेख केलेला आहे. मथुरेहून मिळालेल्या बऱ्याच कुषाण कालीन तीर्थकार प्रतिमा अशा प्रकारच्या आहेत. मूर्तीवर लेख लिहिण्याची पद्धत पुढेही चालत राहिली व कित्येक जागी अजूनही आहे. पालकलेच्या पाषाणमूर्ती, नेपाळच्या धातुप्रतिमा, मध्य भारत, गुजराथ, राजस्थान महाराष्ट्र इकडील जैनांच्या अष्टधातू, पितळ, तांबे किंवा इतर बहुमूल्य धातूंच्या प्रतिमा कित्येकदा लेखांनी युक्त असतात. हे सर्वच लेख मूर्तिशास्त्रांच्या दृष्टीने उपयोगी असतात असे मात्र नाही.
नाणी : -
कित्येक राजवंशाची नाणी मूर्तिशास्त्राचा अभ्यास करण्यास बरीच मदत करतात. पांचाल, अयोध्या, वगैरे जनपदांत पूर्वी चालू असलेल्या काही नाण्यांच्या वर राजाच्या नावात द्योतित असलेली देवता दाखवीत असत. उदाहरणार्थ अग्निमित्राच्या नाण्यांवर अग्नि तर विष्णुमित्राच्या नाण्यांवर बारकासा विष्णू दिसतो. कुषाणांनी तर या बाबतीत फारच मोठी मजल गाठली. नंदीसह उभा असलेला किंवा एकटा नारीश्वर, सूर्य, चंद्र, वायु, वगैरे कित्येक देवांचे त्यांच्या नाण्यांवर अंकन झालेले आहे. यौधेयच्या नाण्यांवर कार्तिकस्वामी दिसतो. गुप्तांच्या सोन्याच्या नाण्यांवर सिंहवाहिनी देवी, स्कंद, विष्णू, लक्ष्मी, वगैरेंची भरघोस दर्शन घडते. देवतादिकांना नाण्यांवर अंकित करण्याची परंपरा पुढेही चालू होती. उदाहरणार्थ भोजांच्या नाण्यांवर वराह दिसतो. एकूण विविध राजवंशाच्या नाण्यांवर दिसणाऱ्या या देव प्रतिमा काही बाबतीत फारच उपयोगी सिद्ध होतात.मातीचे शिक्के व ठसे : -
लखोटे किंवा त्यासारख्या इतर वस्तूंस मोहरबंद करण्याकरिता जुन्याकाळी चिकट ओल्या मातीचा उपयोग करीत. अशा प्रकारची 'मुद्रांकित' पर्ने मालकाने उघडल्यानंतर त्यावर पाठविणाऱ्याने लावलेले मातीचे छाप किंवा ठसे अर्थातच निरुपयोगी म्हणून टाकून देत. हे छाप (Sealings) व ते उमटविण्याकरिता वापरले जाणारे शिक्के (Seals) साधारणपणे मातीचेच असत. निरनिराळ्या ठिकाणी झालेल्या खोद कामांत अशाप्रकारचे बरेच छाप व शिक्के मिळाले आहेत. याच वर्गात मातीच्या तयार केलेल्या गोल किंवा चौकोनी आकाराच्या सपाट पदक वजा वस्तूही मोडतात. त्या मोठ मोठे महन्त, मठ किंवा मंदिरेयाकडून भाविक भक्तास प्रसाद म्हणून वाटल्या जात असत. या सपाट तुकड्यांवर मठाचे चिन्ह, देवमूर्ती, काही विशिष्ट मंत्र, वगैरे उमटलेले असतात. मूर्तिशास्त्राच्या अध्ययनांसाठी मातीच्या या सर्व वस्तू उपयोगी आहेत. काही उदाहरणे म्हणून खालील नोंदी महत्त्वाच्या वाटतील :
१) सिंधू संस्कृतीच्या उत्खननांत मिळालेल्या मुद्रा ज्यावर मातृदेवी, वृक्षदेवता, पशुपति (शिव) नाग, वगैरेचे दर्शन घडते.
२) मातृदेवीचे निरनिराळ्या प्रकारे अंकन करणाऱ्या मातीच्या मौर्यकालीन चकत्या. अशा चकत्या रूपड, तक्षशिला, मथुरा, काशी पटना, वगैरे ठिकाणी मिळाल्या आहेत. सर्वांत अधिक म्हणजे एकवीस चकत्या बिहार राज्याच्या मूर्ताजीगंज येथून मिळाल्या आहेत.
३) बसाढ (बिहार) व भीटा (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेल्या मातीच्या छापांत बऱ्याच ठिकाणी शिवाचे व लक्ष्मीचे अनेक प्रकारे अंकन केलेले आहे. हे छाप गुप्त काळाचे किंवा त्या जवळपासचे आहेत.
४) उत्तर गुप्तकाळात नालंदा येथे फार मोठे बौद्ध केंद्र होते. येथून स्तूप व लेखांकित बरेच छाप मिळाले आहेत. काही ब्राह्मण धर्माशी संबंधित आहेत.
मातीच्या या विविध वस्तूंवर उमटलेल्या देवप्रतिमा देवतेच्या रूपांबरोबरच विशिष्ट संप्रदायाची प्रसारमर्यादाही ओळखण्यास मदत करतात.
चित्रे : -
या वर्गात भांड्यावरील चित्रे, खांब, भिंती, गर्भगृहे किंवा मंदिरे व सभागृहाच्या छतांवर काढलेली चित्रे, तशीच हस्तलिखित ग्रंथाची आवरणे, मलपृष्ठे किंवा पानें, तसेच निरनिराळी पटचित्रे किंवा चित्रपट यांचाही समावेश होतो. जर ही चित्रं चांगल्या स्थितीत टिकलेली असली तर देवतेच्या रूप व वाहनांप्रमाणेच तिच्या वर्णाचीही सहज ओळख पटते. या दृष्टीने मध्य आशियातून मिळालेली ग्रंथ चित्रे, अजिंठा, बाग, पट्टडाकल वगैरे स्थानाची भित्तिचित्रे विशेष उल्लेखनीय आहेत. खोतान येथील ग्रंथचित्रांत शिव, इंद्र, विष्णू, वगैरेची मध्य आशियांत रुढ असलेली रूपें पाहतां येतात. अजिंठा येथे बुद्धाचे जीवन चित्रित केलेले आहे; तर लेपाक्षीची रंगीत चित्रे रामायण महाभारताशी संबंधित आहेत.कलाकुसरीच्या वस्तू : -
सरतेशेवटी भांडी, खेळणी, सिंहासने, मखरें, देव्हारे, देवपाट, पिछावाया किंवा पडदे, हस्तिदंती किंवा चंदनी पेट्या, सोन्या चांदीची उपकरणी, दारांच्या चौकटी, वगैरे त-हेत-हेच्या कलाकुसरीच्या वस्तूंकडे ही लक्ष पुरविले पाहिजे.अशा प्रकारच्या अनेक नमुन्यांवर गणपती, नवग्रह, इष्ट देवता व तिचा परिवार, इष्ट देवतांची वाहने वगैरे अंकित केलेली असतात. कलेच्या आधारावर या वस्तूंचा निर्माण काल ठरविता येतो. त्यामुळे तेथे असलेल्या देवप्रतिमेचाही काल सहज ठरतो. अर्थात्व या प्रकारे कलाकुसरीच्या या वस्तू जरी स्वतः पूजेची प्रतिके नसल्या, तरी विशिष्ट संप्रदायाची वाढ कशी होत गेली हे सांगण्यास बरीच मदत करतात.
प्रतिमा :
हे तर मूळच होय. निरनिराळ्या माध्यमांच्या मदतीने पूजेकरिता केलेल्या प्रतिमा व्यतिरिक्त गोपुरे, भिंती, दारे, खांब, किंवा इतर भागास श्रृंगारण्याकरितां केलेल्या मूर्ती तशीच हजारोच्या संख्येत सापडणारी खेळणी या शास्त्राच्या अभ्यासांकरितां बहुमोल सामग्री उपस्थापित करतात.भारतीय मूर्तिशास्त्राचा विकास कसा झाला, इतर संस्कृतीची त्यावर काय छाप पडली, किंवा त्याने इतरांस काय दिले, जुन्या देवता कशा मावळत गेल्या व त्यांचे ठिकाणी नव्यांची स्थापना कशी झाली, मूर्तिपूजेचा विरोध करणारे जैन व बौद्ध तिच्या आहारी कसे गेले, देवप्रतिमेने संपूर्ण भारताच्या मनाची कशी घट्ट पकड घेतली वगैरे विषयांचे अध्ययन वरील साधनांच्या मदतीनेंच करता येणे शक्य आहे.
मूर्तिविज्ञान व त्याची उपादेयता :
शास्त्रीय दृष्टिकोनांतून पाहिल्यास 'मूर्ती' किंवा प्रतिमेपेक्षा 'अर्चा', 'बेर' व 'विग्रह' हे शब्द अधिक सार्थ वाटतात. कारण त्यांत उपासनेचा किंवा पूजेचा संबंध स्पष्ट होतो. या दृष्टीने प्रतिमा व अर्चा यांतील फरक लक्षांत घेणें अगत्याचे आहे. कलेच्या क्षेत्रांत एक देखणी व भावपूर्ण मूर्ती कलाकाराचे शेवटले साध्य असू शकते. पण उपासनेच्या क्षेत्रांत मनाला वेधून घेणारी अर्चा फक्त एक साधन असतें साध्य नव्हे. कलेच्या पूर्णतेकरितां धार्मिक भावनेचे अधिष्ठान असणें अपरिहार्य नसते, पण 'अर्चे' च्या पूर्णतेसाठी मात्र ते अपरिहार्य असते. याचाच अर्थ असा कीं 'अर्चेला' विशिष्ट संप्रदायाच्या ठराविक साच्यात बसणें अत्यावश्यक आहे. अर्थातच साधारण मूर्तिकाराला कलेच्या स्वैरपणें संचार करावयास मिळतो, तितका अर्चाकाराला मिळत नाही. त्याला फक्त 'आत्मसंतोषार्थ' कार्य करावयाचे नसून खऱ्याखुऱ्या अथनि 'बहुजन हिताय' व 'बहुजनसुखाय' झिजावयाचे असते.अर्चाकारासाठी घालून दिलेले नियम व दण्डक कधीकधी त्याच्या वैयक्तिक जीवनांस देखील अखडून टाकतात. 'अर्चा' घडवीत असताना त्याला माध्यमाचा विचार करावा लागतो, देश, काल व शास्त्र इकडे फार बारकाईने लक्ष पुरवावे लागते व अर्चेचा प्रारंभ झाल्यापासून ती पूर्ण होईपर्यंत निश्चित अशा मयदित स्वतःला अडकवून घ्यावे लागते. उदाहरणार्थ तिबेटच्या परंपरेप्रमाणें 'थान्का' नांवाच्या चित्रपटाचे अंकन करणाऱ्या चित्रकाराला डोळ्यासमोर आलेख्य मूर्ती यावी म्हणून विशिष्ट प्रकारची उपासना करावी लागते. एकूण साधारण मूर्तिकारापेक्षा अर्चाकाराचे क्षेत्र संकुचित असून अनेक बंधनानें जखडलेले आहे. ह्या तपः पूत कार्याची फळे म्हणजे सगुणांत निर्गुणाचा साक्षात्कार घडवून आणणाऱ्या देव प्रतिमा होत. ठळक नमूने म्हणून मथुरा व सारनाथ (वाराणसी) येथील कृषाण व गुप्तकालीन बुद्ध प्रतिमा, अहिच्छत्रा येथून मिळालेल्या गंगा-यमुना व शिवपार्वतीच्या मातीच्या मूर्ती, अजिंठ्यात दिसणारा करुणाशील बोधिसत्त्व पद्मपाणि, इत्यादि कलाकृतीची नांवे घेता येतील.
अशा प्रकारच्या सुंदर कलाकृतींनी भारतीय मनाची पकड घेतली याचे कारण फक्त त्याचे कलेबद्दलचे प्रेम नसून,या देशाची अध्यात्मिक विचार परंपरा हे आहे. भारतीय विचारवंताचे मन केवळ बाह्य सौंदर्यावर भुलत नसून ते आंतरिक सौदर्याचा रसास्वाद घेण्यांस आसुसलेले असते. ते दगड, माती, धातू, वगैरे माध्यमांची पूजा करीत नसून, त्यामध्ये प्रतिष्ठित केलेल्या अनाकलनीय शक्तीची उपासना करीत असते. म्हणूनच पंढरीचा विठोबा, नर्मदेचे पाषाण, काळेभोर शाळिग्राम, किंवा बटबटीत डोळ्यांची शेंदूर फासलेली देवी उपासकाचे मन गुंगवू शकते.
भारतीय विचारधारेप्रमाणे उपासनेचे लक्ष्य निर्गुण परब्रह्माशी एकात्मक संबंध स्थापन करणे हे आहे. सगुण उपासनाही निर्गुणापर्यंत जाण्याची पायरी आहे. सगुणोपासनेचे प्रतीक 'अर्चा' चालू भाषेत मूर्ती हे होय. जैन बौद्ध वगैरे नास्तिक मतांच्या आचार्यांनी मूर्तिपूजेबद्दल कोणतीही आस्था दाखविली नाही, पण त्यांचा स्याद्वाद व शून्यवाद भोळ्या भाबड्या लोकांच्या आटोक्यात येणारा नव्हता. त्यांना असे काही तरी हवे होते. त्यामुळें प्रथम स्तूप, भिक्षापात्र, प्रभामंडल, बोधिवृक्ष अशी प्रतीके आली व लवकरच त्यांचे स्थान आचार्यांच्या मूर्तीनेच ग्रहण केले. बुद्ध, बोधिसत्त्व, जैन तीर्थकार हळुहळु उभय मतांचा देवतासंघही फोफावला व प्रतिमांची पकड चांगलीच घट्ट झाली. ब्राह्मणधर्माने तर अगोदरच मूर्तीना प्रश्रय दिला होता. त्यामुळे मूर्तिविज्ञानाला आसेतुहिमाचल व्यापकता मिळाली व ते भारतीय जन जीवनांचे अभिन्न अंग झाले.
मूर्तिविज्ञानाचा अभ्यास :
जोपर्यंत त्यात मूर्तिविज्ञानाचा समावेश होत नाही तोपर्यंत भारतीय संस्कृती इतिहास व कलेचा अभ्यास पूर्ण होणार नाही. या उलट मूर्तिविज्ञानाचा पूर्ण अभ्यास करण्यांकरिता भारताच्या प्राचीन व अर्वाचीन भाषा, त्याचा इतिहास येथे विकास पावलेल्या निरनिराळ्या मतमतान्तराचे अन्तरंग व बहिरंग परीक्षण, चालीरितीचे सूक्ष्म अध्ययन वगैरे फार बारकाईने करावयास हवे. थोडक्यात सांगावयाचे म्हणजे भारतीय मूर्तिविज्ञान व भारतीय संस्कृती यांचा अन्योन्याश्रय संबंध आहे. म्हणूनच मूर्तिविज्ञानाचा अभ्यास करताना प्रत्येक पायरीवर देश, काल व परिस्थितीकडे लक्ष पुरविले पाहिजे. काही उदाहरणे घेऊन हा विषय स्पष्ट करू.प्रथम देशाचा विचार हवा. उत्तरभारतीय सूर्य प्रतिमांचा पोषाख इराणी आहे. सूर्याने पायांत उंच बूट घातलेले दाखवितात. वास्तविक आपल्या नित्यपूजेत जोड्यांचा काही ही संबंध नाही. ते बाहेरच ठेवावयाचे असतात. सूर्याच्या जोड्यांची चर्चा मात्र महाभारतादि प्राचीन ग्रंथांत ही आढळते. तेथे सूर्याच्या उघडपायाचे पूजन अवैध सांगितलेले आहे. या उलट दक्षिण भारतात सूर्यप्रतिमेचा जोड्याशी संबंध दिसत नाही. तेथें इतर प्रतिमाप्रमाणेच सूर्याचेही पाय उघडे असतात. देशभेदाचे दुसरे उदाहरण शिवमूर्तीत पहावयास मिळते. उत्तरभारतात दिसणारा त्रिशूलधारी शिव दक्षिणेंत 'परशुमृगांकित' दिसू लागतो. अर्धनारीश्वराच्या 'ऊर्ध्वलिंगयुक्त' मूर्ति उत्तरेत दिसतात तर दक्षिणेंत शिवताण्डवाचा जास्त प्रचार आहे. सोमास्कंद, मार्कण्डेयानुग्रह, वगैरे शिवमूर्तीचे प्रकार उत्तरेत क्वचित आढळतात. कार्तिकस्वामीसारखे काही देव उत्तरेतून दक्षिणेत गेले व तेथेंच स्थायी झाले. मोहिनीपुत्र शास्ता या सारखे देव दक्षिणेत विकास पावले व तेथेच रमले, उत्तरेत त्यांना ओळखणारे फारच थोडे.
