An encounter with the past..
Sardar Purandare Wada, Saswad
It was my final year of architecture- we had to select a topic for our thesis and for me, it was very clear that I wanted to work with a historic site. So the meticulous process of site searching began. Considering I reside in Pune, which is the cultural capital of Maharashtra, there is a lot of traditional architecture in the city. I needed a site that was unique, never been documented architecturally before, and considerably close to Pune- just to make the site visits easier.
After roaming around the city and combing through thesis books from pass-out students of other colleges, I found myself lost and had almost given up. My thesis guide then suggested to look up Sardar Purandare Wada. This wada (traditional dwelling) is located in the heart of Saswad, which is about 30 kilometers from Pune. I got in contact with the then heir, and asked for his permission for visiting the wada, and potentially coming up with detailed drawings.
I took 3 of my classmates with me for the documentation as the wada complex is pretty huge. We got down at the main ST bus stand and walked for about 10 minutes down the main road which was busy with the day’s hustle and bustle. You couldn’t miss it! Just from a distance, you could see this huge fortified wada towering over the modern buildings.
The caretaker took us to the wada, there is an old Ganpati Mandir built by Ambaji Purandare which is accessible for all through the outside.
The Main Entrance to the complex 
Carvings on the Ganpati Mandir
We entered the main gate to a vast ground on the right side and the fortified walls surrounding the wada, with bastions and an iron-spiked gate on the left. He opened the lock on the wicket door on the gate and we entered into a dark devdi (antechamber), with a ceiling of about 7m. This led up to a small open space with a small aangan to your left, a barracks room to the right, and the main wada straight ahead.
Iron spiked gate- dindi darwaja 
Inside the devdi (antechamber)
We then entered the main chowk (courtyard) of the wada. The caretaker said he’ll return in a few hours to lock it up and to just be careful as the structure was very old and dilapidated. As I stood in the chowk, I couldn’t believe I’d come this far! Although the wada was dilapidated, we could see how grand it was when it was built.
Front Elevation 
Front Elevation
Without wasting any time, we got to business, taking out measuring tapes and taking pictures. To measure any old building, you should know what measuring system they used because at that time the metric/feet system wasn’t in practice. My research came in handy here- back in the day, the measuring system khann was used which was basically the available size wooden beams came in and varied between 8-10 feet. That made it much easier to measure spaces because each point of intersection on the grid, i.e., the four corners of a khann were marked by a column. The structural framework of the wada is built in wood while the filler walls are constructed in brick.
I went on making a rough plan and clicking photos and noticed a hierarchy in spaces. The ground floor has a lot of public and semi-private spaces (such as the chowk, osari, living areas, kitchen, howd (water cistern), vihir (private well), toilets, etc. whereas the upper floors were more for private use.
The thickness of the walls contributed to the coolness of the interior of the wada. Most walls have aedicules and niches to facilitate storage and to house lamps. Kitchen walls were provided with a shaft within so as to ensure the kitchen enjoyed sufficient ventilation and to keep the food fresh. Staircases are single flight and located within the thickness of these walls. Walls were plastered with lime mortar and color was added later.
Private vihir (well) on the North-west corner
On the first floor, there was a private jalsa (entertainment) hall for the Sardar and his guests where dances and performances took place. You can still see a platform for the dancers, the remnants of drapes, painting on the wall, and an old dyut ludo board, carved in the ground.
The other rooms were pretty much empty. On the second floor, I found a mill room with drawings of widows draped in red sarees and faces painted in black, grinding wheat to make flour. The cultural and social messages were clear here- widows were considered as outcasts and were often confined to an isolated space, given household tasks and did not get to leave the house or be seen in public.
This room led to the terrace- the terrace has a passage which runs along the entire complex with steps to guard towers and the fortified basalt walls. I walked along precariously as in many places the roof had collapsed in and the passage had given away. The view from up here is simply breathtaking, you can see clearly for miles!
View from the terrace looking inside 
View from the terrace looking outside
Apart from this, I also came across basements- the walls had fallen in but people say that these were secret passages that connected the wada to Jadhavgadh, which is about 7km away- that means an hour and a half walk through a tunnel!
The austerity of the façade is relieved in part by the patterns of embrasures in brickwork for guns and murder holes.
The bricks used back then were flatter and hence known as pustaki vita (book-bricks).
The monotony of the brick external façade was relieved by bands of relief work and diaper motifs executed in brick and tile.
We were done with initial drawings, and the caretaker returned in the evening to lock up. During the measuring and photo-taking we noticed a lot of film equipment lying about, and when we asked him about it he said they were shooting a horror film there. And guess which film that was? They were shooting the recently released period horror film Tumbbad! You can see a lot of this wada in the movie, which somehow makes me very happy and proud. I did feel a bit eerie on the second floor in the widows’ room, the floor was poorly lit, silent, and very intimidating.
It took a lot of time and effort to come up with existing and
proposed drawings but honestly, it was worth the effort. I feel
satisfied that I took on the challenge, and that a piece of history got
documented.
Numerous wadas in Pune are being torn down or sold due
to maintenance costs. We are losing some really good traditionally and
architecturally significant structures and slowly we’ll be left with
none. It is crucial for the government along with the public to come up
with solutions to preserve these heritage structures. Every house has a
story, and this one, in particular, had a lot to say. It is our job to
share that story with everyone.
