सरोवराची निर्मिती ५२,००० ± ६००० वर्षांपूर्वी झाली असे मानले जाते.[३] पण २०१० साली प्रकाशित झालेल्या एका शोधनिबंधात सरोवराचे वय ५,७०,००० ± ४७,००० वर्ष इतके वर्तवण्यात आले आहे.[४][५]
अमेरिकेतील स्मिथसोनिअन संस्था(U.S.A), युनायटेड स्टेट्स जिओग्राफिकल सर्व्हे तसेच भारतातील जिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ इंडिया, फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरी, इंडिया इन्स्टिटयूट ऑफ टेकनॉलॉजि, खरगपूर (इंडिया) यासारख्या संस्थांनी या सरोवरावर बरेच संशोधन केले आहे. आता महाराष्ट्रातील नांदूर मध्यमेश्वर नंतर लोणार सरोवर हे दुसरे रामसर पाणथळ स्थळ ठरले आहे.
निर्मिती
पूर्वी लोणार सरोवर हे ज्वालामुखी प्रमाणेच भूगर्भीय प्रक्रियेमुळे निर्माण झाले असे मानले जात होते. पण एक अतिवेगवान धूमकेतू किंवा उल्का तिथे आदळल्याने ते निर्माण झाले असे सिद्ध झाले. तिथे प्लँगिओक्लेज नावाचे खनिज सापडले आहे. हे खनिज एकतर मास्केलिनाइट मध्ये रूपांतरित झाले आहे किंवा त्याच्यामध्ये प्लेनर डिफॉर्मेशन[मराठी शब्द सुचवा] वैशिष्ट्ये आहेत. असे फक्त अतिवेगवान वस्तूच्या आघातामुळेच होऊ शकते. त्यामुळे सरोवराची निर्मिती उल्केमुळे झाली यावर शिक्कामोर्तब झाले आहे.
सरोवराचा आकार काहीसा अंडाकृती आहे. उल्का पूर्वेकडून ३५ ते ४० अंशांच्या कोनाने आली आणि आदळली.[६]
सरोवराच्या वयाचे अनेक अंदाज वर्तवण्यात आले आहेत. थर्मोल्युमिनेसेन्स तंत्रज्ञानावरून काढलेले वय अंदाजे ५२,००० वर्ष आहे. अलीकडील अरगॉन डेटिंग वापरून काढलेले वय ५,४७,००० आहे. वयाचा नावीन अंदाज सरोवराच्या कडेला झालेल्या झिजेशी सुसंगत आहे.[४][६]
इतिहास
पौराणिक आख्यायिकेनुसार लवणासुर नावाच्या राक्षसाला विष्णूने मारले. त्याच्या नावावरूनच या सरोवरास व या परिसरास लोणार हे नाव मिळाले. ब्रिटिश अधिकारी जे. ई. अलेक्झांडर यांनी इ.स. १८२३ मध्ये या विवराची नोंद केली. तसेच आईना-ए-अकबरी, पद्म पुराण व स्कंध पुराण यासारख्या प्राचीन ग्रंथातही विवराचा संदर्भ आढळतो. प्राचीन ग्रंथात या सरोवराचा उल्लेख ‘विराजतीर्थ’ किंवा बैरजतीर्थ असा केला जात असे.
एकाच विहरीतील पाण्याची चव गोड व खारी
सासु-सूनेच्या या विहिरीतल देवीच्यामंदिराकडील पाणी हे गोड आहे तर तिच्या विरुद्ध बाजूचे पाणी हे खारे आहे. त्यामुळे तिला सासु-सूनेच्या विहिर असे संबोधले आहे. भारतातील परंपरेत जलतीर्थ, स्थालतीर्थ, कामतीर्थ, मोक्षतीर्थ असे तीर्थचे विविध प्रकार सांगितले आहे. जलतीर्थमुळे शारीरिक शुद्धी होते व मन प्रसन्न होते, अशी धरणार आहे. जलतीर्थ व मोक्षतीर्थ असे दुहेरी सासू-सुनेचे विहिरीचे पौराणिक महत्त्व सांगितल्या जाते. त्यामुळे ही विहीर पार्यटाकांसाठी आकर्षण केंद्र बिंदू आहे.
सरोवर परिसर
लोणार सरोवर जवळ ७०० मि. अंतरावर छोटासा खळगी पडलेली आहे जेथे हनुमान मंदिर आहे.
धोका
लोणार सरोवराच्या आसपास वाढत्या लोकवस्तीमुळे तेथे सध्या अनेक धोके निर्माण झाले आहेत.
आजूबाजूच्या वस्त्यांमधील सांडपाणी अणि दूषित पाणी लोणार सरोवरामध्ये सोडले जाते. त्यामुळे सरोवराचे पाणी प्रदूषित होत आहे. त्यामुळे तिथली दुर्मीळ जैवविविधता धोक्यात आली आहे.[७]
अलीकडे लोणार सरोवराच्या पाण्याच्या पातळीमध्ये वाढ होत आहे. त्यामुळेही सरोवराला धोका निर्माण झाला आहे.[८]
महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी लोणार सरोवर हे एक आश्चर्य ठरले आहे.[९] महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक ग्लोबल पॅगोडा, मुंबईच्या मध्य रेल्वेचे मुख्यालय सीएसटी स्टेशन, मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य दौलताबादचा किल्ला, पश्चिम घाटातील कास पठार, स्वराज्याची पहिली राजधानी रायगड किल्ला, बुलढाण्यातील लोणार सरोवर, औरंगाबादमधील अजिंठा लेणी ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत.
जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील ही सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत.
जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘एबीपी माझा’ने महाराष्ट्रातूनही सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट् या कार्यक्रमाद्वारे सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टिकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशिगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांमधून सात वंडर्सची निवड करण्यात आली.
लोणार सरोवर माहिती मराठी | lonar sarovar information in Marathi
लोणार सरोवर हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्यात स्थित एक अतिशय सुंदर आणि रहस्यमय तलाव आहे. लोणार क्रेटर तलावाचा उगम सुमारे ५२,००० वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर जेव्हा उल्का आदळला तेव्हा झाला असे मानले जाते. या सरोवराचे वैशिष्ट्य म्हणजे या तलावाचे पाणी खारा आणि क्षारीय आहे, जे केवळ भारतातच नाही तर जगभरातील अशा प्रकारचे एकमेव सरोवर आहे. या चमत्कार आणि वैशिष्ट्यांमुळे लोणार क्रेटर तलाव दरवर्षी हजारो पर्यटकांना आकर्षित करते. जे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांपैकी एक म्हणून देखील सूचीबद्ध आहे.
जर तुम्हाला अजून या सरोवराविषयी माहिती नसेल तर आमचा हा लेख नक्की वाचा ज्यामध्ये आम्ही तुमच्याशी लोणार सरोवराशी संबंधित रहस्य, इतिहास आणि इतर महत्त्वाच्या गोष्टींबद्दल बोलणार आहोत.
लोणार सरोवराचा इतिहास - History of Lonar Lake in Marathi
लोणार सरोवराचा इतिहास अजूनही अस्पष्ट आहे.या सरोवराचा उल्लेख सर्वप्रथम स्कंद पुराण आणि पद्म पुराण यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये आढळतो. जर आपण त्याच्या उत्पत्तीबद्दल बोललो तर असे मानले जाते की ते सुमारे 52,000 वर्षांपूर्वी पृथ्वीवरील उल्काच्या टक्कराने तयार झाले होते.
पण या रहस्यमय तलावाचा शोध सर्वप्रथम युरोपियन अधिकारी जेई अलेक्झांडर यांनी १८२३ मध्ये लावला होता.
लोणार सरोवराचे रहस्य - Lonar Lake Mystery in Marathi
महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्यात असलेले लोणार सरोवर त्याच्या गूढतेमुळे चर्चेत आहे. लोणार सरोवराचे रहस्य चांगल्यात चांगले शास्त्रज्ञ आणि पर्यटकांना विचार करायला लावते. मी तुम्हाला सांगतो की या सरोवराशी एक नाही तर दोन रहस्ये निगडीत आहेत, सर्वप्रथम, या तलावाच्या निर्मितीचा आणि उत्पत्तीचा काळ हे सर्वात मोठे रहस्य आहे, जे सुमारे 52,000 वर्षांपूर्वी पृथ्वीवरील उल्कापिंडाच्या आघातामुळे या तलावाची निर्मिती असल्याचे मानले जाते. आणखी एक खास गोष्ट म्हणजे या तलावाचे पाणी खारा आणि क्षारीय आहे, जे एखाद्या रहस्यापेक्षा कमी नाही.
लोणार सरोवराशी संबंधित काही मनोरंजक तथ्ये - Some Interesting Facts Related To Lonar Lake in Marathi
- लोणार सरोवर हे बेसॉल्टिक खडकात वसलेले आहे. शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, धूमकेतू किंवा लघुग्रह ताशी 900,000 किमी वेगाने या ठिकाणी धडकला, ज्यामुळे या तलावाचा गड्डा तयार झाला.
- कार्टर ज्या सरोवरावर आहे ते अंडाकृती आकाराचे आहे, हे दर्शविते की धूमकेतू किंवा लघुग्रह 35 ते 40 अंशांच्या कोनात पडला असावा.
- लोणार क्रेटर तलाव हे बेसाल्ट खडकात कोरलेले सर्वोत्तम संरक्षित आणि सर्वात तरुण कार्टर आहे.
- 2010 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका शोधनिबंधानुसार, सरोवराचे अंदाजे वय 47,000 वर्षे आहे.
- लोणार क्रेटर तलावाचा सरासरी व्यास सुमारे 3900 फूट किंवा 1.2 किमी आहे.
- लोणार क्रेटर सरोवरात आढळणारे प्रमुख सरपटणारे प्राणी म्हणजे मॉनिटर सरडे.
- या सरोवरात नॉन-सिम्बायोटिक नायट्रोजन फिक्सिंग सूक्ष्मजंतू देखील आढळतात, अभ्यासानुसार हे सर्व सूक्ष्मजंतू केवळ अल्कधर्मी परिस्थितीत जगू शकतात.
- तलावाच्या बाहेरील भाग 7 च्या pH पातळीसह तटस्थ क्षेत्र आहे. सरोवराचा आतील भाग 11 च्या pH पातळीसह क्षारीय भाग आहे.
लोणार विवर तलावाच्या वेळा – Timings of Lonar Crater Lake in Marathi
जर तुम्ही तुमच्या मित्रांसोबत लोणार सरोवराच्या सहलीचा प्लॅन करत असाल आणि तुमच्या सहलीला जाण्यापूर्वी लोणार क्रेटर तलावाच्या वेळेबद्दल शोधत असाल, तर तुमच्या माहितीसाठी आम्ही तुम्हाला सांगतो की हा तलाव २४ तास खुला असतो. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत तुम्ही इथे कधीही भेटायला येऊ शकता.
लोणार सरोवराचे प्रवेश शुल्क – Entry Fee of Lonar Crater Lake in Marathi
लोणार सरोवर पाहण्यासाठी पर्यटकांसाठी कोणतेही प्रवेश शुल्क नाही, येथे ते कोणतेही प्रवेश शुल्क न भरता आरामात फिरू शकतात.
लोणार सरोवराच्या आजूबाजूला भेट देण्याची ठिकाणे – Places to Visit Around Lonar Lake in Marathi
लोणार सरोवराच्या आजूबाजूला भेट देण्यासारखी अनेक मंदिरे आणि ठिकाणे आहेत, ज्यांना तुम्ही लोणार सरोवराच्या प्रवासात भेट दिलीच पाहिजे.
- गोमुख मंदिर
- दातिया सुधन मंदिर
- श्री कमलजा देवी मंदिर
- विष्णू मंदिर
- लोणार
लोणार सरोवराला भेट देण्याची उत्तम वेळ – Best time to visit Lonar Lake in Marathi
जरी पर्यटक लोणार क्रेटर तलावाला वर्षातील कोणत्याही वेळी भेट देऊ शकतात, परंतु जर आपण येथे भेट देण्याच्या सर्वोत्तम वेळेबद्दल बोललो तर ते ऑक्टोबर-मार्च दरम्यान मानले जाते. या दरम्यान हवामान खूपच आल्हाददायक असते ज्यामध्ये तुम्ही लोणार सरोवराच्या सहलीचा पुरेपूर आनंद घेऊ शकता. सभोवतालचे स्पष्ट दृश्य पाहण्यासाठी कडक उन्हाळा आणि पावसाळा टाळावा.
लोणार सरोवराची सफर मध्ये कुठे थांबणार– Where did the trip to Lonar Lake stop in Marathi
तुम्ही लोणार सरोवरात राहण्यासाठी हॉटेल्स शोधत असाल, तर तुमच्यासाठी लोणार सरोवराभोवती खूप मर्यादित पर्याय उपलब्ध आहेत. लोणार सरोवरात राहण्यासाठी तुम्ही लोणार सरोवराच्या जवळच्या शहरांमधील हॉटेल्स निवडू शकता.
लोणार सरोवर कसे पोहोचायचे – How To Reach Lonar Lake in Marathi
लोणार सरोवर हे महाराष्ट्रातील बुलढाण्यापासून सुमारे ९० किलोमीटर अंतरावर आहे जेथे तुम्ही भारताच्या कोणत्याही भागातून विमान, रेल्वे किंवा रस्त्याने प्रवास करू शकता.
