भंडारा डोंगर

 जगद्गुरू संतश्रेष्ठ श्री तुकाराममहाराजच्या वास्तव्याने पावन झालेले देहूगाव व जेथे महाराजांनी गाथा लिहिली तो भंडारा डोंगरावर  त्या विषयी आज माहिती घेणार आहोत. देहू परिसरात तुकाराम महाराजांच्या वास्तव्याने पावन झालेले भंडारा व भामचंद्र डोंगर आहेत. भल्या पहाटे उठून तुकाराममहाराज आपली आध्यात्मिक साधना, भजन, लिखाण, चिंतन करण्यासाठी येथे जात असत. , भामचंद्र डोंगरावर ध्यानाला बसत. इंद्रायणी नदीच्या पलिकडे, देहूपासून  साधारण पाच किमी अंतरावर भंडारा डोंगर आहे.

देहूगावातील मुख्य मंदिरातून समोरच एक मोठा डोंगर दिसतो तोच हा भंडारा डोंगर. देहूगावातील संत तुकाराममहाराज व आळंदीतील संत ज्ञानेश्वरमहाराज असे दर्शन करणारे अनेक भक्त या भंडारा डोंगरावर गेल्यावाचून राहत नाही. देहूतून सुमारे पाच किलोमीटरवर असलेल्या भंडारा डोंगराच्या पायथ्यापासून वरपर्यंत मोटार रस्ता तयार केलेला आहे.तसेच या परिसरात जाण्यासाठी सोयीचे ठिकाण म्हणजे तळेगाव. तळेगाव परिसरात एक दिवसाची पावसाळी भटकंती कुटुंबीयांसह करू शकतो.  तळेगावच्या जवळ असलेली ही दोन्ही ठिकाणं व इंदुरीचा किल्ला मुंबई – पुण्यापासून एका दिवसात पाहता येतात.

 

तुकोबा अनेकदा या ठिकाणी चिंतनासाठी येत. त्यांच्या पत्नी जिजाबाई तुकोबांना शोधत, त्यांच्यासाठी भाकरी घेवून येथे येत. यासंदर्भात एक अत्यंत ह्द्य अशी आख्यायिका आहे. एकदा तुकोबांसाठी भाकर घेवून येत असताना जिजाबाईंच्या पायात काटा रुतला. डोक्यावर पाटी, हातामध्ये पाण्याची कळशी, जवळ बसायला पार वगैरे नाही. अशा अवस्थेत काटा काढणे अवघड झाले. तेव्हा देवानेच गुराख्याचे रुप घेवून तेथे येवून त्यांच्या पायातला काटा काढला.

      या डोंगराच्या नावाबाबत एक गोष्ट सांगितली जाते. एकदा छत्रपती शिवाजीमहाराज तुकाराममहाराजांचे दर्शन घेण्यासाठी येथे आले. छत्रपतींच्या समवेत शेकडो मावळे वीर होते. एवढ्या माणसांना प्रसाद म्हणून जिजाबाईने आणलेल्या शिदोरीचे दोन दोन घास दिले तरीही ती शिदोरी संपली नाही. तरीही शेकडो मावळे छत्रपतींसह पूर्ण जेऊन तृप्त झाले. या डोंगरावर अन्न केव्हाच कमी पडत नाही. जगद्गुरू संतश्रेष्ठ श्री तुकाराममहाराजांनी आपल्या ग्रंथातून जगापुढे आध्यात्मिक भांडार उघडून दिले. भंडारा डोंगरावरही भगवंताने जणू काही अन्नासाठी भांडारच उघडून दिले आहे. म्हणून या डोंगराला ‘भंडारा’ असे नाव दिले आहे.

    या डोंगरावर जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांनी सार्या विश्वाला मार्गदर्शक असणार्‍या गाथेची निर्मिती केली होती. भंडारा डोंगरावर अनेक धार्मिक सोहळे होतात. राज्याच्या कानाकोपर्‍यातून भाविक लोक या ठिकाणी गाथा पारायण सोहळा करण्यासाठी येतात. येथे येणार्‍या सर्व भाविकांना तसेच वारकर्‍याना सप्ताहकाळात रात्रीपर्यंत महाप्रसाद दिला जातो. नित्यनेमाने दररोज दुपारी १२ ते २ या वेळेत भाविकांना महाप्रसाद देण्याची व्यवस्था केली आहे.