“A house can have integrity, just like a person; and just as seldom.”
-Howard Roark, The Fountainhead
P.S.- Feel free to leave down a comment with your questions and I’ll do my best to answer it 🙂
सरदार पुरंदरे वाडा | Discover Maharashtra
सरदार पुरंदरे वाडा…
शके १६२५ (सन १७०३) मधील एका पत्रात ‘कसबे’ सासवडचे कुलकर्ण व कर्यात सासवडचे कुलकर्ण पदाबद्दल समस्त पुरंदरे यांनी अत्र्यांशी वाद घातले अशी नोंद आहे. शके १६१४ (सन १६९२) च्या फाल्गुन महिन्यात तुकोपंत पुरंदरे, धनाजी जाधवांबरोबर चंजीस (जिंजीस) जाऊन जमिनीच्या सनदा घेत आहे, अशी एका पत्रात नोंद आढळते. यावरून असे म्हणता येईल की, पुरंदरे घराण्याकडे परंपरागत कुलकर्ण वतन होते. या घराण्यातील अंबाजीपंत ही व्यक्ती धनाजी जाधवराव यांच्या बरोबरीचीच असल्याचे दिसते. शके १६१४ मध्ये पुरंदरे मराठ्यांचे साक्षात नोकर होते. शके १६२४ मध्ये ते सुखवस्तू रयत आहेत.
सासवड गाव कधी मोगलांकडे तर कधी मराठ्यांकडे असे. शके १६२३ मध्ये अत्रे आणि पुरंदरे यांचा वाद असल्याचे दिसते. रामचंद्रपंत अमात्य, सेनापती धनाजी जाधवराव, सचिव शंकराजी नारायण यांच्याशी पुरंदरे यांचा दृढ परिचय होता. या घराण्यातील ‘हेरंब’ नावाचा माणूस बराच महत्त्वाचा होता. तुको त्र्यंबक, अंबाजी त्र्यंबक या बंधुद्वयाखेरीज त्यांचे चुलत भाऊ काशी, गोमाजी, गिरमाजी, विश्वनाथ व भाऊबंद चिंतो महादेव पुरंदरे हेसुद्धा आपल्या बकूबाप्रमाणे राजकारणात वावरत होते. सेनापती धनाजी जाधवराव यांच्या कृपेने यांना थोर पद प्राप्त झाले.(सरदार पुरंदरे वाडा)
छ. शाहूमहाराज सुटून आल्यावर लांबकानी (खानदेश) येथे अंबाजीचा पुतण्या मल्हार तुकदेव हा शाहूराजांना भेटला. त्या वेळी काही अत्रेमंडळीही शाहूराजांकडे सामील झाली.
सन १७०८ मध्ये शाहूराजे सातारला विधियुक्त अभिषेक करून छत्रपती झाले. अंबाजीपंत व खंडो बल्लाळ यांचा स्नेह जुळला. पंतांच्या सहाय्याने बाळाजी विश्वनाथाने कर्ज काढून फौज बनविली. शाहूराजांनी सेनापति पदावरून चंद्रसेनास काढल्यावर पुढे त्याचा भाऊ संताजी यास नेमले. नंतर सन १७१२ मध्ये मानसिंग मोरे यास सेनापती नेमले व त्याचे दिमतीस आपल्या भरवशाचा अंबाजीपंत यास नेमले. बाळाजी विश्वनाथाच्या मृत्यूनंतर दि. १७ एप्रिल १७२० रोजी बाजीरावास छ. शाहूमहाराजांकडून पेशवाईची वस्त्रे मिळाली. त्याच वेळी अंबाजीपंत पुरंदरे यांना मुतालिकीची वस्त्रे करून दिली. पुरंदरे मुतालिक म्हणून साताऱ्यास शाहूमहाराजांजवळ राहत असत. अंबाजीपंत, त्यांचा मुलगा.
महादेव,
मल्हार तुकदेव ऊर्फ दादा, त्र्यंबक सदाशिव ऊर्फ नाना हे शाहू महाराजांजवळ
राहून पेशव्यांची बाजू सांभाळीत. सन १७३७ मध्ये अंबाजीपंत, पिलाजी जाधव व
राणोजी भोसले आणि आनंदराव पवार यांनी माळव्यात मोठी स्वारी करून
दयाबहादुराशी कित्येक संग्राम व व्यवहार केले. कोल्हापूरकर
संभाजीराजे
यांच्या व शाहू महाराज यांच्या भेटीच्या प्रसंगी जाखणवाडी गावच्या मैदानात
अंबाजीपंत होते (१७३१). उमाबाई दाभाडे यांच्या भेटीसाठी शाहू महाराजांनी
काही महत्त्वाची मंडळी पाठवली होती. त्यांत अंबाजीपंत होते.