फ्लाइटने लोणार सरोवर कसे पोहोचायचे – How To Reach Lonar Lake by Flight in Marathi
जर तुम्ही लोणार सरोवराला भेट देण्यासाठी फ्लाइटने जाण्याचा विचार करत असाल तर लोणार सरोवरासाठी सर्वात जवळचे विमानतळ औरंगाबादमध्ये आहे, जे लोणार सरोवरापासून सुमारे 140 किमी अंतरावर आहे. एकदा तुम्ही विमानतळावर पोहोचल्यावर, येथून तुम्ही लोणार सरोवरावर जाण्यासाठी बस, टॅक्सी किंवा कार भाड्याने घेऊ शकता.
रेल्वेने लोणार सरोवर कसे पोहोचायचे – How To Reach Lonar Lake by Train in Marathi
लोणार सरोवराकडे रेल्वेने प्रवास करणार्या पर्यटकांना लोणार सरोवराशी थेट रेल्वे संपर्क नाही. लोणार सरोवराचे सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन देखील औरंगाबाद येथे आहे. तुम्ही औरंगाबादहून टॅक्सी भाड्याने घेऊ शकता किंवा औरंगाबाद ते लोणार दरम्यान नियमितपणे धावणाऱ्या बसमध्ये जागा बुक करू शकता.
रोडने लोणार सरोवर कसे पोहोचायचे – How To Reach Lonar Lake by Train in Marathi
लोणार सरोवर हे लोणार मार्गे महाराष्ट्रातील सर्व जवळच्या शहरांना रस्त्यांच्या चांगल्या जाळ्याने जोडलेले आहे. तुम्ही तुमच्या खाजगी वाहनाने लोणार सरोवरावर जाऊ शकता किंवा जवळपासच्या कोणत्याही शहरातून टॅक्सी बुक करू शकता. वैकल्पिकरित्या, तुम्ही महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमधून लोणारपर्यंत नियमित बसने देखील जाऊ शकता.
लोणार सरोवर कसे निर्माण झाले?
लोणार सरोवर महाराष्ट्रातील बुलडाणा जिल्ह्यात आहे. खगोलीय उल्कापाताच्या धडकेने लोणार सरोवराची निर्मिती झाली.
भारतातही सरोवराच्या क्रेटर तुम्ही कधी ऐकलं आहे का? आता हा क्रेटर काय आहे असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. क्रेटर म्हणजे खगोलीय घटनेने जमिनीवरील उल्का पडते तेव्हा क्रेटर तयार होतो . होय, लोणार क्रेटर सरोवर भारतात आहे आणि या तलावाचे पाणी पूर्णपणे लाल आहे. सरोवर महाराष्ट्रातील बुलडाणा जिल्ह्यात आहे. खगोलीय उल्कापाताच्या धडकेने तयार झालेला पहिला तलाव आहे असे म्हटले जाते.
या तलावाचे पाणी का आणि कसे लाल झाले याचा शोध शास्त्रज्ञ सध्या घेत आहेत. त्याचवेळी, लोनरमध्ये उल्का आणि पृथ्वी यांच्यात टक्कर झाली की दुसरा ग्रह पृथ्वीशी टक्कर झाली यावर शास्त्रज्ञ अजूनही संशोधन करत आहेत.
सरोवर ५०० मीटर खोल आहे
मिळालेल्या माहितीनुसार, या सरोवरचा व्यास १.८ किलोमीटर असून त्याची खोली ५०० मीटर आहे. मात्र, अद्याप याला अधिकृत दुजोरा मिळालेला नाही.
२००६ साली तलावाभोवती बरेच विचित्र दृश्य होते. तलावाचे पाणी अचानक बाष्पीभवन झाले. तलावातील पाण्याच्या बाष्पीभवनादरम्यान काही ग्रामीण भागातील लोकांना विविध प्रकारची खनिजे आणि मोठे चमकणारे स्फटिक दिसले असाही दावा केला जातो.
लोणार सरोवर , हे भारतातील महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात स्थित एक खारट आणि क्षारीय सरोवर आहे. हे सुमारे 50,000 वर्षांपूर्वी उल्का आघातामुळे तयार झाले असे मानले जाते. भूगर्भशास्त्रीय पुराव्यांनुसार, एक उल्का पृथ्वीवर वेगाने आदळली आणि एक विवर तयार झाला जो शेवटी पाण्याने भरून तलाव तयार झाला. लोणार सरोवर गोलाकार आहे आणि त्याचा व्यास सुमारे 1.2 किलोमीटर (0.75 मैल) आहे. ते 150 मीटर (492 फूट) पर्यंत उंच असलेल्या बेसाल्ट खडकाच्या कड्याने वेढलेले आहे. या तलावाचे वर्गीकरण मार सरोवर म्हणून केले जाते, जे ज्वालामुखीच्या स्फोटक उद्रेकाने तयार झालेले ज्वालामुखी विवर तलावाचे एक प्रकार आहे. हा तलाव जगातील सर्वात जुना आणि सर्वात मोठा मार सरोवरांपैकी एक मानला जातो. हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे आणि त्याच्या अद्वितीय भूविज्ञान आणि परिसंस्थेमुळे वैज्ञानिक रूची देखील आहे.
अद्वितीय, अद्भुत आणि रहस्यमय, असं ज्याचं वर्णन करता येईल, असं एक निसर्गनिर्मित आश्र्चर्य भारतात आणि तेही महाराष्ट्रात आहे. अनेकांना त्याची कल्पना असेल, पण अनेकांना त्याचं रहस्य कदाचित ठाऊक नसावं. अशनीपातामुळं निर्माण झालेली विवरं आणि सरोवरं जगात अनेक ठिकाणी आढळतात. परंतु, अग्निजन्य खडकात निर्माण झालेलं खाऱ्या पाण्याचं एकमेव विवर, जगात केवळ एकाच ठिकाणी, म्हणजे महाराष्ट्रातल्या बुलडाणा जिल्ह्यातल्या लोणारमध्ये आहे. निसर्गानं महाराष्ट्राला दिलेला हा जणू अनमोल ठेवाच आहे. त्या वेळी झालेल्या अशनीपातामुळं, पृथ्वीच्या निरनिराळ्या भागांत एकूण चार विवरं तयार झाली होती. त्यापैकी दुसरं आणि तिसरं, उत्तर अमेरिकेतील अॅरिझोना आणि ओडेसा इथं आणि ऑस्ट्रेलियातल्या बॉक्सव्हिल् इथं चौथं. मात्र, अग्निजन्य खडकातलं लोणारचं हे एकमेवाद्वितीय ठरलं आहे. या सरोवराचं वय साधारणपणे ५ लाख ७० हजार वर्षं असल्याचं संशोधकांनी शोधून काढलंय. भारत सरकारनं या सरोवराला राष्ट्रीय भू-वारसा स्थळाचा दर्जा दिला आहे.
अद्वितीय, अद्भुत आणि रहस्यमय, असं ज्याचं वर्णन करता येईल, असं एक निसर्गनिर्मित आश्र्चर्य भारतात आणि तेही महाराष्ट्रात आहे. अनेकांना त्याची कल्पना असेल, पण अनेकांना त्याचं रहस्य कदाचित ठाऊक नसावं. अशनीपातामुळं निर्माण झालेली विवरं आणि सरोवरं जगात अनेक ठिकाणी आढळतात. परंतु, अग्निजन्य खडकात निर्माण झालेलं खाऱ्या पाण्याचं एकमेव विवर, जगात केवळ एकाच ठिकाणी, म्हणजे महाराष्ट्रातल्या बुलडाणा जिल्ह्यातल्या लोणारमध्ये आहे. निसर्गानं महाराष्ट्राला दिलेला हा जणू अनमोल ठेवाच आहे. त्या वेळी झालेल्या अशनीपातामुळं, पृथ्वीच्या निरनिराळ्या भागांत एकूण चार विवरं तयार झाली होती. त्यापैकी दुसरं आणि तिसरं, उत्तर अमेरिकेतील अॅरिझोना आणि ओडेसा इथं आणि ऑस्ट्रेलियातल्या बॉक्सव्हिल् इथं चौथं. मात्र, अग्निजन्य खडकातलं लोणारचं हे एकमेवाद्वितीय ठरलं आहे. या सरोवराचं वय साधारणपणे ५ लाख ७० हजार वर्षं असल्याचं संशोधकांनी शोधून काढलंय. भारत सरकारनं या सरोवराला राष्ट्रीय भू-वारसा स्थळाचा दर्जा दिला आहे.
हे सरोवर अशनीपातामुळं तयार झालं, हे आता सिद्ध झालं आहे. मात्र, प्रत्येक नैसर्गिक चमत्कारामागं एखादी दंतकथा असतेच. पौराणिक आख्यायिकेनुसार भगवान विष्णूनं लवणासूर नावाच्या राक्षसाचा वध केला होता. या राक्षसाच्या नावावरूनच या परिसराला लोणार असं नाव पडलं. ब्रिटिश राजवटीमध्ये जे. ई. अलेक्झांडर यानं या सरोवराची नोंद केली आहे. त्याचबरोबर आईनेअकबरी, पद्मपुराण आणि स्कंदपुराणातही या विवराचा उल्लेख आढळतो. प्राचीन ग्रंथांमध्ये त्याचा उल्लेख विराजतीर्थ किंवा बैरजतीर्थ असा करण्यात आला आहे. सरोवराच्या संवर्धनासाठी लोणार सरोवर परिसर, वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आला आहे. या परिसरात सुमारे १२०० वर्षांपूर्वीची मंदिरं आहेत. त्यापैकी १५ मंदिरं विवरातच आहेत.
मुख्य सरोवरापासून जवळच एक छोटा विवरवजा खड्डा आहे. त्यात हनुमानाचं मंदिर आहे. इतर बहुतेक मंदिरं आता नामशेष झाली आहेत, तर काहींचे केवळ अवशेष शिल्लक राहिले आहेत. लोणार शहरात दैत्य सूदन मंदिर आहे. लवणासुराचा वध करणाऱ्या विष्णूचा गौरव करण्यासाठी हेमाडपंती पद्धतीचं हे मंदिर, चालुक्य राजांच्या राजवटीत सहाव्या ते बाराव्या शतकांच्या दरम्यान बांधण्यात आलं होतं. मंदिरातील मूर्ती दगडी असली, तरी त्यात धातूचा अंश मोठ्या प्रमाणात आहे. मध्यकालीन स्थापत्यशास्त्राचा हा अप्रतिम नमुना आहे. मंदिरामध्ये अनेक सुंदर शिल्प आहेत. मंदिराच्या मागे सूर्याची प्रतिमा आहे. हे मंदिर १०५ फूट लांब आणि ८४.५ फूट रुंद आहे.
गर्भगृह, अंतराळ आणि सभामंडप, असे मंदिराचे तीन प्रमुख भाग आहेत. अंतराळ भागात पौराणिक कथांवर आधारित प्रसंग कोरण्यात आले आहेत. लवणासूर वधाचा प्रसंगही त्यात आहे. गर्भगृहातली सध्याची मूर्ती नागपूरच्या भोसले राजघराण्यातर्फे बसवण्यात आली आहे.
गेल्या काही वर्षांत सरोवरातील पाण्याची पातळी कमी झाली आहे. पुण्याच्या सेंटर फॉर सिटिझन सायन्स या संस्थेनं काही वर्षांपूर्वी त्यादृष्टीनं पाहणी केली आणि त्यातून धक्कादायक सत्य बाहेर पडलं. या पाहणीसाठी उपग्रह छायाचित्रांची मदत घेण्यात आली होती. सरोवराला पाण्याचा पुरवठा करणारे एकूण पाच नैसर्गिक स्रोत आहेत.
यापैकी दोन स्रोत बंद पडले आहेत. या झऱ्यांचा स्रोत असलेल्या भागातूनच पाण्याचा बेसुमार उपसा करण्यात येत असल्यानं ही स्थिती उद्भवली आहे. सरोवरापासून १०० मीटर अंतरापर्यंत बांधकाम करण्यास बंदी आहे. तरीही बांधकामं झाली आहेत आणि अनेक बोअरवेल्सही घेण्यात आल्या आहेत. त्याचाही परिणाम पाणी घटण्यावर झाला आहे.
चित्र आणि माहितीस्रोत :- निसर्गाचा चमत्कार - लोणार सरोवर |
तापी आणि अनेर नदीचा संगम कोणत्या जिल्ह्यात होतो?
जिल्हा जळगाव, गाव पिळोदा ।
नमस्कार !!
मी लोणार तालुक्यातील सुलतानपुर या गावातील रहिवासी आहे लोणार सरोवर आमच्या गावापासून १२ किमी अंतरावर आहे मी मला माहीत असलेले वैशिष्ट्य येथे देत आहे..
- #लोणार_सरोवर हे महाराष्ट्राच्या बुलडाणा जिल्ह्यातील खाऱ्या पाण्याचे सरोवर जगातील आश्चर्य समजले जाते. ते (national geoheritage monuments of india )-आहे. उल्कापाताच्या आघातामुळे त्या सरोवराची निर्मिती झाली. सरोवराचा विविध अंगांनी अभ्यास झाला आहे. पर्यटन करणाऱ्यांसाठी ते महत्त्वाचे आकर्षण समजले जाते. जगात उल्कापातामुळे निर्माण झालेली दोनच सरोवरे आहेत असे म्हणतात. त्यांपैकी दुसरे सोव्हिएत रशियात आहे.
