लोहगडवाडी बौद्ध लेणी

पुणे जिल्ह्यातील मावळ प्रांतात लोणावळा मध्ये ऐतिहासिक भाजे बुद्ध लेणी च्या जवळ असलेला ऐतिहासिक लोहगड किल्ल्यावर असलेल्या प्राचीन बुद्ध लेण्यांचा समूह आपणास पाहायला मिळतो. साधारण पणे इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धात ह्या लेण्यांची  निर्मिती केली असावी. इथे सापडलेल्या शिलालेखावरून व  लेणी च्या बांधकामावरून या लेण्यांचा कालखंड सांगता येतो.

लोहगडवाडी लेणीचा इतिहास : 

      प्राचीन काळात महाराष्ट्रात सातवाहन सम्राटांचे आधिपत्य आपणास पाहायला मिळते. जवळच असलेल्या विसापूर किल्ल्यावर वाशिष्टीपुत्र पुळूमावी यांच्या राज्यवर्षात  कोसिकीपुत्र वेन्हूदत्त याने पाण्याचे टाके दान दिल्याचा उल्लेख सापडतो. हा कोसिकी पुत्र वेन्हुदत्त वाशिष्टीपुत्र पुळूमावी याचा महारठी म्हणून काम करत असल्याचे समजून येते. तसेच भाजे लेणी मध्ये देखील त्याचा उल्लेख सापडतो त्याच बरोबर कार्ला बुद्ध लेणी मध्ये हि वाशिष्टीपुत्र पुळूमावी याचा शिलालेख आढळून येतो तर गौतमीपुत्र सातकर्णी याचा शिलालेख देखील कार्ला बुद्ध लेणी मध्ये सापडतो एकूणच मावळ प्रांताचे प्राचीन नावाचा उल्लेख हि याच ठिकाणी आपणास पाहायला मिळतो प्राचीन काळातील मामाडे आहार  म्हणजे आजचे  मावळ आणि याचा अधिकारी अमात्य असतो  प्राचीन काळी जनपद हे राजा राहत असलेले ठिकाण असे तर राष्ट हा नंतरचा विभाग आहे ज्यामध्ये अधिकारी हा राष्ट्रीक असे हा प्रदेश मोठा असल्याने भौगोलिकदृष्ट्या या प्रदेशावर लक्ष ठेवण्यासाठी अधिकारी नियुक्त केले जात असत यामध्ये राष्ट्रीक हा अधिकारी असे अशी रचना  हि सातवाहन   कालीन विभागीय प्रशासन  मध्ये पाहायला मिळते( सातवाहन कालीन महाराष्ट्र, मोरवंचीकर ) सातवाहन यांचा कालखंड इसवी सन पूर्व २३० ते इसवी सन २३० असा एकूण ४६० वर्षाचा कालखंड आहे. यामध्ये सातवाहनांचे ३० सम्राट होवून गेले आहेत. सातवाहन यांच्या प्रशासनातून  महाराष्ट्राचा एक नवा इतिहास शिलालेखांच्या माध्यमातून उजेडात  येतो. मावळ प्रांतात सातवाहन काळात बौद्ध धम्माचा प्रचार आणि प्रसार खूप मोठ्या प्रमाणावर झाल्याचे स्पष्ट दिसून येते मावळ प्रांतात असलेल्या लेण्या आणि अनेक  प्राचीन अवशेष आपणास सहज माहिती  होवून जातील असे आहेत. मावळचे आज तीन भाग आहेत आंदर मावळ नाणे मावळ आणि पवन मावळ यामध्ये आपणास जवळपास ३० पेक्षा जास्त लेणीचे  समूह सापडतात काही समूह मोठे आहेत तर काही अगदीच छोटे समूह आहेत परंतु मावळातील या खोऱ्यात बौद्ध धम्माचा प्रभाव किती मोठा होता याचे हे उत्तम उदाहरणे आहेत. भाजे लेणी च्या जवळ असलेला हा लोहगड  या किल्ल्यावर लेणी व पाण्याची टाकी निर्माण केल्याचे सर्वप्रथम आपणास पाहायला मिळते. लोहगड वाडी येथील हि लेणी बौद्ध काळात निर्माण झाल्याचे उदाहरण आहे. सातवाहन सम्राटांनी या महाराष्ट्रात लेण्यांची निर्मिती करून बौद्ध धम्माचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी  बौद्ध भिक्खुना एक सुविधा निर्माण करून दिल्या वर्षावासासाठी बौद्ध भिक्खुंच्या राहण्याची व्यवस्था म्हणजे  या लेण्या आहेत. पुढे लेण्यांचा वापर व्यापारी मार्गावर असल्याने व्यापारी लोकांच्या निवासासाठी देखील केला जावू लागला व  बौद्ध अध्ययनाचे केद्र देखील तयार झाले. लोहगड येथील लेणी हि याच काळातील लेणी आहेत. 