बाजीराव पेशव्यांशी अधिकारवाणीने अंबाजीपंत बोलत असत. तरीसुद्धा त्यात आदब राखत असत. पेशवे लहान असले तरी अंबाजीपंतांस पत्रातून ‘चिरंजीव असे संबोधत असत. बाळाजी ऊर्फ नानासाहेब यांना जेव्हा दमाजी गायकवाडाने पकडले त्या वेळी अंबाजीपंतांनी त्यांना दंड भरून सोडविले. बाजीरावविरुद्ध कारस्थाने करणारी सरदारांना पत्रे लिहून त्यांचा बंदोबस्त केला. अंबाजीपंत पेशव्यांचे कारभारी व उपमंत्रीच होते. त्यांचा मृत्यू भाद्रपद शु।८ शके १६५६ (सन १७३५) ला माहुली येथे झाला. त्यांच्या सौभाग्यवती बयाबाई यांनी सहगमन केले. महादोबा व सदाशिव हे त्यांचे पुत्र. पानिपतच्या युद्धात बाबा पुरंदरे होते. त्यांना ग्वाल्हेरच्या दरम्यान व्यवस्थेसाठी मागे ठेवले होते. महादोबा पुरंदरे हे नानासाहेबांच्या वेळी एक अत्यंत सज्जन व पेशव्यांच्या गुरुस्थानासारखे होते. मराठ्यांच्या इतिहासात अत्यंत कर्तृत्ववान व निष्ठावंत अशी बहुमोलाची माणसे या घराण्याने दिली.
#संदर्भ-
१) पुरंदरे कृ.वा.- पुरंदरे दप्तर भाग १,२ २) सरदेसाई गो.स.- मराठी रियासत खंड ३,४
३) दक्षिणेतील सरदारांच्या कैफियती, यादी वगैरे
माहिती साभार – Vikas Chaudhari
पानिपतकार शिंदे यांचा वाडा | Discover Maharashtra
पानिपतकार शिंदे यांचा वाडा…
खंडाळा तालुक्यातील कोपर्डे येथील पानिपतकार शिंदे यांचा वाडा गढीवजा वाडा पुण्यापासुन सासवड-जेजुरी-निरा-लोणंदमार्गे ९० कि.मी.अंतरावर तर साताऱ्या पासुन ४० कि.मी. अंतरावर आहे. लोणंदहुन जाताना तांबवे गावापुढे डावीकडे कोपर्डे गावाचा फाटा लागतो. जवळपासच्या १३ गावचे वतन असलेले पानिपतकार शिंदे यांचे हे गाव आजही त्याच्या अंगाखांद्यावर गतकाळाच्या खुणा बाळगुन आहे.
एकेकाळी कोपर्डे गाव एका कोटात वसलेले असुन कधीकाळी या गावाला तटबंदी व बुरुज असल्याच्या खुणा जागोजाग दिसुन येतात. कोपर्डे गावात आपला प्रवेश हा या वेशीच्या दरवाजातूनच होतो. संपुर्ण दगडी बांधणीतील हा दरवाजा १८-२० फुट उंच असुन याच्या आतील दोन्ही बाजूस देवड्या आहेत. वेशीतून आत प्रवेश करताच डाव्या बाजुस पहिला वाडा असुन या वाडयाची घडीव दगडात बांधलेली तटबंदी व बुरुज आपले लक्ष वेधुन घेते. तटबंदीचा फांजीवरील भाग विटांनी बांधलेला असुन दरवाज्याच्या वरील भागात नगारखान्यासारख्या वास्तुचे अवशेष दिसुन येतात. दरवाज्याच्या आतील दोन्ही बाजुस देवड्या असुन या दोन्ही दरवाजाशेजारी वरील भागात जाण्यासाठी बंदीस्त दगडी जिने आहेत. या जिन्याने तटावर आले असता संपुर्ण वाड्याचा अंतर्भाग पहायला मिळतो.
सध्या अस्तित्वात असलेले बांधकाम पहाता हा वाडा दुमजली किंवा तीनमजली असावा. चारही बाजुस तटबंदी व चार टोकास चार बुरुज अशी रचना असलेल्या या वाडयाची तटबंदी व बुरुज आज पुर्णपणे कोसळलेले असुन केवळ दर्शनी भागातील तटबंदी व त्यातील एक बुरुज आज शिल्लक आहे. या बुरुजाच्या आत वरील मजल्यावर एक खोली असुन त्यात जाण्यासाठी वेगळा जिना आहे. मूळ वाड्याचा हा एकमेव अवशेष शिल्लक असुन वाड्यात नव्याने बांधलेल्या घरांनी इतर अवशेष भुईसपाट केले आहेत. गावात असलेल्या तीन वाड्यापैकी हा वाडा सर्वात मोठा असुन याचे आवार अर्ध्या एकरपेक्षा जास्त आहे. वाड्याच्या आवारात घडीव दगडांनी बांधलेली पायऱ्या व कमान असलेली विहीर असुन या विहिरीचे पाणी दगडी पाट बांधुन वाड्यात फिरविले आहे.