देशाप्रमाणे कालानेही मूर्तिविज्ञानाला चांगलेच प्रभावित केले आहे. विष्णूच्या आयुधात कमळाचे आस्तित्व गुप्तकाळापर्यंत मुळीच दिसत नाही. त्याऐवजी उजवा हात अभयमुद्रेत दिसतो. पुढे काही काळापर्यंत विष्णूच्या या हातात फळ किंवा जपमाळ दिसू लागते व पुढे कमलाचे दर्शन घडते. मध्यकाळांत तर शंख, चक्र, गदा व पद्य यांच्या स्थान परिवर्तनांचे आधारावर विष्णूच्या चोवीस प्रकारच्या मूर्ती घडविल्या जाऊ लागल्या. विष्णूची अवतार कल्पना देखील कालमानाने चांगलीच प्रभावित आहे. आठापासून एकोणचाळीस अवताराची नांवे सांगणाऱ्या याद्या वाङ्मयांत आढळतात. हळूहळू मुख्य अशा दहा अवतारांनाच लोकमान्यता मिळाली, पण त्यांत देखील मतभेद राहिलेच व त्या प्रमाणेंच मूर्तीचे अंकन होत असे. कित्येक ठिकाणी आठवा अवतार म्हणून कृष्णाला न दाखवता बलरामाला दाखवीत बिहार व बंगाल मधें गुप्तोत्तश्र काळांत नववा अवतार चीवर व संघाटी असलेल्या शाक्त बुद्धाचा असतो, तर महाराष्ट्रांत त्या ऐवजी बऱ्याच ठिकाणी पांडुरंग किंवा जगन्नाथ दिसतात.
काल भेदाने देवांच्या लोकप्रियतेत देखील चढउतार होत असतो. एके काळी ब्रह्मदेवाची उपासना चांगलीच मान्य होती, पण पुढें हा देव अपूज्य मानला गेला. कामदेवाच्या मंदिरांचे व उत्सवांचे उल्लेख संस्कृत वाङ्मयात बरेच आढळतात. त्याच्या मातीच्या व दगडाच्या प्रतिमांही शुंगकाळात रूढ होत्या, पण पुढे परिस्थिती बदलत गेली. गुप्तकाळात वराह व कार्तिकेय यांचे पूजन लोकप्रिय होते. हळूहळू त्या लोकप्रियतेला ओहोटी लागली व आज तर उत्तर भारतात या देवतांच्या प्रतिमा क्वचितच घडवितात. या उलट गणपतीची स्थिती आहे. गुप्तकाळापर्यंत हा देव असून नसून सारखा होता. पण मध्यकाळापर्यंत येता येता याची लोकमान्यता शिगेला पोहोचली. कोणत्याही मंगलकार्यात गणपतीचे स्मरण केल्याशिवाय कधीही पाऊल पुढें पडत नाही.
देश व कालाप्रमाणेंच मूर्तिविज्ञानाच्या विद्यार्थ्याने निरनिराळ्या संप्रदायाच्या परस्पर संबंधांकडे ही कसोशीने लक्ष द्यावयास पाहिजे. आपला संप्रदाय किंवा पंथ सर्वश्रेष्ठ होय हे दाखविण्यांसाठी इतर विरोधी मतांच्या देवांना किंवा देवींना आपल्यात मिळवून घेणें किंवा त्यांना गौणस्थान देणें ही अगदीच साधारण व सामान्य गोष्ट होती. मुळांत ब्राह्मण धर्माशी सम्बद्ध असलेली गोमुख यक्ष, अंबिका, वासुदेव, बलभद्र, वगैरे मंडळी जैन तीर्थकरांचे शासनदेव किंवा शासनदेवी झालेली आढळतात. ब्राह्मणांचा गणपती तिबेटचा महायानी देव विध्नान्तक याच्या पायाखाली चिरडला जाताना दिसतो, तर ब्राह्मणधर्मीय शिवशक्ती तेथे 'चक्रसंवर' हे रूप घेतलेले दृश्यमान होतात. या उलट जैनांचा आदितीर्थंकर ऋषभ व बुद्ध हे विष्णूच्या अवतारांत सामिल झालेले दिसतात.
या प्रमाणे एकाच मताच्या पोटभेदांचेही एकामेकांवर परिणाम झालेले दिसतात. चिताभस्म व व्याघ्रांबर धारण करणाऱ्या वैराग्यमूर्ती शिवाला मध्यकाळांत विष्णूप्रमाणेच निरनिराळ्या दागिन्याने अभिमंडित दाखवू लागले. या उलट शैवांची नक्कल म्हणून वैष्णवांनी आपल्या विष्णूच्या आलिंगन, कल्याणसुंदर, अर्धनारी, वगैरे प्रकारच्या मूर्ती घडविल्या. शिव व विष्णू प्रमाणे काही गणेशभक्तांनी देखील आलिंगनमूर्ती तयार केल्या, तर विष्णुधर्मोत्तरपुराणाच्या आधारे सपत्नीक इंद्र व सपत्नीक वरुण दिसू लागले.
या प्रमाणे मूर्तिशास्त्रांत एकीकडे एकामेकांची नक्कल व पाणउतारा करण्याचे प्रयत्न चालू असता, दुसरीकडे परस्पर विरोधी मतांत सामंजस्य स्थापित करण्याचे ही यत्न चालू होते. शिव व विष्णूची एकरूपता दाखविण्यासाठी हरि-हर प्रतिमा समोर आली. मध्यकाळांत ब्राह्मणधर्मांत प्रमुख रूपाने शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर व गाणपत्य या मतांचे स्थान होते. यातील परस्पर विरोध टाळण्याकरिता स्मार्तानी पंचदेवोपासना समोर आणली, व काही शिवालिंगात चहुबाजूस शिव, सूर्य, विष्णू व ब्रह्मदेव दिसू लागले. दुसऱ्या प्रकारच्या सर्वतोभद्र प्रतिमांत सूर्य, कार्तिकेय, विष्णू, वराह, हरिहर, शिवपार्वती, वगैरे एकत्र आढळतात. सामंजस्याचा संकेत करणाऱ्या अन्य प्रतिमा म्हणजे हरि-हर सूर्य, हरि-हर-सूर्य- पितामह, हरि-हर-सूर्य-बुद्ध, सूर्य-लोकेश्वर, विष्णू-लोकेश्वर आदि होत.
मते व संप्रदाय यांचा विचार करतांना तंत्राकडे ही लक्ष पुरविले पाहिजे. भारतीय आध्यात्मिक विचार धारेवर तंत्रमार्ग किंवा वाममार्गाचाही चांगलाच प्रभाव पडलेला आहे. वाममार्गाचे एक वैशिष्ठ्य त्याची गोपनीयता हे आहे. पञ्च मकाराचा अवलंब करणारे शाक्त, कौल, कापालिक यांना स्वमताच्या स्थापनेचा उघड उघड प्रयत्न करता आला नाही, कारण त्यांना मान्य असलेल्या कित्येक गोष्टी शिष्ट समाजाला सहज पचणाऱ्या नव्हत्या. तंत्र मार्गाच्या प्रतिमांचे दर्शन ही सर्व सुलभ नसते. 'चक्र' किंवा मण्डलांत त्यांचे पूजन करीत असतात. मूर्तिकलेच्या क्षेत्रांत उच्छिष्ठगणपती, योन्यधिष्ठित शिवलिंग, छिन्नमस्ता, तिब्बती गुह्य समाज, चक्रसंवर, यव-युम्, वगैरे प्रतिमांची पूर्ण ओळख तांत्रिक पार्श्वभूमिचा चांगला परिचय असल्याशिवाय पटणें शक्य नाही.
भारतीय मूर्तिविज्ञानाचा अभ्यास करणाऱ्यांना येथील इतिहास, दर्शन, वाङ्मय व सामाजिक परंपरा वगैरे विषयांचे सखोल परीक्षण करणे कसे आवश्यक आहे याचा आपण येथपर्यंत विचार केला पण याचे क्षेत्र येथेच संपत नाही. हजारो वर्षांपासून रुढ असलेल्या भारतीय परंपरांनी कित्येक विदेशी परंपरावर आपली छाप टाकली व कित्येकदा स्वतः त्या ही दुसरीकडून प्रभावित झाल्या. भारतीय विचारधारा मायभूमीची सीमा ओलांडून तिबेट, चीन, कोरिया, जपान, मध्यएशिया, अफगाणिस्तान, लंका, थायलंड, इंडोनेशिया, वगैरे भागांत पसरल्या. जरी त्यांचा तिकडील परंपराशी सरमिसळ झाला असला तरी बऱ्याच ठिकाणी त्यांना स्वतंत्रपणे ओळखता येणे शक्य आहे. साहाजिकच येथून मिळणाऱ्या प्रतिमावर भारतीयतेची छाप उमटलेली दिसते. भारतांचे अगस्तिसारखे काही मुनी इतरत्र आराध्य देव म्हणून गाजतात. काही ठिकाणी भारतीय देवतांची रूपे बदललेली दिसतात. उदाहरणार्थ आपल्या गणपतीची चीन, तुर्कस्थान, कोरिया व जपान येथील रूपे पहा. कंबोडियाचा हरिहर आपला वाटत नाही, तर चंपादेशांतील बीन्ह-डीन्ह आणि कुंग अर्थात् बुद्ध आणि शिव चटकन ओळखता येत नाहीत.
जसे आपण बाहेर गेलो तसेच बाहेरचे ही कित्येक देव आपल्याकडे आले. काहींनी आपली नावे व रूपे बदलली. कुषाणकाळात वायव्येकडून आलेले ऑरडोक्शो आणि फॅरो गांधार कलेत हारिती आणि कुबेर झाले, त्याचवेळी माथुरी कलेत हारितीला मातृकावर्गात स्थान मिळाले.
'माओ' हे नाव धारण करून चंद्र पुरुषरूपांत प्रविष्ट झाला तर 'हेलिओस' हे नांव घेऊन सूर्याने भारतात प्रवेश केला. त्याने 'हेली' हा सूर्यवाचक शब्दही संस्कृत कोशांत दडपून ठेवला." याचप्रमाणे कुषाणकाळात दिसणाऱ्या शिव, विष्णु, बुद्ध, मैत्रेय, बोधिसत्व, वगैरेच्या मिशा, देवीच्या हातात दिसणारे 'निधिश्रृंग' किंवा कार्नुकोपिया, शिवाचे खट्वांग, विष्णूची हरक्यूलियन क्लब (Club) सारखी दिसणारी गदा, वगैरे मुळात भारतीय नाहीत. यापैकी काहींनी आपली रूपे पुढे बदलली व काही पूर्णपणे डोळ्याआड झाले.
मूर्तिविज्ञानाचा उपयोग :
वर उल्लेखिलेल्या निरनिराळ्या विषयांच्या मदतीने जर मूर्तिविज्ञानाचा अभ्यास केला तर तो कित्येक दृष्टीने फायदेशीर होतो. भारतीय इतिहासाच्या प्रत्येक युगांत धर्माचे प्राधान्य रहात आले आहे. मुसलमानांना वगळले तर ज्या ज्या परदेशी शक्तीसमोर रणांत भारताला पड खावी लागली, त्या प्रत्येक शक्तीला त्याने सांस्कृतिक क्षेत्रात विजित केले. ग्रीक, शक, कृषाण आणि हूण यांनी भारतीय भूमी पायाखाली तुडविली पण त्या बरोबरच याच विजेत्यानी विष्णू, शिव, बुद्ध यासारख्या भारतीय देवता समोर आपले डोके लवविले. इतिहासजमा झालेल्या या घटनाचे मूर्तिशास्त्रात प्रत्यक्ष दर्शन घडते. विष्णूकडून वर मागणारा परदेशी राजा, शिवलिंगाचे पूजन करणारे कुषाण पुरुष, मूर्ति कलेत पाहता येतात.मध्यएशियात मिळालेली ग्रंथ-चित्रे आपण आपल्या सीमेच्या बाहेर कितपत प्रभाव टाकू शकलो याची कल्पना देतात. याशिवाय मूर्तिशास्त्रामुळे लोकमानसाच्या निरनिराळ्या आणि विचित्र छंदाचेही दर्शन घडते. उदाहरणार्थ अश्लीलतेपासून दूर असणाऱ्या ब्राह्मण समाजाने काळाच्या ओघाने उत्पादनाचे प्रतीक योनिपीठ व त्यावर स्थित शिवलिंगाला इतकी मान्यता दिली की ते शंकराच्या प्रतिमेला मागे टाकून शिव पूजेचे एकमेव प्रतीक होऊन बसले. दुसरे उदाहरण म्हणजे इराणी पद्धतीच्या सूर्य प्रतिमांनी समाजावर एवढी जबरदस्त छाप टाकली की सोवळ्याचा उदो उदो करणाऱ्या सनातनी लोकांनी देखील कमीत कमी उत्तर भारतात उंच जोडे घातलेली सूर्य मूर्तिपूजेत प्रतिष्ठित केली, तसाच पोषाख घातलेले सूर्याचे पिंगलादि अनुचर मान्य करून घेतले एवढेच नव्हे तर त्याच्या जोड्यांना शास्त्रीय बैठक देण्याकरिता सूर्याच्या उघड्या पायाचे दर्शन व पूजन अवैधच ठरवून टाकले. या गोष्टींच्या कारणपरंपरेचा विचार केला असतां असे दिसून पडते की विशिष्ट परिस्थितीत उत्पन्न झालेल्या किंवा स्वीकार केलेल्या काही गोष्टी जनमानसाची इतकी घट्ट पकड घेतात की ती परिस्थिती बदलल्यानंतर देखील त्याच्या मगरमिठीतून लोक सुटत नाहीत. असे होऊ लागले म्हणजे रुढीच्या बलावर त्यांना शास्त्र शुद्ध स्वरूप मिळून मुळात विकृत वाटणाऱ्या गोष्टी देखील समाजात चांगल्याच रूळतात. कुषाणकालीन इराणी सूर्याचे हळूहळू भारतीय करण तर झाले पण त्याचे जोडे मात्र पुढे कित्येक शतकांपर्यंत तसेच चिकटून राहिले, किंबहुना या मुळात परदेशी वस्तू आहेत हेही लोकमानसाच्या पटावरून साफ पुसले गेले.
मूर्तिविज्ञानाच्या अध्ययनाने लोकधर्माच्या पसाऱ्याची देखील चांगलीच कल्पना करता येते. जेव्हा अविकसित किंवा अर्धविकसित संस्कृती एखाद्या पूर्ण विकसित सभ्यतेच्या संपर्कात येते तेव्हा प्रकृतीच्या नियमाप्रमाणे पहिली (अर्थात् अर्धविकसित किंवा अविकसित संस्कृती) आपले वेगळे अस्तित्व विसरून दुसरीत मिसळते. तरी पण तिची काही वैशिष्ट्ये चिरकाळापर्यंत दम धरून असतात. उदाहरण म्हणून शबर सभ्यतेकडे पाहू. आज 'आदिवासी' म्हणून ओळखले जाणारे बहुसंख्यक लोक एके काळी प्रसिद्ध असलेल्या खस, पुलिंद, भिल्ल, शबर, किरात, कोल या निरनिराळ्या जातींशी संबंध होते. शबरांना आज 'साबरा' म्हणून ओळखतात. उडीसा, मध्य प्रदेश, बिहार आणि तामिळनाडूच्या काही भागात वस्ती करून असलेल्या साबरात आज राम, जगन्नाथ, चंद्र वगैरे शिष्ट संस्कृतीच्या देवाबरोबरच कितुंग, उमुंगसुम, आदि जुने देव देखिल तग धरून आहेत. सारांश सर्वत्र लोकधर्म, लोक गीते, लोककथा या रूपांत मूळाचे देव व त्याची धार्मिक कृत्ये जिवंत राहतात व त्यामुळे मूर्तिविज्ञानांतही त्यांचा शिरकाव झालेला असतो.
