मराठवाड्याच्या या शिल्प स्थापत्य परंपरांचा प्रारंभ इसवी सन पूर्वी पहिल्या शतकात झाला असे म्हणतात. प्रतिष्ठानच्या सातवाहन सत्तेचा उदय झाला आणि शिल्प स्थापत्य कलेला बहर आला. अजिंठ्याचा दगड म्हणजे कठीण खडक. ज्वालामुखी किंवा तत्सम गोष्टींमुळे त्याला एक टणकपणा आलेला तो खडक. बारीक छिद्र असलेल्या या खडकाला. कारागिरांनी घासून चांगला गुळगुळीत केला त्यावर चिखलांचा लेप दिला. अभियंते आणि अभ्यासक त्याला 'स्टको प्लास्टर' असे म्हणतात. औरंगाबादपासून डोंगरांची रांग सुरु होते, ती रांग थेट वेरुळ आणि पुढेही जाते. वेरुळच्या लेणी अगोदर औरंगाबादची लेणी कारागिरांनी कोरली असावी अशी शक्यता मानली जाते. कारण इथे हा प्रयोग फ़सला आणि कलाकार पुढे डोंगररांगांकडे गेले असावेत.
लेणी क्र. २ :
हे लेणे लक्षवेधी आहे,याचा व्हरांडा ६.३० मीटर रुंद व ३.९१ मीटर लांब आहे. याला आठ दर्शनी कोरीवकाम केलेले खांब आहे.हा बहुधा विहार आहे.दीर्घिका, मध्यवर्ती दालन व प्रदक्षिणा मार्ग अशी या लेणीची रचना आहे. यातील गाभार्यात भगवान गौतमबुद्धाची प्रलंबपाद आसनातील भव्य मूर्ती आहे. उजवीकडे विविध आसनातील बुद्ध मुर्ती आहेत. यात शिल्पकाम भरपूर आहे परंतु त्याची झीज झालेली आहे.
लेणी क्र. ३ :
वज्रपाणी
लेणी क्र. ४ : ही येथील सर्वात प्राचीन लेणी आहे. इसवी सनाच्या तिसर्या शतकातील असावी. हीनयान पंथाचे हे चैत्यगृह आहे. यातील तुळ्याचे छत व स्तूपावरील कोरीव काम अतिशय कुशलतेने केलेले आहे.या लेण्याचा संपुर्ण दर्शनी भाग ढासळला असताना तो पुन्हा बांधून जुन्या भागाला एकसंधपणे जोडला आहे.यासाठी पुरातत्वखात्याला नक्कीच धन्यवाद द्यायला हवेत.या लेण्याला बघून कार्ल्याच्या लेण्याची आठवण होते. या लेण्यातील दागोबा २ मीटर व्यासाचा आहे.स्तूपावर कोणत्याही प्रकारचे कोरीव काम नाही. सूर्याची किरणे सरळ या स्तूपावर पडावीत अशा पद्धतीने त्याची रचना केलेली दिसते, मात्र याच उद्देश्यानं हा स्तूप केला असावा असे म्हणायला काहीही आधार नाही.या लेण्यातील स्तुप सध्या मोडकळीला आलेला असून त्याच्यावरील पायर्यासारखी आधार देणारी दगडी हार्मिका अजुन शिल्लक आहे.याचे अर्धवर्तुळाकृती छत जुन्या चार व नव्याने बांधलेल्या १३ अश्या एकुण सतरा अष्टकोनी ४ मीटर उंचीच्या अजस्त्र खांबांनी तोलुन धरलेले आहे.या लेणीची गंमत अशी सांगितल्या जाते की भगवान बुद्धाला पार्श्वनाथ किंवा महावीर समजून काही जैनमुनींनी लेणीचा ताबा घेतला होता व तो पुढे सोडलाही होता. (संदर्भ नाही) लेण्यांची शैली पहिल्या शतकातील व मथुरा शैली अथवा गांधार शैलीमधे मोडत असावी. अजिंठा लेण्यातील बहुतेक प्रतिमा या धम्मचक्रप्रवर्तनमुद्रेमधे हात असलेले आहेत आणि इथेही तशाच प्रतिमा आहेत तेव्हा लेणींचा काळ सारखा असावा असे वाटायला लागते.