- लोणार सरोवराचा परीघ १.२ किलोमीटर आहे. तो जमिनीपासून एकशेसदतीस मीटर खोलपर्यंत आहे. जमिनीवरील परीघ मात्र १.८ किलोमीटरचा आहे. सरोवराचे वय बावन्न हजार वर्षें समजले जाते. नव्या अभ्यासात ते पाच लाख सत्तर हजार वर्षें असल्याचे म्हटले आहे. त्या सरोवराच्या निर्मितीत वीस लाख टनाचा उल्कापात होऊन मोठा खड्डा तयार झाला व त्यानंतर कैक सहस्रके रासायनिक प्रक्रिया होत राहिली. त्यातून वेगळाच खडक व माती तयार झाली. त्या खड्ड्यात अल्कलाईन पाण्याचे तळे विकसित झाले. हळदीचा त्या पाण्यात थेंब टाकला तरी त्याचा रंग लाल होतो. तळ्याचे पाणी जरी रासायनिक असले तरी त्याच्या दोन फूट बाजूला खड्डा खणल्यास गोडे पाणी लागते. त्या गोष्टीचा अभ्यास करण्यासाठी जगभरातील भूगर्भशास्त्रज्ञ तेथे येत असतात. उल्का आदळल्यामुळे आजूबाजूचा परिसर छोट्या टेकड्यांच्या स्वरूपात वर आलेला आहे. लोणार परिसराचे पाच विभाग होतात. पहिला म्हणजे उल्कापातामुळे झालेल्या विवराच्या बाहेरचा प्रदेश, दुसरा त्याचा उताराचा भाग, तिसरा तळाचा सपाट भाग, चौथा सरोवराच्या भोवतालचा दलदलीचा भाग आणि पाचवा व शेवटचा भाग म्हणजे सरोवर. सरोवराच्या पाण्यातील क्षाराचे प्रमाण अतिउच्च असून ते दहा ते साडेदहा पी.एच. एवढे आहे. त्यामुळे त्यात कोणताही जीव जगू शकत नाही.
- सरोवराचा उल्लेख स्कंद पुराणात, पद्म पुराणात, मराठीतील लीळाचरित्रात; त्याचप्रमाणे, फार्सीतील ‘ऐने अकबरी’मध्ये आढळतो. जे. ई. अलेक्झांडर या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने त्या सरोवराची नोंद १८२३ मध्ये घेतलेली आहे. त्या उल्केचा छोटा तुकडा लोणार सरोवरापासून सातशे मीटरवर पडला आहे. तेथेही एक छोटे सरोवर तयार झाले आहे. त्या जवळ हनुमान मंदिर आहे. मंदिरातील हनुमानाची मूर्ती ज्या दगडाची बनली आहे, तिच्यात चुंबकत्व आहे. त्या सरोवराला छोटे लोणार या नावाने ओळखले जाते.
- सरोवराच्या परिसरात घनदाट जंगल असून तेथे वनस्पतींच्या, पक्ष्यांच्या कित्येक दुर्मीळ प्रजाती पाहण्यास मिळतात. तेथे मोर, हरणे, रानडुक्कर, बिबट्या, रानमांजरी, सरडे, काळे करकोचे, लाल रंगाच्या टिटव्या, घुबड, खारी, सहस्रपाद कीटक, लंगूर माकडे इत्यादी प्राणी-पक्षी आढळून येतात. त्याच परिसरात संजीवनी वनस्पती असल्याचे पौराणिक उल्लेख आहेत. सीताफळ, बाभळी, कडुनिंब, निलगिरी, बांबू, ताग, रामफळ इत्यादी विविध जातींची झाडेदेखील तेथे आहेत.
- सरोवराच्या आग्नेय पूर्व भागात जी मोकळी जागा आहे तेथे ज्वारी, मका, भेंडी, केळी, पपई यांसारखी पिके घेतली जातात. शेती कसण्यासाठी जी खते वापरली जातात त्यांचे अंश सरोवरात उतरत आहेत, त्यामुळे सरोवराच्या गुणवत्तेला बाधा पोचते. सरोवरात आजुबाजूचे सांडपाणीही सोडले जाते! सरोवरात काही धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. त्यावेळी तेथे खाद्यपेयांची दुकाने लागतात. कपडे धुणे, आंघोळी करणे या विधींमुळे साबणातील रसायनेही पाणी प्रदूषित करत असते. सरोवराच्या पाण्याचे वैशिष्ट्य असे आहे, की ते एकाच वेळी सलाईन व अल्कलाईन आहे. पण बाहेरून येणाऱ्या पाण्यामुळे ते वैशिष्ट्य टिकून राहील का याबद्दल शंका वाटते.
- सरोवराचे व्यवस्थापन व सौंदर्यीकरण यांवर कमी खर्च केला जातो. सरोवराला योग्य प्रसिद्धी न दिल्यामुळे जगातून भारतात येणारे प्रवासी त्या ठिकाणी जात नाहीत. ते जवळच असलेल्या अजिंठा-एलोरा लेणी पाहण्यासाठी येतात, पण त्यांना या सरोवराचे महत्त्व माहीत नसते..
- सरोवराच्या सभोवती नवव्या शतकात बांधलेली हेमाडपंथी शैलीतील छोटीमोठी अशी सुमारे पंधरा मंदिरे आहेत. बहुतांश मंदिरे जीर्ण, तर मूर्ती अर्धभग्न अवस्थेत आहेत. रामगया मंदिर, विष्णू मंदिर, शंकर गणपती मंदिर, वाघ महादेव मंदिर, अंबरखाना मंदिर, मुंगळ्या मंदिर, देशमुख मंदिर (वायुतीर्थ), चोपडा मंदिर (सोमतीर्थ), वेदभाभा मंदिर (यज्ञवेश्वर मंदिर), कुमारेश्वर मंदिर, वारदेश्वर मंदिर, हाकेश्वर मंदिर अशा मंदिरांचा त्यात समावेश आहे. शहर परिसरात दैत्यसुदन मंदिर, ब्रम्हा विष्णू महेश मंदिर, लिंबी बारव मंदिर व अन्नछत्र मंदिर हा पौराणिक मौल्यवान ठेवा आहे. ती मंदिरे म्हणजे पौराणिक व मध्ययुगीन शिल्पकलेचा सर्वोत्कृष्ट नमुना आहेत. पैकी गोमुख मंदिरात - महानुभाव पंथाचे चक्रधरस्वामी नित्य येत असत. अहिल्याबाई होळकर यांनी गोमुख मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. दैत्यसुदन मंदिर तर खजुराहोच्या तोडीचे शिल्पाकृती असणारे मंदिर आहे. गोमुख व दैत्यसुदन ही दोन्ही मंदिरे पुरातत्त्व खात्याने नीट जपली आहेत. तेथे धार्मिक लोकांचा राबता असतो. मोठा मारोती मंदिर कानेटकर कुटुंबीयांनी सांभाळले असून तेथे चुंबकीय दगडापासून बनलेली झोपलेल्या मारुतीची दहा फुटी मूर्ती आहे. लक्षणीय गोष्ट म्हणजे ती मूर्ती चुंबकीय तत्त्वावर असून तरंगती आहे. जमिनीला वा भिंतींना ती जोडलेली वा टेकलेली नाही. ते मंदिर मात्र लोकांना फारसे माहीत नाही..भूगर्भशास्त्रज्ञ, वन्यजीव अभ्यासक; तसेच, पर्यटकांच्या दृष्टीने ते अप्रतिम ठिकाण आहे. जुलै ते जानेवारी, त्यातही प्रामुख्याने ऑक्टोबर ते डिसेंबर हे पर्यटक व अभ्यासक यांच्यासाठी सर्वाधिक सोयीचे महिने आहेत...
#एकदा_नक्की_भेट_द्या आणि आलात तर मला नक्कीच भेटा
लोणार सरोवर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
महाराष्ट्राच्या बुलडाणा जिल्ह्यातील खाऱ्या पाण्याचे सरोवर जगातील आश्चर्य म्हणून ओळखले जाते. मात्र, या जगप्रसिद्ध लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग गेल्या काही दिवसांपासून लाल झाल्यानं आश्चर्य व्यक्त केलं जात आहे. मात्र, याबाबत संशोधन होणं गरजेचं आहे.
लोणार सरोवरात हॅलोबॅक्टेरिया आणि ड्युनोलिला सलीना नावाच्या कवकाची बुरशीची पाण्यात वाढ झाल्यामुळं पाण्याचा रंग लाल झाला असावा असं काही तज्ञांचं म्हणणं आहे. तर, निसर्ग चक्रीवादळामुळं वातावरणात झालेला बदल व सरोवराच्या पाण्याची पातळी खाली गेल्यानं पाणी लाल होण्याची शक्यताही वर्तवण्यात येतंय. मात्र, अजून याबाबत कोणताही निष्कर्ष समोर आला नसून सरोवराच्या पाण्याबाबत अधिक संशोधनाची गरज आहे.
बुलडाणा परिसरात बेसॉल्ट नावाचा खडक सापडतो. लोणार सरोवरात खार पाणी असून ते अल्कलीधर्मी आहे. सरोवराचा आकारही अंडाकृती आहे.हे सरोवर उल्कापातामुळं तयार झालं आहे.
महाराष्ट्रातील लोणार सरोवर उल्कापातामुळे निर्माण झालेले जगातील एकमेव सरोवर आहे ते कसे बनले?
लोणार हे जगातल सर्वात मोठं अंडाकृती सरोवर आहे. उल्कापातामुळे या सरोवराची निर्मिती झाली आहे. आपल्याला माहीतच असेल की पृथ्वीतलावर असंख्य उल्का पडत असतात. पण त्या पृथ्वीवर पोहोचण्यापूर्वीच जळून राख होतात.
परंतु बावन्न हजार वर्षांपूर्वी किंवा त्याही पूर्वी वीस लाख टन वजनाची उल्का पृथ्वीवर 90 हजार किलोमीटर वेगाने येऊन आदळली आणि त्यामुळे पृथ्वीवर प्रचंड मोठा , १.८ किलोमीटर व्यासाचा व 200 मिटर खोलीचा खड्डा तयार झाला. हेच ते लोणार सरोवर. परंतु अग्निजन्य खडकातलं खाऱ्या पाण्याचं जगातल्या एकमेव सरोवराची देणगी लाभलेल लोणार सरोवर आहे.
त्यावेळी झालेल्या उल्कापातामुळे पृथ्वीवर एकूण चार सरोवरे निर्माण झाली. त्यापैकी अमेरिकेमध्ये दोन ,ऑस्ट्रेलिया येथे एक व भारतातील आपल्या महाराष्ट्रात लोणार येथे एक आहे. निसर्गाकडून आपल्याला मिळालेली अनमोल भेटच म्हणायला हरकत नाही. सरकारने, आपल्या लोणार सरोवराला राष्ट्रीय भू वारसा स्थळाचा दर्जा दिलेला आहे.
बुलढाणा जिल्ह्यामध्ये बेसाल्ट जातीचा खडक सापडतो. कारण त्याकाळी अंनत ज्वालामुखी होत असत. त्यातूनच याखडकाची निर्मिती झाली असावी. कालांतराने उल्का पातामुळे या ठिकाणी अग्निजन्य खडकामध्ये लोणार सरोवराची निर्मिती झाली असावी. या सरोवरातले पाणी आश्चर्यकारकपणे खारे आहे.
दंत कथा
अशा नैसर्गिक चमत्कारांमागे काही दन्त कथा ही असतात. अशीच एक कथा या लोणारसरोवरा मागे सुद्धा सांगितली जाते. श्री भगवान विष्णूनी लवणासूर नावाच्या दैत्याचा वध केल्याने लवणासुराच्या नावावरून या ठिकाणाला लोणार हे नातव पडले असावे असे काहींचे मत आहे.
या सरोवरातील पाण्यात क्षारांचे प्रमाण जास्त असल्याने या पाण्यात एकही जलचर नाही. असे असले तरी हे पाणी त्वचाविकारासाठी खूप गुणकारी आहे. यासरोवराच्या परिसरात अनेक औषधी वनस्पती देखीलआहेत. येथील परिसरात सुमारे बाराशे वर्षांपूर्वीची मंदिरे आहेत, त्यातील जवळजवळ पंधरा मंदिरे सरोवराच्या परिसरातच आहेत.
ब्रिटिश अधिकारी अलेक्झांडर याने इ.स. १८२३ मध्ये या सरोवराची नोंद केलेली आहे. सध्या या सरोवरातील पाण्याची पातळी कमी होताना दिसते आहे. त्यामुळेच यासरोवरात असलेल्या सासूसुनेच्या विहिराचाही शोध लागला आहे.
या विहिरीतील देवीच्या मंदिराकडील विहिरीचे पाणी गोड आहे तर त्याच्या विरुध्द्व दिशेचे पाणी खारट आहे. म्हणूनच या विहिरीला जलतिर्थ व मोक्ष तीर्थ असेही म्हटले जाते. या सरोवराची सुंदरता , तेथील विहिरी , औषधी वनस्पती या साऱ्या मुळे जगभरातील पर्यटक येथे आल्याशिवाय रहात नाहीत.
यासरोवराला एकूण पाच नैसर्गक स्रोत आहेत, परंतु आता यापैकी दोन स्रोत बंद पडले आहेत. कारण सरकारने बंदी करूनही शंभर मिटर च्या परिसरात बांधकामे करण्यात आली आहेत. खूप खोलीच्या बोअरवेल्स ही मारण्यात आलेल्या आहेत याचाच परिणाम म्हणून या सरोवरातील पाण्याची पातळी कमी झाल्याचे तज्ज्ञाचे मत आहे.