असे होणे अपरिहार्य होय हे प्रत्येक शिष्ट सांस्कृतिलाही कळते व म्हणूनच ती या प्रकारच्या देवतांच्याकरिता आपल्या येथे वेगळे गौण रूपाचे स्थान देत असते. ब्राह्मण, जैन व बौद्ध धर्माच्या पूर्ण विकसित देव परिवाराकडे नजर टाकली म्हणजे वरील विधानाचे सत्यत्व सहज पटते. यक्ष नाग, राक्षस, भूत, वीर, वगैरे अविकसित संस्कृतीची दैवते या तिन्ही धर्मात अनुचर देवतांच्या रूपाने समाविष्ट केली गेली. कार्तिकस्वामी काळात 'देवसेनापति' झाला तर राक्षसराज कुबेर याला लोकपालात स्थान मिळाले.
मूर्तिविज्ञानाने जुन्या ग्रंथात प्रयुक्त झालेल्या कित्येक शास्त्रीय शब्दांचे नेमके अर्थ स्पष्ट होऊ शकतात. ते कोषातून कळण्यास मार्ग नसतो. एक दृष्टांत देतो. पुराणादि प्राचीन ग्रंथात प्रतिमा लक्षणें सांगत असतांना 'देव दुन्दुभि', 'कीर्तिमुख', 'पादमध्याधरा', 'विधाधरसमन्वित तोरण', वगैरे प्रयोग मिळतात. या अशा प्रकारच्या पदांचा अर्थ मध्यकालीन प्रतिमांचा अभ्यास केल्यास प्रत्यक्ष समोर उभा राहतो.
कित्येकदा मूर्तिशास्त्र जुन्या ग्रंथाचा किंवा त्यातील अंशाचा कालनिर्णय करण्यास मदत करिते, ती प्रक्रिया अशी. शास्त्रीय उत्खनने, मूर्तीवरील अभिलेख, तुलनात्मक अभ्यास, वगैरे साधनांच्या मदतीने प्रतिमांचा निर्माण काल बऱ्याच अशी निश्चितपणे ठरविता येतो. अशा मूर्तीना त्यांच्या ग्रंथिकवर्णनाशी ताडून पाहिल्यास ग्रंथाच्या किंवा त्याच्या अंशाचा कालाची बरीचशी कल्पना करता येते. एक उदाहरण घेऊ. गुप्तकाळापर्यंत विष्णूच्या हातात कमळ दिसत नाही, त्याचा उजवा हात अभयमुद्रेत असतो. अर्थात् विष्णूच्या हातातील कमळाचा उल्लेख करणारे ग्रंथिक अंश गुप्तकाळाच्या नंतरचे असावेत असा कयास बांधता येतो. त्याच प्रमाणें कृष्णांच्या नाकातील मोती किंवा 'बुलाक' (नासाग्रे वरमौक्तिकम्) विष्णूच्या पायातील नूपुरें, वगैरे दागिने मध्यकाळाच्या पूर्वी कोणत्याही प्रतिमेत दिसत नाहीत. अर्थात् त्यांचा उल्लेख करणारे पद्मपुराणादि ग्रंथांचे अंश फार जुने असू शकत नाहीत.
निरनिराळ्या दृष्टीने केलेल्या वरील विवेचनाने मूर्तिविज्ञान हा विषय किती उपयोगी आहे हे सहज स्पष्ट होईल.
मूर्तिपूजेची प्राचीनता :
आपणांस माहीत असलेल्या प्राचीन भारतीय सभ्यतेचा पहिला महत्त्वाचा दुवा सिंधुनदीच्या खोऱ्यातील संस्कृती हा होय. त्याप्रमाणे प्राचीनतम वाङ्मय म्हणून वैदिक वाङ्‌मयाकडे बोट दाखवितात. ही साधने मूर्तिपूजेविषयी काय माहिती देतात ते प्रथम पाहू.सिंधु नदीच्या खोऱ्यांत जी पुरातात्विक उत्खनने झाली, त्यांत बऱ्याचशा वस्तू आपल्या हाती आलेल्या आहेत. त्यापैकी मूर्तिशास्त्रांवर प्रकाश टाकणाऱ्या खालील वस्तू उल्लेखनीय आहेत.
१) मोठ्या संख्येत मिळालेले लिंगाकार दगड ज्यांचा संबंध लिंगपूजेशी लावतात. त्याबरोबरच मधोमध भोक असलेले गोल दगडही मिळाले आहेत ही योनिपीठे असावीत अशी कल्पना आहे.
२) एका चौकोनी तुकड्यावर तीन डोकी असलेला व शिंगाचा मुगुट घातलेला एक पुरुष योगासनांत बसलेला दाखविला आहे. श्री बानर्जी यांच्या मते हे कर्मासन आहे. या पुरुषाच्या आजूबाजूस म्हैस, गेंडा, हत्ती, वाघ व एक मानव प्राणी दिसतो. मार्शल यांच्या मते हा पुरुष म्हणजे पशुपति शिवाचे प्रारंभिक रूप होय.
३) एका दुसऱ्या तुकड्यावर आसन घालून बसलेल्या पुरुषाच्या डोक्यावर फणां पसरलेला साप दिसतो व आजूबाजूस गुढघे टेकून बसलेले उपासक ही दिसतात.
४) इतर तीन तुकड्यांवर जैन तीर्थकरांप्रमाणे कायोत्सर्गमुद्रेत उभे विवस्त्र असे वृक्ष देव दाखविते आहेत. या प्रत्येकाच्या जवळ अर्धा वाकलेला व डोक्यावर साप असलेला असा उपासक आहे.
५) मातीचे इतर कित्येक तुकडे असे आहेत ज्यावर मानव आकृत्या काढलेल्या आहेत. मॅकेची कल्पना अशी की या गृहदेवता असाव्यात.
मूर्ती असे म्हणतात.
६ ) विशिष्ट प्रकारची केशभूषा केलेल्या मातीच्या स्त्रीप्रतिमाही आपणांस मिळाल्या आहेत. यांना 'मातृदेवी'च्या असे जरी असले तरी या संस्कृतीच्या चित्रलिपीचे जोपर्यंत आपणास आकलन होत नाही तोपर्यंत या संस्कृतीचा निश्चित असा काल ठरविणे विवादास्पदच आहे.
मूर्तिपूजेच्या इतिहासाचा दुसरा टप्पा म्हणजे सुरुवातीच्या काळातील तांब्याच्या त्या काहीशा मानवाकार वस्तू होत ज्या कॉपर होर्डस् मधे मोडतात. अशा वस्तूचे नमूने लखनौ, हरिद्वार, पाटणा, व कलकत्ता येथील संग्रहालयात ठेवलेले आहेत. काही विद्वानांच्या मते ही विशिष्ट संप्रदायाची उपासना चिन्हे असण्याची शक्यता आहे. "
आता वाड्मयाकडे वळू. प्रथम 'मूर्ती' शब्दाकडे पहा, या शब्दानेच विशिष्ट व्यक्ती किंवा देवतेचे मूर्त स्वरूप, व त्या बरोबरच अनुकृती व सादृश्य या गोष्टी ध्वनित होतात. प्रतिकृती, प्रतिमा, बिंब, वगैरे शब्द ठोकळमानाने समानार्थक होत. वाल्मीकीय रामायणांत असलेला अश्वमेधयज्ञाच्या वेळीच सीतेच्या सुवर्णप्रतिमेचा उल्लेख, महाभारतातील धृतराष्ट्राने कवटाळलेली भीमाची लोखंडी प्रतिमा, शुक्रनीतीतील मानवबिंबाचे वर्णन वगैरे स्थळें प्रतिमेत निहित असलेल्या सादृश्याच्या कल्पनेकडे संकेत करतात. जीवित किंवा मृत व्यक्तींच्या प्रतिमा घडविणे व त्यांना स्थापित करणे या गोष्टींचे अस्तित्व इतर प्रमाणानेही सिद्ध करता येईल. पण तेवढ्याने असे मात्र म्हणता येणार नाही कि अशा प्रकारच्या प्रतिमा सर्वत्र पूजनीय समजल्या जात असत. त्यामुळे वरील अर्थाने वापरलेले प्रतिमा, प्रतिकृती, बिंब, मूर्ती, वगैरे शब्द फक्त स्मृतिचिन्हाच्या अर्थानच घ्यावे लागतील व त्याचा आपल्या विषयाशी जवळचा संबंध आहे असे गृहीत धरता येणार नाही.
मूर्ती शब्दाचे आज चालू असलेले इतर पर्याय अर्चा, बेर आदि होत, पण खरे म्हणजे त्यांच्या शक्तींत भेद आहेत. विशेषतः अर्चा शब्दांत नित्योपासनेचा व पूजनाचा भाव लपलेला आहे. त्यामुळे प्राचीन वाङ्मयाचा आढावा घेताना पूजेकरिता उपयोगात येणाऱ्या प्रतिमांच्या उल्लेखांकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे.
वेद काळातील मूर्तिपूजा :
वैदिक युगातील मूर्तिपूजेच्या अस्तित्वाविषयी विद्वानांत मतभिन्नता आहे." मॅक्सम्युलर, एच्. एच्. विल्सर मॅकडोनेल, वगैरे परदेशी व डॉ. काणे, जितेंद्रनाथ बॅनर्जी, वगैरे भारतीय विद्वानांतच्या मते ऋग्वेदांत मूर्तिपूजेचे उल्लेख नाहीत. बोलेनसन, वेंकटेश्वर वगैरे लोकांची मते या विरुद्ध आहेत.मूर्तिपूजेचे वेदकालीन अस्तित्व निम्नांकित आधारावर स्वीकारतात -
१) इंद्राला विकण्याचा व विकत घेण्याचा उल्लेख यथा "दहा गावें देऊन कोण माझ्या इंद्राला विकत घेईल व वृत्राचा वध झाल्यावर पुनः त्याला परत करील?" दुसऱ्या उल्लेखांत इंद्राला दहा हजार किंवा शंभर हजारालाही न विकण्याची चर्चा आहे. हे उल्लेख इंद्रप्रतिमेला विकण्या किंवा विकत घेण्यासंबंधी असावेत असा तर्क आहे.
२) रुद्राच्या रंगीत मूर्तीचे वर्णन."
३) सोनेरी कोट घातलेल्या वरुणांचे वर्णन."
४) इंद्र व अग्नीला अलंकृत करण्याची चर्चा"
५) इंद्राला 'सुशिप्र' (सुंदर गाल किंवा जबडे असणारा), रुद्राला 'कपर्दिन' (जटाजूट असणारा) व वायूला 'दर्शत्' किंवा सुंदर असे म्हणणे."
६) देवाला सात हात, चार शिंगें, तीन पाय, , वगैरे असल्याची वर्णने, वेंकटेश्वरांच्या मते हे अग्नीचे वर्णन होय. मध्यकाळ व त्यानंतर अशा प्रकारच्या ज्या प्रतिमा मिळतात, त्यांना अग्नी म्हणूनच ओळखले गेले आहे.
७) इंद्राला तुविग्रीव, वपोदर, सुबाहू, हरिकेश, हरिश्मश्रु, वगैरे संबोधनें.
८) वाजसनेयी संहितेत रुद्राला निळा गळा व लाल तोंडाचा आणि कृत्ति किंवा चामडे धारण करणारा असे म्हटले आहे.
९) तैत्तिरीय ब्राह्मणांत भारती, इडा आणि सरस्वती यांच्या सुवर्ण प्रतिमांचा उल्लेख आहे.
वरील विधांनांच्या आधारावर स्वीकारण्यांत येणारे मूर्तिपूजेचे वेदकालीन अस्तित्व अर्थातच सर्वमान्य नाही, दुसरा असाही विचार मांडण्यात येतो की वैदिक संहितेतून ज्या संस्कृतीचे चित्र आढळते ती बव्हंशी उच्चवर्गीय आर्याची संस्कृति आहे, बहुजन समाजाची मूर्तिपूजेचे प्रचलन नव्हते, पण आर्येतर लोकांचा म्हणजे भारताच्या मूलनिवासियांचा जो वर्ग होता. त्यांच्या चालीरीति काही निराळ्या असाव्यात. या आर्येतर वर्गाला ऋग्वेदांत शिश्नदेव, राक्षस, अनुतदेव, मूरदेव, वगैरे नांवाने संबोधिले आहे. 'शिश्न एव देवाः येषां ते शिश्नदेवाः' अशी व्युत्पत्ती लावून काही विद्वान त्यांना लिंगपूजक ठरवितात." मात्र सायण असा अर्थ करीत नाही, तो त्यांना अब्रह्मचारी मानतो इतकेच. ऋग्वेदांत एका दुसऱ्या स्थानी शिश्न शब्दाचा प्रयोग केलेला आहे, येथेही सायणाने राक्षसाशी संबंध लावला आहे. इतरत्र मूरदेवांचा नाश करण्याची इंद्राला प्रार्थना केलेली आहे. मूरदेवांचा अर्थ मलदेव आणि राक्षस असा केला आहे. विल्सन यानें हे पद 'फालतू देवांवर विश्वास ठेवणारे' आणि अविनाशचंद्र दास यांनी 'दगड, झाडाचे बुंधे यासारख्या अचेतन वस्तूंचे पूजन करणारे' असा केला आहे. दासांचा संकेत एक प्रकारे प्रतीकपूजन किंवा मूर्तिपूजेकडे दिसतो.
येथपर्यंत केलेल्या मीमांसेचा संक्षेप असा की वेदकाळाच्या सुरवातीला उच्चवर्गीय आर्यात मूर्तिपूजा नसावी पण तिच्यावर विश्वास ठेवणारा एक वर्ग अस्तित्वात होता. ही स्थिति बऱ्याच काळपर्यंत टिकलेली दिसत नाही. वेदवाङ्मयाच्या उत्तर भागांत अर्थात् ब्राह्मण आणि आरण्यकांचे खिल अंश आणि गृह्यसूत्रांत देवप्रतिमा, मंदिरे, वगैरेचे स्पष्ट उल्लेख दिसू लागतात, 'पंचविंश' किंवा 'ताण्ड्य ब्राह्मणांच्या शेवटल्या भागांत ('अद्भुत ब्राह्मणांत') दिव्य आणि शकुनापशकुनांचे एक प्रकरण आहे. तेथे देवप्रतिमांचे नाचणे, रडणे, हसणे, धुंकणे आदि क्रिया अपशकुन म्हणून मानल्या गेल्या आहेत. गृह्यसूत्रांत याहीपेक्षा सुस्पष्ट उल्लेख आहेत. पारस्कर गृह्यसूत्रांत असे विधान आहे की रथात बसून स्नातक देवप्रतिमेकडे जात असला तर तेथे पोचण्याच्या अगोदरच त्याने रथाचा त्याग करावा आपस्तम्बगृह्यसूत्रांत ईशान, मीढुषी आणि जयंत या देवतांच्या मूर्तीचे उल्लेख आहेत. यावरून सूत्रकाळांत मूर्तिपूजेची स्थापना झालेली होती हे स्पष्ट दिसते.
मूर्तिपूजेचा उद्भवः
या विषयी साधारणपणे तीन मतं प्रतिपादित आहेत. ती अशी :१) मूर्तिपूजा द्रविड आणि शुद्र जातीतून उद्भवली व पुढें ती ब्राह्मण समाजांत चांगलीच मिसळली. या मतांचे पुरस्कर्ते डॉ. फरक्युहर व डॉ. कारपेंटीयर हे होत.
२) ब्राह्मण धर्मीयांची मूर्तिपूजा बौद्धांच्या अनुकरणांमुळे आली.
३) मूर्तिपूजनांची पद्धत ही स्वाभाविक आणि स्वयं उद्भूत उपासना शैली होय.
आज प्रथम दोन्ही मतांची मान्यता संपुष्टांत आलेली आहे. डॉ. काण्यांच्या मते औपनिषदीय विचारधारेची स्थापना आणि अहिंसेच्या सिद्धांताची प्रतिष्ठा यामुळे वैदिक यज्ञ पद्धतीची पकड ढिली पडली आणि प्रतिमापूजनांचा उदय झाला. सुरवातीला याची पद्धत आणि विस्तार साधारण होता पण मध्यकाळापर्यंत तो फारच गुंतागुंतीचा होऊ लागला.