उर्वरित दोन वाडे या वाड्यापासून काही अंतरावर असुन हे दोन्ही एकमेकाला खेटुन आहेत. यातील एक वाडा मोठया प्रमाणात नष्ट झाला असुन दुसरा वाडा मात्र तग धरून आहे पण याच्या आत नव्याने बांधलेल्या घरांनी आतील अवशेष पुर्णपणे नष्ट केले आहेत. या वाडयाची तटबंदी व बुरुज घडीव दगडात बांधलेली असुन तटबंदीचा वरील भाग विटांनी बांधलेला आहे. आयताकृती आकार असलेल्या या वाडयाचा परीसर पाव एकरचा असुन त्यात चारही बाजूस असणारी तटबंदी व टोकाचे चार बुरुज आजही शिल्लक आहेत. तटबंदी शिल्लक असली तर तटावर जाण्यासाठी असलेला जिना कोसळल्याने तटावर जाता येत नाही. वाड्याचा मूळ दरवाजा आजही शिल्लक असुन याच्या वरील भागात देखील नगारखान्यासारखी वास्तु दिसुन येते. या दोन्ही वाडयाच्या अंतर्गत भागात पाण्याची सोय दिसुन येत नाही.
या वाडयाच्या समोरील बाजूस काही अंतरावर नदीकाठी एक दगडी बांधकामातील एक शिवमंदीर आहे. या शिवमंदिराशेजारी दोन समाधीचे चौथरे असुन यातील एका चौथऱ्यावर छत्री बांधली आहे. या चौथऱ्यावरील बांधकामात असलेला शिलालेखाचा दगड काढुन तेथे नवीन दगड बसविलेला आहे. या शिवाय तेथील पिंपळाच्या झाडाखाली एक विरगळ व सतीचा हात कोरलेला दगड दिसुन येतो. नदीपात्रात असलेली दगडी वास्तु सतीचे देवालय म्हणून ओळखली जाते. या वास्तु भोवती मोठया प्रमाणात कचरा जमा झाला असुन झाडी वाढल्याने तेथे जाता येत नाही. गढी व हा परीसर पहाण्यास अर्धा तास पुरेसा होतो. पानिपतच्या लढाईनंतर परत आलेल्या शिंदे मंडळींचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य झाले. त्यांतील शिंदे घराण्यातील तीन असामी फलटणकर नाईक निंबाळकरांच्या आश्रयाने कोपर्डे येथे स्थायिक झाल्या. त्यांना कोपर्डे येथील जवळपासची तेरा गावे इनाम म्हणून मिळाली. कोपर्डे या ठिकाणी वाडे बांधून त्यांनी स्वतःचे अस्तित्व निर्माण केले. पानिपत वरून परत आलेल्या या शिंदे मंडळींना पानिपतकर शिंदे म्हणून ओळखले जाते.
ग्वाल्हेर येथे असलेला पानिपतकर गोटातील शिंदे हे या शिंदे परिवाराचे वंशज आहेत. या शिंदेंचे दोन नाग व मध्ये सूर्य असे चित्र असलेले स्वतंत्र निशाण असल्याचे येथील शिंदे मंडळी सागंतात. यांच्या देवघरात आजही नाग व सुर्य असल्याचा टाक पुजला जातो.
साभार – सुरेश निंबाळकर
सरलष्कर दरेकरांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारे आंबळे गाव | Discover Maharashtra
सरलष्कर दरेकरांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारे आंबळे गाव –
सरलष्कर दरेकरांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारे आंबळे हे गाव आहे. सरदार दरेकर घराणे हे मोरे या ९६ कुळी मराठा कुळाचे उप कुळ आहे. मुळ सातारा जिल्हा मधील जावळी परिसरातील दारे गावचे हे दरेकर , दऱ्या खोऱ्यातील वीर दरेकर असे म्हणतात.
गावात प्रवेश करण्याच्या अगोदरच समजून येते की आंबळे गाव संपूर्ण तटबंदीने सुरक्षित होते कारण आपल्याला गावात प्रवेश करावा लागतो तो एका दोन बुरुज अवषेश असलेल्या प्रवेशद्वारातुन . प्रवेश करताच डाव्या बाजूला एका चिरेबंदी वाड्याचे प्रवेशद्वार दिसते. वाडा काळाच्या ओघात ढासळला असून दरवाज्याच्या अवषेशा वरुन वाड्याची भव्यता लक्षात येते. थोडेसे पुढे गेल्यावर सरलष्कर दरेकर गढीच्या वाड्याची भव्य तटबंदी आणि दोन भव्य बुरुज पहायला मिळतात. येथे बरेच वाडे पहायला मिळतात त्यात चार वाडे दरेकरांचे आहेत असे समजले. त्या पैकी एका वाड्याचे जसेच्या तसे नुतनीकरण करण्यात आले असून अजूनही नुतनीकरण कार्य चालू आहे. त्याच्या समोरच भव्य नगारखाना असलेला तटबंदी युक्त भव्य वाडा आहे. हा वाडा दोन मजली असून खूपच सुंदर आहे. वाड्याच्या आतील बाजूस दरेकर कुटुंब राहतात.
या वाड्यात कलात्मक आणि सुंदर लाकडी काम पहायला मिळते. काळाच्या ओघात काही ठिकाणी वाड्याची पडझड झालेली आहे तर कांहीं ठिकाणी नवीन बांधकाम केलेले आहे. या वाड्याच्या बाजूलाच तटबंदीच्या अवषेशात भव्य प्रवेशद्वार असल्याच्या खुणा दिसतात. या तटबंदीला लागूनच अनखी एक तटबंदी असून आत मंदिरे आहेत. या मंदिराच्या परिसरास देऊळवाडा म्हणतात. या देउळ वाड्यात ५ मंदिरे असून यातील श्रीरामाचे मंदिर खूपच सुंदर आणि अप्रतिम आहे. या देउळ वाड्यात तुळजाभवानी, विष्णू , गणेश व हनुमान मंदिर आहे. देऊळ वाड्याला लागुनच एक चौकोनी आकाराची पुरातन बारव आहे. पुर्वीच्या काळी सरलष्कर वाड्यातुन महिलांना देऊळ वाड्यात जाण्यासाठी सुरक्षेच्या कारणास्तव भुयारी मार्ग होता असे सांगितले जाते.
