श्री क्षेत्र औंढा नागनाथ

   भारतात बारा ज्योतिर्लिंगे आहेत, त्यापैकी औंढा नागनाथ हे देखील एक महत्त्वाचे ज्योतिर्लिंग म्हणून प्रसिद्ध आहे. शिवपुराणात शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगाचा उल्लेख असणारा एक श्लोक येतो.

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥
परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥
वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥
       सौराष्ट्रातील सोमनाथ, श्रीशैले पर्वतावर मल्लिकार्जुन, उज्जयिनी येथील महाकालेश्वर, नर्मदेच्या तीरावरील ओंकार अमलेश्वर, परळी येथील वैजयनाथ, पुण्याजवळील भीमाशंकर, दक्षिणेत सेतुबंधाजवळ रामेश्वर, हिंगोली जिल्हातील औंढा नागनाथ, काशी विश्वेश्वर, नासिकमधील त्र्यंबकेश्वर, हिमालयातील केदारनाथ आणि औरंगाबाद वेरूळ येथील घृष्णेश्वर या बारा ज्योतिर्लिंगांचे वर्णन उपरोक्त श्लोकात आले आहे, परंतु पाठभेदांमुळे यातील काही स्थळांची निश्चिती करताना अडचणी उद्भवतात.   
  दारूकावन की द्वारकावन ?
          ज्योतिर्लिंगांच्या वर्णनामध्ये भौगोलिक पार्श्वभूमी लक्षात घेता पाठभेद झालेले दिसतात. औंढा नागनाथ मंदिराबाबत सांगायचे झाले तर गुजरात येथील पाठानुसार नागेशं द्वारकावने असा उल्लेख येतो. त्यामुळे गुजरातमधील द्वारका येथील नागेश्वर शिवालय हे ज्योतिर्लिंग मानतात. द्वारका आणि दारूका यांमध्ये जरी पाठभेद निर्माण झाला असला, तरी सामान्यतः द्वारका ही श्रीकृष्णाची नगरी म्हणून सर्वश्रुत आहे. औंढा नागनाथलाही “दारुकावन” असंही म्हटलं जातं. एका प्रचलित आख्यायिकेनुसार प्राचीन काळात दारूका नावाची एक राक्षसीण होती, तिने पार्वतीला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तप केले. पार्वती तिच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न झाली आणि तिला एक वन दिले. हे वन फार चमत्कारिक होते. दारूका जिकडे जाईल तिकडे ते तिच्यामागे जात असे. या वनात दारूका आपला पती दारूकसोबत राहत होती. दारूका आणि दारूक या दोघांना आपल्या शक्तीचा खूप गर्व झाला होता. हे दोघे सर्व लोकांचा अमानुषपणे छळ करत होते. अनेक ब्राह्मणांना यांनी ठार मारले होते. काही ब्राह्मणांना बंदी बनवले होते. बंदी केलेल्या ब्राह्मणांमधील एक ब्राह्मण शिवभक्त होता. कारागृहात तो शंकराची उपासना करू लागला. ही गोष्ट जेव्हा दारूक राक्षसाला समजली तेव्हा त्याने ब्राह्मण शिवभक्ताला ठार मारण्याची धमकी दिली आणि तेथून निघून गेला. काही काळानंतर ब्राह्मण शिवभक्ताने पुन्हा शंकराची उपासना सुरु केली. दारूकाला हे समजताच तो धावत आला. त्याने लाथेने पूजा मोडुन टाकली. तो ब्राम्हणांना ठार मारु लागला. त्यानंतर सर्व ब्राह्मणांनी शंकराचा धावा केला. त्याच क्षणी महादेव आपल्या भक्तांवर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी दारूक आणि दारूका राक्षसांचा वध केला. पण मरण्यापूर्वी तिने भगवान शंकरांकडे “तिचं नाव सतत आठवणीत राहिल व त्या ठिकाणाशी जोडलं जाईल” असा वर मागितला. भगवान शंकरांनी “तथास्तु” म्हटलं व ते “दारुकावन” या नावाने ओळखलं जाऊ लागलं. राक्षसा सोबत  युध्द करताना शंकराच्या शरीरावर नागदेवतेला जखमा झाल्या बेशुध्द पडल्या.नागाचे उपकार फेडण्यासाठी भगवान शंकराने नागाला वर मागण्यास सांगितले. म्हणून नागनाथ.म्हणतात.  भक्तांच्या रक्षणासाठी शिव आणि शिवा म्हणजे पार्वती या स्थानी  नागेश ज्योतिर्लिंगाच्या रुपाने कायमचे  विराजमान झाले, ते हे नागेश्वर स्थान. अभ्यासकांच्या मते हे औंढा या क्षेत्री आहे. तेच ठिकाण आज नागनाथ किंवा नागेश ज्योतिर्लिंग नावाने प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या भोवती जे अरण्य आहे त्याला दारुकावन असे म्हणतात.

   मराठवाड्यातील तीन ज्योतिर्लिंगांपैकी नागनाथ एक आहे. बालाघाट पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेलं मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यातलं औंढा नागनाथ मंदिर, जे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानलं जातं. हे मंदिर फार पुरातन आहे, अगदी द्वापारयुगापासून ! असं म्हणतात की आपल्या वनवासकाळात पांडव इथे काही काळ वास्तव्यासाठी थांबले होते. त्यावेळी गाई जवळच्या सरोवरावर पाणी पिण्यासाठी जात असत. पाणी प्यायल्यानंतर त्यांचं दूध आपोआप त्यामध्ये वाहून जात असे. जणू काही गाई सरोवराला ते भेट म्हणून देतायत. एके दिवशी भीमाने हे दृश्य पाहिले व ज्येष्ठ भ्राता युधिष्ठिराच्या कानावर घातले. त्यावेळी दह्र्मराज युधिष्ठिर म्हणाले, “नक्कीच इथे एखादी दिव्य शक्ती आहे.” त्यांनी ज्या दिशेने पाणी वाहत होतं तिथे शोध घेतला, तेव्हा त्यांना नागनाथ ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन झाले. त्यानंतर त्यांनी इथे मंदिर बांधले.
       या क्षेत्राच्या नागनाथ नावाबाबतंची आणखी एक आख्यायिका अशी कौरव – पांडव यांच्या धर्मायुध्दात मोठ्या प्रमाणात नरसंहार झाला बंधूहत्या गुरुहत्या, ब्रह्महत्या घडली. पांडव यांच्या ज्येष्ठ बंधू युधिष्ठीर युध्दानंतर भगवान विष्णूला शरण गेला व या युध्दा मुळे घडलेल्या पापापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी त्याने मार्ग विचारला असता भगवान विष्णूने पांडव यांना भगवान शंकराला शरण जाण्यास सांगितले .पांडव आर्मादाका क्षेत्री आले.असता त्यांना जलाशयात तेज:पुंज लिंगदर्शन घडले. पांडव यांनी गदाप्रहार करून तलावातील पाणी चारी दिशेला काढून दिले व भगवान शंकराच्या तेज:पुंज लिंगाला प्रकाशाच्या वलयाला विष्णूच्या आदेशाने शांत केले.व पिंडीची स्थापना केली व त्या दिवसापासून यास औंढा नागनाथ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भगवान शंकर व विष्णू या ठिकाणी एकत्र आल्याने या स्थानास व येथील महादेवास हरिहरात्मक लिंग संबोधण्यात येते. या परिसरात त्यावेळी ऋषीमुनी वास्तव होते दारूका नामक राक्षस उपद्रव ऋषींना देत असे.
   मंदिर जितकं प्राचीन असतं तितका त्याचा इतिहास मोठा असतो आणि औंढा नागनाथ मंदिरही त्याला अपवाद नाही. पूर्वी या स्थानाला आमर्दक असे म्हणत असत. आमर्दक  ही एक शिवाची उपाधी असून, या नावाचा एक शैवपंथही अस्तित्वात होता. यातूनच या स्थलनामाची उत्पत्ती झाली. ‘आमर्दक सन्तान’ या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या शैव अनुयायांचे हे मुख्य पीठ असून, त्याचा प्रसार सातव्या ते अकराव्या शतकात गुजराथ, राजस्थान आणि मध्य प्रदेश या भागांतही झाला होता. या मंदीरातील नागनाथाची प्राणप्रतिष्ठा धर्मराजाने केली असल्याचा उल्लेख कावेरीखंड पद्मपुरानात आहे. तर येथील चैत्यालयाची स्थापना राष्ट्रकूट काळात झाली असल्याचा उल्लेख खोंटीग राष्ट्रकूट याच्या शके 893 मधील ताम्रपटात आहे.  
     आपल्या महाराष्ट्राला “संतांची भूमी” म्हटलं जातं ते काही उगीच नाही ! इथे संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर, संत जनाबाई, संत मुक्ताई, संत चोखामेळा यांच्यासारखे अगणित संतमहात्मे होऊन गेले, ज्यांनी साक्षात विठ्ठलाला येणं केलं. त्यांच्यातीलच एक संत नामदेव. संत ज्ञानेश्वरांच्या उपदेशावरून ते गुरु करण्यासाठी औंढा नागनाथ मंदिरात आले. त्यांनी पाहिलं की एक सद्गृहस्थ शिवलिंगावर पाय ठेवून आराम करत आहेत. “हा भगवान शंकरांचा अपमान आहे”, असं म्हणत नामदेवांनी त्यांना पिंडीवरून पाय काढण्यास सांगितले. त्यावेळी ते सद्गृहस्थ म्हणाले, “तुम्हीच माझे पाय उचलून दुसरीकडे ठेवा.” संत नामदेवांनी लागलीच तसं केलं, पण भूमीतून दुसरी पिंड वर आली. संत नामदेवांनी त्यांचे पाय तिथून काढून तिसरीकडे ठेवले, तर तिथे तिसरी पिंड वर आली. असं करत करत संपूर्ण मंदिर शिवलिंगांनी भरून गेलं. त्यावेळी संत नामदेवांनी त्यांना लोटांगण घातलं व शरण गेले. हेच संत नामदेवांचे गुरु विसोबा खेचर ! त्यांच्याच उपदेशांनी संत नामदेवांचे जीवन तरले.

चित्रस्रोत : गुगल

      

  एके दिवशी संत नामदेव या मंदिरात पूजेसाठी आले होते. त्याकाळी जातीपातीचं खूप मोठं अवडंबर माजलं होतं. आणि आपले संत हे ब्राम्हण नव्हते. संत नामदेव तर शिंपी होते. त्यामुळे मंदिरातील ब्राम्हण पुजाऱ्यांनी त्यांना तिथून उठण्यास सांगितलं. ते म्हणाले, “तुम्ही मंदिरात कसे आलात ? देवाला भ्रष्ट केलंत. मंदिराच्या मागे जाऊन जे काही कीर्तन करायचं ते करा. इथे आमच्या पूजेत व्यत्यय नको.” संत नामदेवांना खूप वाईट वाटलं. ते शांतपणे तिथून उठले व मंदिराच्या मागील बाजूस बसून पूजा करू लागले. त्यांची ही भक्ती आणि निष्ठा बघून भगवंताने चक्क मंदिराचं मुख फिरवलं. पूर्वाभिमुख असलेलं मंदिर पश्चिमाभिमुख झालं, ते आजतागायत तसंच आहे. हेच कारण आहे की, या मंदिराला औंढा (उलटा) नागनाथ मंदिर नाव पडलं व तेच पुढे प्रचलित झालं. यापूर्वी ते नागनाथ मंदिर म्हणूनच ओळखलं जायचं. मंडळी, यावरून आपल्याला एकाच शिकवण मिळते की भगवंताला सगळीच समान आहेत. त्याच्याकडे उच्च-नीच असा भेद नाही. जो त्याची निष्ठेनं भक्ती करेल त्याच्याकडे तो आनंदाने जातो. म्हणूनच म्हटलंय, “भगवंत भावाचा भुकेला | भावार्थ पाहुनी भुलला ||”
    या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरुळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेची तुलना करुन काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या बांधणीचा संबंध वाकाटक व राष्ट्रकूट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु चिकित्सक पध्दतीने अभ्यास केल्यास हे मंदीर हेमाडपंथी असलेले दिसते. तसेच  येथे कनकेश्वरी मंदीराजवळ राजा रामदेवराय यांचा १२९४ मधील शिलालेख सापडला असून त्याने मंदीरास दोन दिल्याचा उल्लेख सापडतो. म्हणून मंदीराचा कालखंड हा ११ वे १२ शतक मानला जातो.
स्थानिकांच्या सांगण्यानुसार हे मंदिर सात मजली व भव्य होते. पण मुघल शासक औरंगजेबाच्या सैन्याने ते उध्वस्त केले. नंतर केवळ मंदिराचा खालचा भाग शाबूत  होता. अहिल्याबाई होळकरांनी मंदिराचा जिर्णोदार केला.

 उत्सव :-

   या मंदीरात श्रावण सोमवार, पाडवा तसेच महाशिवरात्र निमित्ताने मोठी यात्रा भरते यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो.  महाशिवरात्र आणि विजयादशमीला देशाच्या कानाकोपऱ्यातून भाविक इथे दर्शनासाठी येतात. या काळात मंदिराच्या परिसराला उत्सवाचं स्वरूप आलेलं असतं.विजयादशमीच्या दिवशी नागनाथ महाराजांची पालखी निघते.
औंढा नागनाथ मंदिरात महाशिवरात्रीला नागनाथाची यात्रा असते. ही यात्रा पाच दिवस चालते. महाशिवरात्रीचा दिवस म्हणजे साक्षात भगवान शंकराच्या विवाहाचा दिवस मानला जातो. यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो. महाशिवरात्र निमित्त मध्यरात्री नागनाथ ज्योतिर्लिंगाची महापूजा केली जाते. त्‍यांनतर दोन वाजता भाविकांना दर्शनासाठी मंदिर खुलं केलं जातं. दर्शन रांगेतील प्रथम भक्तास महापूजेला बसण्याचा मान संस्थानकडून देण्यात येतो. दरम्यान, महाशिवरात्री उत्सवानिमित्त मंदिरामधील कासव गाभारा, मंदिरामधील श्री नागनाथ देवाच्या पिंडीसह सर्व मंदिरांत फुलांची आकर्षक सजावट करण्यात येते. मंदिर परिसरात आकर्षक विद्युत रोषणाईने परिसर उजळून जातो. मंदिराच्या परिसरात लाकडी रथामध्ये श्रीच्या मूर्तीची मिरवणूक काढली जाते. हा लाकडी रथ भाविक मोठ्या श्रद्धेने ओढतात.रथोत्सवाला लाखो भाविक उपस्थित असतात. रथोत्सवाने यात्रेची सांगता होते.  मागील काही वर्षांपूर्वी फेऱ्या घालताना दुर्घटना घडली होती, तेव्हा पासून का उत्सव फार काळजीपूर्वक साजरा केला जातोय. ही रथयात्रा भाविकांसाठी आजही खास आकर्षण आहे, त्यामुळे महाशिवरात्रीच्या पावन पर्वात भाविकांची अलोट गर्दी येथे अनुभवता येते.  दिवसेंदिवस येथील यात्रेचे स्वरूप बदलत असून आता पुरेशा जागे अभावी यात्रेत चित्रपटगृहे, विविध दुकाने, आकाश पाळणे, सर्कस कमी प्रमाणात येत असल्याचे जाणवते. यात्रेत असलेला पूर्वीचा उत्साह कमी होत असला तरी दर्शनार्थी भाविकांच्या संख्येत मात्र फार मोठा प्रमाणात वाढ होत असल्याचे दिसत आहे.रथाच्या ५ फेऱ्या मंदिराभावती मारल्या जातात. असं म्हटलं जातं की काशीची गंगा येथे प्रकट होते व कुंडाचे पाणी स्वच्छ करून टाकते. 

 औंढा नागनाथ मंदिराकडे कसं पोहोचायचं ?