याच संदर्भात आपणास 'भक्ति' तत्त्वाचा ही किंचित विचार करावयास हवा. कारण त्याने ही मूर्तिपूजेला बराच मोठा हातभार लावला आहे. भक्तिचा सगुणोपासनेशी जवळचा संबंध आहे व प्रतिमापूजन या उपासनेची पहिली पायी आहे. सगुणोपासनेची पूर्णता जरी निर्गुण उपासनेतच असली व क्रमाक्रमाने साधकाने प्रतिमादि भौतिक प्रतिकांचा त्याग करून पुढे जावे अशी पद्धत प्रतिपादित केलेली असली, तरी त्या वरच्या पायऱ्या असल्यामुळे साधारण लोकांकरिता सगुणोपासनेचाच प्रचार अपेक्षित होता. या उपासना पद्धतीत अत्यंत दृढ अशा विश्वासाची कास धरून उपासक आपले इष्ट प्रतिमारुपानें आपल्या डोळ्यासमोर असल्याची धारणा करतो. 'यथा देहे तथा देवे' या सिद्धांताप्रमाणे तो प्रतिमेला वस्त्र, अलंकार, नैवेद्यादि निरनिराळे उपचार अर्पण करतो; जप, ध्यान, स्मरण, वगैरेंनी द्रष्टांची प्रीती आणि सान्निध्य प्राप्त करून घेत असतो आणि त्याच्या 'कृपेमुळे' उपासक स्वतःला निरनिराळ्या आपत्ती, बाधा व संकटापासून नेहमीच सुरक्षित समजतो. मनाची जशी जशी तयारी होत जाते, तो 'अनन्य' होऊन चिंतन करू लागतो. प्रतिमेवरून लक्ष जाऊन सतत मानसिक ध्यान धारणा होऊ लागते व तो मनाने इष्टमयच होतो. या सर्व प्रक्रियेच्या मुळाशी जो विश्वास, प्रेम, निष्ठा आणि श्रद्धा असते तिला सामुहिक रुपाने 'भक्ति' असे म्हणतात.
भक्तीचे मूळ वैदिक वाङ्मयात सापडते. ऋग्वेदांत एकेश्वरवादाचा विषय, सज्जनांची काळजी करणाऱ्या व सर्वांच्याच कामांवर नजर ठेवणाऱ्या वरुणाची अपराधांसाठी क्षमा प्रार्थना, यज्ञाची अनुष्ठानें करून काळ, ऐश्वर्य वगैरे मिळविण्याचे उल्लेख, अपरोक्षरूपाने भक्तिवादाचेच पोषण करतात. उपनिषदांनी जरी पुढे निर्गुणोपासनेचा पुरस्कार केला असला तरी त्याने भक्तिवादाचे बी नष्ट झाले नाही, ईशाची महिमा, समजून घेण्याकरिता धात्याचा 'प्रसाद' आवश्यक आहे असे विधान उपनिषदांत केले आहे.
भक्ती शब्दाचा प्रयोग प्रथम श्वेताश्वेततरोपनिषदाच्या शेवटल्या भागांत आढळतो." पुढच्या वाड्मयात तर त्याचा चांगलाच वापर झाला आहे. भक्तिचा इंद्रादि वैदिक देवतांशी फारसा संबंध आलेला दिसत नाही, तेथे विष्णू, शिव, सूर्य, शक्ती, वगैरेचे प्रामुख्य दिसत असून सर्वांचा एकेश्वरवादांत समावेश झालेला आढळतो. काही विद्वानांचे असे मत आहे की भक्तिच्या क्षेत्रात अग्रेसर झालेल्या निरनिराळ्या संप्रदायाची इष्टे मुळांत विशिष्ट प्रतिभावान माणसेच होतो. पुढे त्यांची ईश्वराशी स्वरुपता व समानता स्वीकारण्यात आली. उदाहरणार्थ छान्दोग्य उपनिषदाचा देवकीपुत्र कृष्ण पांचरात्रादि वैष्णवांचा वासुदेव झाला. शाक्यमुनी गौतम, निर्ग्रथ महावीर, पुराणांतील मणिभद्र, पूर्णभद्र. वगैरे यक्ष मुळात माणसेच होती, पण पुढे त्यांना ईशत्व प्राप्त झाले.
सारांश भक्तिवादाच्या स्थापनेबरोबरच प्रतिमा आणि प्रतिमा पूजनाचाही उदय झाला व निरनिराळ्या संप्रदायाचा देवतासंघ जसा जसा वाढू लागला, प्रतिमांची ध्यानें व धारणा ही वाढत गेल्या.
१) प्राचीनांचा नवीनांत विलय.
२) बाह्य विचारधारांशी आपला संबंध येणे व त्यांच्या प्रभावांमुळे नवीन देवतांचे आगमन.
या विषयी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अशी की भारतांत प्राचीनांचा विलय व नवीन मतांची स्थापना तलवारीच्या धारेवर झालेली नाही. निरनिराळ्या परंपरांचे परस्पर संपर्क, शास्त्रार्थ, विचारस्वातंत्र्य, रुढी आणि मानसशास्त्राप्रमाणे पडणारे प्रभाव हे त्याचे आधार होत. ह्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला कीं परस्परांविरुद्ध अशा संप्रदायांची कटुता काळाच्या प्रभावानें चांगलीच कमी झाली व दोघे ही शेजारधर्माचे अनुसरण करीत नांदताना दिसू लागले. यज्ञाच्या अनुष्ठानांना व वेद प्रामाण्याला आवाहन करणारे गौतम बुद्ध व आदिनाथ ऋषभ हे विष्णूच्या अवतार मालिकेत मोजले जाऊ लागले, निर्ऋति व कुबेरासारखे राक्षस सर्वांस मान्य असे लोकपाल झाले.
प्राचीन आणि नवीन किंवा जुनें आणि नवे यांची कालांतरांत झालेली सरमिसळ हिला आपण 'महाविलयनाची प्रक्रिया' अथवा फक्त नमूने पौराणिक वाङ्मयांत भरपूर आढळतात. दृष्टांत म्हणून काही उदाहरणे देतो.
लिंगपुराणांत" कथा आहे की एकदा प्रजापतीने रुद्राला सृष्टी उत्पन्न करण्यांविषयी आज्ञा दिली. रुद्राने आपली पत्नी सती हिच्या मदतीने स्वतः सारख्याच लोकांचे उत्पादन सुरू केले, पण ही 'रौद्रीसृष्टी' प्रजापतीला आवडली नाही, व त्याने रुद्राला सृष्टी बंद करण्यास सांगितले. रुद्रानें काही अटींवर प्रजापतीचे म्हणणे ऐकले, त्या अटी अशा की रुद्राकडून उत्पन्न झालेले लोक पुढे 'रुद्र' म्हणूनच ओळखले जावेत, त्यास नेहमीच देवतांच्या समकक्ष असे स्थान मिळावे आणि यज्ञांत समान भाग प्राप्त करण्यांचा अधिकार ही असावा. प्रजापतीनें ते स्वीकार केले. कथेवरून हे स्पष्ट होते की प्रजापतीला पसंत नसून देखील नव्या रौद्री सृष्टीचें तिचा पुढील प्रसार थांबविण्यांकरिता काहीं अटी स्वीकारून देव समाजात विलयन करून घ्यावे लागले.
याचप्रमाणें कांही दितिपुत्रांचें देववर्गात विलयन कसे झाले हे सांगणारी कथा मत्स्यपुराणांत येते. कश्यप ऋषींची बायको दिती हिच्या पुत्रांना 'दैत्य' अशी संज्ञा आहे. दैत्यांचा इंद्राने पराभव केला. त्याचा वचपा काढण्यासाठी दितीने इंद्राचा नाश करणारा पुत्र मिळविण्यांसाठी तप केले. त्यामुळे कश्यप प्रसन्न झाले व दितीला दिवस गेले. इंद्र स्वतःचे संरक्षण करण्यांस टपला होताच. दितीच्या तपः पूत जीवनचर्येत त्याला एक दोष आढळताच त्याने तिच्या गर्भात प्रवेश केला व त्याचे ४९ तुकडे केले. तरी पण गर्भाचा नाश होऊ शकला नाही व शेवटीं दितीच्या या ४९ पुत्रांना मरुद्गण असें नांव देऊन देवसंघात स्थान देणें इंद्राला भाग पडले. ही कथा फार प्राचीन घटनेचे वर्णन करीत असावी कारण मरुद्गणांना- दितीच्या पुत्रांना, दैत्यांना-वेद काळांतच मानांचे स्थान प्राप्त झाले होते.
महाभारतांप्रमाणे मुळांत राक्षस जातीचा असलेला कुबेर पुढे देवांचा धनाधिपतीच नव्हें तर उत्तर दिशेचा मालक, आणि शंकराचा परम मित्र झाला. याचप्रमाणें दुसरा राक्षस निर्ऋति हा नैऋत्य दिशेचा स्वामी म्हणून स्वीकारला गेला. असेच विलयन प्रक्रियेंमुळे यक्षाला देव समाजांत स्थान मिळालें.
महाविलयनांचा हा क्रम पौराणिक काळांतच नव्हे तर ऐतिहासिक युगांत देखील चालू राहिला. मौर्य वंशाचा राजा अशोक आपल्या एका शिला लेखांत" असें विधान करतो की त्याने जंबुद्वीपाच्या 'अमिश्र' देवांना 'मिश्रीभूत' केले अर्थात् इतस्ततः विखुरलेल्या लोकदेवतांचा शिष्टमान्य देवतासंघात समावेश करून घेतला. गुप्तकाळातील कोषकार अमरसिंह याच्या ग्रंथांवरून स्पष्ट कळते की सहाव्या शतकांपर्यंत या लोक देवतांची देवसंघात प्रतिष्ठा पूर्णपणे स्वीकारली गेली होती. त्याने विद्याधर, यक्ष, पिशाच, गुह्यक, वगैरेस देवयोनीतच मोजले आहे.
थोडक्यांत बोलावयाचे म्हणजे 'महाविलयन प्रक्रियेला' पुष्ट करणाऱ्या खालील गोष्टी होत्या.
१) वैदिक आणि पौराणिक देवतांचे एकीकरण आणि हळुहळू पौराणिक देवतांना प्राधान्य प्राप्त होणें.
२) जगातील निरनिराळ्या ठिकाणीं विकसित होणाऱ्या प्राचीन संस्कृतीत 'मातृपूजा' किंवा 'शक्तिपूजेचे' मान्य असे अस्तित्व.
३) वृक्ष, नाग, शिवलिंग, वगैरे मुळांत अवैदिक असलेल्या उपासनाप्रतीकांस शिष्ट समाजांकडून पूर्ण मान्यता मिळणे.
४) जन्म, मृत्यु, रोगराई, वगैरेशी संबंधित पाचवी, सटवी, मरी आई, शीतला या सारख्या लोकदेवतांना शिष्ट समाजात स्थान मिळणें. मातृका, जिवत्या, यक्ष, वगैरे अनेक देव याच वर्गात मोडतात.
५) पुढील काळात मुंजा, म्हसोबा, मेसको, मायेराणी, वेताळ, ब्रह्मगिऱ्हा. ब्रह्म, वीर, ब्रह्म-राक्षस, झोटिंग, वगैरे ही यांत समाविष्ट झाले व आजही त्यास मान्यता आहे.
६) परदेशी शासकांच्या काळांत मुख्यत्वें करून कुषाणाचे वेळीं ग्रीक आणि इराणी देवतांनी भारतांत प्रवेश केला व काळाच्या प्रभावानें त्यांची नांवे व रूपे ही बदलली गेली व पूर्ण मान्य झाली. फॅरो हा पश्चिक कुबेर झाला, ऑरडोक्शो लक्ष्मी झाली, नना किंवा ननैया हिला सिंहवाहिनी दुर्गेचे रूप मिळाले, तर मग लोकांनी इराणी सूर्याला महत्त्वाचें स्थान मिळवून दिले.
महाविलयनांची ही प्रक्रिया आतां अवरूद्ध झालेली आहे असे नाही, तिचे आज ही कार्य चालू आहे व नेहमीच चालू राहील. कारण भारतीय स्वभावाचा तो अभिन्न असा एक गुणधर्म आहे.
बौद्ध साहित्यांत बराच जुना आणि महत्त्वाचा उल्लेख 'निद्देस' टीकेंत मिळतो." येथे बऱ्याचशा धार्मिक मतांची मोजणी करीत असतांना निग्रंथ आणि आजीवकांच्या बरोबरच वासुदेव, बलदेव, अग्नी, पूर्णभद्र, चंद्र, इंद्र, ब्रह्मा, सूर्य, वगैरेच्या उपासकांची नांवें नोंदली आहेत, यांच्या प्रतिमांचा जरी स्पष्ट उल्लेख नसला तरी त्यांचे अस्तित्व स्वीकारणें तर्कसीमेच्या बाहेरचे नाही.
भक्तीचे मूळ वैदिक वाङ्मयात सापडते. ऋग्वेदांत एकेश्वरवादाचा विषय, सज्जनांची काळजी करणाऱ्या व सर्वांच्याच कामांवर नजर ठेवणाऱ्या वरुणाची अपराधांसाठी क्षमा प्रार्थना, यज्ञाची अनुष्ठानें करून काळ, ऐश्वर्य वगैरे मिळविण्याचे उल्लेख, अपरोक्षरूपाने भक्तिवादाचेच पोषण करतात. उपनिषदांनी जरी पुढे निर्गुणोपासनेचा पुरस्कार केला असला तरी त्याने भक्तिवादाचे बी नष्ट झाले नाही, ईशाची महिमा, समजून घेण्याकरिता धात्याचा 'प्रसाद' आवश्यक आहे असे विधान उपनिषदांत केले आहे.
भक्ती शब्दाचा प्रयोग प्रथम श्वेताश्वेततरोपनिषदाच्या शेवटल्या भागांत आढळतो." पुढच्या वाड्मयात तर त्याचा चांगलाच वापर झाला आहे. भक्तिचा इंद्रादि वैदिक देवतांशी फारसा संबंध आलेला दिसत नाही, तेथे विष्णू, शिव, सूर्य, शक्ती, वगैरेचे प्रामुख्य दिसत असून सर्वांचा एकेश्वरवादांत समावेश झालेला आढळतो. काही विद्वानांचे असे मत आहे की भक्तिच्या क्षेत्रात अग्रेसर झालेल्या निरनिराळ्या संप्रदायाची इष्टे मुळांत विशिष्ट प्रतिभावान माणसेच होतो. पुढे त्यांची ईश्वराशी स्वरुपता व समानता स्वीकारण्यात आली. उदाहरणार्थ छान्दोग्य उपनिषदाचा देवकीपुत्र कृष्ण पांचरात्रादि वैष्णवांचा वासुदेव झाला. शाक्यमुनी गौतम, निर्ग्रथ महावीर, पुराणांतील मणिभद्र, पूर्णभद्र. वगैरे यक्ष मुळात माणसेच होती, पण पुढे त्यांना ईशत्व प्राप्त झाले.
सारांश भक्तिवादाच्या स्थापनेबरोबरच प्रतिमा आणि प्रतिमा पूजनाचाही उदय झाला व निरनिराळ्या संप्रदायाचा देवतासंघ जसा जसा वाढू लागला, प्रतिमांची ध्यानें व धारणा ही वाढत गेल्या.
महाविलयन पद्धत आणि देवतासंघाचा विकास : -
भारतीय विचारधारेचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य असे आहे की येथे नवीन सिद्धांताची स्थापना जुन्याचा समूळ उच्च्छेद केल्यावर होत नसून त्याला आत्मसात् करीत होत असते. हा नियम देवतासंघालाही लागू पडतो. जसा जसा काळ लोटत गेला व अनेक नवीन संप्रदायांचा उदय होत गेला, तसाच भारताचा देवतासंघ हा वाढीस लागला. ही प्रक्रिया खालील प्रकारे झालेली आढळते :१) प्राचीनांचा नवीनांत विलय.
२) बाह्य विचारधारांशी आपला संबंध येणे व त्यांच्या प्रभावांमुळे नवीन देवतांचे आगमन.
या विषयी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अशी की भारतांत प्राचीनांचा विलय व नवीन मतांची स्थापना तलवारीच्या धारेवर झालेली नाही. निरनिराळ्या परंपरांचे परस्पर संपर्क, शास्त्रार्थ, विचारस्वातंत्र्य, रुढी आणि मानसशास्त्राप्रमाणे पडणारे प्रभाव हे त्याचे आधार होत. ह्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला कीं परस्परांविरुद्ध अशा संप्रदायांची कटुता काळाच्या प्रभावानें चांगलीच कमी झाली व दोघे ही शेजारधर्माचे अनुसरण करीत नांदताना दिसू लागले. यज्ञाच्या अनुष्ठानांना व वेद प्रामाण्याला आवाहन करणारे गौतम बुद्ध व आदिनाथ ऋषभ हे विष्णूच्या अवतार मालिकेत मोजले जाऊ लागले, निर्ऋति व कुबेरासारखे राक्षस सर्वांस मान्य असे लोकपाल झाले.