आंबळे गावात खूपच पुरातन आणि सुंदर असे भैरवनाथाचे भव्य मंदिर आहे. मंदिराच्या महाद्वारावर भव्य नगारखाना असून आजही नगारा वाजवला जातो. भैरवनाथ मंदिराच्या समोरील भव्य अशा गढीच्या वाड्यात सरलष्कर दरेकरांचे वंशज श्री बंडोबा दरेकर राहतात.
उत्तर मराठा कालीन मातब्बर सरदार बाळोजी कुंजीर यांचे गाव वाघापूर | Discover Maharashtra
उत्तर मराठा कालीन मातब्बर सरदार बाळोजी कुंजीर यांचे गाव वाघापूर!
उत्तर मराठा कालीन मातब्बर सरदार बाळोजी कुंजीर यांचे गाव वाघापूर. वाघापूर गावात आजही कुंजीर घराण्याचे वाडे आपल अस्तित्व टिकवून आहेत. भैरवनाथ मंदिरा समोर बाळोजी कुंजीर आणि कुंजीर घराण्याच्या इतर समाधी आहेत. या समाधी मधे दोन समाधी मंदिराचे घुमट असून हे दोन्ही घुमट सरदार बाळोजी आणि काळोजी कुंजीर यांचे आहेत असे सांगितले जाते . वाघापूर येथील भैरवनाथ मंदिर खूपच पुरातन आहे. मंदिराचा सभामंडप नवीन बांधला आहे. मंदिराच्या समोर एक आणि पाठीमागे एक विरगळ आणि एक देव प्रतिमा ठेवली आहे. वाघापूर येथे एक पुरातन बारव आपले अस्तित्व टिकवून आहे. बारव खूप सुंदर आहे.
वाघापूर बद्दल विशेष अभिमानाची गोष्ट म्हणजे कुंजीर परिवारास बाळोजी आणि काळोजी सरदारांचे वंशज असल्याचा खूप अभिमान आहे. मी वाघापूर रोडवर एका व्यक्तीला विचारले की सरदार बाळोजी कुंजीर यांचे वाघापूर हेच गाव आहे का. त्यांनी होय म्हणून सांगितले व काय काम आहे विचारले. मी सरदार बाळोजी कुंजीर यांचा घुमट पाहायला आलो आहे हा माझा उद्देश सांगितला . त्यांनी त्यांचे नाव बापू कुंजीर असे सांगितले व हातातील सर्व कामे सोडून संपूर्ण वाघापूर गावचा ऐतिहासिक परिसर फिरून दाखवला. कुंजीर घराण्याचे पुरातन ऐतिहासिक वाडे , मंदिरे, विरगळी, समाध्या, बारव आणि सरदार बाळोजी आणि काळोजी यांचे घुमट दाखवले. गावातील मान्यवरांच्या भेटी घालून दिल्या. वाघापूर मधील अशोक कुंजीर सर हे एक आदर्श व्यक्तिमत्व व कुंजीर घराण्याचे इतिहास अभ्यासक आणि संशोधक . अशोक सरानी कुंजीर घराण्याचा बराच इतिहास संशोधन केला आहे. अशोक सरानी केलेले संशोधन पुस्तक स्वरूपात प्रकाशित होने गरजेचे आहे.
टीप – सर्व कुंजीर परिवारास विनंती आहे की बाळोजी कुंजीर आणि इतर सरदारांचे समाधी मंदिर व समाधी परिसर स्वच्छता आणि संवर्धनासाठी आपली प्रतिक्षा करत आहे . कृपया आपला अमूल्य वेळ द्यावा.