        औंढा नागनाथ मंदिर मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यात आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी औरंगाबाद हे जवळचे विमानतळ तर परभणी हे जवळचे रेल्वे स्थानक आहे.
जवळचे विमानतळ : नांदेड आणि औरंगाबाद.    औरंगाबाद विमानतळ औंढा नागनाथचे सर्वात जवळचे स्थानिक विमानतळ आहे जे सुमारे २१० किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईचे छत्रपती शिवाजी विमानतळ हे जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे जे सुमारे ५८० किमी अंतरावर आहे. त्यामुळे विमान प्रवासाने औंढा नागनाथला सहज जाता येते.
रेल्वेने –
जवळचे रेल्वे स्थानक : हिंगोली.
मोठे रेल्वे स्टेशन : परभणी हे आहे. परभणी हे थेट दिल्ली, मुंबई, बेंगलोर, हैदराबादशी जोडलेली आहे.
   औंढा नागनाथला जाण्यासाठी जवळचे स्टेशन चोंडी आहे. हे सुमारे २१ किमी अंतरावर आहे आणि महाराष्ट्रातील सर्व शहरांना आणि महाराष्ट्राबाहेर रेल्वेने चांगले जोडलेले आहे. दुसरा पर्याय म्हणजे हिंगोली स्टेशन जे सुमारे २५ किलोमीटर अंतरावर आहे
रस्त्याने –
औरंगाबादपासून रस्ता मार्ग : २०० कि.मी.
नांदेडपासून रस्ता मार्ग : ७० कि.मी.
परभणीपासून रस्ता मार्ग : ५६ कि.मी.
हिंगोलीपासून रस्ता मार्ग : २४ कि.मी.
     परभणी, लातूर व नांदेडहून दररोज राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसची सुविधा उपलब्ध आहे.याशिवाय चोंडी, परभणी येथूनही बसेस धावतात. शिवाय खाजगी जीप करूनही इथे पोहोचता येईल. राहण्यासाठी भक्त निवास उपलब्ध आहे, पण अगदी पायाभूत सुविधा आहेत. इथे खाण्यापिण्यासाठी लहान-मोठे हॉटेल्सही उपलब्ध आहेत. त्यामुळे प्रवास करताना आपल्या राहण्याची, खाण्याची नीट तजवीज करूनच निघा.
   राज्य शासनाच्या वतीने तीर्थक्षेत्र विकास योजनेत औंढा नागनाथचा समावेश करण्यात आला असून याठिकाणी केंद्र व राज्य शासनाच्या निधीतून भक्तनिवास, बालोद्यान, रस्ते, आदी सुविधा उपलब्ध करून देण्यात येत आहेत. 

औंढा नागनाथ  येथे राहण्याची व्यवस्था

भक्त निवास नाव	पत्ता	किंमत श्रेणी (अंदाजे)
MTDC औंढा नागनाथ भक्त निवास औंढा नागनाथ	मंदिर परिसर, औंढा नागनाथ,	INR 800-1,200
श्री औंढा नागनाथ सेवा मंडळ भक्त निवास	औंढा बस स्टँड जवळ, औंढा नागनाथ,जिल्हा हिंगोली	NR 100-200
श्री औंढा नागनाथ सेवा मंडळ धर्मशाळा	औंढा बस स्टँड जवळ, औंढा नागनाथ, जिल्हा हिंगोली	INR 100-200
श्री औंढा नागनाथ सेवा मंडळ आनंद भवन	औंढा बस स्टँड जवळ, औंढा नागनाथ, जिल्हा हिंगोली	INR 150-300

 स्थलदर्शन :-

        औंढा नागनाथ (GPS 19°32’13.5″N, 77°02’29″E) म्हणजे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे शैव क्षेत्र.  गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात वसलेल्या मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्हात, श्री क्षेत्र औंढा येथे भव्य आणि मंत्रमुग्ध करणारे शिल्पसमृद्ध नागनाथ शिवालय आपल्याला बघायला मिळते. समुद्रसपाटीपासून साधारण ४६४ मीटर उंचीवर नागनाथाचे हे मंदिर आहे. औंढा हे गावं मराठवाड्यातील परभणीच्या नैऋत्येस 36 कि.मी. अंतरावर कळमनुरी या तालुक्यात स्थित आहे. परभणी जिल्ह्यातून वाहणाऱ्या पैनगंगा नदीची उपनदी, कैदू नदीच्या काठावर औंढा हे गावं आहे जिथे हे भव्य शिवालय स्थापन केलेले आहे. 

 

 

      ६०००० चौरस फूट क्षेत्रावर बांधलेलं हे विस्तीर्ण पश्चिमाभिमुख मंदिर म्हणजे भारतीय स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. हे मंदिर एका विस्तीर्ण २९०X१९० फुटी आवारात असून त्याभोवती एक मोठा परकोट आहे. मंदिराच्या आवारात एक मोठा पराकोट असून त्याला चार प्रवेशद्वारे आहेत. 

मंदीराचे प्रवेशद्वार

 

उत्तरेकडच्या प्रवेशद्वारावर नगारखाना आहे. हेच मुख्य प्रवेशद्वार ! या मंदिराची आणखी एक लक्षवेधी गोष्ट म्हणजे महादेवाच्या पिंडीसमोर नंदीची मूर्ती नाही. नंदिकेश्वराचे स्वतंत्र मंदिर बाजूला आहे.  मंदिराच्या आवारात एक पायविहीरही आहे. तिला नागतीर्थ असंही म्हणतात. पूर्वीचे लोक तिलाच “सासू-सुनेची बारव” असं संबोधतात.

औंढ्या नागनाथ मंदीराच्या परिसरात अस्णारा पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकरांचा अर्धपुतळा

मुख्य मंदीराच्या परिसरातील एका मंदीरातील शिवलिंग

मंदिराच्या ईशान्य कोपऱ्यात एक मठ बांधलेला आहे, जिथे काही संन्यास्यांचे वास्तव्य असते. हा मठ एका उंच चौथरावर पश्चिमबाजूपासून आग्नेय कोपऱ्यातील नागतीर्थापर्येंत बांधला आहे. मंदिराच्या पश्चिमेस नामदेव महाराजांचे मंदिर व सभामंडप आहेत. मुख्यमंदीराला तिन प्रवेशद्वार असून त्यावर शिवाची विविध रुपे कोरलेली आहेत. औंढा हे संत नामदेवाचे गुरु विसोबा खेचर यांचेही गाव असल्याने त्यांची समाधी या परिसरातच आहे. या मंदिराच्या पूर्वेला तटबंदीबाहेर एक पाण्याचे विस्तृत तळे आहे. या तळ्याला हरिहरतीर्थ या नावाने ओळखतात, कदाचित या तळ्यात विष्णूची मूर्ती सापडल्यापासून त्याला असे नामकरण झाले असावे.  हरिहर तीर्थात एकाच वेळी अनेक भावीक स्नान करु शकतात. 

औंढा नागनाथ मुख्य मंदीराच्या परिसरात असणारी उप मंदीरे 

काही पंडीतांच्या मते येथे साडेतीन पीठापैकी तीन पीठांची स्थाने आहेत. त्यापैकी नेऋत्य दिशेला महोरथी जगदंबा(स्थानिक नाव खांडेश्वरी), दुसरी अग्नेयेस भवानी (स्थानिक नाव कनकेश्वरी)आणि तिसरी महालक्ष्मी (स्थानिक नाव पद्मावती) पश्चिमेस १ किमी आहे.औंढा गावाच्या दक्षिणेकडील मंदिरातील कनकेश्वरी हि नागनाथपत्नी मानली जाते.

      

   या नागनाथ मंदिराची लांबी २८९ फूट तर रुंदी १९० फूट आहे.  मुख्य मंदिराची लांबी १२६ फूट, रुंदी ११८ फूट आणि उंची ९६ फूट आहे. मंदिरात अर्धमंडप, मंडप, अंतराळ व गर्भगृह असून मंडपाची लांबी ४० फूट आणि रुंदी ४० फूट आहे. अंतराळ व गर्भगृहाची व्याप्ती ही २५ फूट लांब तर २२.५ फूट रुंद आहे. मंदिराची उंची १०० फूट इतकी असून मंदिराला कुठलाही पाया नसून जमिनीच्या पृष्ठ भागावर या मंदिराची रचना केली आहे. मंदिर द्वादंश कोणी उतरत्या कंगोर्‍यांनी चौथर्‍यावर हेमांडपंती पद्धतीनुसार बांधलेले आहे.

मंदीराच्या मुखमंडपाचे छत नष्ट झाले आहे. 

 मंदीर पंचरथ प्रकारचे असून मुखमंडप, दोन बाजुंना अर्धमंडप असलेला मंडप, अंतरा़ळ आणि गर्भगृह असा त्याचा तलविन्यास आहे.  मंदिराला तीन द्वारे आहेत. मंदिराच्या भोवतीने आसलेल्या तटबंदीच्या उत्तरेकडील प्रवेशद्वारातून आपण आत प्रवेश करताना मुख्य मंदिराच्या सुमारे ६० फूट उंच भव्य वास्तूचे दर्शन प्रथम होते. 

मंदिराच्या समोर नदीमंडप आहे, परंतु त्याचे बांधकाम नंतरच्या काळातील असावे. मंदिरात जातानाच बाह्य भिंतीवरील शिल्पवैभव आपल्या नजर खिळवून ठेवते.
मंदिराच्या आतील भागात वर्तुळाकार मंडप आठ खांबांनी तोलून धरला आहे. त्याचे छत घुमटाकार असून अष्टकोनी कलाकुसरीचे आहे. यावर यक्षयक्षीण आदी शिल्पे कोरल्याने ह्याचे सौंदर्य वृद्धिंगत झाले आहे. 

मंड्प आणि अर्धमंडपातील स्तंभ अष्टकोनी असून त्यावर पश्चिम भारतात चिशेषतः गुजरात, राजस्थानात आढळतात तशी प्रयोजने आहेत. अष्टकोनी स्तंभाच्या वर एकखाली एक अशी शिखरांची रांग दाखवली आहे. मधल्या सपाट भागात नक्षी आणि शिल्प आहेत. तर स्तंभाच्या वरच्या भागातील चार भागावरील हस्तफलकावरील मुर्तीकरिता पदस्थले आहेत. 

भुमीगरत गर्भगृहात उतरण्याचा मार्ग

 मंदिरात प्रवेश केल्यावर आपण मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ ओलांडून गर्भगृहात प्रवेश करतो, परंतु येथील गर्भगृहाची संरचना वेगळी आहे.  मंडप आणि गर्भगृहाची प्रवेशद्वारे अलंकरणाने समृध्द असून इतर मंदीरापेक्षा निश्चित वेगळी आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला सहा शाखा असून या शाखा आतल्या बाजुने अनुक्रमे अशा आहेत. १) व्याल २) व्याल ३) भक्त ४) स्तंभशाख अर्धस्तंभ ५) विद्याधर ६) पद्मलता अशा आहेत. उतरांगावरील रथिकामध्ये गणेश, पार्वती आणि इतर शैव देवता आहेत. प्रत्यक्ष वरील गर्भगृहात विष्णूच्या केशव रूपातील मूर्तीचे दर्शन होते. मंदिराच्या गर्भगृहात सुंदर शिवलिंग भूमिगत पद्धतीने ठेवण्यात आलेले आहे. 

सध्या गर्भगृहाला दोन मजले असून त्यातील वरचा मजला मंडपाच्या जमीनिच्या पातळीवर आहे. यावरील स्तंभ मराठा शैलीतील आहेत.याचा अर्थ मुस्लिम आक्रमकांकडून मंदीराचे पावित्र्य नष्ट होउ नये म्हणून याकरीता वरचा मजला हि मराठा काळातील बांधकाम असावे. परधर्मीयांच्या हल्ल्यापासून मंदिरातील मूर्तीला इजा पोहचू नये किंवा संभाव्य आक्रमणांपासून मूर्ती सुरक्षित राहावी म्हणून ही खबरदारी घेतली आहे.
    नागनाथ मंदिराच्या गर्भगृहाला खाली म्हणजे तळाकडे जाणाऱ्या पायऱ्या आहेत. सभागृहातून चिंचोळ्या वाटेने कोरलेल्या दगडी पायऱ्या उतरून खाली जायचं. या पायऱ्या उतरून तळ-गाभाऱ्यात नागनाथ ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन होते. 

 

 

औंढा नागनाथ येथील शिवलिंग

 याला पातळलिंग असे म्हणतात. चार दगडी खांबांच्या मध्ये हे स्वयंभू शिवलिंग आहे.या गाभाऱ्याची उंची अतिशय कमी आहे म्हणजे सरळ उभे राहणे अशक्य आहे.श्रावण महिन्यात प्रभू शंकराचं दर्शन घेतल्याने भविकांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होत असतात अशी मान्यता आहे. तत्कालीन कलाकारांनी गाभार्‍यातील दूषित हवा बाहेर काढण्यासाठी सोय केलेली आहे. बांधकामात जेथे जोड आहेत. त्याठिकाणी लोखंड व शिसे या धातूच्या मिश्रणाचा उपयोग करून बांधकाम मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

       नागनाथाचे दर्शन घेऊन बाहेर आल्यावर मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात आपण येतो.  शिवाय मंदिराच्या विस्तृत आवारात इतर ठिकाणच्या ज्योतिर्लिंगांचीही लहान लहान मंदिरं आहेत. 

मंदीराच्या बाह्यभिंतीवर असलेले दोन शिल्पपट किंवा द्विजंघा मंदीर 

मंदीराच्या भिंतीवर एकावर एक असे दोन जंघा भाग आहेत. तात्कालीन मंदीरात औंढा नागनाथ मंदीर कदाचित सर्वाधीक सुंदर असले पाहीजे. आज मात्र मंदीराचे मु़ळ शिखर उध्वस्त झाले आहे. सध्या दिसणारे शिखर जीर्णोध्दार केलेले आहे.

 मंदीराच्या पीठावर असलेले निरनिराळे थर

मंदीर अनेक थर असलेल्या उंच पीठावर  उभे आहे. या थरांनध्ये कीर्तिमुखाचा थर , गजथर, अश्वथर आणि नरथराचा समावेश आहे.महापीठावर जमीनीपासून खालील क्रमाने थर आहेत. १) खुर २) जाडंब ३) कणी ४) अर्धस्फुट कपोत ५) ग्रासपट्टी ६) गजथर ७) अश्वथर आणि ८) नरथर असे थर आहेत. त्याच्यावर मंडोवराला सुरवात होते. मंडोवरावर खालपासून थरांना सुरवात होते. हे थर क्रमाने असे आहेत. १) जाडंब २) मंची ३) कलश ४) कपोत ५) मंची ६) जंघा ७) मंची ८) भरणी ९) कपोत १०) जंघा ११) मंची १२)  भरणी १३) शिरावटी ( हा शिरावटीचा थर अंतराळाच्या दक्षिणेकडील बाह्यांगाच्या भिंतीवर आहे. या प्रकारचे महापीठ आणि दोन जंघा असलेले मंडोवर औंढ्या येथील नागनाथ मंदीर पश्चिम भारतातील शिल्पविषय्क ग्रंथांमध्ये वर्णेन केल्याप्रमाणे 'मेरुमंडोवर' या प्रकारचे आहे. 

     या मंदीराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे इथे अष्टदिकपालांचे दोन संच आहेत. एक संच गर्भगृहाच्या आणि अंतराळाच्या बाह्यांगावर तर दुसरा संच मंडपाच्या चार कोपर्यावर आहे. स्थपतीच्या अनवधानाने गर्भगृहाचे काही वास्तुशास्त्रीय घटक चुकीच्या पध्दतीने कोरण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे गर्भगृहावरील अष्टदिकपालांच्या स्थानांची अदलाबदल झालेली आहे. इंद्राच्या जागी अग्नी तर अग्नीच्या जागी इंद्र आला आहे. यम आणि निऋती असलेला प्रस्तरखंड पश्चिमेकडे बसविण्यात आल्यामुळे तो वरुण आणि वायुच्या जागी तर वरुण आणि वायु यम आणि निऋतीच्या जागी बसवले गेले आहेत. 

    याशिवाय नागनाथ शिवालयाचे शिल्पवैभव हे खरोखरीच एक अद्वितीय सौंदर्याची साक्ष देणारे आहे. भैरव, तांडवनृत्य करणारा शिव, पार्वती आणि शिव यांचे कल्याणसुंदर शिल्प, महिषासुरमर्दिनी, अंधकासुरवध, गजासुरवध, रावणानुग्रह, पंचमुखी शिव, चामुंडा, अष्टदिक्पाल, गणेश यांशिवाय साधक, योगी यांचीही सुरेख शिल्पांकने इथे बघायला मिळतात. गर्भगृहाच्या तिन्ही भद्रावर नेहमी ज्या जागी देवकोष्टे येतात, ती जागा आणि देवकोष्टांच्या खाली देवदेवता दाखवणारा शिल्पपट आहे. तसेच तसेच भद्रावरील मधला भाग झाकून टाकणार्या ध्यानस्थ मनुष्यांच्या मुर्ती बसवल्या आहेत.या मुर्ती नंतर बसवल्या आहेत.

मंदिरावर कृतयुग,तेत्रायुग,व्दापारायुग, कलियुग चित्ररूपाने कोरलेले असून ऋषीमुनी, ३३ कोटी देव, ब्रह्मांड देवदेवता, नाग अप्सरा, मत्सगंध किन्नर,नृत्य,संगीत हत्ती घोडे यावर साकारलेले आहेत

मंदीराच्या बाहेरील भिंतीवर भरपूर शिल्प आहेत. त्याची संख्या जवळपास एकूण तीन हजार एक इतकी आहे. या शिल्पामध्ये हत्ती, घोडे,मल्ल, प्रणयक्रीडा, राणी, सारथी, योध्द,स्त्री, पुरुष देवता, लक्ष्मी, पार्वती, नटराज, शंकर, श्रीकृष्ण, विष्णू, गणपती, अर्धनारी नटेश्वर, इत्यादी आहेत. यामध्ये काही शिल्प हे आपले लक्ष वेधून घेणारे व महत्वाचे आहेत.