प्राचीन आणि नवीन किंवा जुनें आणि नवे यांची कालांतरांत झालेली सरमिसळ हिला आपण 'महाविलयनाची प्रक्रिया' अथवा फक्त नमूने पौराणिक वाङ्मयांत भरपूर आढळतात. दृष्टांत म्हणून काही उदाहरणे देतो.
लिंगपुराणांत" कथा आहे की एकदा प्रजापतीने रुद्राला सृष्टी उत्पन्न करण्यांविषयी आज्ञा दिली. रुद्राने आपली पत्नी सती हिच्या मदतीने स्वतः सारख्याच लोकांचे उत्पादन सुरू केले, पण ही 'रौद्रीसृष्टी' प्रजापतीला आवडली नाही, व त्याने रुद्राला सृष्टी बंद करण्यास सांगितले. रुद्रानें काही अटींवर प्रजापतीचे म्हणणे ऐकले, त्या अटी अशा की रुद्राकडून उत्पन्न झालेले लोक पुढे 'रुद्र' म्हणूनच ओळखले जावेत, त्यास नेहमीच देवतांच्या समकक्ष असे स्थान मिळावे आणि यज्ञांत समान भाग प्राप्त करण्यांचा अधिकार ही असावा. प्रजापतीनें ते स्वीकार केले. कथेवरून हे स्पष्ट होते की प्रजापतीला पसंत नसून देखील नव्या रौद्री सृष्टीचें तिचा पुढील प्रसार थांबविण्यांकरिता काहीं अटी स्वीकारून देव समाजात विलयन करून घ्यावे लागले.
याचप्रमाणें कांही दितिपुत्रांचें देववर्गात विलयन कसे झाले हे सांगणारी कथा मत्स्यपुराणांत येते. कश्यप ऋषींची बायको दिती हिच्या पुत्रांना 'दैत्य' अशी संज्ञा आहे. दैत्यांचा इंद्राने पराभव केला. त्याचा वचपा काढण्यासाठी दितीने इंद्राचा नाश करणारा पुत्र मिळविण्यांसाठी तप केले. त्यामुळे कश्यप प्रसन्न झाले व दितीला दिवस गेले. इंद्र स्वतःचे संरक्षण करण्यांस टपला होताच. दितीच्या तपः पूत जीवनचर्येत त्याला एक दोष आढळताच त्याने तिच्या गर्भात प्रवेश केला व त्याचे ४९ तुकडे केले. तरी पण गर्भाचा नाश होऊ शकला नाही व शेवटीं दितीच्या या ४९ पुत्रांना मरुद्गण असें नांव देऊन देवसंघात स्थान देणें इंद्राला भाग पडले. ही कथा फार प्राचीन घटनेचे वर्णन करीत असावी कारण मरुद्गणांना- दितीच्या पुत्रांना, दैत्यांना-वेद काळांतच मानांचे स्थान प्राप्त झाले होते.
महाभारतांप्रमाणे मुळांत राक्षस जातीचा असलेला कुबेर पुढे देवांचा धनाधिपतीच नव्हें तर उत्तर दिशेचा मालक, आणि शंकराचा परम मित्र झाला. याचप्रमाणें दुसरा राक्षस निर्ऋति हा नैऋत्य दिशेचा स्वामी म्हणून स्वीकारला गेला. असेच विलयन प्रक्रियेंमुळे यक्षाला देव समाजांत स्थान मिळालें.
महाविलयनांचा हा क्रम पौराणिक काळांतच नव्हे तर ऐतिहासिक युगांत देखील चालू राहिला. मौर्य वंशाचा राजा अशोक आपल्या एका शिला लेखांत" असें विधान करतो की त्याने जंबुद्वीपाच्या 'अमिश्र' देवांना 'मिश्रीभूत' केले अर्थात् इतस्ततः विखुरलेल्या लोकदेवतांचा शिष्टमान्य देवतासंघात समावेश करून घेतला. गुप्तकाळातील कोषकार अमरसिंह याच्या ग्रंथांवरून स्पष्ट कळते की सहाव्या शतकांपर्यंत या लोक देवतांची देवसंघात प्रतिष्ठा पूर्णपणे स्वीकारली गेली होती. त्याने विद्याधर, यक्ष, पिशाच, गुह्यक, वगैरेस देवयोनीतच मोजले आहे.
थोडक्यांत बोलावयाचे म्हणजे 'महाविलयन प्रक्रियेला' पुष्ट करणाऱ्या खालील गोष्टी होत्या.
१) वैदिक आणि पौराणिक देवतांचे एकीकरण आणि हळुहळू पौराणिक देवतांना प्राधान्य प्राप्त होणें.
२) जगातील निरनिराळ्या ठिकाणीं विकसित होणाऱ्या प्राचीन संस्कृतीत 'मातृपूजा' किंवा 'शक्तिपूजेचे' मान्य असे अस्तित्व.
३) वृक्ष, नाग, शिवलिंग, वगैरे मुळांत अवैदिक असलेल्या उपासनाप्रतीकांस शिष्ट समाजांकडून पूर्ण मान्यता मिळणे.
४) जन्म, मृत्यु, रोगराई, वगैरेशी संबंधित पाचवी, सटवी, मरी आई, शीतला या सारख्या लोकदेवतांना शिष्ट समाजात स्थान मिळणें. मातृका, जिवत्या, यक्ष, वगैरे अनेक देव याच वर्गात मोडतात.
५) पुढील काळात मुंजा, म्हसोबा, मेसको, मायेराणी, वेताळ, ब्रह्मगिऱ्हा. ब्रह्म, वीर, ब्रह्म-राक्षस, झोटिंग, वगैरे ही यांत समाविष्ट झाले व आजही त्यास मान्यता आहे.
६) परदेशी शासकांच्या काळांत मुख्यत्वें करून कुषाणाचे वेळीं ग्रीक आणि इराणी देवतांनी भारतांत प्रवेश केला व काळाच्या प्रभावानें त्यांची नांवे व रूपे ही बदलली गेली व पूर्ण मान्य झाली. फॅरो हा पश्चिक कुबेर झाला, ऑरडोक्शो लक्ष्मी झाली, नना किंवा ननैया हिला सिंहवाहिनी दुर्गेचे रूप मिळाले, तर मग लोकांनी इराणी सूर्याला महत्त्वाचें स्थान मिळवून दिले.
महाविलयनांची ही प्रक्रिया आतां अवरूद्ध झालेली आहे असे नाही, तिचे आज ही कार्य चालू आहे व नेहमीच चालू राहील. कारण भारतीय स्वभावाचा तो अभिन्न असा एक गुणधर्म आहे.
मूर्तिपूजेचे जुनें उल्लेख : वेदोत्तर काळ :
मूर्तिपूजेच्या प्राचीनतेचा विचार करीत असतांना मागे आपण उत्तर वेदकाळांपर्यंत विचार केलेला आहे. त्यानंतर प्रतिमापूजनांचे बरेच उल्लेख मिळू लागतात. त्या आता धावता आढावा घेऊ.बौद्ध साहित्यांत बराच जुना आणि महत्त्वाचा उल्लेख 'निद्देस' टीकेंत मिळतो." येथे बऱ्याचशा धार्मिक मतांची मोजणी करीत असतांना निग्रंथ आणि आजीवकांच्या बरोबरच वासुदेव, बलदेव, अग्नी, पूर्णभद्र, चंद्र, इंद्र, ब्रह्मा, सूर्य, वगैरेच्या उपासकांची नांवें नोंदली आहेत, यांच्या प्रतिमांचा जरी स्पष्ट उल्लेख नसला तरी त्यांचे अस्तित्व स्वीकारणें तर्कसीमेच्या बाहेरचे नाही.
पाणिनीचा पुरावा :
या नंतर महत्त्वाचा पुरावा पाणिनीच्या ग्रंथात मिळतो. पाणिनीचा काल बिंबिसार आणि कौटिल्य यांच्या मधला अर्थात् सुमारे इ.पू. पांचव्या शतकाचा मध्यभाग समजतात." पाणिनीय पुराव्याचे स्वरूप खालीलप्रमाणें सांगता येईल."क) वेदकाळांतील इंद्रवरुणादि देवांच्या बरोबरच द्यावा-पृथ्वी, सोम-रुद्र असे जोड देव प्रचारांत होते. सूत्रकाळांपासून ब्रह्म-प्रजापति, शिव-वैश्रवण, संकर्षण-वासुदेव, स्कंद-विशाख अशी काही नवी युग्में तयार झाली. याशिवाय मास, अर्धमास, संवत्सर, ऋतु, नक्षत्रे यांनाही देव-पद प्राप्त झाले.
ख) भक्तिमार्गाच्या उदयामुळे लोकधर्माशी संबंधित अनेक देवतांची प्रतिष्ठा वाढीस लागली.
ग) देवाच्या प्रीत्यर्थ देव प्रतिमेला गंध, फूल, नैवेद्य वगैरे समर्पण करण्यांची पद्धत रुढ होऊन ते भक्तिधर्माचे आवश्यक असें अनुष्ठान झाले.
घ) बुद्ध, महावीर, कृष्ण, अर्जुन, नर, नारायण वगैरे विशिष्ट पुरुषांना देवांचे स्थान मिळाले व त्यांचे संप्रदाय वाढू लागले.
ङ) पाणिनीनें देवमूर्तीकरिता 'प्रतिकृती' व 'अर्चा' असें शब्द वापरलेले आहेत. एका सूत्रांत त्यानें असे दर्शविले आहे कीं काहीं देव प्रतिमा जीविकेकरिता घडवीत पण त्या विकत नसत, या उलट काही प्रतिमा विकल्या जात पण बहुतेक त्या पूजेकडें वापरीत नसत.
बुद्ध की प्रथम मूर्ति किस कला में बनी थी ?
मूर्तिपूजा का इतिहास शोधकर्ताओं के अनुसार अरब के मक्का में पहले मूर्तियां ही रखी होती थीं। वहां उस काल में बृहस्पति, मंगल, अश्विनी कुमार, गरूड़, नृसिंह और महाराजा बलि सहित लगभग 360 मूर्तियां रखी हुई थीं। ऐसा माना जाता है हालांकि इसमें कितनी सचाई है यह हम नहीं जानते कि जाट और गुर्जर इतिहास अनुसार तुर्किस्तान पहले नागवंशियों का गढ़ था। यहां नागपूजा का प्रचलन था।
'न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महाद्यश:। हिरण्यगर्भस इत्येष मा मा हिंसीदित्येषा यस्मान जात: इत्येष:।।' -यजुर्वेद 32वां अध्याय।
मूर्तिपूजकों तथा मूर्तिभंजकों के संघर्षों से इतिहास भरा पड़ा है। प्रारंभ में मूर्तिपूजकों के धर्म ही थे। मूर्तिपूजकों के धर्म के अंतर्गत ही मूर्तिभंजकों की एक धारा भी प्राचीनकाल से चली आ रही थी। मूर्तियां तीन तरह के लोगों ने बनाईं- एक वे जो वास्तु और खगोल विज्ञान के जानकार थे, तो उन्होंने तारों और नक्षत्रों के मंदिर बनाए। ऐसे दुनियाभर में सात मंदिर थे। दूसरे वे, जो अपने पूर्वजों या प्रॉफेट के मरने के बाद उनकी याद में मूर्ति बनाते थे। तीसरे वे, जिन्होंने अपने-अपने देवता गढ़ लिए थे। हर कबीले का एक देवता होता था। कुलदेवता और कुलदेवी भी होती थी।
भारत में वैसे तो मूर्तिपूजा का प्रचलन पूर्व आर्य काल (वैदिक काल) से ही रहा है। भगवान कृष्ण के काल में नाग, यक्ष, इन्द्र आदि की पूजा की जाती थी। वैदिक काल के पतन और अनीश्वरवादी धर्म के उत्थान के बाद मूर्तिपूजा का प्रचलन बढ़ गया।
वेद काल में न तो मंदिर थे और न ही मूर्ति, क्योंकि इसका इतिहास में कोई साक्ष्य नहीं मिलता। इन्द्र और वरुण आदि देवताओं की चर्चा जरूर होती है, लेकिन उनकी मूर्तियां थीं इसके भी साक्ष्य नहीं मिलते हैं।
भगवान कृष्ण के काल में लोग इन्द्र नामक देवता से जरूर डरते थे। भगवान कृष्ण ने ही उक्त देवी-देवताओं के डर को लोगों के मन से निकाला था। इसके अलावा हड़प्पा काल में देवताओं (पशुपति-शिव) की मूर्ति का साक्ष्य मिला है, लेकिन निश्चित ही यह आर्य और अनार्य का मामला रहा होगा।
प्राचीन अवैदिक मानव पहले आकाश, समुद्र, पहाड़, बादल, बारिश, तूफान, जल, अग्नि, वायु, नाग, सिंह आदि प्राकृतिक शक्तियों की शक्ति से परिचित था और वह जानता था कि यह मानव शक्ति से कहीं ज्यादा शक्तिशाली है इसलिए वह इनकी प्रार्थना करता था। बाद में धीरे-धीरे इसमें बदलाव आने लगा। वह मानने लगा कि कोई एक ऐसी शक्ति है, जो इन सभी को संचालित करती है। वेदों में सभी तरह की प्राकृतिक शक्तियों का खुलासा कर उनके महत्व का गुणागान किया गया है। हालांकि वेदों का केंद्रीय दर्शन 'ब्रह्म' ही है।
पूर्व वैदिक काल में वैदिक समाज जन इकट्ठा होकर एक ही वेदी पर खड़े रहकर ब्रह्म (ईश्वर) के प्रति अपना समर्पण भाव व्यक्त करते थे। वे यज्ञ द्वारा भी ईश्वर और प्रकृति तत्वों का आह्वान और प्रार्थना करते थे। बाद में धीरे-धीरे लोग वेदों का गलत अर्थ निकालने लगे। हिन्दू धर्म मूलत: अद्वैतवाद और एकेश्वरवाद का समर्थक है जिसका मूल ऋग्वेद, उपनिषद और गीता में मिलता है। अथर्ववेद की रचना के बाद हिन्दू समाज में दो फाड़ हो गई- ऋग-यजु और साम-अथर्व।
इस तरह वेदों में ईश्वर उपासना के दो रूप प्रचलित हो गए- साकार तथा निराकार। निराकारवादी प्रायः साकार उपासना या मूर्तिपूजा का विरोध करते हैं, पर वे यह भूल जाते हैं कि ऋषि-मनीषियों ने दोनों उपासना पद्धतियों का निर्माण मनुष्य के बौद्धिक स्तर की अनुकूलता के अनुरूप किया था।
शिवलिंग की पूजा का प्रचलन अथर्व और पुराणों की देन है। शिवलिंग पूजन के बाद धीरे-धीरे नाग और यक्षों की पूजा का प्रचलन हिन्दू-जैन धर्म में बढ़ने लगा। बौद्धकाल में बुद्ध और महावीर की मूर्ति‍यों को अपार जन-समर्थन मि‍लने के कारण विष्णु, राम और कृष्ण की मूर्तियां बनाई जाने लगीं।
मान्यता के अनुसार महाभारत काल तक अर्थात द्वापर युग के अंत तक देवी और देवता धरती पर ही रहते थे और वे भक्तों के समक्ष कभी भी प्रकट हो जाते थे। तब उनके साक्षात रूप की पूजा या प्रार्थना होती थी। लेकिन कलयुग के प्रारंभ होने के बाद उनके विग्रह रूप की पूजा होने लगी। विग्रह रूप अर्थात शिवलिंग, शालिग्राम, जल, अग्नि, वायु, आकाश और वृक्ष रूप आदि की।
अब सवाल यह उठता है कि हिन्दू धर्म के धर्मग्रंथ वेद, उपनिषद और गीता भी मूर्ति पूजा को नहीं मानते हैं तो हिन्दू क्यों मूर्ति या पत्थर की पूजा करते हैं और इस पूजा का प्रचलन आखिर कैसे, क्यूं और कब हुआ?