लेणी क्र. ५ : या लेणीत जैन तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांची ध्यानस्थ मूर्ती आहे.या लेण्याचा बराचसा दर्शनी भाग बराचसा नष्ट झालेला आहे.इथे काही दालने व एक बुध्दमुर्ती सिंहासनावर बसलेल्या स्थितीत शिल्लक आहे.ध्यानमुद्रेतील पद्मनाभस्थ बुध्दाच्या पायाशी नंतर जैन धर्मीयांनी शंखमुद्रा कोरली.
औरंगाबादच्या बौद्ध लेणीतील गणपती बाप्पा
लेणी क्र. ६ : या लेणीपासून पुर्वेकडील गटास आरंभ होतो. या लेणीची दोन दालने आहेत. पहिल्या दालनात श्री. गणेशाची मूर्ती आहे. त्यासोबत सप्तमातृका कोरलेल्या आहेत. बाजूला भगवान गौतम बुद्धाची मूर्ती आहे. दुसर्या दालनात भगवान बुद्धाची मूर्ती व काही बौद्ध शिल्पे आहेत.लेण्यामध्ये गणपतीची मूर्ती तर शेजारीच भगवान गौतम बुद्ध विराजमान आहेत. बौद्ध लेण्यात गणेशाची मूर्ती असणे हा दुर्मिळ योगायोग आहे. यामुळेच गणेशोत्सवात या लेणीस भेट देणे ही गणेश भक्तांसाठी पर्वणीच ठरू शकते.
औरंगाबाद लेण्यांची निर्मीती चालुक्यांच्या काळात झाली. राजा चालुक्य प्रजेला समान वागणुक द्यायचा. म्हणुनच त्याने जाती धर्माचा विचार न करता बौद्ध धर्मीय लेणी तयार केल्या. चालुक्य हे सप्तमातृका आणि गणेशाचे पूजक होते. यामुळेचे लेणी क्रमांक ६ मध्ये पाच फुटी उंचीची श्रीगणेशाची मूर्ती कोरण्यात आली आहे. या मूर्तीच्या बाजुला सप्तमातृका तर डाव्या बाजुला बुद्धमूर्ती आहे. भगवान बुद्धाची मूर्ती ही परलम्बापद् मुद्रेतील आहे. तर त्याला लागुन असलेल्या भिंतीवर स्त्री-पुरूषांच्या आकृत्या आहेत. लेणीमध्ये मधोमध ही मूर्ती कोरल्यामुळे तिचे स्थान प्रधान ठरले आहे. यावरून गणपतीच्या पूजेचे महत्व चालुक्य काळातही होते हे अधोरेखित होते.
बहुधा बोधीसत्व आणि मद्दी (विश्वंतर जातक)
लेणी क्र. ७ : त्या काळातील शिल्पकलेचे काही अप्रतीम नमुने आजही या लेणीत आहेत. सकाळची सूर्यकिरणे थेट गाभार्यात भगवान बुद्धाच्या मूर्तीला स्पर्श करतात. त्यामुळे ही मूर्ती सजीव व चैतन्यमयी भासू लागते. मूर्तीच्या एका बाजूला नर्तकीचा एक अलौकिक शिल्पपट आहे. हा शिल्पपट शिल्पकलेच्या इतिहासातील एक मानबिंदू समजला जातो. यात नृत्यात तल्लीन झालेली नर्तिका व वाद्यवृंदासह साथ देणार्या युवतींचे कोरीव काम देखणे व अतिशय विलोभनीय आहे. हा शिल्पपट अंधारात आहे. प्रकाश परावर्तीत करणार्या बोर्डाच्या साहाय्याने या शिल्पातील सौंदर्याचे दर्शन घडते. अंधार असलेल्या सर्व लेण्यांत अशा बोर्डाची व्यवस्था आहे. गाभार्यातील प्रवेश दारावर पद्मपाणी अवलोकितेश्वर यांची उभी मूर्ती असून त्यांच्या दोन्ही बाजूस अष्टमहाभयाचे प्रसंग कोरलेले आहेत. याच्या डावीकडील दालनात ध्यानी बुद्धाच्या व उजवीकडील दालनात पांचिक व हरितीचे शिल्प आहे.