1. शंकर पार्वती कैलास पर्वतावर बसलेले असून रावण पर्वत हालविण्याचा प्रयत्न करीत आहे.
२. भगवान विष्णूचे दशावतार.
३. अर्धनारीनटेश्वराचे शिल्प त्यात शंकराचा अर्धाभाग व पार्वतीचा अर्धाभाग आहे.
४. नटराज तांडव नृत्य करताना.
५. एका शिल्पात एका व्यक्तीस तीन तोंडे व चार पाय यातील कोणतीही एक बाजू झाकली तर एका व्यक्तीची पूर्ण कृती बनते.
६. याशिवाय मंदिरावर तिन्ही बाजूने अंदाजे ५.५ फूट लांब व ८ फूट रुंदीची एक आकर्षक ध्यानस्त योग्याची मूर्ती भव्य स्वरूपात दर्शनी पडते.

मंदीरावर गणपतीचे विशेष शिल्प आहे.  गणेश व रिद्धी सिद्धी ! बहुतांशी देवांना साधारण एक पत्नी आणि एक व अधिक शक्ती कल्पिले गेल्या आहेत. ब्रह्मदेवाने तीन वर किंवा मूल्ये म्हणून रिद्धी, सिद्धी व बुद्धी गणपतीला प्रदान केल्या आहेत असे मानले जाते. त्यांनाच स्त्री स्वरूपात कल्पून गणेशाच्या बाजूला आपल्याला रिद्धी व सिद्धी यांचे अंकन दिसते. असे अंकन पेशवे काळापासून पुढे सामान्यतः सापडते पण त्याचे काही पूर्व मध्ययुगीन अंकन औंढा, हिंगोली येथील नागनाथ ज्योतिलिंग मंदिरावर ही आढळून येते. अनेक ठिकाणी त्यानं पत्नी मानत नसल्यामुळे त्यांना गणेशाच्या दोन्ही बाजूस उभे दाखवण्याची पद्धत आहे.

आगळीवेगळी शिल्पकला आणि महापीठ या वैशिष्ट्यामुळे मंदीर निर्मितीला ११ व्या शतकात सुरवात झालेल्ली असावी. पण मंडोवराचे बांधकाम मात्र उत्तर मध्ययुगीन कालखंडात झाले असावे अश्या निष्कर्षाप्रत श्री, देगलुरकर सर आलेले आहेत. यासाठी मंडोवरावर बसवलेल्या ध्यानस्थ मुर्तींचा विचार केला गेला. या मुर्ती उत्तरमध्ययुगीन कालखंडातील आहेत. 

   सध्या आपण एक निष्कर्ष नक्कीच काढू शकतो कि इ.स १२ व्या शतकाच्या अखेरीस कुमारपालाने बांधलेले सोमनाथचे मंदीर डोळ्यासमोर ठेवून १२ व्या शतकाच्या अखेरीला किंवा १३ व्या शतकाच्या सुरवातीला या मंदीराची उभारणी झाली असावी. 

नागेंद्र मंदीर :-

  औंढ्या येथील नागनाथ मंदीराच्या उत्तरेला काही अंतरावर नागेंद्र मंदीर आहे. हे मंदीर इतर मंदीरापेक्षा वेगळे असून ते दगडांप्रमाणे विटांमध्येही बांधण्यात आलेले आहे. यादव- शिलाहार काळात शिखर विटांचे आणि बाकी मंदीराची बांधणी दगडात अशी मिश्र बांधणीची मंदिरे उभारली गेली. मात्र या मंदीरातील भार वाहणारे मुख्य घटक सोडले तर बाकीचे मंदीर विटांचेच आहे. या मंदीराचे पीठ, कोपर्यामधील घटक, स्तंभ्,तुळ्या, छत आणि द्वारे हे सर्व दगडाचे आहे.

    मंदीराचा तलविन्यास जरी पंचरथ वाटला तरी प्रत्यक्षात तो तारकाकृती आहे. हे मंदीर जगतीवर उभे आहे. जगती अनेक थरांची बनलेली असून या थरांमध्ये तीन खुर आणि सर्वात  वर असलेल छाद्य यांचा समावेश होतो. पीठावर असलेल्या वेदीबंधावर खालून वर या क्रमाने पुढील थर दिसतात. कुंभ, जाडंब्,अंतरपत्र, कलश आणि कपोत. त्यावर मंडोवर असून मंडोवरच्या वरच्या छाद्यात ( eave ) विटांचे भुमिज पध्दतीचे शिखर आहे.

हे शिखर माती आणि विटांनी बांधण्यात आलेले आहे, त्यामुळे शिखराची झालेली पडझड आणि त्यावर उगवलेली झाडेझुडूपे, यामुळे हे शिखर कोणत्या प्रकारचे हे कळत नाही.

   मंदीर उत्तराभिमुख असून पुढे मुखमंडप, त्यामागे अर्धखुला मंडप, त्याच्यामागे अंतराळ व शेवटी गर्भगृह असा तलविन्यास आहे. आज मात्र मुखमंडप आणि मंडपाची जी बाह्यरेषा अस्तित्वात आहे, त्यावरुन ते कसे होते याचा अंदाज घ्यावा लागतो. अंतरा़ळाच्या भिंती आजही उभ्या असल्या तरी त्यावरील छप्पर पडून गेले आहे. गर्भगृहाच्या दाराला साध्या सपाट शाखा असून ललातावरील गणेशाचे शिल्प सोडले तर इतर कोणतेही अलंकरण दिसत नाही. गर्भगृहात पीठ असून त्यावर एकेकाळी मुर्ती असावी. ज्याठिकाणी पीठाच्या समोर वाहन असते, त्याठिकाणी आज हात जोडून उभी असलेली मुर्ती दिसते. 

 या मंदीराची शैली लक्षात घेता हे मंदीर १३ व्या शतकात बांधले गेले असावे. 

         या खेरीज औंढ्या गावातील परिसरात अद्याप काही प्राचीन वस्तु सापडत असतात. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

औंढा नागनाथ येथील जैन मंदिराच्या बांधकामासाठी पाया खोदताना जैन धर्मीयांच्या २४ तीर्थंकरांपैकी एक असलेल्या कुंथुनाथ भगवान यांची दगडाची मूर्ती सापडली आहे. ही मूर्ती सुुमारे १२०० वर्षांपूर्वीची असावी असा अंदाज आहे. औंढा नागनाथ येथे सुमारे १७०० वर्षांपूर्वीचे दिगंबर जैन मंदिर आहे. या मंदिरात २४ तीर्थंकरासोबतच पार्श्वनाथ भगवान, आदिनाथ भगवान यांच्या मूर्ती आहेत. नुकतेच या मंदिराच्या परिसरात बांधकाम करण्यात येत होते. पाया खोदकामात मंगळवारी सुमारे पाच ते सात फूट खोलीवर एक दगड आढळून आला. त्यामुळे अत्यंत सावकाशपणे खोदकाम केल्यानंतर ती मूर्ती निघाली. ही मूर्ती चोवीस तीर्थंकरांपैकी एक असलेल्या कुंथुनाथ भगवान यांची असल्याचे स्पष्ट झाले. मूर्ती पूर्णपणे दगडाची असून उंची सव्वापाच फुटांची आहे. सुमारे १२०० वर्षांपूर्वीची ही मूर्ती असावी असा अंदाज आहे. 

    औंढ्या नागनाथ हे एक आवर्जून भेट द्यावे असे ठिकाण आहे. येथे संस्थानच्या वतीने सोयी सुविधा उपलब्ध करून दिल्याने गेल्या पाच ते सहा वर्षांपासून भविकांच्या संख्येय प्रचंड वाढ झालेली आहे. तर येथे आलेल्या भाविकाला निसर्गाचा आनंद घेता यावा म्हणून सस्थांच्याच जागेवर नागनाथ उद्यान उभारले आहे. उद्यानालाच लागून असलेल्या तलावात भाविक बोटिंगचा देखील आनंद घेतात, तर गोकर्ण पहाड म्हणून ओळख असलेल्या पहाडावर वेगवेगळ्या प्रकारच्या वृक्षाचा समावेश आहे., त्यामुळे येथील वृक्ष देखील भाविकांना एक प्रकारे भुरळच घालतात. त्यामुळे हळूहळू येथे पर्यटन स्थळ हे नावारूपाला येत आहे.

  संदर्भ :-
१) हिंगोली जिल्हा गॅझेटीयर
२) स्थापत्य - महाराष्ट्र शासन
३)  https://bodhsutra.com/2019/03/aundha-nagnath-temple-history/
४) https://sakshidar.co.in
५) https://maharashtratimes.com/maharashtra/hingoli/mahashivratri-2023-hingoli-aundha-nagnath-jyotirlinga-history/articleshow/98004865.cms
६) https://marathi.webdunia.com/article/maharashtra-darshan/aundha-nagnath-jyotirlinga-temple-in-maharashtra-121073100043_1.html
७)  https://www.etvbharat.com/
८) https://www.santsahitya.in
९) https://www.ghumakkar.com
१०) https://divyamarathi.bhaskar.com/
११)

 

  

 

 

Aundha Nagnath Information In Marathi

     

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

 

 

 

Aundha Nagnath Information In Marathi

 

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

 

 

आतंरिक प्रवेश द्वार

मंदिर का सर्वोच्च शिखर, वानर सेना का कोलाहल

मंदिर प्रवेश द्वार

मंदिर प्रवेश द्वार

यहाँ महादेव के सामने नंदी नहीं है तथा मुख्य मंदिर के सामने अन्य स्थान पर नंदिकेश्वर जी का मंदिर अलग से बनाया गया है.

बिलकुल अलग पहचान लिए नंदी जी

 

 

मंदिर में प्रवेश के लिए कतार

परिसर स्थित अन्य छोटे छोटे मंदिर

मंदिर के पार्श्व में, विष्णु जी की मूर्ति

मंदिर अन्य द्रश्य

अन्य द्रश्य

 

 

देवी अहिल्या बाई प्रतिमा

 

 

 

 

परिसर स्थित एक अन्य मंदिर में सुन्दर शिवलिंग

 सरी परंपरा-

# रिद्धीसिद्धी समावेत गणेश- नागनाथ मंदिर, औंढा, हिंगोली, महाराष्ट्र 12वे शतक

मंदिराची संरचना गर्भगृह, अंतराळ, सभामंडप, मुखमंडप आणि तीन द्वारे अशी आहे. मंदिराच्या भोवतीने आसलेल्या तटबंदीच्या उत्तरेकडील प्रवेशद्वारातून आपण आत प्रवेश करताना मुख्य मंदिराच्या सुमारे 60 फूट उंच भव्य वास्तूचे दर्शन प्रथम होते. मंदिराच्या समोर नदीमंडप आहे, परंतु त्याचे बांधकाम नंतरच्या काळातील असावे. मंदिरात जातानाच बाह्य भिंतीवरील शिल्पवैभव आपल्या नजर खिळवून ठेवते. मंदिरात प्रवेश केल्यावर आपण मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ ओलांडून गर्भगृहात प्रवेश करतो, परंतु येथील गर्भगृहाची संरचना वेगळी आहे. प्रत्यक्ष वरील गर्भगृहात विष्णूच्या केशव रूपातील मूर्तीचे दर्शन होते. नागनाथ मंदिराच्या गर्भगृहाला खाली म्हणजे तळाकडे जाणाऱ्या पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या उतरून तळ-गाभाऱ्यात नागनाथ ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन होते. याला पातळलिंग असे म्हणतात. या गाभाऱ्याची उंची अतिशय कमी आहे म्हणजे सरळ उभे राहणे अशक्य आहे. नागनाथाचे दर्शन घेऊन बाहेर आल्यावर मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात आपण येतो. असे म्हणतात मंदिराचे शिखर पूर्णतः उध्वस्त झाले होते, जे अहिल्याबाई होळकर यांनी पुन्हा बांधून या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. या मंदिराचे शिखर नंतरच्या काळातील आहे. मंदिराच्या ईशान्य कोपऱ्यात एक मठ बांधलेला आहे, जिथे काही संन्यास्यांचे वास्तव्य असते. हा मठ एका उंच चौथरावर पश्चिमबाजूपासून आग्नेय कोपऱ्यातील नागतीर्थापर्येंत बांधला आहे. आवारातच एक पायविहीर आहे त्यास ऋणमोचन तीर्थ किंवा सासू-सुनेची बारव किंवा नागतीर्थ असेही म्हणतात. मंदिराच्या पश्चिमेस नामदेव महाराजांचे मंदिर व सभामंडप आहे. औंढा हे संत नामदेवाचे गुरु विसोबा खेचर यांचेही गाव असल्याने त्यांची समाधी या परिसरातच आहे. या मंदिराच्या पूर्वेला तटबंदीबाहेर एक पाण्याचे विस्तृत तळे आहे. या तळ्याला हरिहरतीर्थ या नावाने ओळखतात, कदाचित या तळ्यात विष्णूची मूर्ती सापडल्यापासून त्याला असे नामकरण झाले असावे.

याशिवाय नागनाथ शिवालयाचे शिल्पवैभव हे खरोखरीच एक अद्वितीय सौंदर्याची साक्ष देणारे आहे. भैरव, तांडवनृत्य करणारा शिव, पार्वती आणि शिव यांचे कल्याणसुंदर शिल्प, महिषासुरमर्दिनी, अंधकासुरवध, गजासुरवध, रावणानुग्रह, पंचमुखी शिव, चामुंडा, अष्टदिक्पाल, गणेश यांशिवाय साधक, योगी यांचीही सुरेख शिल्पांकने इथे बघायला मिळतात.  या मंदिरात शिलालेख उपलब्ध न झाल्याने या मंदिराचा निश्चित काळ, दानकर्ता किंवा मंदिराच्या इतर तपशिलांचा अभाव असला तरी मंदिराची संरचना आणि याचे शिल्पवैभव या मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. जगन्नाथपुरी येथे ज्याप्रमाणे देवाची रथयात्रा असते, त्याप्रमाणे औंढा नागनाथ मंदिरात महाशिवरात्रीला नागनाथाची यात्रा असते. सुशोभित रथातून मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घातली जाते. ही रथयात्रा भाविकांसाठी आजही खास आकर्षण आहे, त्यामुळे महाशिवरात्रीच्या पावन पर्वात भाविकांची अलोट गर्दी येथे अनुभवता येते. 

https://bodhsutra.com/2019/03/aundha-nagnath-temple-history/

औंढा (नागनाथ) ज्योतिर्लींग बाबत थोडक्यात…आजचा साक्षीदार| Sakshidar

आजचा साक्षीदार| Sakshidar : हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा (नागनाथ) हे तालुक्याचे ठिकाण असून हे हिंगोली शहरापासून 24 कि.मी. , परभणी शहरापासून 55 कि.मी. तर नांदेड शहरापासून 60 कि.मी. अंतरावर आहे. औंढा या गावचे प्राचीन नाव आमईकपूर असे होते. तसेच दारुकावन या नावानेही ओळखले जाते. हे गाव प्राचीनकाळी तीर्थक्षेत्र व वैभवशाली नगर म्हणून ओळखले जात असे. येथील नागनाथ मंदिर हे बारा ज्योतिर्लींगापैकी एक आहे.

Aundha Nagnath Information In Marathi

या नागनाथ मंदिराची लांबी 289 फूट तर रुंदी 190 फूट आहे. मुख्य मंदिर 126 फूट लांबीचे तर 118 फूट रुंदीचे आहे. मंदिरात अर्धमंडप, मंडप, अंतराळ व गर्भगृह असून मंडपाची लांबी 40 फूट आणि रुंदी 40 फूट आहे. अंतराळ व गर्भगृहाची व्याप्ती ही 25 फूट लांब तर 22.5 फूट रुंद आहे. मंदिरातील मध्य मंडप वर्तुळाकार असून तो आठ खांबानी तोलून धरलेला आहे. मंडपात आठ कोरीव नक्षीकाम केलेले खांब आहेत. खांब अष्टकोनी व कलाकुसरीचे आहेत. त्यावरील छत हे गोल घुमटाकार आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

मंदीराच्या बाहेरील भिंतीवर भरपूर शिल्प आहेत. त्याची संख्या जवळपास एकूण तीन हजार एक इतकी आहे. या शिल्पामध्ये हत्ती, घोडे,मल्ल, प्रणयक्रीडा, राणी, सारथी, योध्द,स्त्री, पुरुष देवता, लक्ष्मी, पार्वती, नटराज, शंकर, श्रीकृष्ण, विष्णू, गणपती, अर्धनारी नटेश्वर, इत्यादी आहेत. यामध्ये काही शिल्प हे आपले लक्ष वेधून घेणारे व महत्वाचे आहेत.