धन्यवाद – Jeevan Kawade
रास्ते वाडा, पुणे | Raste Wada, Pune | Discover Maharashtra
रास्ते वाडा, पुणे –
दारूवाला पुलावरून डावीकडे वळून पुणे स्टेशनकडे जाताना समोर एक भव्य वाडा दिसतो. तो म्हणजे रास्ते वाडा. भव्य प्रवेशद्वार असलेला हा वाडा लांबूनच ओळखता येतो. सदर वाडा तीन मजली असून, छपरावर कौले आहेत. या वाड्याच्या एका बाजूस आगरकर हायस्कूल असून, तिथून अपोलो टॉकीजपर्यंत व मागे के.ई.एम्. हॉस्पिटलपर्यंत वाडा पसरलेला आहे. पेशवाईतील एक प्रमुख सरदार आनंदराव रास्ते यांचा हा वाडा. (रास्ते वाडा, पुणे | Raste Wada, Pune)
गुहागरमधील वेळणेश्वर या गावातील रास्ते यांचे आडनाव पूर्वी गोखले हे होते. आदिलशाहीत या घराण्याचा करवसुली व सावकारीचा व्यवसाय होता. गोखले घराण्याचा प्रामाणिकपणा व सचोटी पाहून त्यांना रास्ते हे नामाभिधान मिळाले. छ. शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीत भिकाजी नाईक रास्ते व सदाशिव नाईक रास्ते हे सावकारी व्यवसायानिमित्त साताऱ्यात स्थायिक झाले. त्यांचा शाहू महाराजांशी परिचय होऊन त्यांची छत्रपतींच्या विश्वासू व्यक्तीमध्ये गणना होऊ लागली. काही कालावधी नंतर भिकाजी रास्ते यांची कन्या गोपिकाबाई हिचा विवाह नानासाहेब पेशवे यांच्याशी झाला. भिकाजी यांच्या सात मुलांपैकी मल्हारराव यांना पेशव्यांची सरदारकी मिळाली, ते पेशव्यांच्या घोडदळाचे प्रमुख होते. त्यांच्या नंतर आनंदराव हे सरदार झाले. आनंदराव रास्ते यांनी वाई प्रांतात आपले मुख्य ठाणे ठेवले. वाई येथे महालक्ष्मी, विष्णु, गणपती, काशी विश्वेश्वर, गंगारामेश्वर, पंचायतन ही देवालये, कृष्णा नदीस घाट, धर्मपुरी ही नवी पेठ वसवून ब्राम्हणांना त्यांनी तेथे घरे बांधून दिली. बोपर्डीचा रस्ता व सोनजाईचा मार्ग यांच्या दुतर्फा तीन मैलाच्या परिसरात आंब्याची झाडे लावली. अनंतपूर येथे किल्ला बांधला. याखेरीज नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, सातारा, तासगाव, अनंतपूर, अथणी, पंढरपूर, वाल्हे, मांडवगड, तालीकोट येथे वाडे बांधले. सरदार रास्ते यांनी आपल्या पराक्रमाने कर्नाटक व दक्षिणेकडील प्रदेशात आपली घडी बसवली.
पुणे शहराच्या पूर्वभागात सरदार आनंदराव रास्ते यांनी गणेश मंदिर उभारून रास्ता पेठ वसवली आणि भव्य वाडा बांधला. सवाई माधवरावांच्या कारकीर्दीत इ.स. १७७९ ते इ.स. १७८४ या काळात रास्ते वाड्याचे बांधकाम झाले. या बांधकामाला नऊ लाख रुपये खर्च आला. रास्ते वाड्याला भव्य लाकडी प्रवेशद्वार असून प्रवेशद्वाराच्या लाकडी दरवाज्यांवर उठावदार नक्षी कोरलेली आहे. या वाड्याला तीन मजले व दोन चौक आहेत. वाड्याच्या सभोवती तटबंदी असून या तटबंदीच्या लगत तबेले व घोडदळाच्या इमारती होत्या. या वाड्याचे क्षेत्रफळ अकरा हजार चौरस फूट आहे. तत्कालीन इतर मराठा शैलीतील इमारतीप्रमाणेच या वाड्याच्या बांधकामात कलात्मकरीत्या लाकडांचा मोठ्या प्रमाणात चापर करण्यात आलेला आहे.
प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यानंतर उजव्या बाजूस मुख्य निवासस्थान आहे या इमारतीचेही प्रवेशद्वार भव्य असून त्यावर गणेशपट्टी कोरलेली आहे. आत प्रवेश केल्यावर घडीव दगडांची फरसबंदी असलेला मोठा चौक आहे. चौकाच्या समोर तीन पायऱ्या चढून ओसरीवर डाव्या हाताला शंकराचे देऊळ आहे. या चौकाच्या चारही बाजूंस लाकडी खांब व प्रशस्त ओवऱ्या आहेत. या ओवऱ्यांना लागून चारही बाजूंनी सोपे, कोठी, माजघर, मुदपाकखाना, जामदारखाना व मोठे भोजनकक्ष होते. या वाड्यात पाचशे लहान-मोठी दालने होती. या इमारतीत दोन जिने व छत्तीस दरवाजे आहेत. ओसरीतील खांब व कडीपाटांना तेलपाणी दिल्यामुळे त्यांची झळाळी आजही उठून दिसते. या वाड्यातील दिवाणखाने भव्य असून या दिवाणखान्यांच्या मध्यभागी सुरूदार खांब आहेत. या दिवाणखान्यांच्या छतावर विविध प्रकारची नक्षी कोरलेली आहे. दिवाणखान्यात काचेच्या हंड्या व छतावर मध्यभागी झुंबरे लावलेली आहेत. दिवाणखान्यांच्या भिंतींना लागून जिने व खोल्या आहेत. दुसऱ्या मजल्यावरील दिवाणखान्यांत पूर्वी कारंजी होती. हा दिवाणखाना पूर्वजांची तैलचित्रे, ऐतिहासिक प्रसंगाची चित्रे, हस्तिदंती व संगमरवरी कोरीव काम केलेली टेवले, दुर्मीळ घड्याळे, तांब्याची शोभिवंत भांडी, इत्यादी वस्तूंनी सजवलेला आहे. पूर्वी या वाड्याच्या भिंतींवर भित्तिचित्रे काढण्यात आली होती. या चित्रांचे अस्पष्ट दर्शन एखाद्या भिंतीवर आढळून येते.येथे असलेल्या दरबार हॉलमध्ये सध्या लक्ष्मीबाई रास्ते विद्यालय असून काही भागात कार्यालये आहेत.