औरंगाबाद येथील काही शिल्प अजिंठ्याच्या शिल्पापेक्षाही सुंदर आहेत. सात नंबरच्या लेण्यांत, बोधिसत्व अवलोकेतेश्वर अग्नी, शत्रूची तलवार, कैद होणे, पाण्यात बोट बूडणे , इत्यादी पासून तसेच सिंहासारख्या हिंस्र पशूपासून, सापादि सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून, पिसाळलेल्या हत्तीपासून अणि रोगापासून निर्माण होणाऱ्या संकटातून उपासकांचे कसे संरक्षण करतो हे दाखविले आहे.अशा शिल्पाला ” वंदना शिल्प” असे म्हणतात. या वंदनेत आठ प्रकारच्या संकटातून रक्षण व्हावे म्हणून अवलोकेतेश्वराला विनंती केलेली असते. व्यापाऱ्यांना प्रवासात आणि इतरत्र उत्पन्न होणाऱ्या संकटांची सर्वसाधारणपणे ही एक यादी आहे. असे वंदन शिल्प किंवा चित्र, महायानी आणि वज्रयानी बौद्धांनी बर्याच ठिकाणी काढून घेतल्याचे दिसून येते.
अवलोकितेश्वर पद्मपाणी
लेणी क्र. ९ : ही येथील सर्वात भव्य लेणी आहे. यात भगवान गौतम बुद्धाचे महापरिनिर्वाणाचे विशाल शिल्प ओ. हे शिल्प अर्धवट व जीर्ण अवस्थेत आहे. या लेणीतील काही मूर्तिंच्या डोक्यावरील नागफणीचे काम अतिशय उत्कृष्ट आहे
ह्या लेण्यांचा काळ साधारण ६ वे ८ व्या शतकाच्या दरम्यानचा. म्हणजे अजिंठ्यानंतर आणि वेरुळच्या आधीचा. कदाचित कलचुरी राजवटीच्या अमदानीत ही लेणी खोदली गेली असावीत.
इथे फ्रेस्को आहेत का? तुमच्या लेखात तसा उल्लेख नाही.
इथली शैली गांधार अजिबात नाही पण मथुरा शैलीतून पुढे विस्तार पावलेल्या अजंठा स्कूल ऑफ़ आर्ट्सशी खूपच मिळतीजुळती आहे.
बहुतेक बुद्ध धम्मचक्रप्रवर्तन मुद्रेत आहेत. काही बुद्ध ध्यानी बुद्ध दिसताहेत. अवलोकितेश्वर पद्मपाणी आणि वज्रपाणी पण दिसत आहेत.
येथे काही वज्रयान शिल्पे आहेत का? तारा, महामायुरी वगैरे? वर स्त्री उपासकांचा उल्लेख तुमच्या लेखात दिसतोय. हे स्त्री उपासक नसून मला स्त्री बोधिसत्व वाटतात. लेणी प्रत्यक्ष बघायलाच हवीत.
ते सात पुरुष उपासक म्हणजे मानुषी बुद्ध असावेत.