          लोहगडाच्या पोटात असणार्‍या या लोहगडवाडीच्या लेण्याचा शोध तसा अलीकडेच लागला.मात्र लोहगडाला भेट देणारे दुर्गप्रेमी आणि पर्यटक इकडे क्वचितच फिरकतात.कधीतरी एखाद्या अभ्यासकाचे पाउल इकडे वळते.मात्र हि लेणी सापडली यावरुन अजुनही काही प्राचीन ठेवा उजेडात यायचा राहीला आहे हे नक्की. वस्तुत लोहगड हा निश्चितच प्राचीन गड आहे,हे त्याच्या नजीक असलेल्या साधारण २२०० वर्ष जुन्या भाजे लेण्यावरुन सहज समजते. खुद्द लोहगडाच्या कड्यात कोरलेली हि लेणी शोधली ती १८८५ मध्ये जेम्स बर्जेसने. त्याने त्याचा उल्लेख Lists of the Antiquarian Remains in the Bombay Presidency या ग्रंथात केला. जेव्हा यासंदर्भात आणखी संशोधन झाले तेव्हा या लेण्यांचे दोन गट असल्याचे लक्षात आले.

 

 

 

 

एक गट लोहगडाच्या पुर्व कड्यात आहे तर एक लेणी समुह लोहगडाच्या विंचुकाटा माचीच्या खालच्या बाजुस उत्तर कड्यात आहे. अर्थात लोहगडाच्या माथ्यावरही लक्ष्मी कोठी आणि खजिनदाराची कोठी म्हणून ओळखली जाणारी ठिकाणे हि लेणीच आहेत. 

 

लोहगडवाडी लेण्यांचे स्थान दाखविणरा नकाशा.

   लोहगडवाडी लेण्यांपैकी पुर्व बाजुच्या लेण्यांना सहज पोहचता येते. लोहगडवाडीकडुन पायरी मार्गाने गडाकडे जाताना गणेश दरवाज्याच्या आधी मुख्य वाट उजवीकडे वळते तर डावीकडे जाणारी वाट एका कातळकड्याला लगटून साधारण ५० मीटर गेले कि हा लेणी समुह नजरेला पडतो.

या लेणी समुहात सात गुंफा असून त्या कड्यात विवीध उंचीवर कोरलेल्या आहेत.या लेण्यांच्या आत भिक्षुच्या निवासासाठी खोल्या म्हणजेच विहार खोदण्यात आले असून काही पाण्याची टाकी म्हणजेच पोढी पहायला मिळतात. सद्या आपण कड्याच्या पायथ्याशी असणार्‍या लेण्यांतच जाउ शकतो.

लोहगडवाडी पुर्व बाजुच्या लेणीसमुहाचा नकाशा

 

 

 

 

लेणे क्र. १:-
  हि गुंफा सर्वात मोठी आहे. सध्या तरी या एकाच गुंफेत जाता येते.मधोमध सभागृह आणि भिंतीत विहार अशी याची रचना आहे. वरचा कातळ कोसळ्याने लेण्याचा दर्शनी भाग उध्द्वस्त झाला आहे.भिक्षुंच्या खोल्यात दगडी शयनओटे बघायला मिळतात्,तसेच लाकडी दरवाजा बसविण्यासाठी छिद्र दिसतात.मधोमध असलेल्या सभागृहात दगड आणि विटांची भिंत बांधलेली दिसते.हे बांधकाम मात्र मध्ययुगीन कालखंडातील असावे.अर्थात पर्यटकांनी इथेच कचरा करुन आपल्या बेशिस्तीचे प्रदर्शन घडविले आहे.