कसे जावे : -

   १) मुंबई-पुणे रेल्वेमार्गावर तळेगाव हे रेल्वे स्टेशन आहे. जुन्या पुणे-मुंबई महामार्गावर तळेगाव आहे. तळेगाव - चाकण रस्त्यावर ५ किलोमीटर अंतरावर डाव्या बाजूस कमान उभारली आहे. तेथून भंडारा डोंगरावर जाण्यासाठी पक्का रस्ता आहे. खाजगी वाहनाने डोंगरावरील मंदिरापर्यंत जाता येते.

२) देहूगावातून येथे जाण्यासाठी व्यवस्था आहे. स्वत:चे वाहन असल्यास गाडी वर पर्यंत नेता येते.

३) पायथ्यापासून पायी जायचे झाल्यास अर्धा ते पाऊणतास लागतो.

 

 

        तुकाराम महाराजांच्या वास्तव्याने देहू गावाला आज तीर्थक्षेत्राचा दर्जा मिळाला आहे. भंडारा डोंगराचा समावेश तीर्थक्षेत्र विकास आराखडयात झाला असल्याने याही ठिकाणी विकासकामे सुरु आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या तीर्थक्षेत्र विकास निधीतून या क्षेत्राला निधी मिळतो. सध्या भंडारा डोंगरावर जाणारा रस्ता मोठा व प्रशस्त बांधलेला आहे. अंदाजे ४० फुट रुंद असा हा रस्ता आहे. सुमारे २ ते अडीच किलोमीटर रस्ता डोंगरपायथ्यापासून मंदिरापर्यंत तयार केला आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला वारकर्याना पदपथ निर्माण केला आहे. शासनाच्या माध्यमातून वृक्ष लागवडी केल्याचे दिसून आले. भंडारा डोंगराच्या पश्चिम बाजूला जाधववाडी नावाचे छोटे धरण दिसते. तेथून जवळच सुधा नदीचे उगमस्थान आहे, ही नदी जांबवडे, सुदवडी, सुदुम्बरे, येलवाडी मार्गे देहूतील इंद्रायणी नदीला जाऊन मिळते.

       ट्रीप, पिकनिक, मौजमजा, हुल्लाडबाजी करण्यासाठी येणार असाल तर हे ठिकाण नक्कीच नाही. असे करताना आढळल्यास भाविक भक्तांकडून ‘प्रसाद’ नक्की मिळेल.

        डोंगर उंचावर असल्याने छान गार हवा वाहते. एकदा तरी तुकाराम महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या श्रीक्षेत्र भंडारा डोंगरावर येऊन त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेऊन आशीर्वाद घ्यावा आणि निसगार्चा आनंद घ्यावा.

भंडारा डोंगरावर जाणारा घाट रस्ता मस्तपैकी नागमोडी वळणे घ्यायला लावणारा आहे. घाट चढताना दिसणारा आजुबाजूचा परिसर सुरेख दिसतो. एक मोठे वळण घेऊन आपण माथ्यावर पोहोचतो. येथे तुकाराममहाराजांचे एक मंदीर असुन, काही वारकरी मंडळी त्याची देखभाल करतात. मंदिरात संत तुकाराममहाराज, विठोबा-रखुमाई, गणपती, शिवलिंग अशा मुर्ती आहेत. डोंगरावरील एकांत, आजूबाजूचा सुंदर निसर्ग, वार्याची झुळूक आपल्याला प्रसन्न करते. 

 

 

डोंगरावर तुकोबांचे एक छोटेसे मंदिर आहे. सध्या या मंदिराशेजारीच नवीन मंदिराचे बांधकाम चालू आहे.

वर उल्लेख केलेल्या आख्यायिकेची स्मृती जपणारे एक मंदिर सुद्धा या डोंगरावर आहे. या मंदिरात देव जिजाबाईंच्या पायातील काटा काढत आहे अशा प्रसंगाची मूर्ती आहे.