सदर वाडा सध्या फक्त बाहेरून बघता येतो. रास्ते कुटुंबीय आजही या वाड्यात राहतात.
संदर्भ:
सफर ऐतिहासिक पुण्याची – संभाजी भोसले
वैभव पेशवेकालीन वाड्यांचे – मंदा खांडके
पुण्यनगरीतील वाडे व वास्तू – डॉ. एच. वाय. कुलकर्णी
हरवलेले पुणे – डॉ. अविनाश सोवनी
फोटो ०२ : https://ashutoshpotnis.wixsite.com/home/post/rastes
पत्ता : https://maps.app.goo.gl/pEpupXCZWFpniVyW7
आठवणी इतिहासाच्या
नाना वाडा | Nana Wada | Discover Maharashtra
नाना फडणवीस म्हणजे उत्तर पेशवाईतले महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व. उत्तर पेशवाईत साडेतीन शहाणे होते. खुद्द पेशव्यांचे मुत्सद्दी कारभारी सखारामबापू बोकील, निजामाचा दिवाण विठ्ठल सुंदर व नागपूरकर भोसल्यांचे दिवाण देवाजीपंत चोरघडे हे तिघे पूर्ण शहाणे व नामा फडणीस अर्धे शहाणे समजले जात. त्यांनी निजाम-हैदर-टिपू व इंग्रज यांना तोंड देऊन पेशवाई सांभाळली. दि. १३ मार्च १८०० रोजी नानाच्या मृत्यूनंतर मात्र पेशवाईला ग्रहण लागून ती १७ वर्षांतच अस्तंगत झाली. नानांच्या मृत्यूच्या दुसऱ्याच दिवशी, म्हणजे १४ मार्च १८०० रोजी इंग्रज रेसिडेंट कर्नल पामर याने पुण्याहून गर्व्हनर जनरल लॉर्ड वेलस्लीला लिहिलेल्या पत्रात ‘नानाच्या मृत्यूबरोबरच पेशवाईतील शहाणपण व मुत्सद्दीपणा यांनीही पुणे दरबाराचा निरोप घेतला’ असे लिहिले आहे.(नाना वाडा | Nana Wada)
बाळाजी जनार्दन भानू ऊर्फ नाना फडणवीस मूळचे कोकणातील वेळासचे. बाळाजी विश्वनाथांची कर्तबगारी पाहून छत्रपती शाहू महाराजांनी त्यांना पेशवा म्हणून नेमले. बाळाजींनी विनंती करून शाहू महाराजांकडून राज्याची फडणविशीही आपल्याकडे मागून घेतली व ती वस्त्रे हरी महादजी भानू यांना दिली. अशा रीतीने भानूंकडे फडणविशी आली. हरी महादजींचा अल्पकाळात मृत्यू झाला. त्यानंतर बाळाजी महादजींकडे फडणविशी आली. दिल्लीहून चौथाई व सरदेशमुखीच्या सनदा आणण्यासाठी बाळाजी विश्वनाथांनी आपल्याबरोबर बाळाजी महादजींना नेले. परतताना एका लढाईमध्ये बाळाजी महादजी मारले गेले. बाळाजी महादजींच्या मृत्युनंतर रामाजी महादेव यांच्याकडे फडणविशी आली. बाळाजी जनार्दन ऊर्फ नाना व त्यांचे चुलत बंधू मोरोबादादा ही त्यांची नातवंडे. या दोघांचे शिक्षण विश्वासराव व माधवराव यांच्याबरोबर झाले. नानांकडे वयाच्या अवघ्या १४ वर्षी फडणविशीची वस्त्रे आली. त्याचवेळी कलमदान व शिक्के मिळाले. शिक्क्यावर “ श्री शिवचरणन लिननिरत जनार्दनसुत बाळाजी पंडित ” असे लिहिलेले.
नाना फडणवीस यांना नवनवीन कल्पना राबवून त्यातून काही भव्य निर्माण करण्याची आवड होती. इंग्रजांमुळे पाश्चात्त्य देशातून आलेल्या सुधारकी कल्पनांचा त्यांनी अनेक ठिकाणी खुबीने वापर करून घेतला होता. ‘जनाईचा मळा’ नावाने ओळखली जाणारी जागा विकत घेऊन, त्यांनी बेलबागेची उभारणी केली. त्याचबरोबर काळ्या वावरात जागा घेऊन तेथे ही प्रशस्त बाग तयार केली होती. सध्या हि जागा नातू बाग या नावाने ओळखली जाते. पुणे शहरातील व्यापार-उदीम वाढविण्यासाठी त्यांनी हनुमंत पेठ म्हणजेच सध्याची नाना पेठ वसवली. ठिकठिकाणी हौद बांधून पाण्याची सोय केली. भीमाशंकरचे देऊळ बांधण्यास नानांनी सुरुवात केली होती; परंतु ते त्यांच्या हयातीत पूर्ण होऊ शकले नाही.