• विष्णुच्या दशावताराचे सुंदर शिल्प
• शंकर-पार्वती कैलास पर्वतावर बसलेले असून रावण तो पर्वत हलविण्याचा प्रयत्न करीत असता तो प्रसंग
• अर्धनटेश्वराचे शिल्प ज्यामह्द्ये अर्धाभाग शंकराचा व अर्धाभाग पार्वतीच्या शरिराचा आहे.
• नटराज तांडव नृत्य करीत आहे.
• एका शिल्पात एका व्यक्तीस तिन तोंडे व चार पाय असून यामधील कोणतीही एक बाजु झाकल्यास एका व्यक्तीची पूर्णाकृती दिसते.

औंढा येथील शिवलिंग गर्भगृहात पाय-याने उतरावे लागते. यावनी शक्ती पासून मुतीचे संरक्षण करण्याकरीता केलेले व्यवस्था आहे. मंदीराची बांधणी हेमाडपंथी असून मंदीराभोवती 20 फूट उंचीचा तट आहे. व मंदीराला चार प्रवेशद्वार आहेत. मंदीराच्या आत व बाहेर अनेक शिल्पतट आहेत.

मुख्यमंदीराला तिन प्रवेशद्वार असून त्यावर शिवाची विविध रुपे कोरलेली आहेत. या मंदिराचे वैशिष्टे म्हणजे गाभा-यातील दुषीत हवा बाहेर काढण्याची सोय कलाकारानेच केलेली आहे. आज जे मंदीर दिसते त्याचा पांढरा भाग हा अहिल्यादेवी होळकराने मंदीराचा जिर्णोदार केलेला भाग आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरुळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेची तुलना करुन काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या बांधणीचा संबंध वाकाटक व राष्ट्रकूट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु चिकित्सक पध्दतीने अभ्यास केल्यास हे मंदीर हेमाडपंथी असलेले दिसते. तसेच 1294 मध्ये येथे कनकेश्वरी मंदीराजवळ राजा रामदेवराय यांचा शिलालेख सापडला असून त्याने मंदीरास दोन दिल्याचा उल्लेख सापडतो. म्हणून मंदीराचा कालखंड हा 11 वे 12 शतक मानला जातो. या मंदीरात श्रावण सोमवार, पाडवा तसेच महाशिवरात्र निमित्ताने मोठी यात्रा भरते यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो.

पांडावातील धर्मराजाने हे मंदीर बांधले, महाराष्ट्रातील संत नामदेव व त्यांचे गुरु विसोबा खेचर यांची प्रथम भेट या मंदीरात झाली. अहिल्याबाई होळकरांनी मंदिराचा जिर्णोदार केला. पूर्वी या स्थानाला आमर्दक असे म्हणत असत या मंदीरातील नागनाथाची प्राणप्रतिष्ठा धर्मराजाने केली असल्याचा उल्लेख कावेरीखंड पद्मपुरानात आहे. तर येथील चैत्यालयाची स्थापना राष्ट्रकूट काळात झाली असल्याचा उल्लेख खोंटीग राष्ट्रकूट याच्या शके 893 मधील ताम्रपटात आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

औढा येथे अनेक तीर्थ आहेत. त्यात हरिहर नावाचे तिर्थ संपूर्ण दगडी बांधकामाचा असून त्यावर एकाच वेळी अनेक भावीक स्नान करु शकतात. काही पंडीतांच्या मते येथे साडेतीन पीठापैकी तीन पीठांची स्थाने आहेत. त्यापैकी नेऋत्य दिशेला महोरथी जगदंबा(स्थानिक नाव खांडेश्वरी), दुसरी अग्नेयेस भवानी (स्थानिक नाव कनकेश्वरी)आणि तिसरी महालक्ष्मी (स्थानिक नाव पद्मावती) पश्चिमेस 1 किमी आहे.

https://sakshidar.co.in/%E0%A4%94%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%82/

पाच हजार वर्षांचा इतिहास, अखंड पाषाणात उभारलेलं मंदिर; महाशिवरात्रीनिमित्त वाचा औंढा नागनाथची कथा

Mahashivratri 2023 Aundha Nagnath Hingoli : हिंगोलीतील औंढा नागनाथ हे देशातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी आठवं ज्योतिर्लिंग आहे. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने या मंदिरात दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी होते. काय आहे मंदिरात इतिहास?

हायलाइट्स:

• हिंगोलीतील औंढा नागनाथ मंदिर
• १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी आठवं ज्योतिर्लिंग महाराष्ट्रात
• वाचा काय आहे पाच हजार वर्ष जुन्या मंदिराचा इतिहास

हिंगोली : देशातील आठवं ज्योतिर्लिंग असलेल्या औंढा नागनाथ येथील महाशिवरात्री यात्रा महोत्सव कोविडच्या परिस्थितीमुळे मागील तीन वर्ष रद्द करण्यात आला होता. याबाबतचे आदेश तत्कालीन जिल्हाधिकारी जितेन्द्र पापळकर यांनी काढले होते. देशातील आठवं ज्योतिर्लिंग असलेल्या औढा नागनाथ येथे महाशिवरात्री महोत्सवानिमित्त मोठी यात्रा भरते. रथोत्सव कार्यक्रम यात्रेतील प्रमुख आकर्षण असून नागनाथ मंदिरात होणाऱ्या या रथोत्सव कार्यक्रमास लाखोंच्या संख्येने भाविकांची उपस्थिती असते.

यात्रा महोत्सव काळात नागनाथाचं दर्शन घेण्यासाठी देशाच्या कानाकोपऱ्यातून दररोज हजारो भाविक येत असतात. यावर्षी यात्रा महोत्सवाचं आयोजन करण्यात आलं आहे. उद्या देशाच्या कानाकोपऱ्यातून भाविकांचा जनसमुदाय नागनाथाच्या दर्शनासाठी एकत्रित येत असतो.

औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग हे जग प्रसिद्ध आहे. येथील कला कौशल्य, प्राचीन असून पुरातत्व माडपंथी मंदिर हे मराठवाड्यातील तीन ज्योतिर्लिंगांपैकी एक ज्योतिर्लिंग म्हणून जगप्रसिद्ध आहे. मंदिरावर नक्षीदार कोरीव काम आणि छटा जगभरातील भाविकांना आकर्षित करतात. जगभरातून श्रावण महिन्याच्या सोमवारी भाविक लाखोच्या संख्येने श्री नागनाथ प्रभूच्या दर्शनासाठी येत असतात.

पाच हजार वर्ष जुनं मंदिर

हे मंदिर पाच हजार वर्षांपूर्वीचं असल्याचं सांगितलं जातं. संपूर्ण मंदिर काळ्या दगडात कोरलं असून यावर हत्ती, घोडे यांच्या प्रतिकात्मक पुतळ्यांचं कोरीव काम केल्याचं दिसून येतं. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी मुख्य तीन दरवाजे असून मंदिराचा मुख्य भाग भूगर्भात आहे. भूगर्भात प्रवेश केल्यानंतर आपल्याला महादेवाची पिंड दिसते. ही पिंड महादेव आणि श्री विष्णू देवाची असल्याचं मानलं जातं. त्यामुळे नागनाथला हरिहर या नावानेही ओळखलं जातं. त्यामुळे येथे पिंडीला दुर्वा, बेल, फुलं, नारळाची आरास वाहिली जाते. श्रावण महिन्यात प्रभू शंकराचं दर्शन घेतल्याने भविकांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होत असतात अशी मान्यता आहे.

जमिनीच्या पृष्ठ भागावर मंदिराची रचना

या मंदिराची उंची १०० फूट इतकी असून मंदिराला कुठलाही पाया नसून जमिनीच्या पृष्ठ भागावर या मंदिराची रचना केली आहे. तर संत श्रेष्ठ नामदेव महाराज यांच्या काळात संत नामदेव महाराज कीर्तन करत असतांना मंदिराने आपली जागा बदलली असल्याचा येथील भाविकांचा समज आहे. बाहेरुन मंदिराचे दोन भाग पाहायला मिळतात. पूर्वी मुघल साम्राज्यात येथील मंदिराचा काही भाग मुघलांनी पाडला असल्याचं सांगितलं जातं. यानंतरच्या काळात आहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करुन मंदिराच्या कळसाची स्थापना केली असल्याची इतिहासात नोंद आहे.

दर्शन रांगेतील प्रथम भक्तास महापूजेचा मान

महाशिवरात्र निमित्त मध्यरात्री नागनाथ ज्योतिर्लिंगाची महापूजा केली जाते. त्‍यांनतर दोन वाजता भाविकांना दर्शनासाठी मंदिर खुलं केलं जातं. दर्शन रांगेतील प्रथम भक्तास महापूजेला बसण्याचा मान संस्थानकडून देण्यात येतो. दरम्यान, महाशिवरात्री उत्सवानिमित्त मंदिरामधील कासव गाभारा, मंदिरामधील श्री नागनाथ देवाच्या पिंडीसह सर्व मंदिरांत फुलांची आकर्षक सजावट करण्यात येते. मंदिर परिसरात आकर्षक विद्युत रोषणाईने परिसर उजळून जातो. करोनानंतर या वर्षी मात्र महाशिवरात्रीनिमित्त भाविकांचा जल्लोष बघायला मिळणार आहे. येणाऱ्या भाविकांच्या सुरक्षेच्या दृष्टिने आणि होणारी गर्दी लक्षात घेता हिंगोलीचे पोलीस अधीक्षक जी श्रीधर यांनी २५ पोलीस अधिकारी आणि शंभरहून अधिक पोलीस कर्मचारी यांचा बंदोबस्त तैनात केला आहे. त्याशिवाय यात्रेत उलटबाजी करणाऱ्यांवर तात्काळ कार्यवाही करण्याच्या सूचना देखील जी श्रीधर यांनी दिले आहेत.

https://maharashtratimes.com/maharashtra/hingoli/mahashivratri-2023-hingoli-aundha-nagnath-jyotirlinga-history/articleshow/98004865.cms

औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग Aundha Nagnath Jyotirlinga

- महेश जोशी

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले औंढा नागनाथ हे हिंगोली जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हे गाव बालाघाट पर्वताच्या कुशीत वसलेले आहे.

 

मराठवाड्यातील तीन ज्योतिर्लिंगांपैकी नागनाथ एक आहे. प्राचीनकाळी हा प्रदेश दारुकावन नावाने प्रसिद्ध होता. ऋषिमुनींना त्रस्त करून सोडणार्‍या दारुका राक्षसाचा वध करून भगवान शंकराने याच ठिकाणी लिंग रूपाने वास्तव्य केले. येथील नागेश्वराचे मंदिर अतिशय प्राचीन असून स्थापत्याचा आश्चर्यकारक आविष्कार या मंदिरावरील कोरीव कामाचे अवलोकन केल्यास सहज लक्षात येतो.

 

या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरूळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेची तुलना करून काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या उत्पत्तीचा संबंध वाकाटक आणि राष्ट्रकुट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु, चिकित्सक दृष्टीने पाहिल्यास या मंदिराचे पूर्ण शिल्पकाम हे हेमाडपंती असल्याचे जाणवते. हेमाडपंती कालखंड सर्वसाधारण 11 ते 12 वे शतक असा मानला जातो. यामुळे या कालखंडातच या मंदिराचे निर्माण कार्य झाले असावे. तसा पुरावा 1294 मध्ये येथे कनकेश्वरी देवी जवळ सापडलेल्या शिलालेखातून मिळतो. ह्यात यादव राजा रामदेवराय यांनी या मंदिरास उल्लेख केल्याचा सापडतो म्हणून या मंदिराचा कालखंड 11 ते 12 वे शतक मानला जातो.

 

मंदिराची रचना

नागेश्वर मंदिर हे शिल्पकलेने नटलेले आहे. हे मंदिर द्वादंश कोणी उतरत्या कंगोर्‍यांनी चौथर्‍यावर हेमांडपंती पद्धतीनुसार बांधलेले आहे. मंदिराच्या भोवती 20 फूट उंचीचा तट असून त्याला 4 प्रवेशद्वारे आहेत. या मंदिराच्या आवारासह लांबी 289 बाय 190 फूट एवढी आहे. मुख्य मंदिर मात्र 126 बाय 118 फूट इतके आहे. मंदिराच्या आतील भागात वर्तुळाकार मंडप 8 खांबांनी तोलून धरला आहे. त्याचे छत घुमटाकार असून अष्टकोनी कलाकुसरीचे आहे. अशा येथील मंदिराच्या गर्भगृहात सुंदर शिवलिंग भूमिगत पद्धतीने ठेवण्यात आलेले आहे. परधर्मीयांच्या हल्ल्यापासून मंदिरातील मूर्तीला इजा पोहचू नये किंवा संभाव्य आक्रमणांपासून मूर्ती सुरक्षित राहावी म्हणून ही खबरदारी घेतली आहे.

 

मंदिरात अर्धमंडप अंतराळ गर्भगृह हे महत्त्वाचे घटक आहेत. मंडपाची लांबी रुंदी 40 बाय 40 फूट अंतराळ व गर्भगृहाची व्याप्ती 25 बाय 5.66 फूट इतकी आहे. या मंदिरात 8 नक्षीदार स्तंभ आहेत. यावर यक्षयक्षीण आदी शिल्पे कोरल्याने ह्याचे सौंदर्य वृद्धिंगत झाले आहे. या शिल्पात काही महत्त्वपूर्ण शिल्पांची माहिती पुढील प्रमाणे :

 

1. शंकर पार्वती कैलास पर्वतावर बसलेले असून रावण पर्वत हालविण्याचा प्रयत्न करीत आहे.

२. भगवान विष्णूचे दशावतार.

३. अर्धनारीनटेश्वराचे शिल्प त्यात शंकराचा अर्धाभाग व पार्वतीचा अर्धाभाग आहे.

४. नटराज तांडव नृत्य करताना.

५. एका शिल्पात एका व्यक्तीस तीन तोंडे व चार पाय यातील कोणतीही एक बाजू झाकली तर एका व्यक्तीची पूर्ण कृती बनते.

६. याशिवाय मंदिरावर तिन्ही बाजूने अंदाजे ५.५ फूट लांब व ८ फूट रुंदीची एक आकर्षक ध्यानस्त योग्याची मूर्ती भव्य स्वरूपात दर्शनी पडते.

 

तत्कालीन कलाकारांनी गाभार्‍यातील दूषित हवा बाहेर काढण्यासाठी सोय केलेली आहे. बांधकामात जेथे जोड आहेत. त्याठिकाणी लोखंड व शिसे या धातूच्या मिश्रणाचा उपयोग करून बांधकाम मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

 

या मंदिरात महाशिवरात्रीनिमित्त मोठी यात्रा भरते. ही यात्रा पाच दिवस चालते. महाशिवरात्रीचा दिवस म्हणजे साक्षात भगवान शंकराच्या विवाहाचा दिवस मानला जातो. यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो. मंदिराच्या परिसरात लाकडी रथामध्ये श्रीच्या मूर्तीची मिरवणूक काढली जाते. हा लाकडी रथ भाविक मोठ्या श्रद्धेने ओढतात.

रथोत्सवाला लाखो भाविक उपस्थित असतात. रथोत्सवाने यात्रेची सांगता होते. दिवसेंदिवस येथील यात्रेचे स्वरूप बदलत असून आता पुरेशा जागे अभावी यात्रेत चित्रपटगृहे, विविध दुकाने, आकाश पाळणे, सर्कस कमी प्रमाणात येत असल्याचे जाणवते. यात्रेत असलेला पूर्वीचा उत्साह कमी होत असला तरी दर्शनार्थी भाविकांच्या संख्येत मात्र फार मोठा प्रमाणात वाढ होत असल्याचे दिसत आहे.

 

कसे पोहचाल

औंढा नागनाथला जाण्यासाठी जवळचे स्टेशन चोंडी आहे. हे सुमारे 21 किमी अंतरावर आहे आणि महाराष्ट्रातील सर्व शहरांना आणि महाराष्ट्राबाहेर रेल्वेने चांगले जोडलेले आहे. दुसरा पर्याय म्हणजे हिंगोली स्टेशन जे सुमारे 25 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि बस किंवा टॅक्सीने औंढा येथे पोहोचता येते.

 

औरंगाबाद विमानतळ औंढा नागनाथचे सर्वात जवळचे स्थानिक विमानतळ आहे जे सुमारे 210 किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईचे छत्रपती शिवाजी विमानतळ हे जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे जे सुमारे 580 किमी अंतरावर आहे. त्यामुळे विमान प्रवासाने औंढा नागनाथला सहज जाता येते.