भारत में जो लोग अनीश्वरवादी थे, वे निराकार ईश्वर को नहीं मानते थे। उन्होंने अपने प्रॉफेटों, पूर्वजों आदि की मूर्तियां बनाकर उन्हें पूजना आरंभ कर दिया। इन अनीश्वरवादियों में जैन, चार्वाक, न्यायवादी आदि धर्म के लोग थे।
महावीर स्वामी और बुद्ध के जाने के बाद मूर्तिपूजा का प्रचलन बढ़ा और हजारों की संख्या में संपूर्ण देश में जैन और बौद्ध मंदिर बनने लगे। जिसमें बुद्ध और महावीर की मूर्तियां रखकर उनकी पूजा होने लगी। इन मंदिरों में हिन्दू भी बड़ी संख्या में जाने लगा जिसके चलते बाद में राम और कृष्ण के मंदिर बनाए जाने लगे और इस तरह भारत में मूर्ति आधारित मंदिरों का विस्तार हुआ।
मूर्तिपूजा का पक्ष : मूर्तिपूजा के समर्थक कहते हैं कि ईश्वर तक पहुंचने में मूर्तिपूजा रास्ते को सरल बनाती है। मन की एकाग्रता और चित्त को स्थिर करने में मूर्ति की पूजा से सहायता मिलती है। मूर्ति को आराध्य मानकर उसकी उपासना करने और फूल आदि अर्पित करने से मन में विश्वास और खुशी का अहसास होता है। इस विश्वास और खुशी के कारण ही मनोकामना की पूर्ति होती है। विश्वास और श्रद्धा ही जीवन में सफलता का आधार है।
प्राचीन मंदिर ध्यान या प्रार्थना के लिए होते थे। उन मंदिरों के स्तंभों या दीवारों पर ही मूर्तियां आवेष्टित की जाती थीं। मंदिरों में पूजा-पाठ नहीं होता था। यदि आप खजुराहो, कोणार्क या दक्षिण के प्राचीन मंदिरों की रचना देखेंगे तो जान जाएंगे कि ये मंदिर किस तरह के होते हैं। ध्यान या प्रार्थना करने वाली पूरी जमात जब खत्म हो गई है तो इन जैसे मंदिरों पर पूजा-पाठ का प्रचलन बढ़ा। पूजा-पाठ के प्रचलन से मध्यकाल के अंत में मनमाने मंदिर बने। मनमाने मंदिर से मनमानी पूजा-आरती आदि कर्मकांडों का जन्म हुआ, जो वेदसम्मत नहीं माने जा सकते।
मूर्तिपूजा - जड़ (मूल) ही सबका आधार हुआ करती है। जड़ सेवा के बिना किसी का भी कार्य नहीं चलता। दूसरे की आत्मा की प्रसन्नतापूर्वक उसके आधारभूत जड़ शरीर एवं उसके अंगों की सेवा करनी पड़ती है। परमात्मा की उपासना के लिए भी उसके आश्रय स्वरूप जड़ प्रकृति की पूजा करनी पड़ती है। हम वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, प्रकाश आदि की उपासना में प्रचुर लाभ उठाते हैं, तब मूर्तिपूजा से क्यों घबराना चाहिए? उसके द्वारा तो आप अणु-अणु में व्याप्त चेतन (सच्चिदानंद) की पूजा कर रहे होते हैं। आप जिस बुद्धि को या मन को आधारभूत करके परमात्मा का अध्ययन कर रहे होते हैं, क्यों वे जड़ नहीं हैं? परमात्मा भी जड़ प्रकृति के बिना कुछ नहीं कर सकता, सृष्टि भी नहीं रच सकता। तब सिद्ध हुआ कि जड़ और चेतन का परस्पर संबंध है। तब परमात्मा भी किसी मूर्ति के बिना उपास्य कैसे हो सकता है?
वैसे तो पूरा विश्व ही मूर्तिपूजक है। पंचभूतों से निर्मित किसी आकार पर श्रद्धा स्थिर करना मूर्तिपूजा है। मंदिर, मस्जिद, चर्च, गुरुद्वारा, पुस्तक, आकाश इत्यादि सभी मूर्तिपूजा के अंतर्गत हैं। कौन मूर्तिपूजक नहीं है?
यह एक निर्विवाद सत्य है कि भारत में सबसे अधिक मूर्तियां हैं, मंदिर हैं; किंतु भारत मूर्तिपूजक नहीं है। ये मंदिर, मूर्तियां आध्यात्मिक देश भारत में अध्यात्म की शिशु कक्षाएं हैं।
हिंदू धर्म में मूर्ति पूजा का विधान नहीं था! आखिर कब और कैसे शुरू हुई ये प्रथा ।
मूर्तिपूजक और मूर्तिभंजक
मूर्तिपूजकों तथा मूर्तिभंजकों के संघर्षों से इतिहास भरा पड़ा है। प्रारंभ में मूर्तिपूजकों के धर्म ही थे। मूर्तिपूजकों के धर्म के अंतर्गत ही मूर्तिभंजकों की एक धारा भी प्राचीनकाल से चली आ रही थी।
किसने बनाई मूर्तियां
मूर्तियां तीन तरह के लोगों ने बनाईं - एक वे जो वास्तु और खगोल विज्ञान के जानकार थे, तो उन्होंने तारों और नक्षत्रों के मंदिर बनाए। ऐसे दुनियाभर में सात मंदिर थे।
पूर्वजों और कुल देवता की मूर्तियां
दूसरे वे, जो अपने पूर्वजों या प्रॉफेट के मरने के बाद उनकी याद में मूर्ति बनाते थे। तीसरे वे, जिन्होंने अपने-अपने देवता गढ़ लिए थे। हर कबीले का एक देवता होता था। कुलदेवता और कुलदेवी भी होती थी।
क्या मक्का में पहले मूर्तियां मौजूद थीं
शोधकर्ताओं के अनुसार अरब के मक्का में पहले मूर्तियां ही रखी होती थीं। वहां उस काल में बृहस्पति, मंगल, अश्विनी कुमार, गरुड़, नृसिंह और महाराजा बलि सहित लगभग 360 मूर्तियां रखी हुई थीं।
नागवंशियों का गढ़
पहले संपूर्ण अरब ही मूर्तिपूजकों का स्थान था। तुर्किस्तान पहले नागवंशियों का गढ़ था।
पुराणों में काम्बोज
यहां नागपूजा का प्रचलन था। उत्तरी तुर्किस्तान को पुराणों में काम्बोज कहा गया है। तुर्क कश्यप गोत्रिय नागवंशी हैं। भारत में तुर्कों ने राज किया है।
भारत में मूर्तिपूजा
भारत में वैसे तो मूर्तिपूजा का प्रचलन पूर्व आर्य काल (वैदिक काल) से ही रहा है। भगवान कृष्ण के काल में नाग, यक्ष, इन्द्र आदि की पूजा की जाती थी।
इतिहास में मूर्ति निर्माण
वैदिक काल के पतन और अनीश्वरवादी धर्म के उत्थान के बाद मूर्तिपूजा का प्रचलन बढ़ गया। वेद काल में न तो मंदिर थे और न ही मूर्ति, क्योंकि इसका इतिहास में कोई साक्ष्य नहीं मिलता।
प्राकृतिक शक्तियों की पूजा का विधान
इन्द्र और वरुण आदि देवताओं की चर्चा जरूर होती है, लेकिन उनकी मूर्तियां थीं इसके भी साक्ष्य नहीं मिलते हैं।
इन्द्र से डर
भगवान कृष्ण के काल में लोग इन्द्र नामक देवता से जरूर डरते थे। भगवान कृष्ण ने ही उक्त देवी-देवताओं के डर को लोगों के मन से निकाला था।
हड़प्पा सभ्यता में मूर्ति के साक्ष्य
इसके अलावा हड़प्पा काल में देवताओं (पशुपति-शिव) की मूर्ति का साक्ष्य मिला है, लेकिन निश्चित ही यह आर्य और अनार्य का मामला था।
शक्तियों की शक्ति
प्राचीन अवैदिक मानव पहले आकाश, समुद्र, पहाड़, बादल, बारिश, तूफान, जल, अग्नि, वायु, नाग, सिंह आदि प्राकृतिक शक्तियों की ताकत से परिचित था।
मानव की शक्ति
वह जानता था कि यह मानव शक्ति से कहीं ज्यादा शक्तिशाली है इसलिए वह इनकी प्रार्थना करता था।
Quora की नीतियों का उल्लंघन करने पर इस इमेज को हटा दिया गया है.
वाह्य शक्ति पर विश्वास
बाद में धीरे-धीरे इसमें बदलाव आने लगा। वह मानने लगा कि कोई एक ऐसी शक्ति है, जो इन सभी को संचालित करती है।
ब्रह्म के प्रति समर्पण
पूर्व वैदिक काल में वैदिक समाज जन इकट्ठा होकर एक ही वेदी पर खड़े रहकर ब्रह्म (ईश्वर) के प्रति अपना समर्पण भाव व्यक्त करते थे।
यज्ञ का बढ़ा महत्व
वे यज्ञ द्वारा भी ईश्वर और प्रकृति तत्वों का आह्वान और प्रार्थना करते थे। बाद में धीरे-धीरे लोग वेदों का गलत अर्थ निकालने लगे।
अद्वैतवाद और एकेश्वरवाद का समर्थन
हिन्दू धर्म मूलत: अद्वैतवाद और एकेश्वरवाद का समर्थक है जिसका मूल ऋग्वेद, उपनिषद और गीता में मिलता है। अथर्ववेद की रचना के बाद हिन्दू समाज में दो फाड़ हो गया ऋग, यजु और साम, अथर्व।
साकार तथा निराकार की उपासना
इस तरह वेदों में ईश्वर उपासना के दो रूप प्रचलित हो गए - साकार तथा निराकार। निराकारवादी प्रायः साकार उपासना या मूर्तिपूजा का विरोध करते हैं, पर वे यह भूल जाते हैं कि ऋषि-मनीषियों ने दोनों उपासना पद्धतियों का निर्माण मनुष्य के बौद्धिक स्तर की अनुकूलता के अनुरूप किया था।
अथर्व और पुराणों की देन
शिवलिंग की पूजा का प्रचलन अथर्व और पुराणों की देन है। शिवलिंग पूजन के बाद धीरे-धीरे नाग और यक्षों की पूजा का प्रचलन हिन्दू-जैन धर्म में बढ़ने लगा। बौद्धकाल में बुद्ध और महावीर की मूर्ति‍यों को अपार जन-समर्थन मि‍लने के कारण विष्णु, राम और कृष्ण की मूर्तियां बनाई जाने लगीं।
क्या देवी और देवता धरती पर रहते थे?
मान्यता के अनुसार महाभारत काल तक अर्थात द्वापर युग के अंत तक देवी और देवता धरती पर ही रहते थे और वे भक्तों के समक्ष कभी भी प्रकट हो जाते थे।
साक्षात रूप की पूजा?
तब उनके साक्षात रूप की पूजा या प्रार्थना होती थी। लेकिन कलियुग के प्रारंभ होने के बाद उनके विग्रह रूप की पूजा होने लगी। विग्रह रूप अर्थात शिवलिंग, शालिग्राम, जल, अग्नि, वायु, आकाश और वृक्ष आदि की।
गीता भी मूर्ति पूजा को नहीं मानती?
अब सवाल यह उठता है कि हिन्दू धर्म के धर्मग्रंथ वेद, उपनिषद और गीता भी मूर्ति पूजा को नहीं मानते हैं तो हिन्दू क्यों मूर्ति या पत्थर की पूजा करते हैं और इस पूजा का प्रचलन आखिर कैसे, क्यूं और कब हुआ?
निराकार ईश्वर के विरुद्ध?
भारत में जो लोग अनीश्वरवादी थे, वे निराकार ईश्वर के विरुद्ध थे। उन्होंने अपने प्रॉफेटों, पूर्वजों आदि की मूर्तियां बनाकर उन्हें पूजना आरंभ कर दिया।
पार्श्वनाथ के काल में हिन्दू…
इन अनीश्वरवादियों में जैन, चार्वाक, न्यायवादी आदि धर्म के लोग थे। पार्श्वनाथ के काल में हिन्दू जैन मंदिरों में मूर्तिपूजा करने लगे, क्योंकि पहले सिर्फ शिवलिंग की पूजा का प्रचलन ही था, लेकिन लोगों के समक्ष अब दूसरा विकल्प भी था।
मूर्तिपूजा का प्रचलन बढ़ा?
महावीर स्वामी और बुद्ध के जाने के बाद मूर्तिपूजा का प्रचलन बढ़ा और हजारों की संख्या में संपूर्ण देश में जैन और बौद्ध मंदिर बनने लगे। जिसमें बुद्ध और महावीर की मूर्तियां रखकर उनकी पूजा होने लगी।
राम व कृष्ण के मंदिर
इन मंदिरों में हिन्दू भी बड़ी संख्या में जाने लगे जिसके चलते बाद में राम और कृष्ण के मंदिर बनाए जाने लगे और इस तरह भारत में मूर्ति आधारित मंदिरों का विस्तार हुआ।
मूर्तिपूजा का पक्ष
मूर्तिपूजा के समर्थक कहते हैं कि ईश्वर तक पहुंचने में मूर्तिपूजा रास्ते को सरल बनाती है। मन की एकाग्रता और चित्त को स्थिर करने में मूर्ति की पूजा से सहायता मिलती है।
मूर्ति को आराध्य मानकर उसकी उपासना?
मूर्ति को आराध्य मानकर उसकी उपासना करने और फूल आदि अर्पित करने से मन में विश्वास और खुशी का अहसास होता है। इस विश्वास और खुशी के कारण ही मनोकामना की पूर्ति होती है। विश्वास और श्रद्धा ही जीवन में सफलता का आधार है।
स्तंभों या दीवारों पर ही मूर्तियां?
प्राचीन मंदिर ध्यान या प्रार्थना के लिए होते थे। उन मंदिरों के स्तंभों या दीवारों पर ही मूर्तियां आवेष्ठित की जाती थीं। मंदिरों में पूजा-पाठ नहीं होता था।
मंदिर किस तरह के
यदि आप खजुराहो, कोणार्क या दक्षिण के प्राचीन मंदिरों की रचना देखेंगे तो जान जाएंगे कि ये मंदिर किस तरह के होते हैं। ध्यान या प्रार्थना करने वाली पूरी जमात जब खत्म हो गई तो इन जैसे मंदिरों पर पूजा-पाठ का प्रचलन बढ़ा।
मध्यकाल के अंत में…
पूजा-पाठ के प्रचलन से मध्यकाल के अंत में मनमाने मंदिर बने। मनमाने मंदिर से मनमानी पूजा-आरती आदि कर्मकांडों का जन्म हुआ, जो वेदसम्मत नहीं माने जा सकते।
जड़ प्रकृति की पूजा?
परमात्मा की उपासना के लिए भी उसके आश्रय स्वरूप जड़ प्रकृति की पूजा करनी पड़ती है। हम वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, प्रकाश आदि की उपासना में प्रचुर लाभ उठाते हैं, तब मूर्तिपूजा से क्यों घबराना चाहिए?
अणु-अणु में व्याप्त चेतना
उसके द्वारा तो आप अणु-अणु में व्याप्त चेतन (सच्चिदानंद) की पूजा कर रहे होते हैं। आप जिस बुद्धि को या मन को आधारभूत करके परमात्मा का अध्ययन कर रहे होते हैं, क्यों वे जड़ नहीं हैं?
जड़ और चेतन का परस्पर संबंध?
परमात्मा भी जड़ प्रकृति के बिना कुछ नहीं कर सकता, सृष्टि भी नहीं रच सकता। तब सिद्ध हुआ कि जड़ और चेतन का परस्पर संबंध है। तब परमात्मा भी किसी मूर्ति के बिना उपास्य कैसे हो सकता है?
पूरा विश्व ही मूर्तिपूजक
वैसे तो पूरा विश्व ही मूर्तिपूजक है। पंचभूतों से निर्मित किसी आकार पर श्रद्धा स्थिर करना मूर्तिपूजा है। मंदिर, मस्जिद, चर्च, गुरुद्वारा, पुस्तक, आकाश इत्यादि सभी मूर्तिपूजा के अंतर्गत हैं। कौन मूर्तिपूजक नहीं है?
भारत में सबसे अधिक मूर्तियां
यह एक निर्विवाद सत्य है कि भारत में सबसे अधिक मूर्तियां हैं, मंदिर हैं; किंतु भारत मूर्तिपूजक नहीं है। ये मंदिर, मूर्तियां अध्यात्मिक देश भारत में अध्यात्म की शिशु कक्षाएं हैं।
स्रोत-गूगल
मौर्यकालीन उल्लेख :
आतां मौर्यकालांकडे वळू. कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रांत या संबंधी बरीच माहिती आहे. पण तिचा साकल्यानें कोठे विचार झांला असल्याचे आमच्या ऐकिवांत नाही, म्हणूनच तिचा थोडा जास्त आढावा घेत आहोत." मूर्तिशास्त्रांसंबंधी ही माहिती गोळा करताना कौटिल्याची सूत्रे व त्यावरील इतर ग्रंथकारांच्या टीका हाताळव्या लागतात. एकूण सगळ्या माहितीचे चार वर्ग पडू शकतात :१) देवगृह २) देवप्रतिमा ३) उपास्यदेवता आणि ४) विशिष्ट देवता
कांही देवगृहें नगरांत बांधीत व काही बाहेर असत. कधी कधी ती जमिनीच्या खाली देखील असत. देवगृहाचे जागेवर शेत करता येत नसे व घाण केल्यास दंड मिळत असे. या देवगृहांच्या बांधणी किंवा आकाराबद्दल कौटिल्य काहीच सांगत नाही.