यापुढची लेणी क्र. २ आणि ३ कड्याच्या वरच्या पातळीत आहेत.मध्ये असलेल्या झाडीझुडूपामुळे तिथे जाणे अवघड होते.

लेणे क्र. २:-

  हि गुंफा या लेणीसमुहातील सर्वात छोटी मानता येईल.हि सर्वात दक्षिण बाजुची गुंफा आहे.मात्र बहुधा दगडाची झीज आणि पडझड झालेली जाणवते.सध्या अस्तित्वात असलेल्या गुंफेचा आकार २ X  १.५ मीटर इतकाच आहे.

लेणी क्र. ३:-

   लेणी क्र. २ च्या वरच्या बाजुला लेणी क्रमांक ३ आहे.इथे जाण्यासाठी पायर्‍या कोरलेल्या आहेत्,मात्र या पायर्‍यांची झीज झाली आहे.हि गुंफा दोन थराची आहे.वरच्या गुहेचे तोंड चौकोनी असून त्याचा आकार ०.८ मीटर X ०.४ मीटर असा आहे.या गुहेच्या मुखावर लाकडी आच्छादन बसविण्यासाठीची सोय दिसते.अर्थात हि सोय गुहा कोरली तेव्हाची आहे कि नंतर हि सुधारणा झाली हे सांगणे अवघड आहे. कदाचित वरच्या गुंफेत रहाणार्‍या व्यक्ती खालच्या गुहेचा उपयोग साठवणुकीसाठी करत असतील. वरच्या फोटोत देखील हि रचना आपण पाहु शकता.

लेणी क्र. ४:-

   या लेणीसमुहातील सर्वात वरच्या बाजुला असणारे हे लेणे. या गुंफेत समोर आणि बाजुला साभागृह असून त्याला जोडून खोल्या व पाण्याचे टाके आहे.पुढच्या सभागृहाच्या मागच्या आणि बाजुच्या भिंतीला चिकटून बसण्यासाठी दगडी बाक कोरले आहेत.या गुंफेतून ईतर गुंफेत जाणार्‍या पायर्‍या खुप झीजल्या आहेत.याचा अर्थ इथे बर्‍यापैकी वर्दळ असणार.

लेणी क्र. ५:-

या समुहातील एक छोटे लेणे.या लेण्याचे काम बरेचसे ओबडधोबड आणि अपुर्ण वाटते.

लेणी क्र. ६:-

  लेणी क्र. ५ च्या उत्तर बाजुला मधल्या स्तरात साधारण ५ मीटर अंतरावर कोरले आहे.हे लेणे तुलनेने साधे असून यात पाण्याची पोढी किंवा टाके कोरले आहे.या लेण्याचा आकार ९ मीटर X ४.५० मीटर असून मागच्या बाजुला स्तंभ कोरले आहेत.स्तंभ असलेले हे या लेणीसमुहातील एकमेव लेणे आहे.

लेणे क्र. ७:-

  हे लेणे या समुहातील सर्वात उत्तरेकडील लेणे.कड्यावर साधारण मधल्या स्तरात जमीनीपासून ८ मीटर उंचीवर हे लेणे आहे.या लेण्यात देखील पाण्याचे टाके आहे.लाकडी दरवाजे लावण्यासाठी बिजागरी अडकावायला भिंतीत सोय केलेली दिसते.या लेण्याचे प्रवेशद्बार ढासळल्याने इथे दगडांची भिंत बांधलेली दिसते.हे सर्व निश्चितच नंतरच्या काळात केले अस्णार. कदाचित मध्ययुगीन कालखंडात हि बांधकाम झाली असतील.