महायान पंथ २४ बुद्धावतार मानतात. पैकी महायान शेवटच्या सात अवतारांना मानुषी बुद्ध असे नाव देतात. शेवटचा आठवा मानुषी बुद्ध हा 'मैत्रेय' हा भविष्यातील बुद्ध आहे जसे हिंदू 'कल्की' यास भविष्यातील विष्णू अवतार मानतात.
हे सात मानुषी बुद्ध पुढीलप्रमाणे. यातील प्रत्येकास त्यांचा स्वतंत्र बोधीवृक्ष आहे.
१. विपश्यी
२. शिखी
३. विश्वभू
४. क्रकुच्छन्द
५. कनकमुनी
६. काश्यप
७. शाक्यमुनी
यातील सातव्या शाक्यमुनीलाच गौतम बुद्ध असेही मानले जाते.
वल्लीसाठी प्रतिसाद. वल्ली, मथूरा शैली मला अजिबात वाटत नाही. मथूरा शैली म्हणजे शिल्प अधिक वास्तवतेकडे झूकणारे असतात. विशेषतः स्त्री सौंदर्याच्या बाबतीत आकार अधिक उठावदार चैतन्यपूर्ण पुषकळसा निसर्गनियमानुसार जे जे दाखवता येईल ते ते...सर्व मथुरा शिल्पात असावे असे वाटते. एक शलभंजिका ज्याचे मी छायाचित्र टाकले आहेत तीची तेवढी जरा कंबर बारीक, पुष्ट वक्षःस्थळ व अलंकार यांनी युक्त अशी दिसते. म्हणजे खात्रीशीर मी सांगू शकत नाही.
ही गांधार शैली अजिबात नाही. गांधार शैलीवर हेलेनिस्टिक प्रभाव आहे. तसा इकडील शिल्पांवर अजिबात दिसत नाही. मग इथली शैली गांधार नाही तर मथुरा आहे का? तर तसेही नाही.
मथुरा शैलीतून गुप्त काळातील शिल्पे हळूहळू विकसित होत गेली. गुप्त शिल्पकलेचा मोठा प्रभाव वाकाटक राजवटीवर पडला. ह्याच वाकाटक काळात अजिंठ्याची जगप्रसिद्ध शिल्पे आणि चित्रे विकसित झाली. आणि अजिंठ्याची नवीनच शैली तयार झाली. आज अजिंठा म्हटलं की सर्वांच्या डोळ्यांसमोर चित्रेच येतात पण तिथे काही फ़्याण्टास्टीक शिल्पे आहेत. जसं लेणी क्र.१ मध्ये ज्म्भाल आणि हरिती, लेणी क्र. २६ मध्ये महानिर्वाण, मारविजय, लेणी क्र. २० मध्ये नागराज.
ह्या शिल्पांचा मोठा प्रभाव औरंगाबाद लेणीवर दिसतो. कलचुरींच्या काळात हाताची घडी घातलेल्या काही आयुधपुरुष मूर्ती दिसतात. तशा औरंगाबाद लेणीत आहे की नाही ते माहीत नाही पण तुम्ही लेखात दिलेल्या वज्रपाणीची मूर्ती तशी असावी असे वाटते.
तसंही महायान स्थापत्यशैलीत शालभंजिका आणि स्त्री बोधिसत्व सोडले तर स्त्रीशिल्पांना फारसे स्थान नाही. शिवाय बौद्ध धर्मातल्या ह्या मूर्ती असल्याने स्त्रीसौंदर्याला फारसे स्थान न मिळता जास्त करून वैराग्यस्वरूपच असतात.