साधारणपणे देवप्रतिमा भरीव असतात, पण कौटिल्यानें बऱ्याच ठिकाणी पोकळ मूर्तीचे वर्णन केलेल आहे. प्रतिमांची चोरी करणाऱ्यासाठी मृत्यूवधाचा दंड सांगितला आहे. मूर्तीची मिरवणूकही काढीत असत. उपास्य देवतांची गटवारी असावी असें दिसते. अपराजिता (दुर्गा), अप्रतिहत (विष्णू), जयंत (सुब्रह्मण्य), वैजयंत (इंद्र) या नगर देवता होत. राजदेवतांच्या गटांत शिव, वैश्रवण, अश्वी व मदिरा यांची गणना होती. त्यांत वैश्रवण हा कुबेर असून मदिरा ही शेतीची देवी होती. हिलाच सीता या नांवाने ओळखत असत. सीतेव्यतिरिक्त प्रजापती, काश्यप आणि देव म्हणजे ढग ही देखील कृषिदैवतें होती. या शिवाय कौटिल्यानें द्वारदेवता, दिग्देवता, देशदेवता, दुर्गदेवता, राष्ट्रदेवता आणि आपत्तीतून सोडविणाऱ्या व शत्रूसाठी संकट उत्पन्न करणाऱ्या देवतांचे स्पष्ट उल्लेख केले आहेत. कोषगृहाचा देव कुबेर तर पण्यकोष्ठागाराची श्री, कुप्यगृहाचा विश्वकर्मा, आणि आयुध-बंधनागाराचा वरुण हे देव मानले जात असत. अर्थशास्त्रानें उद्धृत केलेल्या विशिष्ट देवता म्हणजे संकर्षण किंवा बलराम, नाग, वरुण आणि श्मशानदेवता या होत.
कौटिल्यानें एका ठिकाणी असे विधान केले आहे की देवताध्यक्ष नांवाच्या अधिकाऱ्यानें देवमूर्तीच्या मदतीनें त्या विकून सुवर्ण संचय करावा व कोषांची वाढ करावी. या मौर्यकालीन पद्धतीचा उल्लेख पतंजलीही आपल्या टीकेंत करतो. ""
देवप्रतिमा युद्ध स्थळांवर ही नेत असत असें ग्रीक उल्लेखांवरून दिसतें. क्कीण्टस कर्टियसचें म्हणणें असें कीं अलेक्झेंडर बरोबर युद्ध करण्याचे वेळीं भारतीय राजा पोरस किंवा पुरु याच्या सैन्यांपुढें 'हरक्युलियस' ची मूर्ती मिरवली जात असें. ग्रीकांनी 'हरक्युलियस' म्हणून ओळखलेला हा देव शिव, कृष्ण किंवा एखादा यक्ष असावा असें भारतीय विद्वानांचे म्हणणें आहे. कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रांप्रमाणेच मनुस्मृतीत ही देवप्रतिमांचा सन्मान सूचित करणारी कित्येक विधानें आढळतात."
शुंग व कुषाण काळांतील अभिलेखीय व वाङ्मयीन पुरावे -
मौर्यकाळांतील आज माहित असलेल्या देवप्रतिमा म्हणजे क्वचित सोन्याच्या व बव्हंशी मातीच्या मातृदेवीच्या प्रतिमा होत. अशा मूर्ती मथुरेकडे बऱ्याच सांपडल्या आहेत. शुंगाळांपासून प्रत्यक्ष मिळणाऱ्या देवप्रतिमांची संख्या वाढते. दगड व माती या दोन्ही माध्यमात तयार केलेल्या लक्ष्मी, बलराम, कामदेव, वसुधारा, यक्ष, नाग, लोकपाल वगैरेच्या प्रतिमा, शिवलिंगे, जैन व बौद्ध प्रतीकें आपणांस शुंग काळांपासूनच मिळतात.या निरनिराळ्या देवप्रतिमा व त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या संप्रदायाचा पाठपुरावा अभिलेख व वाङ्मयांकडून होतो. अभिलेखांत घोसुण्डी, अंबलेश्वर (राजस्थान); भरहूत, साँची, विदिशा (मध्यप्रदेश); मथुरा (उ.प्र.); नाणेघाट (महाराष्ट्र), वगैरे स्थानांवर मिळालेल्या अभिलेखांची प्रामुख्याने गणना करावी लागेल.
वाङ्‌मयांकडे दृष्टी टाकल्यास वाल्मीकीय रामायण, महाभारत, जुन्या स्मृती; तसेच वायु, ब्रह्म, मत्स्य, विष्णु वगैरे बव्हंशी प्राचीन मानल्या जाणाऱ्या पुराणग्रंथात मूर्तिपूजेचे संक्षिप्त किंवा विस्तृत उल्लेख आढळतात. काही फारच ठळक उदाहरणे नमूद करतो.
ग्रंथ मूर्तिशास्त्राशी संबद्ध मुख्य विषय
लौगाक्षीस्मृति - शिव, शैव देवता
वृद्धहारितस्मृति - विष्णू, वैष्णव, अवतार, ध्यानें, पूजन प्रकार, प्रतिमा निर्माणाची साधनें वगैरे.
भारद्वाजस्मृति - विष्णू, गायत्री,
वसिष्ठस्मृति - विष्णुप्रतिमा, प्रतिमा निर्माणांची साधनें
मार्कण्डेयस्मृति - देव-प्रतिमांची दानें
वाल्मीकीय रामायण - स्कन्दोपासना, विष्णुची मंदिरे, आयुधपुरुष यक्षिणी, इंद्रध्वज, लोकपाल, इत्यादि
महाभारत - शिवमूर्ती संबंधी शिवाची नांवे, हरिहरांचे ऐक्य, लिंगपूजन विष्णू व देवीची उपासना इत्यादि.
वायुपुराण - अर्धनारीश्वर स्वरूप, लिंगोद्भव मूर्तिकथा, शिव व त्याचे सिंह, वगैरे विषय.
मत्स्यपुराण - अष्टमंगल प्रतीकें, शिवमूर्ती, स्कंद, देव प्रतिमाचे निर्माण, प्रतिष्ठा, त्यांचे आकार लक्षणें, इत्यादि विषय
विषयाच्या दृष्टीनें वरील उदाहरणें फारच जुजबी आहेत पण जुन्या वाङ्मयांत अप्रत्यक्षपणें किंवा प्रत्यक्षपणे देखील मूर्तिविज्ञानासंबंधीं माहिती कशी गोवलेली आहे याचा संकेत देण्यांत ती पुरी आहेत.
कुषाणकाळांत मूर्तिविज्ञानाचा चांगलाच विस्तार होऊ लागला, किंबहुना असे म्हणणे योग्य ठरेल कीं ब्राह्मण, बौद्ध व जैन तिन्हीं धर्मांच्या मूर्तिशास्त्राचा पाया येथूनच पुढें स्पष्टपणे वर येतांना दिसतो. मूर्ती घडविण्यांसंबंधी निरनिराळे प्रयोग येथून सुरू झाले, ध्यानांचे स्वरूप ठरू लागले, आराखडे बांधले जाऊ लागले व वाङ्मय आणि कला दोन्हीं क्षेत्रांत मूर्तिशास्त्र वाढीस लागले. बौद्धांनी बुद्ध आणि बोधिसत्त्व यांना प्रत्यक्ष नांवारूपाला आणले, जैनाचार्यांनी तीर्थकरांच्या प्रतिमा घडविल्या, तसेच सनातनी लोकांकडे विष्णू, त्याचे काही अवतार, शिव व शिवलिंगे, महिषमर्दिनीदुर्गा, लक्ष्मी, षष्ठी, मातृदेवता, एकानंशा वगैरे देवतांचे निर्माण होऊ लागले, आणि तशाच नाग, यक्ष, किन्नर, वगैरे उपदेवतांच्या ही लहान मोठ्या प्रतिमा लोकाभिरूचि प्रमाणें घडविल्या जाऊ लागल्या.
प्रतिमाशास्त्राच्या येणें प्रकारे होणाऱ्या बहुमुखी प्रगतीचे पडसाद जैन, बौद्ध व ब्राह्मणधर्मीय वाङ्मयांत व निरनिराळ्या अभिलेखांत सहजच उमटलेले दिसतात. फक्त साहित्यिक किंवा धार्मिक ग्रंथांतच नव्हे तर अंगविज्जा, चरक संहिता वगैरे इतर शास्त्रांच्या ग्रंथात देखील मूर्तिशास्त्रांविषयी घरीच सामग्री आढळते. तिचा निव्वळ नामोल्लेख करण्यांस देखील बरीच पानें खचर्ची घालावी लागतील. तेव्हा तिकडे न वळता एवढेच सांगून हा विषय संपवितो कीं कुषाणकाळापर्यंत मूर्तिशास्त्राच्या विकासाने बराच मोठा पल्ला गाठला होता.
प्रतिमा निर्माण व प्रतिष्ठा : -
सगुणोपासनेची दोन रूपे म्हणजे एक ध्यान धारणा करून मनानेच केलेली उपासना व दुसरे म्हणजे बाह्य उपकरणांच्या मदतीने होत असलेली उपासना ही होत. इष्टाची मानसिक प्रकारे आराधना करणें जिला 'मानसपूजा' असे म्हणतात ती सगुण उपासनेची वरची पायरी आहे. ती सर्वांना सहज साध्य होत नाही म्हणून बाह्य प्रकाराचा अवलंब केला जातो. येथें समर्पण करण्यांचे उपचार आणि ज्या माध्यमाने ते इष्टापर्यंत पोचते करावयाचे ते माध्यम अशी दोन प्रमुख अंगे आहेत. यांत फक्त माध्यमांचाच विचार आपल्या कक्षेत येतो.उपासनेच्या या माध्यमांना तीन वर्गात विभाजित करता येईल. ते असे -
१) पाणी, सूर्यमंडल, अग्नी, दिवा, स्थंडिल किंवा वेदी वगैरेच्या ठिकाणी इष्टाच्या अस्तित्वाची कल्पना करून किंवा त्याचे आवाहन करून बाह्योपचार समर्पण करणें.
२) ग्रंथ, उपभुक्त वस्तू, यंत्रे, मंडलें, विशिष्ट जातीचे दगड किंवा लाकडें, वृक्ष वगैरेच्या ठिकाणी इष्टाचा वास कल्पून पूजा करणें. स्तूप, बोधिवृक्ष, प्रभामंडल, उष्णीव किंवा पागोटें, भिक्षापात्र, वज्रासन, हत्ती, सिंह, चक्र वगैरे बौद्ध व जैन प्रतीकें होत. त्याचप्रमाणे निरनिराळी यंत्रे मंडलें; वड, पिंपळ, औदुंबर, तुलसी या सारखे वृक्ष; नर्मदेचे बाण, गण्डकीचे शाळिग्राम, नर्मदेतील गणपती, सूर्यकांत व चंद्रकांतसारखे मणी व यासारख्या इतर वस्तू ब्राह्मण धर्मातील पूजनीय प्रतीकें होत. प्रतिमेचे अस्तित्व येण्यापूर्वी प्रतिकांचाच जास्त प्रचार असावा.
३) इष्टाची मानवाकार प्रतिमा हा आपला मुख्य प्रतिपाद्य विषय होय. निर्गुणाला सगुणाच्या सीमेत बांधून टाकणें, कोणीही न पाहिलेल्याला मानव प्रतिमेच्या रूपाने साकार करून सर्वांच्या समोर वंदनीय व पूजनीय म्हणून उपस्थित करणें सोपे व सहजसाध्य नव्हते. पण अनेक प्रयत्नानंतर ते साध्य केले गेले. असे करीत असतांना प्रतिमेच्या निर्माणाविषयी व तिच्यात देवत्व आणण्याकरिता अनेक नियम बांधले गेले आणि विशिष्ट प्रकारच्या प्रक्रियांची स्थापना झाली.
प्रतिमेला देवत्व प्रदान करणारे हे नियम व प्रक्रिया याची चर्चा म्हणजेच देव प्रतिष्ठा व देवप्रतिमानिर्माण या विषयाची मीमांसा होय. यापैकी पहिला विचार म्हणजे प्रतिमा कशाची व कशी घडवावयाची हा होय.
देवप्रतिमेची माध्यमे :
प्रतिमा निर्माण व लिंगार्चन पद्धतीचा विचार करीत असतांना लक्षण ग्रंथकारांनी अनेक माध्यमांची नांवे दिली आहेत व त्यांच्या तरतम भावाचा ही विचार केला आहे. थोडक्यांत सांगावयाचे म्हणजे ही माध्यमे खालील होत.१) शिला - टिकाऊपणांच्या दृष्टीने हे माध्यम फार चांगले. दगडाच्या जाती, उत्तम दगडाची निवड आणि त्याची परीक्षा हा विषय इतर ग्रंथांपेक्षा नारदीय संहितेत फार सुंदर प्रकारे हाताळला आहे. शिले संबंधी अशाप्रकारच्या माहितीची आजच्या भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने परीक्षा होणे इष्ट आहे.
२) रत्नें - बृहत्कल्पसूत्रा सारख्या काही ग्रंथांनी रत्ननिर्मित प्रतिमांचा शिला वर्गातच समावेश केलेला आहे. वज्र (हिरा), चंद्रकांतमणी, सूर्यकांतमणी, मौतिक (मोती), इंद्रनील, पुष्पराग, स्फटिक, वगैरे रत्नांबरोबर शंख आणि प्रवाळ याचा ही प्रतिमा निर्माणकडे उपयोग करीत असत. अर्थातच रत्नप्रतिमा आकाराने लहान व संख्येने थोड्याच असणार.
३) धातु - प्रतिमा तयार करण्याकरिता उपयोगांत येणाऱ्या धातू लक्षणग्रंथांत 'लोह' या समूहवाचक संज्ञेने उल्लेखिल्या आहेत. नारदीय संहितेत सुवर्ण, रजत, ताम्र आणि आरकूट किंवा पितळ याची चार प्रकारचे लोह म्हणून गणना केली आहे. अपराजितपृच्छेनें ही संख्या आठ सांगून 'अष्टलोह' या नांवाखाली सोनें, रूपें, तांबे, कासें, पितळ, त्रपु किंवा टीन, नाग किंवा शिसे आणि कृष्ण लोह अर्थात् लोखंड अशी यादी दिली आहे. यापैकी कित्येक धातूंच्या प्रतिमा आपण आजही वापरतो. मिश्रित धातूंचा उपयोग ही स्वीकार्य होता.
४) लाकूड - मूर्तीसाठी वापरण्याचे लाकूड चरें पडलेले, भंगलेले, गाठाळलेले किंवा किडलेले नसावे. ते सुंदर असून मजबूत असावे. ज्या वृक्षांचे लाकूड मूर्तिनिर्माणांसाठी योग्य मानले जात असे त्यांची एक मोठी यादी अपराजिपृच्छेनें दिली आहे." तींमध्यें पांढरे व लाल चंदन, देवदारु, शिसवी, शिरीष, अशोक, खैर, पारिजातक, अर्जुनक, बेल, क्षीर (अर्क किंवा मंदार), वगैरे वृक्षांचा उल्लेख आहे. ५) माती - मातीच्या मूर्तीचे दोन प्रकार पक्व अर्थात् भाजलेली व अपक्व म्हणजे कच्ची असें आहेत. तीर्थक्षेत्र, देवमंदीर, पर्वत, नदीतीर किंवा बगीच्यातून मातीचा संग्रह करावयाचा असतो. त्यानंतर निरनिराळे पदार्थ घालून ही माती तयार करतात. माती कमविण्यांची प्रक्रिया नारदीय संहिता, अपराजितपृच्छा, गणेशपुराण" वगैरे ग्रंथांत विस्ताराने वर्णिली आहे. अपक्व आणि पक्व अशा उभय प्रकारच्या प्रतिमा आपणांस मिळतात. अग्निपुराणांप्रमाणें अपक्वापेक्षा पक्क प्रतिमा श्रेष्ठ होत. आज मात्र आपण पार्थिव लिंग, हरतालिका, गणपती, सरस्वती, दुर्गा, वगैरे मूर्तीसाठी अपक्क मातीच वापरतो.