 

औंढा ते मुंबई हे अंतर अंदाजे 580 किलोमीटर आहे. हे औरंगाबादपासून सुमारे 200 किलोमीटर आणि नागपूरपासून 360 किलोमीटर अंतरावर आहे. राज्य परिवहन आणि खाजगी बस या शहरे आणि औंढा नागनाथ दरम्यान चालतात. याशिवाय चोंडी, परभणी येथूनही बसेस धावतात. याशिवाय, तुम्ही औंढापासून अवघ्या अर्ध्या तासाच्या अंतरावर असलेल्या हिंगोली स्टेशनची निवड करू शकता.

https://marathi.webdunia.com/article/maharashtra-darshan/aundha-nagnath-jyotirlinga-temple-in-maharashtra-121073100043_1.html

दोस्तों आज हम आपको इस आर्टिकल के माध्यम से औंढा नागनाथ का रहस्य व् इतिहास बताने जा रहे हैं । तो चलिए अब हम आगे बढ़ते हैं और इस आर्टिकल को पढ़कर औंढा नागनाथ का रहस्य व इतिहास के बारे में जानकारी प्राप्त करते हैं ।

Aundha nagnath temple history in hindi

औंढा नागनाथ मंदिर के बारे में – औंढा नागनाथ मंदिर भारत देश का सबसे सुंदर और प्राचीन मंदिर है । इस मंदिर की सुंदरता देखने के लायक है । औंढा नागनाथ मंदिर भारत देश के महाराष्ट्र राज्य के मराठवाड़ा क्षेत्र के हिंगोली जिले में स्थित है । इस मंदिर की सुंदरता काफी अच्छी है । इस मंदिर के दर्शनों के लिए लाखों भक्त गण प्रतिवर्ष जाते हैं और मंदिर के दर्शन करके अपने जीवन में आनंद प्राप्त करते हैं । औंढा नागनाथ मंदिर में जो शिवलिंग स्थित है वह शिवलिंग उन 12 शिवलिंगो में से एक है जो शिवलिंग भोलेनाथ के ही अंश के रूप में पूजी जाती हैं ।

औंढा नागनाथ मंदिर जो महाराष्ट्र में स्थित है वह मंदिर बहुत ही अद्भुत चमत्कारी है । मंदिर के निर्माण के बारे में ऐसा कहा जाता है कि औंढा नागनाथ मंदिर का निर्माण महाभारत काल के समय कराया गया था । मंदिर के बारे में भारतीय पुराणों में भी बताया गया है । महाभारत काल के समय जब युधिष्ठिर को वनवास भेजा गया तब युधिष्ठिर के द्वारा इस मंदिर का निर्माण कराया गया था । जब युधिष्ठिर ने इस मंदिर का निर्माण कराया तब इस मंदिर में भोलेनाथ की शिवलिंग स्थापित कराई थी जिस शिवलिंग की पूजा करके युधिष्ठिर अपने जीवन में आनंद प्राप्त करता था ।

युधिष्ठिर का  यह मंदिर भोलेनाथ को समर्पित था । इस मंदिर का निर्माण हेमाडपंथी स्थापत्य कला से किया गया है । यह मंदिर तकरीबन 60 हजार वर्ग फुट में फैला हुआ है जिसकी सुंदरता बहुत ही अद्भुत दिखाई देती है । मंदिर का जो सभामंडप है वह सभामंडप 8 खंभों पर टिका हुआ है । इस मंदिर को गोलाकार में बनाया गया है जिस मंदिर की सुंदरता देखने में बहुत अद्भुत चमत्कारी दिखाई देती है । मंदिर के चारों ओर 12 ज्योतिर्लिंगों के छोटे-छोटे मंदिर भी बने हुए हैं जिस मंदिर के दर्शन करने के बाद सुख समृद्धि और आनंद प्राप्त होता है ।

भारत देश के हिंदू धर्म के लोगों के साथ साथ अन्य धर्म के लोगों की आस्था भी औंढा नागनाथ मंदिर से जुड़ी हुई है । प्रतिवर्ष भोलेनाथ के भक्त औंढा नागनाथ मंदिर के दर्शन करने के लिए जाते हैं । मंदिर के खंबे , मंदिर की दीवारों पर की गई नक्काशी अद्भुत और चमत्कारी दिखाई देती है । जब हम मंदिर के दीवारों पर की गई नक्काशी को देखते हैं तब हमें ऐसा प्रतीत होता है कि जिस व्यक्ति ने यह नक्काशी की है वह व्यक्ति वाकई में एक बड़ा कलाकार होगा । दीवारों पर शिव पार्वती के नृत्य के दृश्य भी दिखाए गए हैं ।

जब भोलेनाथ तांडव करते हैं तब वह डमरु और त्रिशूल लेकर नृत्य करते हैं यह भी नक्काशी के द्वारा बताया गया है । औंढा नागनाथ मंदिर का जो गर्भ ग्रह है वह गर्भ ग्रह सकरी गुफा के अंदर स्थित है । जब भक्त गण औंढा नागनाथ मंदिर के दर्शनों के लिए जाता है तब वह इस सकरी गुफा में से होते हुए गर्भ गृह में प्रवेश करता है । जहां पर भोलेनाथ की शिवलिंग स्थित है ।  जिस शिवलिंग की पूजा महाभारत काल के समय युधिष्ठिर के द्वारा की गई थी । समय बीतने के साथ-साथ औंढा नागनाथ मंदिर से शिव भक्तों की आस्था जुड़ती गई थी ।

जब भारत देश में औरंगजेब के द्वारा हिंदू धर्म के मंदिरों को तोड़ा गया तब औरंगजेब की नजर महाराष्ट्र राज्य के हिंगोली जिला में स्थित औंढा नागनाथ मंदिर पर भी पड़ी थी । इसके बाद औरंगजेब अपने सैनिकों के साथ मिलकर औंढा नागनाथ मंदिर को तोड़ने के लिए भी गया था और औरंगजेब के द्वारा औंढा नागनाथ मंदिर के ऊपरी हिस्से को तोड़ दिया गया था । तकरीबन मंदिर का जो आधा हिस्सा है उसको औरंगजेब ने अपने सैनिकों के साथ मिलकर तोड़ दिया था । परंतु भगवान के चमत्कार से अचानक से अधिक लोगों की भीड़ वहां पर एकत्रित हुई थी ।

जब औरंगजेब ने यह देखा कि अधिक लोगों की भीड़ वहां पर एकत्रित हो गई है और वह भीड़ मंदिर को बचाने के लिए हमारी ओर आ रही है तब औरंगजेब ने अपने सैनिकों से वहां से भाग जाने के लिए कहा था ।    यदि हम अभी के अभी यहां से नहीं निकले तो यह भीड़ हमें जीवित नहीं छोड़ेगी । इस तरह से औरंगजेब वहां से भाग निकला था । इस तरह से औंढा नागनाथ मंदिर को औरंगजेब के द्वारा क्षति पहुंचाई गई थी । इसके बाद जब भोलेनाथ की महान भक्त महारानी पुण्य  देवी अहिल्याबाई होलकर जो इंदौर की महारानी थी उनको इस मंदिर के बारे में पता चला तो वह इस मंदिर के दर्शनों के लिए गई हुई थी और उन्होंने इस मंदिर के निर्माण के लिए काफी धन दिया था ।

महारानी पुण्य  देवी अहिल्याबाई होलकर के सहयोग से औंढा नागनाथ मंदिर का निर्माण किया गया था । इस तरह से औंढा नागनाथ मंदिर का पुनः निर्माण इंदौर की महारानी के द्वारा कराया गया था ।

https://www.mehtvta.com/aundha-nagnath-temple-history/

परभणी जिल्ह्याच्या हिंगोली तालुक्यातील तीर्थक्षेत्र. लोकसंख्या ४,२७६ (१९६१). हे बालाघाट पर्वतराजीच्या कुशीत हिंगोलीच्या नैर्ऋत्येस १९ किमी. आहे. हे बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असून मंदिर शिल्पकौशल्याने नटलेले आहे. मंदिर द्वादशकोनी उतरत्या कंगोऱ्याच्या चौथऱ्यावर हेमाडपंती पद्धतीनुसार बंधलेले असून मंदिराची उंची १८ मी. आहे. सभोवताली ६ मी. उंचीचा तट असून त्याला चार प्रवेशद्वारे आहेत.  देवळाच्या आतील व बाहेरील शिल्पपट्टीवर शिव, पार्वती, गणेश, बुद्ध, यती इत्यादींच्या सुंदर मूर्ती  कोरलेल्या आहेत. मधला वर्तुळाकार मंडप व त्यावरील घुमट आठ अष्टकोनी, कलाकुसरीच्या खांबांवर आधारलेला आहे. गावाच्या दक्षिणेकडील मंदिरातील कनकेश्वरी ही नागनाथपत्नी मानली जाते.पूर्वी औंढ्याला आमर्दकक्षेत्र म्हणत असल्याचा उल्लेख राष्ट्रकुटांच्या ताम्रपटात आढळतो. नागनाथाच्या मूर्तीची पाठ दरवाजाकडे आहे. संत नामदेवांना नागनाथाचे दर्शन घेण्याची मनाई केली.त्यांनी मग देवळामागे भजन सुरू केले, म्हणून नागनाथांनी पाठ फिरविली अशी दंतकथा आहे. येथे संत नामदेव व त्यांचे गुरू विसोबा खेचर यांच्या समाध्या आहेत.

जोशी, चंद्रहास  

औंढा नागनाथ मंदिर हे ऐकून बारा ज्योतिर्लिंगापैकी आठवे ज्योतिर्लिंग जगभरात प्रसिद्ध आहे. हे मंदिर मोठे आकर्षक आहे. (Aundha Nagnath Temple) भाविकांना या मंदिरावरील नक्षीकाम भुरळ घालते. येथे दर्शनासाठी येणारे भाविक हे फक्त महाराष्ट्रातील नसून जगभरातून अनेक राज्यातील भाविक येथे दर्शनासाठी येताता.

हिंगोली - औंढा नागनाथ मंदिर हे ऐकून बारा ज्योतिर्लिंगापैकी आठवे ज्योतिर्लिंग जगभरात प्रसिद्ध आहे. हे मंदिर मोठे आकर्षक आहे. भाविकांना या मंदिरावरील नक्षीकाम भुरळ घालते. येथे दर्शनासाठी येणारे भाविक हे फक्त महाराष्ट्रातील नसून जगभरातून अनेक राज्यातील भाविक येथे दर्शनासाठी येताता. (Jyotirlingas Aundha Nagnath Temple ) एकदा दर्शनासाठी आलेल्या भाविकांचे आपसूकच पुन्हा पुन्हा पावले या मंदिराकडे वळली वळतात. महत्वाचा असलेला क्षण म्हणजे महाशिवरात्री या दिवसाचे सोंदर्य पाहण्यासाठी भाविक अजिबात वेळ घालत नाहीत. मात्र, गेल्या तीन वर्षांपासून सुरू असलेल्या महाभयंकर कोरोना लाटेमुळे सर्वांचा आकर्षक आलेला महाशिवरात्री महोत्सव प्रशासनाने रद्द केला आहे. यंदा तीच परिस्थिती असल्याने, भाविकांना नागनाथाच्या दर्शनापासून मुकावे लागणार आहे.

बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले औंढा नागनाथ मंदिर

मंदिराच्या नक्षीकामाचे प्रत्येक वेगळेपण भाविक आपल्या मोबाईलमध्ये टिपतात

जगभरातील बारा ज्योतिर्लिंगापैकी आठवी ज्योतिर्लिंग असलेल्या औंढा नागनाथ येथील नागनाथाच्या मंदिराची महती सर्वदूर आहे. मंदिरावरील नक्षीकाम पाहिले तर बरच काही सांगून जाते. येथे खूपच बारकाईने नक्षीकाम करण्यात आलेले आहे. हे नक्षीकाम पाहून भाविक हे आश्चर्यचकित होतात. तसेच, त्या मंदिराच्या नक्षीकामाचे प्रत्येक वेगळेपण भाविक आपल्या मोबाईलमध्ये टिपतात. या मंदिराची एकूण 100 फूट उंची असून या मंदिराला कुठलाही पाया नाही हे विशेष आहे. (Aundha Nagnath Temple In Hingoli) जमिनीच्या पृष्ठभागावरच या मंदिराची रचना करण्यात आलेली आहे. तर मंदिराला असलेल्या दोन प्रकारच्या रंगरंगोटी वरून देखील या मंदिराचा इतिहास सांगितला जातोय.

ओंढा नागनाथ मंदिर

पाच हजार वर्षापूर्वीचे आहे मंदिर

श्री नागनाथ यांचे मंदिर हे मागील पाच हजार वर्षांपूर्वी असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराची अजून एक महत्त्वाची ख्याती म्हणजे हे मंदिर एकाच पाषाणाच्या अखंड काळ्या दगडांमध्ये कोरले आहे. दगडावर हत्ती, घोडे, पालखी, वर्धमान महावीराची देखील मूर्ती दिसते. तर मंदिराला मुख्य तीन दरवाजे आहेत. मंदिराचा मुख्य भाग हा भूगर्भ आहे. (Mahashivaratra In Aundha Nagnath Temple ) लांबलचक रांगेत थांबल्यानंतर मुख्य भूगर्भात असलेल्या श्री नागनाथाचे दर्शन घेतल्या नंतर भाविकांचा अक्षरशः शिन भाग हरवून जातो.

ओंढा नागनाथ मंदिर

नागनाथाला ओळखले जाते हरिहर नावाने

सर्वदूर प्रसिद्ध असलेल्या औंढा येथील नागनाथ आला हरिहर नावाने ओळखले जाते तर मंदिराच्या भूगर्भात असलेली पिंड ही महादेव अन श्री विष्णू देवांची असल्याचे सांगितले जातेय, पूजे निमित्त या पिंडीवर बेल, फुले, दुर्वा व नारळाची आरास वाहण्यात येते. त्यामुळे मंदिर परिसरात उभारण्यात आलेल्या फूल विक्रेत्यांना चांगले दिवस येतात परंतु कोरोनामुळे येथील मंदिराचे दारच बंद करण्यात आल्यामुळे या लघु व्यवसाय का वर उपासमारीची वेळ येऊन ठेपलेली आहे ती या वर्षी कशीबशी सुधारेल अशी अपेक्षा या व्यावसायिकांना होती मात्र शेवटी यंदाही हा महोत्सव प्रशासनाने रद्द केल्याने उपासमारीची वेळ ही कायम ठेवलेली आहे.

ओंढा नागनाथ मंदिर

आहिल्याबाई होळकर ने मंदिराच्या कळसाची स्थापना केल्याचा समज

या मंदिराचा प्रत्येक भाग हा अति महत्वाचा असून या ठिकाणी करण्यात आलेली कलाकृती देखील भाविकांना मोहात पाडणारी आहे तर या मंदिराचा जीर्णोद्धार हा अहिल्याबाई होळकर यांनी करून त्यांनीच या मंदिराच्या कळसाची स्थापना देखील केली असल्याची नोंद इतिहास आहे. अजून एक महत्त्वाची नोंद म्हणजे याठिकाणी संत नामदेव महाराज हे कीर्तन करत असताना मंदिराने आपली जागा बदलण्याचा देखील येथील भाविकांचा समज आहे त्यामुळे मंदिरापासून काही अंतरावरच संत श्रेष्ठ नामदेव महाराज यांची देखील मंदिर आहे या ठिकाणी शीख बांधव आवर्जून संत नामदेवाचे दर्शन घेत असताना नागनाथाच्या मंदिरात देखील दर्शनासाठी हजेरी लावतात. एवढेच नव्हे तर जगभरातून भाविक या ठिकाणी दर्शन घेण्यासाठी दाखल होतात.

ओंढा नागनाथ मंदिर

सर्वांचा आकर्षक असतो तो येथील रथोत्सव

महाशिवरात्रीनिमित्त या ठिकाणी मोठी यात्रा भरते यातूनच लाखो रुपयांची उलाढाल देखील होते या कालावधीमध्ये जगभरातून भाविक या ठिकाणी हजेरी लावून नागनाथाची दर्शन घेतात तर या बारा ज्योतिर्लिंगापैकी आठवे ज्योतिर्लिंग असलेल्या नागनाथाच्या मंदिरामध्ये अजूनही सौंदर्याने भर घातलीय ती म्हणजे निसर्ग सौंदर्याने, आजू बाजूने असलेल्या टेकड्या, तसेच यामध्ये उभारण्यात आलेले पर्यटन स्थळ, तलाव यामुळे भाविक हे अक्षरशः मोहित होत, येथील पर्यटन स्थळाचा आनंद घेत आहेत. येथे महाशिवरात्रीला अति महत्व असून, या मध्ये महत्वाचा उत्सव म्हणजे रथोत्सव मंदिर परिसरात असलेल्या रथाच्या असंख्य भाविकांच्या उपस्थितीत मंदिराला पाच फेऱ्या घातल्या जातात. मागील काही वर्षांपूर्वी फेऱ्या घालताना दुर्घटना घडली होती, तेव्हा पासून का उत्सव फार काळजीपूर्वक साजरा केला जातोय, कोरोना मुळे तर हे सर्व बंदच झाले आहे.