भारताच्या पच्छिमेस ग्रीक राज्य होती त्यामुळे ग्रीक रोमन कलेशी भारतीय कलाकारांचा परिचय झाला. बौद्ध धर्मात महायन पंथाचे अधिक प्राबल्य वाढल्यामुळे बुद्धाची मूर्ती घडविण्यास असलेल्या हीनयान पंथांच्या विरोधाची धार नाहीशी झाली . ग्रीक देवदेवतांच्या आदर्शवादी मूर्तीप्रमाणे भारतात पहिल्यांदाच अशा बुद्धांच्या आणि बोधीसत्वाच्या मूर्ती मानवस्वरुपात घडविण्यात आल्या. ग्रीक रोमन वास्ववादी शैली आणि भारतीय सांकेतिक अलंकारिक शैली यांच्या मिश्रण किंवा विकास होऊन जी शैली निर्माण झाली ती शैली गांधार शैली. ( बरोबर की चूक)
बुद्ध व बोधीसत्व मूर्तीवरील प्रवाही व लयदार झुपके, केशकलाप, अंगावर वस्त्र घेण्याच्या पद्धत. वस्त्राच्या वास्तववादी पद्धतीने (थ्रीडी) चुण्या यामधे ग्रीम रोमन कलेचा स्पष्ट प्रभाव दिसतो.
मानवी स्वरुपातील बुद्धमुर्तीत देवत्वाचा प्रत्यय यावा म्हणून डोक्याच्या वर बांधलेली केसांची उष्णीशा नावाची गाठ, दोन भूवयामधे तृतीय नेत्र, कानांची खाली लोंबणारी पाळी, डोक्याच्या मागे प्रभावलय. हाताचा पंजा व तळपाय यावरील चक्र...हाताच्या पारंपरिक मुद्रा.... याप्की उष्णिशा ही केसांची गाठ अपोलो या ग्रीक देवाच्या मूर्तीतही आढळते. बाकी लक्षणे मात्र भारतीय आहेत.
-दिलीप बिरुटे
गांधार शैलीबद्दल तुमचं विवेचन बरोबर आहे.
पण ह्या शिल्पांवर हेलेनिस्टीक प्रभाव अजिबात दिसत नाही. दिसलाच तर नगण्य.
तसं बघायला गेलं तर कान्हेरीच्या चैत्यातील उपमंडपात असलेल्या अवलोकितेश्वराच्या मूर्तीवर गांधार कलेचा प्रभाव दिसतो पण इतर ठिकाणी नाही.
इथल्या बुद्धमूर्तींची वस्त्रे चुणीदार अजिबात नाहीत. आता केशकलाप म्हणाल तर बुद्धमूर्तीचे ते व्यवच्छेदक लक्षण आहे. पण इतर सर्व लक्षणे भारतीयच आहेत.
जाताजाता अवांतर- जुन्या बुद्ध साहित्यामध्ये बुद्धाचे वर्णन मुंडन केलेले असे आहे. बुद्धाचा केशकलाप हा महायानकाळात मूर्तीवर चढवला गेला.
हेलेनिस्टिक प्रभाव अगदी नावापुरताय. बाकी हि अजंठा शैली अस्सल भारतीय अन मथुरा शैलीवरूनच विकसित झालीय. समांतर वस्त्रचुण्या, रिअलैस्टीक नाही पण सांकेतिक शरीर चिन्हे, लघुचित्रात आढळणारी चेहऱ्याची वक्राकार ठेवण, आम्रफळाप्रमाणे चेहरे आणि इतर सर्व अस्सल भारतीय कलावैशिष्ये (कृषकटी, घटा प्रमाणे स्तनभार, त्रिभंन्ग अथवा समभंग उभे राहण्याची पध्द्त, स्नायू ऐवजी बाह्याकार महत्व)अजंठा शैली हि गांधार शैली किंवा त्यावरून प्रेरित नाही हेच सिद्ध करते. हि विकसित मथुरा शैलीच.
मोहक पण गंभीर चेहरे, प्रमाणबद्ध शरीरयश्टी. रोमन टोग्यासारखी वस्त्रे, अर्धोन्मीलित नयनांनी धानस्थ अवस्थेत बुद्धाची मानवस्वरुपात विलोभनीय मूर्ती ही गांधार शैलीची वैशिष्टे आहेत रे....
No comments:
Post a Comment