वरील माध्यमांत अग्निपुराणांचे मतानें" श्रेष्ठत्वाची पायरी उतरत्या क्रमानें माती, काष्ठ, शिला, मुक्ता, व नंतर लोह किंवा धातू अशी लागते. जैन ग्रंथ बृहत्कल्पसूत्र यांचा कर्ता 'सेलम्मि' अर्थात् शिला किंवा रत्ने याबी प्रतिमा उत्तम, हस्तिदंताची (दंतम्मि) मध्यम व लाकूड, माती आणि रंगाने काढलेल्या प्रतिमा अधम असें प्रतिपादन करतो. याशिवाय पूजनाचा उद्देश व पूजकाचा वर्ण हे ही प्रतिमेचे तरतम रूप ठरविण्यांस मदत करतात.
६) तात्कालिक माध्यमें - वरील माध्यमांच्या व्यतिरिक्त अग्निपुराणांनें मीठ, तूप आणि कपडा यांना तात्कालिक माध्यम म्हणून उल्लेखिलें आहे. अपराजितपृच्छेने" लिंगार्चनांत कुंकू, कापूर, कस्तूरी, वगैरे द्रव्यें; मातृलिंग, करवीर आणि इतर फळें याचाही माध्यम म्हणून उल्लेख केला आहे. ही सर्व तात्कालिक माध्यमें होत.
याशिवाय शिवलिंगाकरिता 'रस' किंवा पारा ही एक शिष्टमान्य माध्यम होतें. पारा 'बाधण्याची' प्रक्रिया एक अत्यंत क्लिष्ट प्रकारची गोष्ट समजली जाते.
याप्रमाणे एकदा माध्यमांचा निश्चय झाला म्हणजे त्यांचा संग्रह करून प्रतिमा घडवीत असतांना कोणती अनुष्ठानें अथवा मंत्रोच्चार करावयाचे, मुहूर्तादिकांचा कसा विचार करावयाचा, स्थापनेकरता कोणती द्रव्यें वापरावयाची, वगैरे गोष्टीचाही बारकाईने विचार केलेला आहे. तिकडे आपणास वळण्यांचे कारण नाही. फक्त मूर्तीचा आकार ठरविण्यांबद्दल जी मीमांसा केलेली आहे तिच्याकडे आपणांस पाहिले पाहिजे. हा विषय 'तालमान' या नांवाने ओळखला जातो.
तालमान :
पुजेकरिता तयार केलेली प्रतिमा किती मोठी किंवा लहान असावी याचाही स्वतंत्र विचार आहे. मुख्य भेद म्हणजे असा कीं घरांत नित्यपुजेकरिता जर प्रतिमा हवी असली तर 'मत्स्यपुराणा' प्रमाणे ती अंगुष्ठप्रमाण किंवा जास्तीत जास्त बारा अंगुर्ले उंच असावी. मात्र मंदिरांत संस्थापित होणाऱ्या प्रतिमेंस हा नियम लागू नाही. विकल्पाने तिची उंची निरनिराळ्या प्रकारें ठरविली गेली आहे. एका मताप्रमाणें गर्भगृहाच्या दाराच्या उंचीच्या प्रमाणांने तिची उंची असावी. दाराच्या उंचीला आठ भागांत विभक्त करून त्यातील फक्त सात भागांचे बरोबर असे तीन भाग करावयाचे. यापैकी एका भागांइतकी प्रतिमेच्या पीठाची उंची असावी व उरलेल्या दोन भागांएवढी मूर्ती उंच असावी.'अपराजितपृच्छेने' हा विचार थोडा निराळ्याप्रकारे केला आहे. तेथे प्रतिमेची उंची ठरविण्याकरिता चार आधार कल्पिले आहेत - सीमा, गर्भ व द्वार असे तीन आणि चौथा अंगुल हा स्वतंत्र आधार होय. अर्थात् यांच्या विस्तारांत तूर्त आपणास शिरावयाचे नाही. बऱ्याच ठिकाणी देवतेच्या नामांप्रमाणे तिच्या विशिष्ट उंचीची परिमाणे दिली आहेत. लक्षण ग्रंथकारांनी फक्त मुख्य देवाचीच नव्हे तर परिवार देवता, मानवाकृती, इत्यादिकांच्या उंचीचा ही फार बारकाईनें विचार केला आहे. विस्तारभयास्तव फक्त 'विष्णुधर्मोत्तर' पुराणांतील वर्णनांचा नमूना खाली देत आहे.
या पुराणाने अंगुलाला मुख्य आधार मानून एकूण प्रतिमांचे हंस, भद्र मालव्य, रुचक आणि शशक असे पांच वर्ग कल्पिले आहेत, व त्यात खाली दिलेल्या तक्त्याप्रमाणे निरनिराळ्या प्रकारच्या मूर्ती समाविष्ट केल्या आहेत :
वर्गनाम उंची प्रतिमा-विषय
१) हंस १०८ अंगुर्ले सर्व देव, वासुदेव-संकर्षण-प्रद्युम्न अनिरुद्ध यांचे गण.
२) भद्र १०६ अंगुर्ले ब्राह्मण, विद्याधर, देव (उपदेव), गंधर्व इत्यादि.
३) मालव्य १०४ अंगुर्ले किन्नर, उरग (नाग), राक्षस, कुलस्त्रिया.
४) रुचक १०० अंगुर्ले यक्ष, वेश्या, साधारण स्त्रिया, वैश्य.
५) शशक ९० अंगुलें प्रधान, मानव, शूद्र.
प्रमाण विवर्जित प्रमथ, पिशाच वगैरे.
उंची मापण्यांचे कोष्टक : -
मौर्य कालापासून मध्यकाळांपर्यंत जवळ जवळ सर्वच लक्षणग्रंथकारांनी उंची मोजण्याचा मुख्य आधार 'अंगुला'ला मानलें व १२ अंगुलांचा एक ताल मानून देव प्रतिमांच्या उंचीचे निर्धारण केले आहे. 'विष्णुधर्मोत्तरपुराण', 'मत्स्यपुराण', 'नारदीय संहिता', 'अभिलाषितार्थ चिंतामणि', 'अपराजितपृच्छा', 'रूपमण्डन', वगैरे ग्रंथांना खाली दिलेले कोष्टक मान्य आहे. (देवतामूर्ति प्रकरणकारांने मात्र हे कोष्टक आठ चे न मानतां दशगुणमान् म्हणजे १० चे स्वीकारले आहे (देवता २ पान ४२) फक्त काही ठिकाणीं नांवाचा फरक आढळतो.८ परमाणु = १ त्रसरेणु, किंवा १ रथरेणु
८ त्रसरेणु = १ बालाग्र
८ बालाग्र = १ लिक्षा
८ लिक्षा = १ युका किंवा युकामध्य
८ युका = १ यव किंवा यवमध्य
८ यव = १ अंगुल किंवा मात्रा
२ अंगुर्ले = १ गोलक
४ अंगुर्ले किंवा मात्रा = १ भाग
३ भाग किंवा १२ अंगुलें = १ वितस्ति किंवा ताल
कौटिल्यानें आपल्या अर्थशास्त्रांतही उंची मोजण्यांचे असेंच परिमाण दिले आहे, पण तेथें एक मोठा फरक लक्षांत ठेवण्यासारखा आहे. कौटिल्यानें खालील प्रकारे कोष्टक दिले आहे.
८ परमाणु = १ रथचक्र विप्पुट् (किंवा रथरेणु)
८ रथरेणु = १ लिक्षा
८ लिक्षा = १ यूकामध्य
८ यूकामध्य = १ अंगुल
८ यवमध्य = १ अंगुल
४ अंगुले = १ धनुग्रह
२ धनुग्रह = १ धनुर्मुष्टि
३ धनुग्रह किंवा १२ अंगुलें = १ वितस्ति किंवा छायापौरुष (१ ताल)
वरील कोष्टक बारकाईने पाहताच लक्षात येईल की कौटिल्याने 'बालाग्र' या परिमाणाची मोजणी केलेली नाही. त्यामुळे कौटिल्याची एक लिक्षा जरी त्याच्या ८ रथरेणु बरोबर म्हणजे ६४ परमाणु बरोबर असली तरी इतरांच्या मताप्रमाणे ती ८ x ८ x ८ = ५१२ परमाणुबरोबर होईल. याच अनुपाताने कौटिल्याची १२ अंगुर्ले = विर्तास्तही इतरांच्या वितस्ति किंवा तालांपेक्षा लहान होतील.
अंगुलांचे मान :
आता मुख्य विचारणीय प्रश्न असा की अंगुलांचे मान काय गृहीत धरीत, " हे एकरूप असले तरच कोष्टकांप्रमाणे झालेली मोजणी सर्वत्र एकरूप असणार. मूळात येथेच एकरूपता दिसत नाही. कौटिल्याने दोन परंपराचा उल्लेख केला आहे. एक तर 'अंगुल' म्हणजे मध्यमपुरुषांच्या मधल्या बोटाचा मधला भाग ह्या अंगुलाला पुढे 'मात्रांगुल' असे म्हणू लागले. दुसरे म्हणजे 'अष्टौयवमध्याः अंगुलम्' अर्थात् आठ यवमध्य म्हणजे एक अंगुल. याला 'मानांगुल' असे ओळखतात. पण यवमध्य तरी काटेकोरपणे कसा निश्चित होणार?
कारण बरील कोष्टक पाहूं जाता परमाणु ते यूकेपर्यंतचे मान परिमाण फारच सूक्ष्म आहे. अर्थात् मूर्ती निर्माणात ही त्याचा प्रयोग क्वचितच होत असे. अंगुलमानांची अडचण इतर ग्रंथकारांनाही सलली असावी. मत्स्यपुराणकारांनी असे विधान केले आहे की स्वतःच्या अंगुलिमानाने प्रतिमेचे मुख बारा अंगुलांचे करावे व त्याचप्रमाणे इतर अवयवाची प्रकल्पना करावी.
मत्स्यपुराणांचे हे विधान बाराव्या शतकांत लिहिलेल्या अपराजितपृच्छेनेही अक्षरशः उचलून धरले आहे. " अर्थात् हे 'स्वकीय अंगुल' म्हणजे मूर्तीच्या मालकाचे, उपासकाचे की शिल्पकाराचे याचा उलगडा होत नाही. शक्यता अशी वाटते की परिस्थिती, आवश्यकता, सोय किंवा इच्छेच्या अनुरुप अंगुलमानांत परिवर्तन करीत व त्याप्रमाणें मुखमानांचा निश्चय करून संपूर्ण मूर्ती घडवीत असत.
सारांश असा की १२ अंगुलांचा एक ताल हे व्यावहारिक मान सर्वग्राह्य होते व तालाला मोजणीचा प्रमुख आधार मानून प्रतिमेच्या उंचीस अष्टताल, नवताल, दशताल अशी निरनिराळी अभिधाने दिली जात. एकूण मोजणीला 'तालमान' असे म्हणण्यांत येत असे.
साधारणपणे देवप्रतिमा नऊ किंवा दहाताल उंचीच्या म्हणजे १०८ किंवा १२० अंगुले उंचीच्या करण्याचे सर्वमान्य विधान आहे. इतर प्रतिमा निरनिराळ्या मतांप्रमाणे १ तालापासून १९ तालांपर्यंत उंचीच्या सांगण्यात आल्या आहेत. प्रतिमेच्या उंची प्रमाणे तिच्या अवयवांच्या उंचीचे प्रमाण कसे बदलते याचाही विचार लक्षणग्रंथांत आढळतो व डॉ. बॅनर्जी यांनी आपल्या पुस्तकांत त्याचा आढावाही घेतला आहे." तिकडे न शिरता जुन्या काळापासून मध्यकालापर्यंतच्या काही निवडक ग्रंथकाराचा देवप्रतिमांच्या उंची विषयी काय कल आहे हे वेगळ्या तक्त्यांत दाखवून हा विषय आटोपता घेतो.
***
८ रथरेणु = १ लिक्षा
८ लिक्षा = १ यूकामध्य
८ यूकामध्य = १ अंगुल
८ यवमध्य = १ अंगुल
४ अंगुले = १ धनुग्रह
२ धनुग्रह = १ धनुर्मुष्टि
३ धनुग्रह किंवा १२ अंगुलें = १ वितस्ति किंवा छायापौरुष (१ ताल)
वरील कोष्टक बारकाईने पाहताच लक्षात येईल की कौटिल्याने 'बालाग्र' या परिमाणाची मोजणी केलेली नाही. त्यामुळे कौटिल्याची एक लिक्षा जरी त्याच्या ८ रथरेणु बरोबर म्हणजे ६४ परमाणु बरोबर असली तरी इतरांच्या मताप्रमाणे ती ८ x ८ x ८ = ५१२ परमाणुबरोबर होईल. याच अनुपाताने कौटिल्याची १२ अंगुर्ले = विर्तास्तही इतरांच्या वितस्ति किंवा तालांपेक्षा लहान होतील.
अंगुलांचे मान :
आता मुख्य विचारणीय प्रश्न असा की अंगुलांचे मान काय गृहीत धरीत, " हे एकरूप असले तरच कोष्टकांप्रमाणे झालेली मोजणी सर्वत्र एकरूप असणार. मूळात येथेच एकरूपता दिसत नाही. कौटिल्याने दोन परंपराचा उल्लेख केला आहे. एक तर 'अंगुल' म्हणजे मध्यमपुरुषांच्या मधल्या बोटाचा मधला भाग ह्या अंगुलाला पुढे 'मात्रांगुल' असे म्हणू लागले. दुसरे म्हणजे 'अष्टौयवमध्याः अंगुलम्' अर्थात् आठ यवमध्य म्हणजे एक अंगुल. याला 'मानांगुल' असे ओळखतात. पण यवमध्य तरी काटेकोरपणे कसा निश्चित होणार?
कारण बरील कोष्टक पाहूं जाता परमाणु ते यूकेपर्यंतचे मान परिमाण फारच सूक्ष्म आहे. अर्थात् मूर्ती निर्माणात ही त्याचा प्रयोग क्वचितच होत असे. अंगुलमानांची अडचण इतर ग्रंथकारांनाही सलली असावी. मत्स्यपुराणकारांनी असे विधान केले आहे की स्वतःच्या अंगुलिमानाने प्रतिमेचे मुख बारा अंगुलांचे करावे व त्याचप्रमाणे इतर अवयवाची प्रकल्पना करावी.
मत्स्यपुराणांचे हे विधान बाराव्या शतकांत लिहिलेल्या अपराजितपृच्छेनेही अक्षरशः उचलून धरले आहे. " अर्थात् हे 'स्वकीय अंगुल' म्हणजे मूर्तीच्या मालकाचे, उपासकाचे की शिल्पकाराचे याचा उलगडा होत नाही. शक्यता अशी वाटते की परिस्थिती, आवश्यकता, सोय किंवा इच्छेच्या अनुरुप अंगुलमानांत परिवर्तन करीत व त्याप्रमाणें मुखमानांचा निश्चय करून संपूर्ण मूर्ती घडवीत असत.
सारांश असा की १२ अंगुलांचा एक ताल हे व्यावहारिक मान सर्वग्राह्य होते व तालाला मोजणीचा प्रमुख आधार मानून प्रतिमेच्या उंचीस अष्टताल, नवताल, दशताल अशी निरनिराळी अभिधाने दिली जात. एकूण मोजणीला 'तालमान' असे म्हणण्यांत येत असे.
साधारणपणे देवप्रतिमा नऊ किंवा दहाताल उंचीच्या म्हणजे १०८ किंवा १२० अंगुले उंचीच्या करण्याचे सर्वमान्य विधान आहे. इतर प्रतिमा निरनिराळ्या मतांप्रमाणे १ तालापासून १९ तालांपर्यंत उंचीच्या सांगण्यात आल्या आहेत. प्रतिमेच्या उंची प्रमाणे तिच्या अवयवांच्या उंचीचे प्रमाण कसे बदलते याचाही विचार लक्षणग्रंथांत आढळतो व डॉ. बॅनर्जी यांनी आपल्या पुस्तकांत त्याचा आढावाही घेतला आहे." तिकडे न शिरता जुन्या काळापासून मध्यकालापर्यंतच्या काही निवडक ग्रंथकाराचा देवप्रतिमांच्या उंची विषयी काय कल आहे हे वेगळ्या तक्त्यांत दाखवून हा विषय आटोपता घेतो.
***
No comments:
Post a Comment