लोणार सरोवराचे पाणी झाले लाल; मंगळ ग्रहाशी काय संबंध? वाचा
devesh phadke | Maharashtra Times | Updated: 13 Jun 2020, 1:31 pm
लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग लाल झाल्यामुळे ते पुन्हा चर्चेत आले. लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग लाल का झाला, यामागील ठोस कारण अद्याप समोर आलेले नाही. मात्र, या सरोवराचा मंगळ ग्रहाशी संबंध असल्याचे सांगितले जाते. लोणार सरोवराची वैशिष्ट्ये, प्राचीनता आणि रहस्यमय गोष्टींबद्दल जाणून घेऊया...
लोणार सरोवर नेमके किती पुरातन आहे?
महाराष्ट्रातील
बुलढाणा जिल्ह्यात असलेले लोणार सरोवर राज्यातील सात आश्चर्यांपैकी मानले
जाते. लोणार सरोवर नेमके वय किती, यावरून मतमतांतरे आहे. सरोवराचे वय
मोजण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धती वापरल्या गेल्या आहेत. एक म्हणजे
थर्मोलोमिनेसेन्स विश्लेषण पद्धत. यानुसार, लोणार सरोवर ५२ हजार वर्षे जुना
आहे. परंतु, आजच्या काळात सर्वांत अचूक मानल्या जाणाऱ्या ऑर्गन
डेटिंगनुसार, लोणार सरोवराची निर्मिती ही सुमारे ५ लाख ७० हजार
वर्षांपूर्वी झाली असावी, असे सांगितले जाते. २०१० मध्ये यासंदर्भातील
संशोधन करण्यात आले होते.
लोणार सरोवराचा पुराणातील उल्लेख
पद्म
पुरण, स्कंद पुराणामध्ये लोणार तलावाचा उल्लेख आढळतो. हे पुराण भारतातील
१८ मोठ्या महापुरणांपैकी एक आहे, जे विविध ठिकाणांची साक्ष देतात. पौराणिक
आख्यायिकेनुसार, लवणासुर नावाच्या राक्षसाला विष्णूने मारले. त्याच्या
नावावरूनच या सरोवरास व या परिसरास लोणार हे नाव मिळाले, असे सांगितले
जाते. ब्रिटिश अधिकारी जे. ई. अलेक्झांडर यांनी सन १८२३ मध्ये या विवराची
नोंद केली. तसेच आईना-ए-अकबरीसह अनेक प्राचीन ग्रंथात या विवराचा संदर्भ
आढळतो. प्राचीन ग्रंथात या सरोवराचा उल्लेख 'विराजतीर्थ' किंवा 'बैरजतीर्थ'
असा केला जात असे, असे सांगितले जाते. याशिवाय या सरोवराच्या परिसरात
अंदाजे बाराशे वर्षांपूर्वीची मंदिरे आहेत. त्यातील १५ मंदिरे विवरातच
आहेत. ही मंदिरे भगवान श्रीविष्णू, दुर्गा देवी, सूर्य आणि नरसिंह देवाला
समर्पित असल्याचे सांगितले जाते.
मंगळ ग्रहाशी संबंध!
अमेरिकेतील
स्मिथसोनिअन संस्था, युनायटेड स्टेट्स जिओग्राफिकल सर्व्हे तसेच भारतातील
जिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ इंडिया, फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरी, इंडिया इन्स्टिटयूट
ऑफ टेकनॉलॉजी, खारगपूर (इंडिया) यांसारख्या अनेक संस्थांनी या सरोवरावर
बरेच संशोधन केले आहे. नासाच्या मते, बेसॉल्ट खडकातील लोणार सरोवर हे मंगळ
ग्रहाच्या पृष्ठभागावरील खड्ड्यांप्रमाणेच आहे. मंगळ ग्रहावरील बेसॉल्टिक
पर्वतापासून तयार झालेली सरोवरे आणि लोणार सरोवर यात बहुतांश साम्य
असल्याचे सांगण्यात आले आहे. याशिवाय, तलावात आढळलेले जिवाणू हे चंद्रावर
आढळलेल्या जिवाणूंसदृश्य आहेत, असा दावा करण्यात येत आहे.
लोणार सरोवराची निर्मिती
लोणार
हे बेसॉल्ट खडकातील एकमेव मोठे आघाती विवर आहे. सरोवराचा व्यास वरच्या
बाजूस १.२ कि.मी. आणि खालच्या बाजूस सुमारे १३७ मीटर एवढा आहे. सरोवराचा
अंडाकृती आकार सूचित करतो की, लघुग्रह किंवा धूमकेतू भारताच्या डेक्कन
ट्रॅप्स बेसाल्टिक भागात ३५ ते ४० अंशाच्या कोनात आदळला असावा, असे
सांगितले जाते. उल्केच्या जोरदार प्रभावामुळे सरोवरात मास्क्लाईनाइट देखील
इथे मोठ्या प्रमाणात आहे. मस्केलिनाइट नैसर्गिकरित्या तयार झालेल्या काचेचा
एक प्रकार आहे जो केवळ प्रचंड वेगवान आणि जोरदार प्रभावामुळे तयार होतो.
लोणार सरोवराचे पाणी लाल होण्यामागील कारण
लोणार सरोवरातील पाण्यात विशिष्ट प्रकाराच्या हॅलो बॅक्टेरीया व शेवाळाच्या संयोगातून अशा प्रकारचे लाल रंगाचे पाणी होत असावे, असे काही तज्ज्ञांचे मत आहे. तर काही तज्ज्ञांनी डुनलेलीया अल्गी व हॅलो बॅक्ट्रेरिया या जीवाणुंमुळे बेटा कॅरोटीन रंगद्रव्य निर्माण झाल्याने लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग लाल होत असल्याचे मत व्यक्त केले. इराणमधील क्षारयुक्त सरोवरामध्ये अशा प्रकारे रंगात बदल झाल्याच्या घटना यापूर्वी झालेल्या आहेत. लोणार सरोवराच्या जतनासाठी व संवर्धनासाठी लोणार विवर हे वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित केले आहे.
लोणार सरोवर कसे तयार झाले Lonar Sarovar Information in Marathi इनमराठी
lonar sarovar information in marathi – lonar lake in marathi लोणार सरोवर विषयी माहिती मराठी, आज आपण या लेखामध्ये जागतिक ठेवा म्हणून नोंद असणाऱ्या लोणार सरोवर बद्दल माहिती घेणार आहोत. लोणार सरोवर विषयी माहिती घेण्याअगोदर आपण सरोवर म्हणजे काय हे जाणून घेवूया कारण अनेक लोकांना सरोवर म्हणजे काय हे माहित नसते. सरोवर म्हणजे पाण्याच्या एका मोठ्या भागाला चहुबाजूने जमिनीने घेरलेले असते. महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्यामध्ये लोणार सरोवर आहे आणि हे खाऱ्या पाण्याचे तिसऱ्या क्रमांकाचे सरोवर आहे आणि लोणार सरोवराचा उगम हा ५२ हजार वर्षापूर्वी पृथ्वीवर उल्का पडली त्यावेळी झाले असे अनेकांचे मत आहे.
आणि या तलावाचा शोध युरोपियन जेई अलेक्झांडर यांनी सन १८२३ मध्ये लावला. लोणार सरोवराला लोणार विवर म्हणून देखील ओळखले जाते. लोणार सरोवर हे दख्खनच्या पठारावर वसलेले आहे आणि हे उद्रेकामुळे तयार झाले असे म्हटले जाते आणि अंडाकृती आकाराच्या तलावामध्ये विविध जीवाणू तसेच सूक्ष्मजीव राहतात.
| ठिकाणाचे नाव | लोणार सरोवर / लोणार विवर |
| उगम | ५२००० हजार वर्षापूर्वी |
| शोधकर्ता | युरोपियन जेई अलेक्झांडर |
| शोध केंव्हा लागला | सन १८२३ मध्ये लागला |
| सरोवरा जवळील इतर ठिकाणे | गोमुखी मंदिर, दैत्य सुधन मंदिर, राम गया मंदिर, कमलजा आणि सिंदखेड राजा किल्ला |
लोणार सरोवराचा इतिहास – lonar lake history in marathi
लोणार सरोवर हा प्राचीन काळापासून ओळखला जाणारा सरोवर आहे आणि युरोपियन जेई अलेक्झांडर यांनी सन १८२३ मध्ये लोणार सरोवराचा शोध लावला असे म्हटले जाते. लोणार सरोवर हे ५२ हजार वर्षापूर्वी पृथ्वीवर उल्का पडून तयार झाले आहे.
लोणार सरोवरावरील हवामान – Weather
लोणार सरोवराजवळचा आणि सरोवराच्या आसपासचा परिसर हा वर्षभर कोरडा असतो आणि उन्हाळ्यामध्ये तीव्र उष्णता असते. उन्हाळ्यामध्ये या ठिकाणाचे तपमान हे ३० ते ४० अंश सेल्सियस इतके किंवा ह्याच्या आसपास असते. तसेच या ठिकाणी हिवाळा हा १० अंश सेल्सियस इतका कमी असतो आणि या प्रदेशमध्ये सरासरी वार्षिक पाऊस १०६४.१ मिमी इतका पडतो.
लोणार सरोवाराविषयी मनोरंजक तथ्ये – facts about lonar lake
- बेसाल्टिक खडकामध्ये निर्माण झालेल्या जगातील एकमेव उच्च वेगाच्या प्रभावामध्ये हे सरोवर आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते धुमकेतू किंवा लघुग्रह तशी ९०००० किलो मीटर वेगाने आदळल्यानंतर हा सरोवर तयार झाला.
- सरोवराची परिसंस्था देखील तुम्हाला आश्चर्यचकित करेल कि तलावामध्ये दोन भिन्न पाण्याचे प्रदेश आहेत जे एकमेकांच्यामध्ये मिसळत नाहीत.
- सरोवराच्या दक्षिणेकडील भागामध्ये गेल्यास गोड पाण्याची विहीर आहे जी सरोवारासाठी जलस्तोत्रासारखे आहे कारण याचा प्रवाह थेट सरोवरामध्ये वाहतो.
- लोणार सरोवर हे बेसाल्ट खडकामध्ये तयार झालेले सर्वोत्तम संरक्षित आणि सर्वात तरुण सरोवर आहे. या सरोवराचे वय ठरवण्यासाठी दोन पध्दती वापरल्या आहेत. थर्मो ल्युमीनेसेन्स विश्लेषणातून असे दिसून येते कि सरोवराचे वय हे ५२००० वर्षापूर्वीचे आहे.
- लोणार सरोवरामध्ये आढळणारे सर्वात प्रमुख सरपटणारे प्राणी म्हणजे मॉनिटर सरडे.
- राम गया मंदिर, कमलजा देवी मंदिर आणि अर्धवट पाण्यात बुडालेले शंकर गणेश मंदिर हे सर्व लोणार सरोवराजवळ वसलेले आहे. सर्वात महत्वाचे मंदिर म्हणजे दैत्य सुधन मंदिर हे लोणार शहराच्या मध्यभागी वसलेले आहे आणि हे मंदिर लोणारसुराचा संहार करणारे भगवान विष्णू यांना समर्पित आहे.
- लोणार सरोवर हे जगातील ५ वे सर्वात मोठ्या सरोवरामध्ये समाविष्ट आहे आणि ते जगातील ३ रे सर्वात मोठे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर आहे.
- लोणार सरोवराचा उगम हा ५२ हजार वर्षापूर्वी पृथ्वीवर उल्का पडली त्यावेळी झाले असे अनेकांचे मत आहे आणि या तलावाचा शोध युरोपियन जेई अलेक्झांडर यांनी सन १८२३ मध्ये लावला.
- लोणार सरोवराजवळचा आणि सरोवराच्या आसपासचा परिसर हा वर्षभर कोरडा असतो आणि उन्हाळ्यामध्ये तीव्र उष्णता असते.
- लोणार सरोवराचा उल्लेख हा स्कंद पुराणा मध्ये देखील करण्यात आला आहे जो १८ महापुराणापैकी सर्वात मोठा आहे जे देशातील विविध तीर्थ क्षेत्रांची माहिती देते.
- या सरोवराचा व्यास १.२ किलो मीटर इतका आहे.
- लोणार सरोवर हे दख्खनच्या पठारावर वसलेले आहे आणि हे उद्रेकामुळे तयार झाले असे म्हटले जाते आणि अंडाकृती आकाराच्या तलावामध्ये विविध जीवाणू तसेच सूक्ष्मजीव राहतात.
- सरोवराचा अंडाकृती आकार दर्शवितो कि लघुग्रह किंवा धुमकेतू भारताच्या डेक्कन ट्रॅप्सच्या बेसॉल्टिक फोर्मेशनल ३५ अंश ते ४० अशाच कोण म्हणून आदळला होता.
- नासाच्या म्हणण्यानुसार सरोवराच्या ज्वालामुखीय बेसाल्टमुळे लोणारला चंद्राच्या पृष्ठभागावरील आघात असलेल्या विवराप्रमाणे एक विहीर बनते. शिवाय सरोवराच्या जागेवर नुकताच सापडलेला जीवाणूंचा ताण मंगळावर सापडलेल्या जीवानु सारखाच आहे.
लोणार सरोवराजवळील पाहण्यासारखी ठिकाणे
- कमलजा देवीचे मंदिर : कमलजा देवीचे मंदिर हे लोणार सरोवराच्या जवळच आहे आणि मंदिरावर कोरलेल्या प्रतिमा देखील आहेत. कमलजा देवीचे मंदिर हे या ठिकाणातील प्रसिध्द पर्यटन स्थळांच्यापैकी एक आहे.