ओंढा नागनाथ मंदिर

निसर्गाने घातलीय आणखीनच सोंदर्यात भर

येथे संस्थानच्या वतीने सोयी सुविधा उपलब्ध करून दिल्याने गेल्या पाच ते सहा वर्षांपासून भविकांच्या संख्येय प्रचंड वाढ झालेली आहे. तर येथे आलेल्या भाविकाला निसर्गाचा आनंद घेता यावा म्हणून सस्थांच्याच जागेवर नागनाथ उद्यान उभारले आहे. उद्यानालाच लागून असलेल्या तलावात भाविक बोटिंग चा देखील आनंद घेतात, तर गोकर्ण पहाड म्हणून ओळख असलेल्या पहाडावर वेगवेगळ्या प्रकारच्या वृक्षाचा समावेश आहे., त्यामुळे येथील वृक्ष देखील भाविकांना एक प्रकारे भुरळच घालतात. त्यामुळे हळूहळू येथे पर्यटन स्थळ हे नावारूपाला येत आहे.

https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/hingoli/aundha-nagnath-temple-one-of-the-twelve-jyotirlingas-read-whats-different/mh20220301080540292

औंढा नागनाथ - संत साहित्य

3–4 minutes

---

औंढा नागनाथ मंदिर (aundha nagnath temple) हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील हिंगोली जिल्ह्यातील एक गाव व तालुका आहे. आमर्दकपूर (औंढा-नागनाथ (aundha nagnath), जि. हिंगोली, ) हे ज्योतिर्लिंग तीर्थक्षेत्र आहे. याचे प्राचीन नाव आमर्दक. ही एक शिवाची उपाधी असून, या नावाचा एक शैवपंथही अस्तित्वात होता. यातूनच या स्थलनामाची उत्पत्ती झाली. ‘आमर्दक सन्तान’ या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या शैव अनुयायांचे हे मुख्य पीठ असून, त्याचा प्रसार सातव्या ते अकराव्या शतकात गुजराथ, राजस्थान आणि मध्य प्रदेश या भागांतही झाला होता.

भारतातील पवित्र बारा ज्योतिर्लिंगापैकी आद्य ज्योतिर्लिंग मानल्या जाणार्‍या नागनाथ (नागेश्वर) मंदिरासाठी औंढा हे गाव प्रसिद्ध आहे. या गावात एकेकाळी आमर्दक सरोवर होते. हे मंदिर एका विस्तीर्ण २९०X१९० फुटी आवारात असून त्याभोवती एक मोठा परकोट आहे. परकोटाला चार प्रवेशद्वारे असून त्यातील उत्तरेकडील प्रवेशद्वारावर नगारखाना आहे. तेच मुख्य प्रवेशद्वार होय. आवारातच एक पायविहीर असून तिचा नागतीर्थ असा उल्लेख केला जातो. सासू-सुनेची बारव असेही तिला म्हणतात. मुख्य मंदिराची लांबी १२६ फूट, रुंदी ११८ फूट आणि उंची ९६ फूट आहे. मंदिराच्या पश्चिमेस नामदेव महाराजांचे मंदिर व सभामंडप आहे. औंढा हे संत नामदेवाचे गुरु विसोबा खेचर यांचेही गाव आहे. त्यांची समाधी या परिसरातच आहे. 

---

aundha nagnath image

प्राचीन काळात दारूका नावाची एक राक्षसीण होती, तिने पार्वतीला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तप केले. पार्वती तिच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न झाली आणि तिला एक वन दिले. हे वन फार चमत्कारिक होते. दारूका जिकडे जाईल तिकडे ते तिच्यामागे जात असे. या वनात दारूका आपला पती दारूकसोबत राहत होती. दारूका आणि दारूक या दोघांना आपल्या शक्तीचा खूप गर्व झाला होता. हे दोघे सर्व लोकांचा अमानुषपणे छळ करत होते. अनेक ब्राह्मणांना यांनी ठार मारले होते. काही ब्राह्मणांना बंदी बनवले होते.

बंदी केलेल्या ब्राह्मणांमधील एक ब्राह्मण शिवभक्त होता. कारागृहात तो शंकराची उपासना करू लागला. ही गोष्ट जेव्हा दारूक राक्षसाला समजली तेव्हा त्याने ब्राह्मण शिवभक्ताला ठार मारण्याची धमकी दिली आणि तेथून निघून गेला. काही काळानंतर ब्राह्मण शिवभक्ताने पुन्हा शंकराची उपासना सुरु केली. दारूकाला हे समजताच तो धावत आला. त्याने लाथेने पूजा मोडुन टाकली. तो ब्राम्हणांना ठार मारु लागला. त्यानंतर सर्व ब्राह्मणांनी शंकराचा धावा केला. त्याच क्षणी महादेव आपल्या भक्तांवर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी दारूक आणि दारूका राक्षसांचा वध केला. त्यानंतर महादेव ब्राह्मणांना म्हणाले की, मी येथेच नागेश ज्योतिर्लिंगाच्या रुपाने कायमचे वास्तव्य करेल. तेच ठिकाण आज नागनाथ किंवा नागेश ज्योतिर्लिंग नावाने प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या भोवती जे अरण्य आहे त्याला दारुकावन असे म्हणतात.

---

कसे पोहोचाल (aundha nagnath temple)

विमानाने

जवळचे विमानतळ: नांदेड आणि औरंगाबाद

रेल्वेने

जवळचे रेल्वे स्थानक: हिंगोली सर्वात मोठा रेल्वे स्टेशन: परभणी थेट दिल्लीहून मुंबई, बेंगलोर, हैदराबादशी जोडलेली आहे.

रस्त्याने

औरंगाबादपासून रस्ता मार्ग: 200 कि.मी. नांदेडपासून रस्ता मार्ग: 70 किमी. परभणीतून रस्ता मार्ग: 56 कि.मी. रोड द्वारा हिंगोलीपासून अंतर: 24 किमी.

https://www.santsahitya.in/tirthkshetra/aundha-nagnath-temple/

औंढा नागनाथ : बालाघाट पर्वताच्या डोंगर कपारीत; दर्याखोऱ्यात सान्निध्यात निसर्गाने नटलेल्या नदी नाले, तलाव या कुशीत शंभू महादेवाचे पवित्र ज्योतिर्लिंग श्री औंढा नागनाथ वसले आहे. हेमाडपंती कोरीव शील्पकृतीने भाविकांना आकर्षित करणारे हे मंदिर पुरातन आहे.मंदिरावर कृतयुग,तेत्रायुग,व्दापारायुग, कलियुग चित्ररूपाने कोरलेले असून ऋषीमुनी, ३३ कोटी देव, ब्रह्मांड देवदेवता, नाग अप्सरा, मत्सगंध किन्नर,नृत्य,संगीत हत्ती घोडे यावर साकारलेले आहेत

याबाबतंची आख्यायिका अशी कौरव – पांडव यांच्या धर्मायुध्दात मोठ्या प्रमाणात नरसंहार झाला बंधूहत्या गुरुहत्या, ब्रह्महत्या घडली. पांडव यांच्या ज्येष्ठ बंधू युधिष्ठीर युध्दा नंतर भगवान विष्णू ला शरण गेला व या युध्दा मुळे घडलेल्या पापापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी त्याने मार्ग विचारला असता भगवान विष्णूने पांडव यांना भगवान शंकराला शरण जाण्यास सांगितले .पांडव आर्मादाका क्षेत्री आले.असता त्यांना जलाशयात तेज:पुंज लिंगदर्शन घडले. पांडव यांनी गदाप्रहार करून तलावातील पाणी चारी दिशेला काढून दिले व भगवान शंकराच्या तेज:पुंज लिंगाला प्रकाशाच्या वलयाला विष्णूच्या आदेशाने शांत केले.व पिंडीची स्थापना केली व त्या दिवसापासून यास औंढा नागनाथ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भगवान शंकर व विष्णू या ठिकाणी एकत्र आल्याने या स्थानास व येथील महादेवास हरिहरात्मक लिंग संबोधण्यात येते. या परिसरात त्यावेळी ऋषीमुनी वास्तव होते दारूका नामक राक्षस उपद्रव ऋषींना देत असे.राक्षसा सोबत भगवान शंकराने युध्द दारूका राक्षसाला मारले. शंकराच्या शरीरावर नागदेवतेला जखमा झाल्या बेशुध्द पडल्या.नागाचे उपकार फेडण्यासाठी भगवान शंकराने नागाला वर मागण्यास सांगितले. म्हणून नागनाथ.म्हणतात.

औंढा नागनाथ येथील ज्यातिलिंग शंकराचे पाच हजार वर्षा पूर्वी

औंढा नागनाथ येथील जोतिर्लिंग शंकराचे येथील मंदिर हे पाच हजार वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जातंय. संपूर्ण मंदिर एकाच पाषाणाच्या अखंड काळ्या दगडात कोरले असून यावर, हत्ती, घोडे यांच्या प्रतिकात्मक पुतळ्यांचे कोरीव काम केल्याच दिसून येते. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी, मुख्य तीन दरवाजे असून मंदिराचा मुख्य भाग भूगर्भात आहे. भूगर्भात प्रवेश केल्यानंतर आपल्याला महादेवाची पिंड दिसते. ही पिंड महादेव आणि श्री विष्णू देवाची असल्याचे मानल्या जाते. त्यामुळे नागनाथला हरिहर या नावानेही ओळखलं जाते. त्यामुळे येथे पिंडीला दुर्वा, बेल, फुले, नारळाची आरास वाहिली जाते. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात प्रभू शंकराचं दर्शन घेतल्याने भविकांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होत असतात, अशी मान्यता आहे.

 

मंदिराची उंची 96 फूट एवढी उंची

प्राचीन काळात पाषाणात बांधलेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांमधील आठव्या स्थानावर औंढा नागनाथ (नागेश्वर) ज्योतिर्लिंग आहे. या गावात एकेकाळी आमदरक सरोवर होते. हे मंदिर एका विस्तीर्ण 290 बाय 190 फूटाच्या आवरात आहे. त्या भोवती एक मोठा परकोट आहे. परकोटाला चार मुख्य प्रवेशद्वार आहेत. त्यातील उत्तरेकडील प्रवेशद्वारवर नगारखाना आहे. तेच मुख्य प्रवेशद्वार आहे. आवारातच एक पायविहीर आहे. तिचा नागतीर्थ असा उल्लेख केला आहे. ‘सासू सुणेची बारव’ असेही तील म्हणतात. मुख्य मंदिराची लांबी 126फूट रुंदी 118 फूट आणि मंदिराची उंची 96 फूट एवढी असून मंदिराला कुठलाही पाया नसून जमीनीच्या पृष्ठ भागावर या मंदिराची रचना केली आहे. तर, संत श्रेष्ठ नामदेव महाराज यांच्या काळात संत नामदेव महाराज कीर्तन करत असताना मंदिराने आपली जागा बदलली असल्याचा येथील भाविकांचा समज आहे. बाहेरुन मंदिराचे दोन भाग पाहायला मिळतात. पूर्वी मोगल साम्राज्यात येथील मंदिराचा काही भाग मोघलांनी पाडला असल्याचं सांगितलं जाते. यानंतरच्या काळात आहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करुन मंदिराच्या कळसाची स्थापना केली असल्याचं इतिहासात नोंद आहे. म्हणून महाराष्ट्रातच नव्हे तर संपूर्ण जगभरातून भाविक येथे येतात.

हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा (नागनाथ) हे तालुक्याचे ठिकाण असून हे हिंगोली शहरापासून 24 कि.मी. , परभणी शहरापासून 55 कि.मी. तर नांदेड शहरापासून 60 कि.मी. अंतरावर आहे. औंढा या गावचे प्राचीन नाव आमईकपूर असे होते. तसेच दारुकावन या नावानेही ओळखले जाते. हे गाव प्राचीनकाळी तीर्थक्षेत्र व वैभवशाली नगर म्हणून ओळखले जात असे. येथील नागनाथ मंदिर हे बारा ज्योतिर्लींगापैकी एक आहे.

Aundha Nagnath Information In Marathi

या नागनाथ मंदिराची लांबी 289 फूट तर रुंदी 190 फूट आहे. मुख्य मंदिर 126 फूट लांबीचे तर 118 फूट रुंदीचे आहे. मंदिरात अर्धमंडप, मंडप, अंतराळ व गर्भगृह असून मंडपाची लांबी 40 फूट आणि रुंदी 40 फूट आहे. अंतराळ व गर्भगृहाची व्याप्ती ही 25 फूट लांब तर 22.5 फूट रुंद आहे. मंदिरातील मध्य मंडप वर्तुळाकार असून तो आठ खांबानी तोलून धरलेला आहे. मंडपात आठ कोरीव नक्षीकाम केलेले खांब आहेत. खांब अष्टकोनी व कलाकुसरीचे आहेत. त्यावरील छत हे गोल घुमटाकार आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

मंदीराच्या बाहेरील भिंतीवर भरपूर शिल्प आहेत. त्याची संख्या जवळपास एकूण तीन हजार एक इतकी आहे. या शिल्पामध्ये हत्ती, घोडे,मल्ल, प्रणयक्रीडा, राणी, सारथी, योध्द,स्त्री, पुरुष देवता, लक्ष्मी, पार्वती, नटराज, शंकर, श्रीकृष्ण, विष्णू, गणपती, अर्धनारी नटेश्वर, इत्यादी आहेत. यामध्ये काही शिल्प हे आपले लक्ष वेधून घेणारे व महत्वाचे आहेत.

• विष्णुच्या दशावताराचे सुंदर शिल्प
• शंकर-पार्वती कैलास पर्वतावर बसलेले असून रावण तो पर्वत हलविण्याचा प्रयत्न करीत असता तो प्रसंग
• अर्धनटेश्वराचे शिल्प ज्यामह्द्ये अर्धाभाग शंकराचा व अर्धाभाग पार्वतीच्या शरिराचा आहे.
• नटराज तांडव नृत्य करीत आहे.
• एका शिल्पात एका व्यक्तीस तिन तोंडे व चार पाय असून यामधील कोणतीही एक बाजु झाकल्यास एका व्यक्तीची पूर्णाकृती दिसते.

औंढा येथील शिवलिंग गर्भगृहात पाय-याने उतरावे लागते. यावनी शक्ती पासून मुतीचे संरक्षण करण्याकरीता केलेले व्यवस्था आहे. मंदीराची बांधणी हेमाडपंथी असून मंदीराभोवती 20 फूट उंचीचा तट आहे. व मंदीराला चार प्रवेशद्वार आहेत. मंदीराच्या आत व बाहेर अनेक शिल्पतट आहेत.

मुख्यमंदीराला तिन प्रवेशद्वार असून त्यावर शिवाची विविध रुपे कोरलेली आहेत. या मंदिराचे वैशिष्टे म्हणजे गाभा-यातील दुषीत हवा बाहेर काढण्याची सोय कलाकारानेच केलेली आहे. आज जे मंदीर दिसते त्याचा पांढरा भाग हा अहिल्यादेवी होळकराने मंदीराचा जिर्णोदार केलेला भाग आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरुळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेची तुलना करुन काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या बांधणीचा संबंध वाकाटक व राष्ट्रकूट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु चिकित्सक पध्दतीने अभ्यास केल्यास हे मंदीर हेमाडपंथी असलेले दिसते. तसेच 1294 मध्ये येथे कनकेश्वरी मंदीराजवळ राजा रामदेवराय यांचा शिलालेख सापडला असून त्याने मंदीरास दोन दिल्याचा उल्लेख सापडतो. म्हणून मंदीराचा कालखंड हा 11 वे 12 शतक मानला जातो. या मंदीरात श्रावण सोमवार, पाडवा तसेच महाशिवरात्र निमित्ताने मोठी यात्रा भरते यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो.

पांडावातील धर्मराजाने हे मंदीर बांधले, महाराष्ट्रातील संत नामदेव व त्यांचे गुरु विसोबा खेचर यांची प्रथम भेट या मंदीरात झाली. अहिल्याबाई होळकरांनी मंदिराचा जिर्णोदार केला. पूर्वी या स्थानाला आमर्दक असे म्हणत असत या मंदीरातील नागनाथाची प्राणप्रतिष्ठा धर्मराजाने केली असल्याचा उल्लेख कावेरीखंड पद्मपुरानात आहे. तर येथील चैत्यालयाची स्थापना राष्ट्रकूट काळात झाली असल्याचा उल्लेख खोंटीग राष्ट्रकूट याच्या शके 893 मधील ताम्रपटात आहे.