दिसणारा परिसर :

भंडारा डोंगरावरून देहूतील गाथा मंदिर, भामचंद्र डोंगर, इंद्रायणी नदी, इंदोरीगाव, जाधववाडी धरण परिसर, तळेगाव परिसर, घोरावडेश्वर डोंगर व अय्यप्पा स्वामींचा डोंगर व त्यामागे पसरलेले पिंपरी-चिंचवड शहर दिसते.

 या डोंगरच्या मागच्या बाजूस उतरण्यासाठी एक पायवाट आहे. या पायवाटेने १० मिनिटे खाली उतरुन गेल्यावर आपल्याला कातळात कोरलेली गुहा दिसते.(ही पायवाट चटकन सापडत नाही त्यामुळे मंदिरातील वारकरी किण्वा दुकानदारांना विचारावे). या मळलेल्या पायवाटेने १० मिनिटे खाली उतरल्यावर आपण प्राचिन बौध्द गुंफ़ेपाशी पोहोचतो.

या गुहेत वारकरी संप्रदायाचे विद्यार्थी वास्तव्यास असतात. या गुहेसमोरच पाण्याचे एक कुंड आहे. गुहेच्या वरच्या बाजूला एक स्तुप आहे. लेण्याचे छप्पर कोसळल्यामुळे हा स्तुप उघडा पडलेला आहे. गौतम बुध्दाच्या प्रतिमे एवजी स्तुप आहे. त्यामुळे ही लेणी हिनयानकालिन आहेत. याशिवाय येथे एक दोन अर्धवट खोदलेल्या गुहा पाहायला मिळतात. 

 

 

   मात्र या बौध्द लेण्यांचे संशोधन अलेक्झांडर कनिंगहॅम याचेकडून झाले नाही.पुढे भारतीय पुरातत्व खात्याने १९५७-५८ मध्ये याचे संशोधन केले. स्थानिक लोकांमध्ये हि लेणी 'विठोबा-रुक्माईची लेणी' म्हणून प्रसिध्द आहेत. सध्या या ठिकाणी चार गुंफा दिसत असल्या तरी मुळात सहा गुंफा असाव्यात.ज्या झीज आणि पावसामुळे कोसळुन नष्ट झाल्यात. 

पहीलीच गुंफा आकाराने मोठी असून इथे आता विठ्ठक रुक्मिणी मंदीर झाले आहे.संत तुकारामांना विठ्ठलाने याच स्तुपात दर्शन दिले असे मानले जाते.आता इथे काही वारकरी मुक्काम करतात. 

  याच बरोबर इथे असलेल्या इतर अवशेषात उतारावर उघड्यावर कोरलेला स्तुप बघायला मिळतो. या स्तुपाच्या बाह्य अंगावर वेदीका बघायला मिळते.कदाचित इथे जाण्यासाठी लाकडी जीना असावा,सध्या मात्र थोडी काळजी घेउन सोपे प्रस्तरारोहन करुन इथे जाता येते. कदाचित या स्तुपावर लाकडी मंडप असावा.त्यासाठीच्या खाचा दगडात बघायला मिळतात

.मात्र सध्या हा स्तुप उन्हापावसात धुपत असल्यामुळे त्याची बरीच झीज झाली आहे.

  या स्तुपाच्या खालच्या अंगाला आणखी एक गुंफा बघायला मिळते. इथे पाण्याची काही टाकी बघायला मिळतात. मात्र इथे कोणताही शिलालेख नसल्यामुळे या लेण्यांचा कालावधी निश्चित करता येणे शक्य नाही.मात्र हि लेणी कदाचित इ.स. ३ र्‍या शतकातील असावी.

याच लेण्याच्या परिसरात आपल्याला घोरावडेश्वर ( शेलारवाडीची लेणी ) भामचंद्र डोंगर आणि नानेलीची लेणी बघायला मिळतात.पायथ्याशी नवलाख उंबरे हे गाव आहे,जे कदाचित या परिसरातील व्यापारी मार्गावरील महत्वाचे गाव असावे. 

संदर्भ :-
१) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर
२) http://trekshitiz.com/discussionboard/_topic291.html  हि वेबसाईट
३) www.warkari.wordpress.com  हे ब्लॉग