- गोमुख मंदिर : गोमुख मंदिर हे पाण्याच्या प्रवाहशेजारी वसलेले मंदिर आहे आणि हे भाविकांच्या मते एक पवित्र मंदिर मानले जाते. या मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरामध्ये आपल्याला साप, मुंगुस, हरीण आणि कोळे या सारखे प्राणी दिसतात.
- श्री गजानन महाराज संस्थान : लोणार सरोवराच्या काही अंतरावर श्री गजानन महाराज संस्थान देखील आहे आणि या संस्थानाला किंवा मंदिराला १०० वर्ष पूर्ण झाली आहेत म्हणून या मंदिराला संगमरवरीचे नक्षीकाम केले आहे आणि हे देशातील स्वच्छ मंदिर आहे.
- दैत्य सुधन मंदिर : दैत्य सुधन मंदिर हे एक प्राचीन मंदिर हे आणि हे प्राचीन मंदिर भगवान विष्णू यांना समर्पित केले आहे आणि ६ व्या ते १२ व्या शतकादरम्यान या प्रदेशावर राज्य करणाऱ्या चैत्य राजवंशातील आहे आणि हे मंदिर हेमाडपंथी बांधकाम शैलीतील आहे आणि हे देखील सरोवर जवळील पाहण्यासारखे ठिकाण आहे.
- सिंदखेड राजा किल्ला : छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या आई जिजाऊबाई यांचे वडील लखुजीराव जाधव यांच्या राजवाड्यासाठी हा किल्ला लोकप्रिय आहे आणि त्यांनी १५९८ मध्ये हा किल्ला बांधला होता आणि हा देखील पर्यटकांच्यासाठी प्रेक्षणीय आहे.
कसे पोहचायचे – how to reach
रेल्वेने : लोणार सरोवर पाहण्यासाठी तुम्हाला जर रेल्वेने जायचे असल्यास तुम्ही मनमाड जंक्शन मार्गे मुंबई आणि औरंगाबाद दरम्यान २० हून अधिक रेल्वे आहेत. औरंगाबादहून आपण लोणारला बसने जावू शकतो. औरंगाबाद रेल्वे स्थानकापासून बसस्थानक हे १ किलो मीटर अंतरावर आहे आणि तेथून लोणारला आपण बसने जावू शकतो आणि तेथून लोणारला बसने जाण्यासाठी ५ तास लागतात.
विमानाने : विमानाने लोणार सरोवर पाहायला जायचे असल्यास तुम्हाला मुंबई, पुणे किंवा कोणत्याही मुख्य शहरातून विमानातून औरंगाबाद विमानतळावर यावे लागेल आणि मग औरंगाबाद मधून लोणारला जाणारी बस पकडून तुम्ही लोणारला येवू शकता. औरंगाबादहून लोणारला येण्यासाठी ५ तास लागतात.
लोणार सरोवर मराठी माहिती | lonar lake information in marathi | lonar sarovar history in marathi
जगप्रसिद्ध लोणार सरोवर हे महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात येते.ते खाऱ्या पाण्याचे तिसरे सर्वात मोठे सरोवर असून अनेक रहस्यमय गोष्टीनी बनलेले आहे.याची निर्मिती ही पृथ्वीवर झालेल्या उल्कापातामुळे झालेली आहे. म्हणतात की लोणार सरोवराची उत्पत्ती साधारण बावन हजार वर्षांपूर्वी, पृथ्वीवर एक मोठा धूमकेतू पडल्याने झाली असावी. याचं खास वैशिष्ट्य आहे की या सरोवराचे पाणी खारं आहे हे अशाप्रकारचे जगातलं दुसरं मोठं सरोवर आहे.
अशा अनेक विशेष रहस्यमय गोष्टींमुळे येथे दरवर्षी हजारो पर्यटक या सरोवराला भेट देतात. याची निवड जगातील अनेक सर्वोत्तम पर्यटन स्थळा मध्ये झालेली आहे, याचा इतिहास फार रोचक आणि प्रसिद्ध आहे.याचा उल्लेख भारतीय हिंदू शास्त्रातील “स्कंदपुराण” आणि “पद्मपुराणात”आढळतो याचा अर्थ हे किती प्राचीन आहे हे आपण समजू शकतो, याचा बाह्य जगासाठी सर्वात पहिला शोध युरोपचा एक अधिकारी अलेक्झांडरने1823मध्येलावला.
लोणार सरोवराची निर्मिती
हे हिंदूच एक धार्मिक स्थान आहे.या ठिकाणी मारुतीची एक चुंबकीय ताकतीची कमाल दाखवणारी एक मूर्ती सुद्धा आहे. लोणार सरोवर हे बेसॉल्ट खडकात बनलेल आहे. वैज्ञानिकांच्या मते एखादा धूमकेतू 9लाख किलोमीटर प्रतितास एवढ्या वेगाने या पृथ्वीवर येऊन अदळल्याने हा एवढा मोठा खड्डा निर्माण झालेला आहे. ज्या टेकडीवर हे तलाव निर्माण झाले त्याचा आकार अंड्या सारखा गोल आहे. लोणार सरावाचे एकूण क्षेत्रफळ 3900 चौ.मीटर ,1.2 किलोमीटर आहे. लोणार महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्यातील खाऱ्या पाण्याचे तिसरे सरोवर आहे. लोणार सरोवर औरंगाबाद शहरापासून 150 किलोमीटर अंतरावर आहे. लोणार हे जगाच्या पाठीवर जी काही मोजकी उल्कापाताने निर्माण झालेली सरोवरे आहेत त्यापैकी बेसाल्ट पृष्ठभागावर काळाच्या ओघात हजारोवर्षांपूर्वी निर्माण झालेलं एकमेव मोठे आघाती विवर आहे.
लोणार सरोवरची वैशिष्ट्ये
याचे पाणी अल्कधर्मी आहे. लोणार सरोवराच्या जतनासाठी व संवर्धनासाठी लोणार विवर हे, वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले आहे, तसेच या परिसरात अंदाजे बाराशे वर्षांपूर्वीची हेमाडपंथी शैलीतीळ काही मंदिरे आहेत. यातील काही चांगल्या स्थितीत तर काही मोडकळीस आलेली आहेत.हे सरोवर पाहण्यासाठी शासनाने चांगली व्यवस्था केलेली आहे. येथील सरोवराचे पाणी हे कधी हिरवे कधी लाल तर कधी गुलाबी रंगाचे दिसते, हे याचे आणखीन एक वैशिष्ट्य होय, ते बहुदा सूर्य किरणांमुळे असावे.
अमेरिकेतील व भारतातील अनेक संस्थांनी या शहरावर बरेच संशोधन केलेले आहे याला महाराष्ट्राचे सातवे आश्चर्य असे सुद्धा म्हटले जाते. लोणार सरोवर काही दिवसांपूर्वी पाण्याचा रंग अचानक लाल झाल्यामुळे ते पुन्हा चर्चेचा विषय ठरले. लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग लाल का झाला यावर ठोस कारण अद्याप समोर आलेले नाही, मात्र या सरोवराचा मंगळ ग्रहाची संबंध असल्याचे सांगितले जाते. लोणार सरोवर सरोवर ची वैशिष्ट्ये प्राचीनता आणि रहस्यमय गोष्टी बद्दल जाणून घेऊया देशाप्रमाणे महाराष्ट्रातील अद्भुत गोष्टीची कमतरता नाही. त्यातीलच एक आहे बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवर, एका विशिष्ट प्रकारात बनल्या मुळेच महाराष्ट्रात असलेले हे लोणार सरोवर आशिया खंडातील पहिले आणि जागतिक स्तरावरील तिसरे सरोवर आहे.
एका सरोवरात खारे आणि गोड पाण्याचे प्रवाह आहेत असे सांगितले जाते. लोणार सरोवर 52 हजार वर्षे जुना आहे, परंतु आजच्या काळात सर्वात अचूक मानल्या जाणाऱ्या, ऑर्गण डेटिंग नुसार लोणार सरोवराची निर्मिती सुमारे पाच लाख सत्तर हजार वर्षांपूर्वी झाली असावी असे सांगितली जाते. 2010 मध्ये या संदर्भातील संशोधन करण्यात आले होते. पौराणिक शास्त्रानुसार किंवा तेथील स्थानिक अख्येयेकेनुसार नुसार लवणासुर नावाच्या राक्षसाला विष्णूने मारले, त्याच्या नावावरूनच या सरोवरास व या परिसरात लोणार हे नाव मिळाले असे सांगितले जाते. प्राचीन ग्रंथात याचा उल्लेख “विराज तीर्थ” किंवा “बैराज तीर्थ” असा केला जात असे, असे सांगितले जाते, याशिवाय या सरोवराच्या परिसरात अंदाजे बाराशे वर्षांपूर्वीची मंदिरे आहेत, यातील 15 मंत्री विवराचा ही मंदिरे भगवान श्रीविष्णू, दुर्गादेवी, सूर्य आणि नरसिंह देवाला समर्पित असल्याचे सांगितले जाते.
विवरांचा उतार हा 15 ते 35 अंशाचा असून पाण्याचा खारटपणा ph 10 अल्क धर्मीय आहे.येथील पाण्याचा वापर लोक शरीरावरील आजारासाठी सुद्धा करतात.सरोवराच्या काठावर विविध रंगाचे दगड सुद्धा सापडतात.येथील पाण्यापासून पूर्वी हैद्राबादचा नवाब मीठ निर्मिती करून खूप पैसे कमवायचा.नासाच्या मते बेसॉल्ट खडकातील लोणार सरोवर हे मंगळ ग्रहाच्या पृष्ठभागावरील खड्ड्या प्रमाणेच आहे. मंगळ ग्रहावरील बेसॉल्टीक पर्वतापासून तयार झालेली सरोवरे आणि लोणार सरोवर यात बहुतांश साम्य आढळून अल्याचे सांगण्यात आले आहे. याशिवाय तलावात आढळलेले जिवाणू चंद्रावरील जिवाणूंशी जवळजवळ सारखेच म्हणजे साधर्म्य असणारे आहेत असा दावा करण्यात येत आहे.
पर्यटनाच्या दृष्टीने लोणार सरोवर
लोणार सरोवर त्याच्या विशिष्ट गुणांमुळे जागतिक पटलावर आल्याने आणि जगप्रसिद्ध पर्यटन स्थळ असल्यामुळे सहाजिकच येथे येण्या जाण्याची किंवा राहण्याची सोय अतिउत्तम आहे.औरंगाबाद,जालना येथून जाण्यासाठी सर्व सुखसोयी उपलब्ध आहेत.जगाच्या पाठीवर अनेक अशी आश्चर्य आहेत की त्याची उकल मानव अजून पूर्णपणे करू शकला नाही ती कायम रहस्यमय ठरली याच कारणामुळे मनुष्यात उत्कंठा ही वाढीस लागते आणि तो नवनवीन ठिकाणांना भेटी देतो आणि आपले ज्ञान वाढवण्याचा प्रयत्न करीत असतो त्यापैकी एक हे महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवर आहे आपण याला एकदा अवश्य भेट द्यावी व आपल्या ज्ञानात भर घालावी.
लोणार सरोवराची संपूर्ण माहिती
Lonar Lake लोणार सरोवराची संपूर्ण माहिती
मित्रानो आज आपण या ब्लॉगद्वारे लोणार सरोवर जे महाराष्ट्रातील एक खार्या पाण्याचे सरोवर असून त्याबद्दल जाणून घेणार आहोत हे सरोवर बुलढाणा जिल्ह्यात वसलेले एक गूढ भूवैज्ञानिक आश्चर्य आहे, ज्याने अनेक वर्षांपासून शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. हे सरोवर लोणार विवरात आहे, जे सुमारे 52,000 वर्षांपूर्वी उल्कापिंडाच्या आघातामुळे तयार झाले होते आणि ते पृथ्वीवरील सर्वात जुने आणि संरक्षित विवरांपैकी एक मानले जाते. तथापि, लोणार सरोवराचे रहस्य त्याच्या उत्पत्तीच्या पलीकडे आहे. तलावाचे अद्वितीय जल रसायन हे साइटच्या सर्वात मनोरंजक पैलूंपैकी एक आहे. त्याचे 10.5 pH असलेले अत्यंत क्षारीय पाणी, जे घरगुती अमोनियाशी तुलना करता येते, सूक्ष्मजीव, वनस्पती आणि प्राणी यांची समृद्ध जैवविविधता टिकवून ठेवते. लोणार सरोवराचे पाणी इतके अपवादात्मक आहे की ते रामसर साइट म्हणून नियुक्त केले गेले आहे, एक आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त महत्त्वाची पाणथळ जागा. असंख्य अभ्यास असूनही, सरोवराचे अनेक पैलू आणि त्याच्या परिसंस्थेचे गूढ राहिले आहे आणि संशोधक या नैसर्गिक आश्चर्याच्या अद्वितीय वैशिष्ट्यांचा शोध आणि तपासणी करत आहेत या उल्लेखनीय वैशिष्ट्यांमुळे, लोणार विवर तलाव दरवर्षी असंख्य पर्यटकांना आकर्षित करतो आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणूनही ओळखला जातो.