Aundha Nagnath Jyotirling Information In Marathi

औढा येथे अनेक तीर्थ आहेत. त्यात हरिहर नावाचे तिर्थ संपूर्ण दगडी बांधकामाचा असून त्यावर एकाच वेळी अनेक भावीक स्नान करु शकतात. काही पंडीतांच्या मते येथे साडेतीन पीठापैकी तीन पीठांची स्थाने आहेत. त्यापैकी नेऋत्य दिशेला महोरथी जगदंबा(स्थानिक नाव खांडेश्वरी), दुसरी अग्नेयेस भवानी (स्थानिक नाव कनकेश्वरी)आणि तिसरी महालक्ष्मी (स्थानिक नाव पद्मावती) पश्चिमेस 1 किमी आहे.

https://sakshidar.co.in/%E0%A4%94%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%82/

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले औंढा नागनाथ हे हिंगोली जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हे गाव बालाघाट पर्वताच्या कुशीत वसलेले आहे. मराठवाड्यातील तीन ज्योतिर्लिंगांपैकी नागनाथ एक आहे. प्राचीनकाळी हा प्रदेश दारुकावन नावाने प्रसिद्ध होता.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरूळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेशी तुलना करून काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या उत्पत्तीचा संबंध वाकाटक आणि राष्ट्रकुट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु, चिकित्सक दृष्टीने पाहिल्यास या मंदिराचे पूर्ण शिल्पकाम हे हेमाडपंती असल्याचे जाणवते. हेमाडपंती कालखंड सर्वसाधारण ११ ते १२ वे शतक असा मानला जातो. यामुळे या कालखंडातच या मंदिराचे निर्माण कार्य झाले असावे. तसा पुरावा १२९४ मध्ये येथे कनकेश्वरी देवी जवळ सापडलेल्या शिलालेखातून मिळतो. ह्यात यादव राजा रामदेवराय यांनी या मंदिराचा उल्लेख केल्याचा सापडतो म्हणून या मंदिराचा कालखंड ११ वे ते १२ वे शतक मानला जातो.

मंदिराची रचना

नागेश्वर मंदिर हे शिल्पकलेने नटलेले आहे. मंदिराच्या भोवती २० फूट उंचीचा तट असून त्याला ४ प्रवेशद्वारे आहेत. या मंदिराच्या आवारासह लांबी २८९ बाय १९० फूट एवढी आहे. मुख्य मंदिर मात्र १२६ बाय ११८ फूट इतके आहे. मंदिराच्या आतील भागात वर्तुळाकार मंडप ८ खांबांनी तोलून धरला आहे. त्याचे छत घुमटाकार असून अष्टकोनी कलाकुसरीचे आहे. अशा येथील मंदिराच्या गर्भगृहात सुंदर शिवलिंग भूमिगत पद्धतीने ठेवण्यात आलेले आहे. परधर्मीयांच्या हल्ल्यापासून मंदिरातील मूर्तीला इजा पोहचू नये किंवा संभाव्य आक्रमणांपासून मूर्ती सुरक्षित राहावी म्हणून ही खबरदारी घेतली आहे.

पूजा आणि उत्सव

महाशिवरात्रीला येथे मोठा उत्सव होतो तसेच येथे होणारा रथौत्सव पाहण्यासाठी लांबून भाविक या ठिकाणाला भेट देतात. रथाच्या ५ फेऱ्या मंदिराभावती मारल्या जातात. असं म्हटलं जातं की काशीची गंगा येथे प्रकट होते व कुंडाचे पाणी स्वच्छ करून टाकते. विजयादशमीच्या दिवशी नागनाथ महाराजांची पालखी निघते.

कसे पोहोचाल?

विमानाने –
जवळचे विमानतळ : नांदेड आणि औरंगाबाद

रेल्वेने –
जवळचे रेल्वे स्थानक : हिंगोली.
मोठे रेल्वे स्टेशन : परभणी हे आहे. परभणी हे थेट दिल्ली, मुंबई, बेंगलोर, हैदराबादशी जोडलेली आहे.

रस्त्याने –
औरंगाबादपासून रस्ता मार्ग : २०० कि.मी.
नांदेडपासून रस्ता मार्ग : ७० कि.मी.
परभणीपासून रस्ता मार्ग : ५६ कि.मी.
हिंगोलीपासून रस्ता मार्ग : २४ कि.मी.

शब्दांकन – शामल भंडारे.

तीर्थक्षेत्र व पर्यटन क्षेत्र असे दोन्ही पद्धतीने  औंढा नागनाथ हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. पांडवकालीन या ज्योतिर्लिंगाच्या मंदिराची निर्मिती झाली आहे. हेमाडपंती भव्य अशी पूर्ण दगडांमध्ये जवळपास पाच एकर क्षेत्रात शंभर फूट उंचीचे भव्य कोरीव काम केलेले प्राचीन मंदिर आहे. या मंदिरावर चारही युगांची शिल्पे कोरलेली आहेत. वास्तुशास्त्रातील श्री यंत्रावर आधारित मंदिर उभारले असल्याने या मंदिराला पायाच नाही. 

याम्ये सदड्गे नगरेतिरम्ये विभुषिताग विविधैश्च भोगिः , सद्भक्तिमुक्तिप्रद्मिश्मेकम  श्री नागनाथं शरणं प्रपद्ये.

(द्वादश्ज्योतिर्लिन्गस्तोत्रम, कोटिरुद्रसंहिता, शिवमहापुराण)

नांदेड में हजुर साहिब सचखंड गुरूद्वारे के पावन दर्शन के पश्चात अब हमारी यात्रा का अगला गंतव्य था श्री औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग दर्शन.
नांदेड में रणजीतसिंह यात्री निवास से लगभग 10  बजे चेक आउट करने के बाद औंढा के लिए बस पकड़ने के उद्देश्य से हम नांदेड के बस स्टेंड पर पहुँच गए, वहां जाकर पता चला की  औंढा के लिए डाइरेक्ट कोई बस उपलब्ध नहीं थी अतः हम बसमथ के लिए बस में सवार हो गए और बसमथ से बस बदलकर लगभग साढ़े 12  बजे औंढा नागनाथ पहुँच गए. अब अपनी कहानी को यहाँ विराम देकर आपको स्थान से परिचित करता हूँ.

श्री औंढा नागनाथ – एक परिचय:

औंढा नागनाथ, महाराष्ट्र के मराठवाड़ा क्षेत्र में स्थित हिंगोली जिले के औंढा नामक तालुके (तहसील) में स्थित है, तथा यहाँ पर एक अति प्राचीन तथा सुन्दर मंदिर में भगवान भोलेनाथ के बारह ज्योतिर्लिंगों में से एक (सन्दर्भ- द्वादश्ज्योतिर्लिन्ग्स्तोत्रं, कोटिरुद्रसंहिता, श्री शिव महापुराण अध्याय २९) आठवें क्रम के ज्योतिर्लिंग ” नागेशं दारुकावने” स्थित हैं, और इसी वजह से इस स्थान का महात्म्य प्राचीन धर्म ग्रंथों तथा पुराणों में भी मिलता है.

औंढा नागनाथ

मुख्य प्रवेश द्वार

नागेश्वर ज्योतिर्लिंग के सम्बन्ध में मतभेद:
शिव महापुराण के द्वादश्ज्योतिर्लिन्ग्स्तोत्रं में उल्लेखित बारह ज्योतिर्लिंगों में से कुछ की भौगोलिक स्थितियों के बारे में भक्तों के मत अलग अलग हैं. कारण यह है की स्तोत्र (श्लोक) में इन ज्योतिर्लिंगों की भौगोलिक स्थिति अस्पष्ट है अतः लोग अपने अपने तरीके से व्याख्या करते हैं तथा अर्थ निकालते हैं, स्थान निर्धारण में सबसे ज्यादा विवादित दो ज्योतिर्लिंग हैं, एक है नागेश्वर ज्योतिर्लिंग जिसके बारे में कुछ लोगों का मत है की यह गुजरात स्थित द्वारका के समीप है वहीँ अन्य लोगों का मत है की यह ज्योतिर्लिंग महाराष्ट्र के मराठवाड़ा क्षेत्र के औंढा नमक गाँव में स्थित श्री नागनाथ मंदिर में है.
ठीक इसी प्रकार श्री वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग के बारे में भी मतभेद है, कुछ लोगों का मानना है की यह ज्योतिर्लिंग झारखंड राज्य में जेसीडीह के करीब देवघर कसबे में स्थित है, वहीँ अन्य लोग मानते हैं की यह ज्योतिर्लिंग महाराष्ट्र के बीड  जिले में स्थित परली वैजनाथ स्थान पर स्थित है.
खैर, हमें इस विवाद की और ध्यान न देकर जिस ज्योतिर्लिंग स्थान पर हम आसानी से पहुँच सकें वहीँ सच्ची भावना से भक्ति करके संतुष्ट होना चाहिए.

श्री नागनाथ मंदिर शिल्प:
श्री नागनाथ मंदिर का शिल्प बड़ा अनोखा तथा विष्मयकारी है, मंदिर का निर्माण कार्य महाभारतकालीन माना जाता है. पत्थरों से बना यह विशाल मंदिर हेमाड़पंथी स्थापत्य कला में निर्मित है तथा करीब 60000  वर्गफुट के क्षेत्र में फैला है.मंदिर की चारों दीवारें काफी मजबूती से बनाई गई हैं तथा इसके गलियारे भी बहुत विस्तृत हैं. सभा मंडप आठ खम्भों पर आधारित है तथा इसका आकार गोल है.

मुख्य मंदिर के चारों ओर बारह ज्योतिर्लिंगों के छोटे मंदिर भी बने हुए हैं. मंदिर की दीवारों पर पत्थरों को तराश कर की गई सुन्दर नक्काशी देखने लायक है, तथा दीवारों पर कई देवी देवताओं की मूर्तियाँ उकेरी गई हैं. शिलाखंडों से निर्मित इन मूर्तियों को देखने से मन प्रसन्न हो जाता है. मंदिर की दिवार के एक कोने पर बने एक शिल्प में भगवान् शिव रूठी हुई पार्वती जी को मना रहे हैं, यह द्रश्य देखकर लोग दांतों तले उँगलियाँ दबा लेते हैं, पत्थर से बनी मूर्तियों के चेहरों पर कलाकार ने जो भाव उत्पन्न किये हैं, लाजवाब हैं.

अन्य महत्वपूर्ण हिन्दू मंदिरों की तरह इस मंदिर पर भी धर्मांध औरंगजेब की कुद्रष्टि पड़ी तथा उसने मंदिर का उपरी आधा भाग ध्वस्त कर दिया था, लेकिन अचानक हज़ारों की संख्या में कहीं से भ्रमर (भौरें) आ गए तथा औरंगजेब के सैनिकों पर टूट पड़े, अंततः औरंगजेब को अपनी सेना समेत वापस लौटना पड़ा (यह और कुछ नहीं भगवान् का चमत्कार ही था).

बाद में इंदौर की महारानी पुण्यश्लोका देवी अहिल्याबाई होलकर जो की स्वयं शिव की बहुत बड़ी भक्त थी ने इस मंदिर का उपरी टुटा हुआ हिस्सा पुनर्निर्मित करवा कर मंदिर का जीर्णोद्धार करवाया, अतः उनकी स्मृति में मंदिर परिसर में प्रवेश से पहले ही मातुश्री अहिल्या बाई होलकर की प्रतिमा विराजमान है.

मंदिर का उपरी आधा भाग जो की औरंगजेब ने ध्वस्त कर दिया था तथा बाद में देवी अहिल्या बाई ने बनवाया, सफ़ेद रंग से पुताई किया हुआ है, तथा मंदिर का आधा निचला हिस्सा जो की प्राचीन मंदिर का वास्तविक हिस्सा है अभी भी काला ही है, यानी उस हिस्से पर पुताई नहीं की जाती.

श्री नागनाथ मंदिर का अनोखा गर्भगृह:
इस मंदिर की एक विशेषता है की यहाँ गर्भ गृह सभा मंडप के सामानांतर स्थित न होकर, सभा मंडप के निचे स्थित गुफा नुमा तलघर में है, मैंने इस तरह का मंदिर इससे पहले कभी नहीं देखा, सभा मंडप के एक कोने में चौकोर आकार का एक द्वार है तथा इस द्वार से सीढियाँ लगी हैं जो की निचे तलघर में स्थित गर्भगृह तक जाती हैं, रास्ता भी इतना छोटा है की एक बार में एक ही व्यक्ति तलघर में जा या आ सकता है.
अन्दर गर्भ गृह भी बहुत छोटा है तथा एकसाथ केवल आठ या दस लोग ही पूजा कर सकते हैं, उंचाई भी इतनी कम है की व्यक्ति खड़ा नहीं हो सकता सिर्फ झुक कर या बैठ कर ही रहा जा सकता है, जबकि मंदिर बहुत विशाल है, तलघर स्थित गुफा नुमा  गर्भ गृह के ठीक ऊपर वाली मंजिल पर बहुत जगह है जहाँ सुविधाजनक गर्भगृह आसानी से बनाया जा सकता था, फिर क्यों इतनी छोटी सी जगह पर ज्योतिर्लिंग स्थापित किया गया जहाँ ठीक से खड़ा भी नहीं रहा जा सकता, मेरी समझ से बाहर था, मुझे तो यह मंदिर बड़ा ही रहस्यमय लगा. अन्दर गर्भगृह में मध्यम आकार का ज्योतिर्लिंग स्थापित है, जो की चांदी के आवरण से ढंका रहता है तथा समय समय पर अभिषेक के लिए आवरण को हटाया जाता है.
यहाँ पर गर्भगृह में भक्तों को सीधे ज्योतिर्लिंग पर पूजन तथा अभिषेक की अनुमति है. यह ज्योतिर्लिंग रेत से निर्मित है, भक्त गण अभिषेक के दौरान अपने हाथों से रेत को महसूस कर सकते है.

गर्भगृह के इस अद्भुत निर्माण, तथा बहुत संकरा होने तथा जगह बहुत कम होने की वजह से कई बार वृद्ध भक्तों तथा बच्चों के लिए गर्भगृह में प्रवेश  जोखिम भरा हो सकता है. फर्श हर समय गीली होने तथा प्रकाश की कमी की वजह से फिसलने का भी डर होता है, लेकिन यह भी सच है की भगवान् के दर्शन मुश्किलों तथा जोखिमों से गुजरने के बाद ही होते हैं.

वैसे भक्तों की सुरक्षा के लिए मंदिर प्रशासन ने पुख्ता इंतज़ाम किये हुए हैं, जगह जगह पर सुरक्षा की द्रष्टि से सिक्योरिटी गार्ड्स तैनात रहते है. गर्भगृह वातानुकूलित है जो की भक्तों को गर्मी में शीतलता प्रदान करता है.

मंदिर समय सारणी:

सामान्य दिनों में नागनाथ मंदिर के द्वार सुबह 4 बजे खुलते हैं तथा रात्रि 9 बजे बंद हो जाते हैं, लेकिन विशेष दिनों तथा उत्सवों के दौरान समय बढ़ा दिया जाता है. शुरू के एक घंटे में मंदिर के पुजारी पूजन अभिषेक करते हैं तथा इस दौरान भक्तों को गर्भगृह में प्रवेश नहीं दिया जाता.  12 से 12 :30 के बिच महानैवेद्य तथा आरती होती है. शाम 4 से 4 :30  के बिच श्रीस्नान एवं पूजा होती है इस दौरान भी  भक्तों को गर्भगृह में प्रवेश नहीं दिया जाता. 8 :30 से 9 :00 के बिच शयन आरती होती है.

फुल हार प्रसाद की दुकानें

फुल हार प्रसाद की दुकानें

.

मंदिर के पण्डे पुजारी:

यहाँ के पण्डे पुजारी भी बड़े सहयोगी स्वभाव के हैं तथा भक्तों की हरसंभव मदद करते है. पूजा अभिषेक भी बड़े विस्तृत रूप से अच्छी तरह से करवाते है. बहुत ज्यादा दक्षिणा की भी मांग नहीं करते हैं, 151  से 251 रुपये के बिच पंचामृत सहित रुद्राभिषेक किया जा सकता है. हमने जिन पुजारी जी से अभिषेक करवाया था उनका मृदु व्यव्हार तथा सहयोग एवं मन प्रसन्न कर देने वाला अभिषेक हमारी स्मृति में सदा केन्द्रित रहेगा. अपने साथी घुमक्कड़ भक्तों की सुविधा के लिए मैं उनका मोबाइल नंबर यहाँ देना चाहूँगा – पं. दीक्षित जी – 09420576066 .