या लेणी क्रमांक सातचे महत्वाचे वैशीष्ट्य म्हणजे या लेण्याच्या दरवाज्यावर कोरलेला शिलालेख. सपाट कोरलेल्या दगडावर हा शिलालेख दिसतो, जो अद्याप सुस्थितीत आहे,विशेष म्हणजे हा शिलालेख अगदी अलीकडे म्हणजे २०१९ मध्ये उजेडात आला.विवेक काळे,साईप्रकाश बेलसरे,निनाद बारटक्के, अजय ढमढेरे, अमेय जोशी,अभिनव कुरकुटे या दुर्गभ्रमंती करणार्‍या अभ्यासकांनी हा शिलालेख शोधला.

  हि शिलालेखाची भाषा संस्कृतच्या प्रभावाखाली असणार्‍या प्राकृत भाषेत असून लिपी मात्र ब्राम्ही आहे.या शिलालेखाची भाषा आणी अक्षरशैली नाणेघाटातील गुहेत अस्णार्‍या ब्राम्ही शिलालेखाशी साम्य साधते.तसेच या या शिलालेखाचे लोहगडाच्या उत्तरेला केवळ १५ कि.मी.वर अस्णार्‍या पाले लेण्यातील शिलालेखाशी साम्य आहे.या शिलालेखाचा शोध १९६९ मध्ये श्री. आर.एल भिडे यांनी लावला व इ.स.पुर्व पहिल्या किंवा दुसर्‍या शतकातील या शिलालेखाचे वाचन केले.

 या शिलालेखाचे वाचन असे होते

नमो अरहतानं भयम

ता इधारखिता पोढी

[पे] [थे] [का] पाथो दोअसाना

[नि] वेयीका का कारपिता

[सा][हा] केहीसाह [अ]गोसाले

---- [नी] कातोन [म]

शिलालेखांचे लिप्यांतर

प्राकृत पाली भाषा :

नमो अरहंतानं भयं

त इदरखितेन पोढि

पेठिका पथो दो आसना

नि वेयिका च कारापिता

सातकेहि सहा गोसाले

.. म का नि कतोनि

मराठी भाषांतर

अर्हताना नमन करून भदंत इंद्ररक्षित यांनी गोसाले यांच्या सोबत पाण्याचे टाके रस्ता व दोन आसान पेडिका यांचे निर्माण करण्याचे काम केलेले आहे.

     वरील शिलालेखांचे शब्द पाहता नमो अरहंताना म्हणजे थेट जैन तीर्थकर यांच्यासाठीच याचा उल्लेख आहे असा अर्थ काढला जातो. यासाठी पाले लेणी मधील Sankalia आणि शोभना गोखले यांनी २९ .९ . १९६९ मध्ये सदर केलेल्या The Brahmi Inscription from pale यामध्ये त्यांनी पाले लेणी मधील शिलालेख हा जैन शिलालेख म्हणून नमूद केलेला आहे. केवळ सुरुवातीचा शब्द हा नमो अरहंताण आहे म्हणून यापलीकडे शिलालेखाची कोणती बाजू तपासून पाहिलेली त्या भागात पाहायला मिळत नाही याची माहिती त्यांनी एफिग्रफिका व्हल्युम ३८ मध्ये पेज नं १६७ /६८ वर केलेलं आहे हे सांगताना त्यांनी नमो हा शब्द केवळ जैन धर्मामध्ये वापरला जातो असे म्हटलेले आहे परंतु भारुत च्या स्तुपावर देखील नमो हा शब्द प्रयोग आलेला आहे. जैन लोकांनी स्वीकारलेले नमो अरिहंताण असायला हवे नमो अरहंताण असे नको परंतु अनेक ठिकाणी नमो अरहंताण हा शब्द प्रयोग जैनांच्या काळात झालेला आहे. मुळात अर्हंत हि एक बौद्ध धम्मातील ज्ञानाची अवस्था आहे कान्हेरी येथील निर्वाणभूमी मध्ये सापडलेल्या बौद्ध भिक्खुंच्या अस्थी स्तुपावर जे शिलालेख सापडले त्यात अनेक अरहंताण शब्दांचा उल्लेख आलेला आहे हे शोभना गोखले यांनी त्यांच्या Kanheri Inscription या पुस्तकात त्यांनी च लिहिलेले आहे. इथे मात्र एका शब्दामुळे थेट जैन शिलालेख याचा उल्लेख केला गेलाय जैन शिलालेखात भदंत हा शब्दाचा उल्लेख येत नाही कारण जैनांमध्ये भन्ते नसतात. इथे उल्लेख आलेला शब्द हा भयंत असा आहे भयंत चा अर्थ भदंत असा होतो आणि हे बौद्ध भिक्खू साठी वापरण्यात आलेला शब्द आहे असे अनेक शब्द बौद्ध लेण्यातील शिलालेखात स्पष्ट पणे वाचायला मिळतात कान्हेरी येथील अनेक शिलाकेहात त्याचा उल्लेख आहे लेणी क्रमांक ३ मधील स्तंभावर असलेल्या शिलालेखात भदंत गहला भदंत अचल भदंत विजयमित्र भदंत धम्मपाला असे अनेक उल्लेख आलेले आपणास पाहायला मिळतात. अश्यावेळी वरील शिलालेखात उल्लेख झालेला शिलालेख हा जैन शिलालेख कसा काय होवू शकता हा प्रश्न निर्माण करणारा आहे. प्राचीन काळात या ठिकाणी जैनांचे कोणते हि अस्तित्व पाहायला मिळत नाही अश्यावेळी जैन शिलालेख निर्माण होण्याचे कारणच नव्हते. अभ्यासकांनी यामध्ये जो संभ्रम केला आहे तो स्पष्ट आहे कि स्पष्ट शब्दात या ठिकाणी आलेले उल्लेख हे बौद्ध भिक्खू ने दान दिल्याचा असताना जैन शिलालेख म्हणून याचा उल्लेख होणे चुकीचे आहे.