स्थान | महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्हात स्थित आहे |
निर्मिती | सुमारे 52,000 वर्षांपूर्वी उल्का पिंड याच्या प्रभावाने निर्मिती झालेली आहे |
प्रकार | Saline, alkaline, and hyper-velocity impact crater lake |
आकार | 1.8 किमी व्यासाचा आणि सुमारे 150 मीटर खोल |
जल रसायन (Water Chemistry) | pH 10.5 आणि क्षारता पातळी समुद्राच्या पाण्यापेक्षा जास्त |
विविध सूक्ष्मजीव(Biodiversity) | विविध सूक्ष्मजीव, एकपेशीय वनस्पती आणि माशांच्या प्रजातींचे जैवविविधता घर |
सांस्कृतिक महत्त्व | स्थानिक लोकांद्वारे हे एक पवित्र मानले जाते आणि तिच्या काठावर मंदिरे आहेत पर्यटन हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ त्याच्या अद्वितीय भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्यांसाठी आणि जैवविविधतेसाठी ओळखले जाते |
लोणार सरोवर तथ्य (facts of lonar sarovar)
हे भारतातील एक आकर्षक ठिकाण आहे, ज्यात असंख्य मनोरंजक तथ्ये आहेत ज्यामुळे ते एक अद्वितीय नैसर्गिक आश्चर्य बनते. लोणार सरोवर बद्दल काही सर्वात मनोरंजक तथ्ये येथे आहेत:
निर्मिती: लोणार सरोवर सुमारे 52,000 वर्षांपूर्वी पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर एक उल्का आदळला तेव्हा तयार झाला. या आघातामुळे एक खड्डा तयार झाला जो पाण्याने भरला आणि लोणार सरोवर तयार झाला.
आकारमान: लोणार सरोवर हे साधारण 1.8 किलोमीटर व्यासाचे आणि सुमारे 150 मीटर खोलीचे मोठे सरोवर आहे. हे जगातील सर्वात मोठे आणि सर्वात चांगले जतन केलेले क्रेटर तलाव मानले जाते.
जल रसायन: लोणार सरोवर हे त्याच्या उच्च क्षारीय पाण्यासाठी ओळखले जाते, ज्याची pH पातळी 10.5 आहे. सरोवराचे पाणी घरगुती अमोनियाशी तुलना करता येते आणि मानवी वापरासाठी अयोग्य आहे. पाण्याचे क्षारीय स्वरूप असूनही, तलाव विविध प्रकारच्या सूक्ष्मजीव, वनस्पती आणि प्राणी यांना आधार देतो.
जैवविविधता: लोणार सरोवर ही एक अद्वितीय परिसंस्था आहे जी वनस्पती आणि प्राण्यांच्या समृद्ध जैवविविधतेला आधार देते. तलावाच्या पाण्यात सोडियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम यासह अनेक घटकांचे प्रमाण जास्त आहे, जे अनेक जलचर प्रजातींच्या अस्तित्वासाठी आवश्यक आहेत.
रामसर स्थळ: लोणार सरोवरला रामसर स्थळ म्हणून नामांकित केले गेले आहे, आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची आर्द्रभूमी, त्याच्या अद्वितीय पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमुळे आणि समृद्ध जैवविविधतेमुळे.
भूगर्भशास्त्रीय महत्त्व: लोणार सरोवर हे पृथ्वीवरील सर्वात जुने आणि संरक्षित विवरांपैकी एक मानले जाते. हे उल्कापाताच्या प्रभावादरम्यान होणाऱ्या भूवैज्ञानिक प्रक्रियांमध्ये महत्त्वपूर्ण अंतर्दृष्टी प्रदान करते.
हेमाडपंथी मंदिरे: लोणार सरोवरच्या आजूबाजूच्या परिसरात 1,200 वर्षांपूर्वीची अनेक हेमाडपंथी शैलीची मंदिरे आहेत. ही मंदिरे मध्ययुगीन काळात दख्खन प्रदेशात प्रचलित असलेल्या वास्तुकलेच्या अनोख्या शैलीत बांधलेली आहेत.
बदलणारे रंग: लोणार सरोवर दिवसाच्या वेळेनुसार आणि ऋतूनुसार रंगात झपाट्याने बदल करत असल्याचे ओळखले जाते. तलावाचा रंग हिरव्या ते गुलाबी ते लाल रंगात बदलतो, असे मानले जाते की पाण्यात विविध प्रकारचे शैवाल आणि जीवाणू आहेत.
पर्यटक आकर्षण: अलिकडच्या वर्षांत लोणार सरोवर एक लोकप्रिय पर्यटन आकर्षण बनले आहे, अनेक अभ्यागत त्याच्या अद्वितीय वैशिष्ट्यांमुळे आणि रहस्यमय उत्पत्तीकडे आकर्षित झाले आहेत. महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाने तलावातील पर्यटनाला चालना देण्यासाठी उपाययोजना केल्या आहे.
संशोधन: शास्त्रज्ञ आणि संशोधक अनेक दशकांपासून लोणार सरोवरचा अभ्यास करत आहेत, त्याची अद्वितीय वैशिष्ट्ये समजून घेण्याचा आणि त्याच्या निर्मितीचे आणि पर्यावरणशास्त्राचे रहस्य उलगडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. चालू असलेले संशोधन सरोवराची जैवविविधता, भूविज्ञान आणि उत्क्रांती यावर नवीन प्रकाश टाकत आहे, ज्यामुळे जगभरातील शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांसाठी हा अभ्यासाचा एक आकर्षक विषय बनला आहे
लोणार सरोवर परिसर सभोवतील आकर्षक ठिकाणे (Lonar Sarovar View Points)
दैत्य सुदान मंदिर
हे मंदिर लोणार विवराच्या दक्षिणेकडील काठावर वसलेले आहे आणि हेमाडपंथी स्थापत्य शैलीमध्ये डिझाइन केलेले आहे. हे तलाव आणि परिसरातील टेकड्यांचे चित्तथरारक विहंगम दृश्य देते. फोटोग्राफी आणि प्रेक्षणीय स्थळे पाहण्यासाठी हे मंदिर पर्यटकांसाठी एक आवडते ठिकाण आहे
मच्छिंद्र टेकडी
लोणार विवराच्या पूर्वेला असलेल्या मच्छिंद्र टेकडीवरून लोणार सरोवराचे मनमोहक हवाई दृश्य दिसते. पर्यटक डोंगरमाथ्यावर चढू शकतात आणि तेथील निसर्गसौंदर्यामध्ये डुंबत असताना तेथील अप्रतिम सौंदर्याचा अनुभव घेऊ शकतात.
गोमुख मंदिर
लोणार विवराच्या उत्तरेकडील काठावर असलेले गोमुख मंदिर हे परिसरातील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हे तलाव आणि सभोवतालच्या टेकड्यांचे एक भव्य दृश्य देते, जे पर्यटक आणि यात्रेकरूंसाठी एक लोकप्रिय बनवते
बांबूस टेकडी
लोणार विवराच्या पूर्वेला असलेल्या बांबूस टेकडीवरून सरोवराचे आणि जवळच्या टेकड्यांचे नयनरम्य विहंगम दृश्य दिसते. मोहक दृश्याचे साक्षीदार होण्यासाठी आणि परिसराच्या नैसर्गिक सौंदर्याची प्रशंसा करण्यासाठी पर्यटक टेकडीवर चढू शकतात
लोणार सरोवर राहण्याची व्यवस्था
महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) लोणारमध्ये एक विश्रामगृह चालवते जे लोणार सरोवरला येणाऱ्या पर्यटकांसाठी आरामदायी निवास व्यवस्था देते. विवराच्या दक्षिणेकडील किनार्यावर विश्रामगृह वसलेले आहे आणि तलाव आणि आसपासच्या टेकड्यांचे विहंगम दृश्य देते.
पत्ता - एमटीडीसी रिसॉर्ट लोणार,
पोस्ट लोणार येथे,
जिल्हा बुलढाणा,
महाराष्ट्र - 443302
एमटीडीसी लोणार रेस्ट हाऊसमध्ये राहण्याचे शुल्क खोलीच्या प्रकारानुसार आणि हंगामानुसार बदलते.शुल्क खालीलप्रमाणे होते:
डिलक्स एसी रूम: रु. 3,000 प्रति रात्र
स्टँडर्ड एसी रूम: रु. 2,500 प्रति रात्र
नॉन-एसी रूम: रु. 1,600 प्रति रात्र
कृपया लक्षात घ्या की हे शुल्क बदलण्याच्या अधीन आहेत आणि सध्याच्या किंमती आणि उपलब्धतेसाठी थेट एमटीडीसी लोणार विश्रामगृहाशी आपण संपर्क साधू शकता
लोणार सरोवर ला कसे पोहचाल ? ( How to Reach In Lonar Sarovar)
By Road
लोणारपासून सर्वात जवळचे शहर बुलढाणा आहे, जे सुमारे 20 किलोमीटर अंतरावर आहे तसेच लोणार सरोवर हे सर्वात जवळचे प्रमुख शहर असलेल्या औरंगाबादपासून अंदाजे 160 किमी अंतरावर आहे. लोणार सरोवरला जाण्याचा सर्वात सोयीचा मार्ग म्हणजे खाजगी वाहन. औरंगाबादहून प्रवास करत असल्यास, तुम्ही औरंगाबाद-जालना रस्ता पकडू शकता आणि नंतर राज्य महामार्ग 176 वर लोणारकडे वळू शकता. रहदारी आणि रस्त्याच्या परिस्थितीनुसार प्रवासाला सुमारे 3-4 तास लागतात.
लोणार सरोवरच्या जवळचे बसस्थानक लोणार बसस्थानक आहे, जे तलावापासून सुमारे 4 किमी अंतरावर आहे. औरंगाबाद, मुंबई आणि नागपूर यांसारख्या महाराष्ट्रातील विविध शहरांतील बसेस लोणार बसस्थानकासाठी उपलब्ध आहेत. तेथून, अभ्यागत लोणार सरोवरला जाण्यासाठी टॅक्सी किंवा ऑटो-रिक्षा घेऊ शकतात
By Train
लोणार सरोवरासाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक जालना रेल्वे स्थानक आहे, जे तलावापासून अंदाजे 80 किलोमीटर अंतरावर आहे. इतर जवळच्या रेल्वे स्थानकांमध्ये औरंगाबाद रेल्वे स्थानक (अंदाजे 140 किलोमीटर दूर) आणि अकोला रेल्वे स्थानक (अंदाजे 160 किलोमीटर दूर) यांचा समावेश होतो.
By Air
लोणार सरोवरचे सर्वात जवळचे विमानतळ औरंगाबाद विमानतळ आहे, जे अंदाजे 122 किलोमीटर अंतरावर आहे.
लोणार सरोवर जवळील पर्यटन स्थळे (Tourist places near Lonar Sarovar)
लोणार सरोवर अनेक पर्यटन स्थळांनी वेढलेले आहे जे भेट देण्यासारखे आहे. जवळची काही पर्यटन स्थळे आहेत:
अजिंठा आणि एलोरा लेणी: ही युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळे लोणार सरोवरापासून सुमारे 200 किलोमीटर अंतरावर आहेत आणि त्यांच्या नेत्रदीपक रॉक-कट गुहा मंदिरांसाठी ओळखल्या जातात.
औरंगाबाद: लोणार सरोवरापासून सुमारे 150 किलोमीटर अंतरावर असलेले औरंगाबाद हे प्रसिद्ध बीबी का मकबरा यासह ऐतिहासिक वास्तू आणि प्राचीन वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध असलेले शहर आहे.
शेगाव: लोणार सरोवरापासून सुमारे ७० किलोमीटर अंतरावर असलेले शेगाव हे प्रसिद्ध गजानन महाराज मंदिरासाठी प्रसिद्ध असलेले पवित्र शहर आहे.
अमरावती: लोणार सरोवरापासून सुमारे ८० किलोमीटर अंतरावर असलेले अमरावती हे समृद्ध सांस्कृतिक वारसा, ऐतिहासिक वास्तू आणि वन्यजीव अभयारण्यांसाठी ओळखले जाणारे शहर आहे.
नरनाळा किल्ला: लोणार सरोवरापासून सुमारे 110 किलोमीटर अंतरावर असलेला नरनाळा किल्ला हा एक ऐतिहासिक किल्ला आहे जो त्याच्या अप्रतिम वास्तुकला आणि निसर्गसौंदर्यासाठी ओळखला जातो.
अकोला: लोणार सरोवरापासून सुमारे 100 किलोमीटर अंतरावर असलेले अकोला हे नरनाळा वन्यजीव अभयारण्य आणि राज राजेश्वर मंदिरासह ऐतिहासिक स्थळांसाठी ओळखले जाणारे शहर आहे.
Conclusion
लोणार सरोवर हे महाराष्ट्रातील एक अद्वितीय आणि आकर्षक नैसर्गिक आश्चर्य आहे. हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे, जे सुंदर तलाव, विस्मयकारक दृश्ये आणि प्राचीन मंदिरांसाठी ओळखले जाते. पर्यटक ट्रेकिंग, व व त्याच्या शांत परिसर आणि समृद्ध जैवविविधतेसह, लोणार सरोवर भेट देणाऱ्यांना खरोखरच अविस्मरणीय अनुभव देते.तुम्ही या Blog द्वारे लोणार सरोवर बद्दल माहिती जाणून घेतली हि माहिती कशी वाटली वाटली हे कमेंट मध्ये नक्की सांगा. जर तुम्हाला ही माहिती आवडली असेल तर तुमच्या मित्रांनाही नक्की शेअर करा. दररोज नवीन काहीतरी जाणून घेण्यासाठी पुन्हा आमच्या ब्लॉगला नक्की भेट द्या धन्यवाद.