ठहरने  की व्यवस्था:

औंढा, हिंगोली जिले में एक छोटा सा क़स्बा है, जो की हिंगोली शहर से लगभग 30 किलोमीटर की दुरी पर स्थित है. पुरे गाँव की अर्थव्यस्था तीर्थ यात्रियों पर ही निर्भर है. मंदिर की बढती लोकप्रियता के बावजूद भी यहाँ ठहरने के लिए सर्व सुविधायुक्त आवास की कमी है. मंदिर प्रशासन के द्वारा निर्मित यात्री निवास उपलब्ध है, लेकिन न्यूनतम सुविधाओं के साथ. वैसे मंदिर प्रशासन यहाँ यात्रियों के रात्रि विश्राम के लिए एक सर्वसुविधा युक्त धर्मशाला बनाने के लिए प्रयासरत है.

खाने के लिए ठीक ठाक व्यवस्था है, लेकिन पिने के पानी का स्वाद थोडा सा अप्रिय है, अतः यहाँ मिनरल वाटर पिने की सलाह दी जाती है. छोटे छोटे रेस्तरां हैं जो मराठी, पंजाबी तथा गुजराती भोजन उपलब्ध करते हैं, लेकिन ज्यादा अच्छे खाने की उम्मीद नहीं की जा सकती.

कैसे पहुंचें:

भारतीय हिन्दू तीर्थयात्रा की सही पहचान की तर्ज पर औंढा नागनाथ की यात्रा थोड़ी दुष्कर ही है. बड़े शहरों से यहाँ पहुँचने के लिए सीधी सुविधा नहीं है. अपनी यात्रा को कुछ भागों में बाँट कर ही यहाँ पहुंचा जा सकता है. हिंगोली तक पहुंचकर वहां से सीधे औंढा के लिए महाराष्ट्र राज्य परिवहन की बस के द्वारा पहुंचा जा सकता है, या फिर नांदेड पहुँच कर वहां से बसमथ और फिर बस बदल कर  औंढा पहुंचा जा सकता है, या फिर हिंगोली या नांदेड से प्राइवेट जीप लेकर भी यहाँ पहुंचा जा सकता है.

अपनी कहानी:

सुबह से भूखे होने की वजह से साढ़े बारह बजे औंढा पहुँच कर सबसे पहले हमने बस स्टॉप पर स्थित एक रेस्तरां में नाश्ता किया, और उसके बाद हम चल दिए मंदिर की और दर्शन के लिए. यहाँ एक बात बताना चाहूँगा की यहाँ पर मंदिर बिलकुल बस स्टॉप के ठीक सामने ही है तथा बस से उतारते ही मंदिर परिसर दिखाई देता है, याने न किसी से पूछने की जरुरत और न ही ऑटो रिक्शा ढूंढने की जेहमत.

मंदिर में प्रवेश के बाद मंदिर को देखते ही माँ भाव विभोर हो गया, प्राचीन शिल्पकला का एक नायाब नमूना, बड़ा सुन्दर मंदिर था. कुछ ही देर में पंडित जी से अभिषेक के बारे में बात करके हम दर्शनों के लिए लाइन में लग गए. गर्भ गृह में पहुँच कर भगवान् के समीप बैठकर करीब आधे घंटे तक रुद्राभिषेक का आनंद उठा कर इश्वर को धन्यवाद देते हुए हम मंदिर से बहार आ गए.

इसी के साथ मैं अपनी यह पोस्ट यहीं समाप्त करता हूँ इस वादे के साथ की हम जल्द ही दर्शन करेंगे एक और ज्योतिर्लिंग के अपनी पोस्ट के माध्यम से. तब तक के लिए………. ॐ नमः शिवाय……

https://www.ghumakkar.com/%E0%A4%94%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-aundha-nagnath-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE-%E0%A4%95/

दु

हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ येथील जैन मंदिराच्या बांधकामासाठी खोदकाम सुरू होतं. खोदकामावेळी जैन तीर्थकारांपैकी सतरावे तीर्थकार असलेले भगवान कुंथूनाथ यांची मूर्ती आढळली आहे. तसंच पार्श्वनाथ भगवान यांचीही दोन फुटाची खंडित स्वरूपातील मूर्ती आढळली.

 

• 
  

  1/5

  औंढा नागनाथ

  औंढा नागनाथ इथे आठवं ज्योतिर्लिंग असून परिसरातील ४० किलोमीटरवर पुरातन मंदिरं आहेत. काही जैन धर्मीयांचीही मंदिरं आहेत.
  

   
• 
  

  2/5

  खोदकाम करताना आढळली मूर्ती

  औंढा नागनाथ शहरातील जुन्या जैन मंदिराचं नव्याने बांधकाम केलं जात असून २६ जानेवारीपासून पायाच्या खोदकामास सुरुवात करण्यात आली आहे. मंगळवारी सकाळी साडेआठच्या सुमारास मजुरांनी खोदकाम सुरू केलं असता एक मोठी शिळा आढळून आली.
  

   
• 
  

  3/5

  भगवान कुंथूनाथांची प्रतिमा

  सव्वापाच फूट उंचीची आणि दोन फूट रुंदीची दगडाची शिळा वर काढून त्यावरील माती बाजूला सारली असता २४ तीर्थकारांपैकी सतरावे तीर्थकर असलेले भगवान कुंथूनाथांची प्रतिमा असल्याचं लक्षात आलं.
  

   
• 
  

  4/5

  मूर्तीची विधीवत स्थापना करणार

  तसेच दुसऱ्या बाजूला दोन फुटांची पार्श्वनाथ भगवान यांचीही मूर्ती सापडली. भगवान कुंथूनाथ यांच्या मूर्तीची विधीवत स्थापना मंदिराचं बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर करण्यात येणार असल्याचं सांगण्यात आलं आहे.
  

   
• 
  
• 
  
  
  
• 
  

  5/5

  आधीही आढळली होती भगवान विष्णू मूर्ती

  औंढा येथील नागनाथ मंदिराच्या परिसरात १९७२ मध्ये दुष्काळ पडला होता. त्यावेळी तलावाचं खोदकाम करत असताना भगवान विष्णू यांची मूर्ती

https://maharashtratimes.com/photogallery/news/lord-kunthunath-idol-found-at-aundha-nagnath-hingoli/photoshow/97546914.cms

जैन मंदिराच्या खोदकामात आढळली मूर्ती: औंढा नागनाथला 1200 वर्षांपूर्वीची भगवान कुंथुनाथांची मूर्ती सापडली

Divya Marathi

4–5 minutes

---

• Marathi News
• Local
• Maharashtra
• Hingoli
• Aundha Nagnath Found An Idol Of Lord Kunthunath 1200 Years Ago An Idol Found In The Excavation Of A Jain Temple

हिंगोली4 महिन्यांपूर्वी

• 
  
• 
  
• कॉपी लिंक

औंढा नागनाथ येथील जैन मंदिराच्या बांधकामासाठी पाया खोदताना जैन धर्मीयांच्या २४ तीर्थंकरांपैकी एक असलेल्या कुंथुनाथ भगवान यांची दगडाची मूर्ती सापडली आहे. ही मूर्ती सुुमारे १२०० वर्षांपूर्वीची असावी असा अंदाज आहे. जैन मुनींच्या मार्गदर्शनानंतरच या मूर्तीबाबत पुढील निर्णय घेतला जाणार असल्याचे तेजकुमार झांझरी यांनी सांगितले.

झांझरी यांनी सांगितले की, औंढा नागनाथ येथे सुमारे १७०० वर्षांपूर्वीचे दिगंबर जैन मंदिर आहे. या मंदिरात २४ तीर्थंकरासोबतच पार्श्वनाथ भगवान, आदिनाथ भगवान यांच्या मूर्ती आहेत. सध्या या मंदिराच्या परिसरात बांधकाम केले जाणार असून या कामाचे भूमिपूजन करून २६ जानेवारीपासून प्रत्यक्षात कामाला सुरुवात झाली आहे. १५०० स्क्वेअर फूट आकारात या मंदिराचे बांधकाम होत असून या ठिकाणी मानस स्तंभ उभारला जाणार आहे.

पाया खोदकामात मंगळवारी सुमारे पाच ते सात फूट खोलीवर एक दगड आढळून आला. त्यामुळे अत्यंत सावकाशपणे खोदकाम केल्यानंतर ती मूर्ती निघाली. ही मूर्ती चोवीस तीर्थंकरांपैकी एक असलेल्या कुंथुनाथ भगवान यांची असल्याचे स्पष्ट झाले. मूर्ती पूर्णपणे दगडाची असून उंची सव्वापाच फुटांची आहे. सुमारे १२०० वर्षांपूर्वीची ही मूर्ती असावी असा अंदाज आहे.

जैन मुनींच्या आज्ञेनंतर पुढील निर्णय
दरम्यान, औंढा येथे मंदिराच्या परिसरात मूर्ती सापडल्याची माहिती आचार्य विभवसागर महाराज, आचार्य विशेष सागर महाराज यांच्यासह जैनमुनींना दिली जाणार असून त्यांच्या आज्ञेनुसारच पुढील निर्णय घेतला जाणार असल्याचे झांझरी यांनी स्पष्ट केले आहे.

https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/hingoli/news/aundha-nagnath-found-an-idol-of-lord-kunthunath-1200-years-ago-an-idol-found-in-the-excavation-of-a-jain-temple-130871325.html

औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग Aundha Nagnath Jyotirlinga

- महेश जोशी

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले औंढा नागनाथ हे हिंगोली जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हे गाव बालाघाट पर्वताच्या कुशीत वसलेले आहे.

 

मराठवाड्यातील तीन ज्योतिर्लिंगांपैकी नागनाथ एक आहे. प्राचीनकाळी हा प्रदेश दारुकावन नावाने प्रसिद्ध होता. ऋषिमुनींना त्रस्त करून सोडणार्‍या दारुका राक्षसाचा वध करून भगवान शंकराने याच ठिकाणी लिंग रूपाने वास्तव्य केले. येथील नागेश्वराचे मंदिर अतिशय प्राचीन असून स्थापत्याचा आश्चर्यकारक आविष्कार या मंदिरावरील कोरीव कामाचे अवलोकन केल्यास सहज लक्षात येतो.

 

या मंदिराच्या शिल्पकलेची वेरूळ व अजिंठा येथील शिल्पकलेची तुलना करून काही इतिहासकारांनी या मंदिराच्या उत्पत्तीचा संबंध वाकाटक आणि राष्ट्रकुट घराण्याशी व त्या कालखंडाशी जोडला. परंतु, चिकित्सक दृष्टीने पाहिल्यास या मंदिराचे पूर्ण शिल्पकाम हे हेमाडपंती असल्याचे जाणवते. हेमाडपंती कालखंड सर्वसाधारण 11 ते 12 वे शतक असा मानला जातो. यामुळे या कालखंडातच या मंदिराचे निर्माण कार्य झाले असावे. तसा पुरावा 1294 मध्ये येथे कनकेश्वरी देवी जवळ सापडलेल्या शिलालेखातून मिळतो. ह्यात यादव राजा रामदेवराय यांनी या मंदिरास उल्लेख केल्याचा सापडतो म्हणून या मंदिराचा कालखंड 11 ते 12 वे शतक मानला जातो.

 

मंदिराची रचना

नागेश्वर मंदिर हे शिल्पकलेने नटलेले आहे. हे मंदिर द्वादंश कोणी उतरत्या कंगोर्‍यांनी चौथर्‍यावर हेमांडपंती पद्धतीनुसार बांधलेले आहे. मंदिराच्या भोवती 20 फूट उंचीचा तट असून त्याला 4 प्रवेशद्वारे आहेत. या मंदिराच्या आवारासह लांबी 289 बाय 190 फूट एवढी आहे. मुख्य मंदिर मात्र 126 बाय 118 फूट इतके आहे. मंदिराच्या आतील भागात वर्तुळाकार मंडप 8 खांबांनी तोलून धरला आहे. त्याचे छत घुमटाकार असून अष्टकोनी कलाकुसरीचे आहे. अशा येथील मंदिराच्या गर्भगृहात सुंदर शिवलिंग भूमिगत पद्धतीने ठेवण्यात आलेले आहे. परधर्मीयांच्या हल्ल्यापासून मंदिरातील मूर्तीला इजा पोहचू नये किंवा संभाव्य आक्रमणांपासून मूर्ती सुरक्षित राहावी म्हणून ही खबरदारी घेतली आहे.

 

मंदिरात अर्धमंडप अंतराळ गर्भगृह हे महत्त्वाचे घटक आहेत. मंडपाची लांबी रुंदी 40 बाय 40 फूट अंतराळ व गर्भगृहाची व्याप्ती 25 बाय 5.66 फूट इतकी आहे. या मंदिरात 8 नक्षीदार स्तंभ आहेत. यावर यक्षयक्षीण आदी शिल्पे कोरल्याने ह्याचे सौंदर्य वृद्धिंगत झाले आहे. या शिल्पात काही महत्त्वपूर्ण शिल्पांची माहिती पुढील प्रमाणे :

 

1. शंकर पार्वती कैलास पर्वतावर बसलेले असून रावण पर्वत हालविण्याचा प्रयत्न करीत आहे.

२. भगवान विष्णूचे दशावतार.

३. अर्धनारीनटेश्वराचे शिल्प त्यात शंकराचा अर्धाभाग व पार्वतीचा अर्धाभाग आहे.

४. नटराज तांडव नृत्य करताना.

५. एका शिल्पात एका व्यक्तीस तीन तोंडे व चार पाय यातील कोणतीही एक बाजू झाकली तर एका व्यक्तीची पूर्ण कृती बनते.

६. याशिवाय मंदिरावर तिन्ही बाजूने अंदाजे ५.५ फूट लांब व ८ फूट रुंदीची एक आकर्षक ध्यानस्त योग्याची मूर्ती भव्य स्वरूपात दर्शनी पडते.

 

तत्कालीन कलाकारांनी गाभार्‍यातील दूषित हवा बाहेर काढण्यासाठी सोय केलेली आहे. बांधकामात जेथे जोड आहेत. त्याठिकाणी लोखंड व शिसे या धातूच्या मिश्रणाचा उपयोग करून बांधकाम मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

 

या मंदिरात महाशिवरात्रीनिमित्त मोठी यात्रा भरते. ही यात्रा पाच दिवस चालते. महाशिवरात्रीचा दिवस म्हणजे साक्षात भगवान शंकराच्या विवाहाचा दिवस मानला जातो. यात्रेच्या पाचव्या दिवशी रथोत्सव साजरा केला जातो. मंदिराच्या परिसरात लाकडी रथामध्ये श्रीच्या मूर्तीची मिरवणूक काढली जाते. हा लाकडी रथ भाविक मोठ्या श्रद्धेने ओढतात.

रथोत्सवाला लाखो भाविक उपस्थित असतात. रथोत्सवाने यात्रेची सांगता होते. दिवसेंदिवस येथील यात्रेचे स्वरूप बदलत असून आता पुरेशा जागे अभावी यात्रेत चित्रपटगृहे, विविध दुकाने, आकाश पाळणे, सर्कस कमी प्रमाणात येत असल्याचे जाणवते. यात्रेत असलेला पूर्वीचा उत्साह कमी होत असला तरी दर्शनार्थी भाविकांच्या संख्येत मात्र फार मोठा प्रमाणात वाढ होत असल्याचे दिसत आहे.

 

कसे पोहचाल

औंढा नागनाथला जाण्यासाठी जवळचे स्टेशन चोंडी आहे. हे सुमारे 21 किमी अंतरावर आहे आणि महाराष्ट्रातील सर्व शहरांना आणि महाराष्ट्राबाहेर रेल्वेने चांगले जोडलेले आहे. दुसरा पर्याय म्हणजे हिंगोली स्टेशन जे सुमारे 25 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि बस किंवा टॅक्सीने औंढा येथे पोहोचता येते.

 

औरंगाबाद विमानतळ औंढा नागनाथचे सर्वात जवळचे स्थानिक विमानतळ आहे जे सुमारे 210 किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईचे छत्रपती शिवाजी विमानतळ हे जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे जे सुमारे 580 किमी अंतरावर आहे. त्यामुळे विमान प्रवासाने औंढा नागनाथला सहज जाता येते.

 

औंढा ते मुंबई हे अंतर अंदाजे 580 किलोमीटर आहे. हे औरंगाबादपासून सुमारे 200 किलोमीटर आणि नागपूरपासून 360 किलोमीटर अंतरावर आहे. राज्य परिवहन आणि खाजगी बस या शहरे आणि औंढा नागनाथ दरम्यान चालतात. याशिवाय चोंडी, परभणी येथूनही बसेस धावतात. याशिवाय, तुम्ही औंढापासून अवघ्या अर्ध्या तासाच्या अंतरावर असलेल्या हिंगोली स्टेशनची निवड करू शकता.