       त्याच प्रमाणे Indian Archaeology 1984-85 A Review यामध्ये विसापूर किल्ल्यावर सापडलेल्या शिलालेखांचा उल्लेख या पुस्तकात पाहायला मिळतो पान क्रमांक १३४ वर विसापूर किल्ल्यावरील शिलालेखाची नोंद आहे. एकूण इथल्या परिसरात कुठे हि जैन शिल्पकला नाही. जैन स्थापत्यकला नाही. जैन धर्माचा ऐतिहासिक पुरावा नाही 

      तसेच शिलालेखात नमो हा शब्द नाणेघाट येथील लेण्यातील शिलालेखात हि उल्लेख झालेला आहे आणि शब्द रचना त्याच काळातील आहे आणि हा काळ म्हणजे महाराष्ट्रातील बौद्ध धम्माचे प्रगतीचा कालखंड आहे. इथे कुठे हि जैन प्रभाव पाहायला मिळत नाही. सातवाहन हे जैन मताचे नव्हते सातवाहन यांनी बौद्ध धम्माला राजाश्रय देवून त्याचा प्रचार आणि प्रसाराची काम केलेली आपणास पाहायला मिळतात याचे उदाहरण द्यायचे झाले तर कार्ला लेणी मधील शिलालेख जो गौतमीपुत्र सातकर्णी याचा राज आदेश आहे भिक्खुणा दिलेल्या दानाच्या जमिनीत अर्थात त्या भिक्खूहलामध्ये कोणत्या हि अधिकाऱ्याने पाय ठेवू नये शिवाय कोणता हि कर बसूल करू नये कारण ती जागा बौद्ध भिक्खुंच्या उदरनिर्वाहासाठी दिलेली आहे एवढी मोठी घोषणा बौद्ध धम्माचे अनुयायी असल्याशिवाय देणे शक्य नाही त्यामुळे अनेक पुरावे हे बौद्ध धम्माशी संबधीत आहेत.पाले लेण्या प्रमाणे लोहगड येथील हा शिलालेलेख आहे. पाले लेणी मध्ये ज्या व्यक्तीने दान दिले आहे त्यांनीच इथे हि दान दिल्याचा उल्लेख आहे

लोहगड वाडी लेणी हि ऐतिहासिक प्राचीन ठेवा आहे. आणि त्याचे जतन करणे तेवढेच महत्वाचे आहे.

संदर्भः-

१) 

२) https://abcprindia.com/lohagadwadi-buddhist-leni/

३) kevinstandagephotography.wordpress.com