FAQ
१) लोणार सरोवर गुलाबी का आहे?
उत्तर - Haloarchaea किंवा halophilic archaea ही एक जीवाणू संस्कृती आहे जी गुलाबी रंगद्रव्य तयार करते आणि मीठाने भरलेल्या पाण्यात आढळते. Haloarchaea सूक्ष्मजंतूंच्या बायोमासमुळे, पाण्याची पृष्ठभाग लाल किंवा गुलाबी झालेला आहे
२) लोणार सरोवर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
उत्तर - बुलढाणा
३) लोणारला भेट देण्यास कोणता हंगाम चांगला आहे?
उत्तर - लोनार ला भेट देण्यासाठी हिवाळा हा उत्तम काळ आहे
४) लोणार सरोवर किती खोल आहे?
उत्तर - अंदाजे 150 मीटर (500 फूट)
५) महाराष्ट्रातील रहस्यमय तलाव?
उत्तर - लोणार
दोन चार दिवसांपूर्वी माध्यमांमधून एक बातमी आली. जगप्रसिद्ध लोणार सरोवरातील पाणी गुलाबी रंगाचे झाले.
आत्ता झालंय अस की २०२० या वर्षात ओळीनं लागायला लागली आहे. कोरोनामुळे जग थांबलच आहे त्यात मध्ये टोळधाडीच्या बातम्या येवू लागल्या. नंतर निसर्ग चक्रीवादळाचा तडाखा बसला आणि आत्ता हे पाणी अचानक गुलाबी झालं.
हजारों वर्षांच्या इतिहासात हे पाणी गुलाबी झाल्याची माहिती नाही आणि हे अचानक झाल्यानं सर्वसामान्य लोकांच्या बत्यागुल झाल्या. आत्ता हळुहळु करून सगळ जगच संपतय का काय अस वाटू लागलं.
काही लोकं तर म्हणायला लागले की,
आत्तापर्यन्त माणसाने निसर्गाची वाजवली आत्ता निसर्ग माणसाची वाजवू लागला आहे. सातत्याने एकामागून एक येणारी ही संकटे त्याच गोष्टीचा सिग्नल देत आहेत.
आत्ता नक्की निसर्ग सिग्नल देतोय का? ही गोष्ट देवालाच माहित. आमचं काम आहे एखाद्या ठिकाणी कांड झालं तर त्याची विस्तृत माहिती तुमच्यापर्यन्त पोहचवणं.
त्यासाठी बोलभिडूचे कार्यकर्ते राजपालसिंह राजपूत यांनी प्रत्यक्ष लोणार सरोवरास भेट दिली.
त्यांनी सरोवराचे फोटो तर काढलेच पण तज्ञांशी संवाद साधून नेमकं काय घडल याचा आढावा घेतला. तो खालीलप्रमाणे.
सर्वात पहिली गोष्ट लोणार सरोवरात इतकं महत्व का आहे?
लोणार सरोवर हे उल्कापातामुळे तयार झालेले सरोवर आहे. अशाप्रकारची जगात फक्त चारच सरोवरे आहेत. पैकी तीन सरोवरे ही ब्राझीलमध्ये तर एक सरोवर आपल्या महाराष्ट्रात आहे.
बुलडाणा जिल्ह्यातील लोणार गावी असलेले हे सरोवर बेसाल्ट खडकावर बनलेले खाऱ्या पाण्याचे जगातील एकमेव सरोवर आहे.
सुमारे 52 हजार वर्षांपूर्वी अवकाशातून एक उल्का आपल्या पृथ्वीवर प्रचंड वेगात आदळली आणि या आघातातून हे सरोवर तयार झाले आहे अस सांगण्यात येतं.
२०१० साली झालेल्या एका संशोधनात सरोवराचे वय हे जवळपास साडे पाच लाख वर्षांपेक्षा जास्त असल्याचं देखील आढळून आलेलं आहे.
ह्या सरोवराचा व्यास १.२ किमी आणि परीघ ४.८ किमी असून याची खोली १५० मीटरपर्यंत आहे.
स्कंदपुराण, पद्मपुराण आणि ऐन-ए-अकबरी या ग्रंथात लोणार सरोवराचे संदर्भ आहेत. विविध राजवटीत बांधलेली अनेक मंदिरे सरोवराच्या परिसरात इतिहासाची साक्ष देत आजही उभी आहेत.
सरोवर परिसरातील मातीत चुंबकीय गुणधर्म आहेत. सरोवरातील पाणी खारट असून अत्याधीक क्षारयुक्त आहे मात्र सरोवराच्या किनाऱ्यावरच आश्चर्यकारकरीत्या एक गोड्या पाण्याची विहीर आहे.
आयआयटी मुंबईद्वारे २०१९ मध्ये झालेल्या संशोधनात सरोवरातील मातीत असलेले खनिजे आणि अपोलो चांद्रयान मोहिमेत पृथ्वीवर आणलेले चंद्रावरील दगड यांच्यातील खनिजे यांच्या कमालीचे साधर्म्य आढळून आल्याचं सांगण्यात येत.
अशा या रहस्यमय सरोवराच्या गुढतेत नुकतीच अजून एक भर पडली आहे.
सरोवरातील पाणी अचानक गुलाबी लाल रंगाचे कसे झालेले आहे याबाबत तज्ञांसोबत संवाद साधला असता ते सांगतात,
पावसाच्या पाण्या व्यतिरिक्त दुसरा कोणताच पाण्याचा स्रोत नसलेल्या या सरोवरात उन्हाळ्यात वाढलेल्या तापमानाने आणि सूर्यप्रकाशाने जलपातळी खूप खालावली आहे.
याचा परिणाम म्हणजे सरोवराच्या पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण प्रचंड वाढले त्यासोबतच पाण्यात असलेल्या हेलोबॅक्टेरिया आणि ड्युनोलिला सलीना नावाच्या कवकाची देखील प्रचंड वाढ झाली आणि त्यांनी मोठ्या प्रमाणात स्त्रावलेल्या कॅरोटेनॉईड रंगद्रव्यामुळे पाण्याला गुलाबी लाल रंग प्राप्त झाल्याचा अंदाज प्राथमिक अभ्यासावर आहे.
अधिक माहितीसाठी हा व्हिडीओ पहा.
तर थोडक्यात सांगायचं म्हणजे,
पाण्याला गुलाबी लाल रंग जैविक प्रक्रियेमुळे आलाय.
याही आधी सरोवरातील पाण्याचा रंग बदलल्याचे अनेकांचे मत आहे मात्र अचानक अत्यल्प कालावधीत एवढा गर्द गुलाबी लाल रंग पहिल्यांदाच दिसून आल्याने हा बातमीचा विषय ठरला.
– राजपालसिंग राजपूत
Paphareshwar Temple
Paphareshwar literally means the avenger of sins . In present form its a shiva temple just beside the dhar complex .The temple has ornate door decoration ( dwar pattika ) and shiva lingam inside . The most notable feature of this temple is the Royal seat of hoysala kings . Its a approx 8 -10 feet tall stone structure that resembles to an oranate mandapa and its decorated to that befitting a kings seat . The stairs has the iconic Hoysala lion inscription and the cealing is very orante .
Just ahead of this seat and beside the main tempel is a kund (tank ) . At present the tank is usallly dry but there is a secret passage from here to Tripurush Math .
बारिश के अलावा इन दो नदियों से ही इस सरोवर में पानी आता है। यहाँ की यात्रा कर आप यहाँ के सुरम्य दृश्य को देख आश्चर्यचकित रह जाएँगे। कहा जाता है कि इस क्रेटर सरोवर का गठन यहाँ हज़ारों साल पहले ही हुआ था और कई दशकों से यह आकर्षण का केंद्र बना हुआ है।
लोनार
क्रेटर
सरोवर
के
किनारे
स्थित
खंडहर
Image
Courtesy:
Robert
Gill
लोनार सरोवर के आसपास अन्य आकर्षण
लोनार सरोवर खुद ही एक पौराणिक धरोहर है और कई सालों से यहाँ का मुख्य केंद्र भी है। इसके साथ ही एक छोटा लोनार या अंबर सरोवर भी है जो इसके पास ही स्थित है। जब उल्का पिंड गिर कर इस क्रेटर सरोवर का गठन कर रहा था तब एक अन्य उल्का पिंड ने इससे थोड़ी ही दूर पर गिरकर इस छोटे लोनार सरोवर का गठन किया।
कमलजा
मंदिर
Image
Courtesy:
V4vjk
लोनार की पौराणिक कथा
कथानुसार, लोनारसुर नाम का दैत्य यहाँ रहा करता था। वह यहाँ रहने वाले निवासियों को बहुत परेशान किया करता था। तो, उन निवासियों को बचाने के लिए भगवान विष्णु दैत्य सूडान के रूप में आए और लोनारसुर को मार दिया। इस सरोवर के समीप ही स्थित चालुक्यों का मंदिर जिसे दैत्य सूडान मंदिर कहा जाता है, इसके निकट ही स्थित प्रमुख धरोहर है।
Temples Of The Lonar Crater - The Untourists
Almost slipping down the steep path to the lake, we saw the first of the 10 temples inside the Lonar Crater. The dense monsoon vegetation gave way to glimpses of a gorgeous temple made of stone. We reached closer to take pictures. It’s a Shiva Temple, and the Archaeological Survey of India (ASI) is working on its restoration. These temples were built during the Chalukya Dynasty’s rule, around the 8th/9th Century AD. What did the people think of the brackish lake waters? What did they do with it? Some say it has healing powers.
I tried to keep a track of the temples with the photographs, but failed, as time erased some memories. Too much information to keep track of! But here are my text notes:
1st temple in the forest trek : Shiv Temple : 9th Century by Chalukya Dynasty
2nd temple : Rama Temple : Chalukya Dynasty in the 9th Century AD
3rd Temple was full of bats. It was a Shiva Temple also 9th Century additions by the Yadavkalin Dynasty.
4th Temple : Shiv Temple 16 positions are shown carved in rock here.
5th : Padmavati Temple : It has regular Puja happening here. The goddess inside is Swambhu.
6th Temple : Shiv temple again.
7th Temple : Shiv Temple without the Shiv Lingam
8th : Shiv Temple
9th : Daitya Guru Shukra Acharya : He found Sanjeevini in Lonar Crater and would treat Daityas. This temple was his vaidyashala.
10th : Kumareshwar Temple also by Chalukya Dynasty. This is also a Shiv Temple.
The last temple on top is Gaumukh Temple made by Hoysala Kings. Later additions were made by Nana Saheb Peshwa and Ahilyabai Holkar.
Our visit to Lonar is posted here in an earlier article.
If you want to visit Lonar the way we did, you must hire Ramesh, our excellent local guide. We also tried to meet Mr ST Bugdane, who has written a comprehensive book: Lonar – The Unique Indian Meteorite Crater in Basaltic Rock. But somehow the timings didn’t work out.
[box type=”success” width=”100%” ]When to visit: As is with most places in India, winters are the best time. Summers are too hot and the lake waters would be very low. Monsoons, it rains a lot.
Where to stay : MTDC has a fabulous and inexpensive hotel right next to the crater. That’s the best place to stay here, although there are a couple of lodges. Email us for numbers.
How to visit : Lonar is 4 hours by road from Aurangabad and 8 hours from Pune. Its about 12 from Mumbai.
How long to visit: Keep your visit to a minimum of three nights. The first night you reach and crash. The second day, start the day early for a 6am trek. It will take around 5 hours if you visit each of the ten temples in details. You need a third day to visit the other ancient temples in the town of Lonar. If you had a fourth day, you could drive around, its a beautiful place.
What to wear : Since much of the visit will be a trek through a forest, do be prepared, wear full sleeved clothes to avoid insect bites, wear good water resistant boots, since you will be walking n the muddy lake banks.
Yadhneshwar Temple
Yadhneshwar or Yajneshwar ( याध्नेश्वर ) temple is also called shukracharya vedhshala ie observatory of saint shukracharya .
GOMUKH TEMPLE, LONAR: AVINASH ANKALGE
The Gomukh temple is situated
on the rim of the Lonar Crater Lake. In the one the Kund (tank) in the
temple, there is an eternal water stream. As one starts approaching to
the temple premise the small but intimate pathway with a shifting axes
leads you to an cross archway viewing few glimpses of Lonar crater.
The
pathway shifts and one descend down, one gets a view of shikhara of
Gomukh temple and the sound from holy water spout an eternal water
stream.
The setting of the temple in relation to the Lonar Crater
lake is marvellous. The Temple, steps, walls everything made up of one
Material Black Basalt almost feels like emerging from earth as carved
out entity.
The Lonar Crater is the perfect example where the
celebration of water and architecture becomes sacred and the entire
building gets scaled with steps. Where one enters and goes into through
and over out its like large puzzle box. The temple and tank movements
within the entire setting is low key a “no building” given scale
principally by flights of steps.
The use of levels and viewpoints
are planned in a very organic manner where one wonders how the crater
must have thought of setting this non-building temple and tanks with
respect to main Lonar crater.
Lonar Crater Lake Information
This 50,000+ year old crater is home to around 14 beautifully built temples. It is the only known hyper-velocity impact crater in Basaltic rock anywhere on the Earth. The crater’s diameter is approx. 1.8 kms whereas the diameter of the lake is around 1.2 kms. The average depth of the lake is ~150 meters.
The lake water has very high salt content (hypersaline) and high pH levels (hyper-alkaline) and is considered to be 7 times saltier than sea water. Recently the lonar lake turned pink possibly due to increased salinity.
How to reach Lonar Crater Lake from Mumbai
The best option is to board 17057 Devagiri Express which departs from Dadar at 9:25 pm and reaches Jalna by 5 am next day. The shared auto-rickshaws outside Jalna railway station can drop you to the bus stand for INR 10. From the bus stand I boarded the bus for Washim (which is the best option as it drops you at Lonar bus stand itself). Jalna to Lonar bus ticket is INR 96.
Lonar is about 80 kms away from Jalna for which the bus takes around 2 and half hours to cover. Almost all buses take a 15 minutes halt at Hotel Amruta on the way which is a small food joint where you can have breakfast (poha) and tea.
The bus arrived at Lonar bus stand at around 8.30 am. I had planned to visit the Daitya Sudan Mandir first as it is just 700 meters away from the bus stand. The temple is an excellent example of a Hoysala style architecture. According to the mythology, Lord Vishnu as Daitya Sudan had killed a demon named Lonasura and hence the place got its name “Lonar”.
The temple is well maintained and the premises was kept very clean. A walk for few minutes from Daitya Sudan temple would take you to Limbi Barav – a step well which is a marvellous structure and a must visit spot (though I missed out on visiting it so couldn’t upload the images).
From Daitya Sudan mandir, I walked a mile or so and reached the Gomukh Temple (also called as Sita Nahani temple or Dhaar), which has a perennial stream under which people can bathe. You may climb down the steps at Gomukh temple and reach the lake after a brief walk through the forest. Or you better head towards the View Tower if your primary intent is to capture the aerial view of the lake. The tower is about 1 km away from the Gomukh temple.
You may even hitch-hike and reach the spot. As you walk up till the View Tower, you would get to see boards put up to inform travellers about the presence of Leopards, Striped Hyenas, etc. in the region.
Due to the presence of Gray Langurs around the View Tower, better keep all the valuables in the rucksack/ backpack. I descended from that spot to the lake – the route which actually brought me directly to the Kamalja Devi Temple.
Considering the time availability and energy levels, I chose to head towards the Gomukh temple. This time I took the same route, but of course along the lake’s rim. I would recommend one should take the opposite route. You will then get to see the Ambarkhana/ Sun temple, Mungala Mahadev temple and Chopda Mahadev temple along that route.
One gets to see many basalt rock pieces scattered along the rim of the lake. Lonar Crater Lake is like a study tour for ornithologists. Various kinds of birds such as Brahminy ducks/ Shelducks, Black-winged stilts, Grebes, Shovelers, Teals can be seen.
Best time to visit Lonar Crater Lake
November to December; avoid summers for extreme heat and monsoons for heavy rains.
How to reach Lonar Crater Lake
For travelers from Mumbai/ Pune, nearest railway station is Jalna (80 kms). ST bus from Jalna would take 150 minutes to reach. Travellers coming from other side of the lake could take the Nagpur – Washim – Lonar route.
Accommodation in Lonar
- MTDC Resort, Lonar
Restaurants in Lonar
- Hotel Gulmohar
- Hotel Atharva
- MTDC Cafeteria
Lonar Crater Lake Travel Tips
- First of foremost, punctuality/ time management is of utmost importance while travelling by public transport. If you miss the bus, it has the domino effect on the rest of the itinerary. So make sure you are at the right place at right time.
- Better carry a winter jacket as it is quite chilly over there in mornings. You would actually want it for just an hour or so.
- Beware of pickpockets, especially while getting into the bus.
- Please DO NOT carry food items, shampoo, soaps while visiting Gomukh temple.
- Wear full sleeve clothes, cap and a buff for protection from the extreme heat. Apply sunscreen.
- DO NOT touch the lake water. It may cause itching, irritation or rashes.
- Beware of Gray Langurs and safeguard your belongings.
- Please DO NOT take the stones/ rocks with you as a souvenir.
- Time management is important if it is a one day affair. I had to wait for more than an hour to get a bus from Lonar to Jalna.
- Drink a lot of water to keep yourself hydrated.
- A wide-angle lens is a must if you want to capture the entire lake from the View Tower.
Lonar: World’s third largest meteorite lake of India
Approximately 52,000 years ago, a 60m wide meteorite weighing 2 megatons made an impact which formed a circular crater 1800 meters in diameter and 150 meters deep in Buldhana district of Maharashtra. This crater is the only hypervelocity meteoritic impact crater on basalt rock and the lake that formed on it is both saline and alkaline in nature. It is also the third largest Crater Lake in the world.
Known as the Lonar Lake, the crater has been described in many ancient texts such as RigVeda, Ramayana, Puranas etc.
The Skanda Purana states that a demon named Lonasur used to reside here with his sisters and harassed the people in the area who appealed to Lord Vishnu to destroy him. Lord Vishnu took the form of his avatar named Daityasudan and slayed the demon. It is believed that the water of Lonar Lake gets its colour from the mixing of his blood and the salts through his flesh.
The Lonar area has been a part of various kingdoms ruled by Ashoka, Satavahana, Chalukya, Rashtrakuta, Mughals, Yadavas, Nizams, Marathas and the British respectively.
Lonar was called Dakshina Dwar (Gate to the South) during Ashoka’s time. Many temples and monumental structures still exist today at Lonar but are mainly in a sad condition due to lack of proper care. Some noteworthy temples are Rama Gaya Temple, Mahadeva Temples, Brahma-Vishnu Temple, Kartikeya Temple, Jain Temple, Vishnu Temples, Shukracharya Observatory and the Daitya Sudan temple.
Originally believed to be a Sun Temple, Daitya Sudan was built in Khajurao style during the Chalukya rule between 6th and 12th century and has an idol that is composed of a stone-like ore with a high metal content. However, today in the present form, it is dedicated to the Daitya Sudan avatar of Lord Vishnu.
The ceiling of the temple has carvings and the exterior walls are also layered with carved figures. The plinth of the temple is about 1.5 m in height and the unfinished roof suggests an intended pyramidal form for the tower.
There are clear visible evidences of invading Muslim forces who tried to convert this historic Hindu temple into a mosque. Attempts have been made to layer the main gateway of the temple with red bricks in Islamic style.
A festival is held every year during Navaratri for Goddess Kamalaja and pilgrims flock along the rim of the crater at this time to pay their respect.
The lake water consists of sodium chloride, carbonate and fluoride and is highly alkaline due to perennial streams. A location named Sita Nahani where Sita is believed to have taken a bath has sweet water. The other two smaller crates, believed to be pieces of meteorite split from the bigger counterpart are called Ambar and Ganesh. A rare mineral called maskelynite has been found near the crater.
Today it is surrounded by forests with a large variety of birds and animals such as peacocks, owls, red-wattled Lapwings, ducks, monkeys, lizards, mongoose, fox etc. Many fruit, medicinal and aromatic plants are also known to exist here. In fact, it is a haven for scientists, geologists, archeologists, naturalists, astronomers to name a few and offers much more than just being a hot spot for wildlife enthusiasts or religious pilgrims.
It is very disappointing to note that Archaeological Survey of India has done next to nothing to preserve the ancient relics at Lonar. Most of the monuments have either been pilfered or damaged by nature and the remainder spoiled by trigger happy graffiti mongers, leaving their mindless ugly marks on such ancient and beautiful relics of a bygone era which should have been cherished instead.
Lonar is an extremely beautiful place and the State declared it to be treated as an Abhayaranya or Sanctuary that needs to be protected and preserved not only for its scenic beauty but also for its specialized properties, a rare and unique mixture to be found anywhere in the world.
https://www.sanskritimagazine.com/lonar-worlds-third-largest-meteorite-lake-of-india/
Detail of carvings on a temple wall, Lonar Maharastra - 1865
Photograph
of the Great Temple at Lonar, Buldana District, Maharashtra from the
Allardyce Collection. Album of views and portraits in Berar and
Hyderabad, taken by Robert Gill in the 1860s.Source: British Library Website
https://www.oldindianphotos.in/2010/09/detail-of-carvings-on-temple-wall-lonar.html
Kamasutra at Daitya Sudan Temple – Lonar
2Chalukyan Art became world-famous for it’s erotic arts at Khajuraho. Kamasutra at Daitya Sudan Temple bears resemblance with Khajuraho sculptures to great extend. This asymmetrical star shaped temple posses many such erotic sculptures which displays beauty of Kamasutra in delightful way. One of the few examples of Kamasutra in Maharashtra.
Amazing part of the these sculptures is the expressions and imotions carved out of the stones. When a lover hugs his lovely princess from back side, the way she bends on his shoulder.. just an amazing detailing.
Generally, Lord Shiva temple’s poses Kamasutra sculptures. But I saw many Vishnu temples which are presenting delightful examples of such erotic art. Shamlaji temple of Gujarat, Khajuraho of Madhya Pradesh and Daitya Sudan temple of Maharashtra are on the top of that chart.
I believe that Kamasutra’s presence in god’s temple shows the respect towards one of the important duties of the human. Sex gives birth! Also, temples used to be great place to spread the learning for those who were not literate.
It’s all about the view of the EYE watching it!!
Click the images to see the descriptions:
The Lake Mystery - Ghumakkar - Inspiring travel experiences.
The winter breeze was refreshing, the atmosphere crisp. Speeding on the way to Ahmednagar, several windmills waved at us. Past a ‘ghat’ section we were now in the open flat land of Marathwada. Both sides of the road lined with farmlands reaching the horizon, the journey was smooth, thanks to the fabulous road condition. Crossing Nagar and then Aurangabad, we were again in the land of farmers, cotton flowers, jowar and sugarcane and not to miss the divine flowery mustard and sometimes most rewarding flowerscapes of bright orange zendu (marigold).
Far spread landscape enroute Lonar lake
The last stop came in the afternoon, as we entered a sleepy, dusty town
in Buldhana. Going round the town in search of the rest house suddenly
through an opening, we saw it!
All emerald-green, gleaming in the bright sun in mid sky, the vast
expanse of crater lake of Lonar , set deep in a valley and perfectly
round…. It was the most captivating sight !
LONAR LAKE:
Lonar lake is a natural wonder. Some 50,000 years back a meteor dashed on the surface of the earth and created a huge depression. It broke the water table, and the depression was filled with water. The water is alkaline and saline. However you see a lot of vegetation on the lakeshore and the lake by itself welcomes the water birds. Lonar is the second largest impact crater in basaltic rock.
First view of the Lonar lake
The outer diameter of the lake is 1.8 kilometers and inner diameter is 1.2 Kilometers. One can circle the lake and the distance would be around 5 kilometers. Lonar is the name of the township situated on the rim of the crater. You need to climb down for about 140 meter to reach the lakeshore. Color of the water is an amazing shade of green. The slopes on the sides of the crater are deeply wooded. As you walk down and later around the lake, you can see several birds and the omnipresent monkeys.
Peacocks are also observed, but we were not that fortunate, I guess. The walkway is natural and shaded with huge trees reaching the sky. Little you come out in the open, and you see the green-blue marvel of the crater lake, still waters, ducks sailing, edge of the water laced with a small strip of white beach and then the green wall of trees rising on the sides of the crater.. It is such a different feeling because you are in a big peaceful hollow and the world is above you.
Woody surroundings of the Lonar lake
As we started our walk round the lake we came across first of the few temples built around the lake. This one was in dilapidated state, however the carvings on the doors and walls could not be mistaken. All around the circular path there are almost 12 temples. Belonging to Bhavani mata, some for the Shiv and some dedicated to Vishnu. All seem to be built-in last 700-800 years. The last or the first temple from where you start the ‘parikrama’ is ramgaya temple. It is exquisite in terms of looks and carvings. The back portion of the temple is still buried in the soil, may be a landslide but nobody has bothered to clear it.
Another view of the Lonar lake
Although it is a unique spot in India, even by definition, there is hardly a trace of tourist interest. In a way it is good, as inflow of tourists generally spoils the surrounding. That apart, I could not help but rue about the misfortune of this place. Had it been in US or Europe, it would have been highly publicized with proper tourist infrastructure in place and would have been developed as a serious national level attraction.
Currently what you find is total lack of interest by Maharashtra tourism. There is nobody to provide information, there are no signboards and people of Lonar are blissfully ignorant. We were told that there are hardly any Indian tourists coming to this place. However there are a lot of foreigners who do come here for studying the rocks, plants and the water of the lake which is quite unique thanks to it’s origin.
Lonar lake
AADAVA MARUTI TEMPLE:
There is a temple of ‘Aadava Maruti’ on the western rim of the crater. ‘Aadava’ means one in sleeping condition. It is not really a Maruti (Hanuman) idol but looks like a huge rock all swathed in ‘Shendoor’. The magnetic needle shows peculiar activity in the vicinity of this rock. Instead of studying the rock scientifically we have created a god out of it!
Aadava Maruti temple
DAUTYASOODAN TEMPLE:
Our last stop was the icing on the cake. The beautifully carved ‘Daityasoodan’ temple in the Lonar town is worth a visit and worth several photos. Here again we have a Puran based story of Lonasur being killed by Vishnu and hence the temple and the name. However according to experts the temple never got finished and must have been built around 13’-14’th century AD. Temple is on a plinth with circular plan and four doors and no ‘shikhar’ and may have belonged to Sun. Similar to Khajuraho style of temples, there is bounty of sculptures and carvings. All golden in the setting sun, the structure looked elegant and enchanting.
Aadava Maruti temple carvings
Back on the road, Lonar was etched in memory, for the deep water lake, for the forgotten temples, for the serene calm and for ever.
https://www.ghumakkar.com/the-lake-mystery/
No comments:
Post a Comment