शनिवारवाड्याच्या जवळच नानांनी आपल्यासाठी एक वाडा बांधला. शनिवारवाड्याकडून श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती कडे जाताना उजवीकडे वसंत टॉकीजच्या अलीकडे एक २५०-३०० वर्षांपूर्वीचा जुना वाडा उभा दिसतो, तोच हा नाना वाडा.
नानांच्या हयातीत शेवटच्या बाजीरावाच्या काळात नानांच्या सर्व मिळकती जप्त झाल्या त्यात हा वाडासुद्धा होता. या वाड्याचा दर्शनी भाग बहुतेक करून जराच्या तसा शाबूत आहे . वाड्याला मोठे प्रवेशद्वार असून लाकडी नक्षीकाम केलेला दरवाजा आहे. हा वाडा दुमजली असून, वरच्या मजल्यावर लाकडी खिडक्या आहेत.
वाड्याच्या आत ऐसपैसे मोकळा चौक असून ठिकठिकाणी महिरपदार दगडी कमानी आहे. प्रवेशद्वाराच्या वर लाकडी नक्षीदार कमानी आहेत. भिंतीवर पौराणिक देखावे दाखवणारी उत्तम भितीचित्रे होती, पुणे महानगरपालिकेने संवर्धनाच्या नावाखाली त्याला पांढरा रंग फासला. मागच्या आठवड्यापर्यंत एक चित्र शिल्लक होते. आता पर्यंत ते हि नष्ट झाले असेल. वाड्याला चिकटून एक भव्य व मजबूत अशी दगडी इमारत आहे. या इमारतींच्या जागीही पूर्वी वाडाच होता; परंतु तो पडल्यावर ती जागा पुढे डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीने विकत घेतली आणि त्या ठिकाणी न्यू इंग्लिश स्कूल, नाना वाडा ही शाळा सुरू केली. इ.स.१९५२ मध्ये सोसायटीने ही इमारत पुणे महापालिकेला ५ लाख रुपयांना विकली व त्या पैशांतून न्यू इंग्लिश स्कूल, टिळक रोड ही घुमटवाली इमारत बांधली.
संदर्भ:
फोटो १ : Portrait of Nana Fadnavis Artwork by John Thomas Seton
पुण्यनगरीतील वाडे व वास्तू – डॉ. एच. वाय. कुलकर्णी
हरवलेले पुणे – डॉ. अविनाश सोहनी
वैभव पेशवेकालीन वाड्यांचे – मंदा खांडके
असे होते पुणे – म. श्री. दीक्षित
पत्ता : https://goo.gl/maps/L18ghSm64hpBCexi7?coh=178571&entry=tt
आठवणी इतिहासाच्या
सरदार रायाजी पाटील शिंदे वाडा, वारी, अहमदनगर | Discover Maharashtra
सरदार रायाजी पाटील शिंदे वाडा, वारी –
अहमदनगर जिल्ह्यातील कोपरगाव तालुक्यात गोदावरीच्या पूर्वकाठावर ‘वारी’ नावाचं गाव आहे. तेथे सरदार रायाजी पाटील शिंदे यांचा वाडा आहे. रायाजी हे ग्वाल्हेरकर शिंद्यांचे सरदार. महादजी शिंद्यांच्या पदरी जी विश्वासू सरदारमंडळी होती त्यात अंबुजी इंगळे, राणेखान, जीवबादादा बक्षी, खंडेराव हरी, रायाजी पाटील, रामजी पाटील, लाडोजी शितोळे, देवजी गवळी अशी काही नावे प्रामुख्याने सांगता येतील. यात रामजी पाटील व रायाजी पाटील या नावांत गल्लत होण्याचा संभव असतो.
रामजी पाटील हे महादजींतर्फे पुण्यात वकील होते. त्यांचं आडनाव जाधव. ते मूळ संगमनेर तालुक्यातील पानोडी गावचे. तर रायाजी पाटील यांचं आडनाव शिंदे. रायाजी बहुदा शिंद्यांच्या भावकीतलेच म्हणजे सातारा जिल्ह्यातील कण्हेरखेडचे असावे. महादजींचे ते अत्यंत विश्वासू. उत्तरेत पानिपतोत्तर काळात मराठ्यांचे वर्चस्व पुनःप्रस्थापित करण्यासाठी झालेल्या अनेक मोहिमांत रायाजींचा महत्वाचा सहभाग होता. 1785 च्या आग्र्याच्या लढाईत त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना कोपरगावजवळील ‘वारी’ गाव जहागीर मिळाले. त्यांनी गावात पेठ वसवली. पुढे 1802 सालच्या होळकरांच्या स्वारीने गावचे बरेच नुकसान झाले. रायाजींचे वंशज आजही येथे असून त्यांचे दोन वाडे गावात आहेत. वाड्यांची मात्र बरीच पडझड झाली.
संदर्भ- मराठी रियासत, खंड 7- गो. स. सरदेसाई
– सुमित डेंगळे
मंदिर, महाराष्ट्र आणि कन्नड भाषा | Discover Maharashtra
मंदिर, महाराष्ट्र आणि कन्नड भाषा –
पूर्वीच्या काळात मंदिर ही व्यक्तीच्या सामाजिक आर्थिक शैक्षणिक जीवनाशी निगडीत एक संस्था होती..मंदिरामार्फतच गायन वदन नृत्य व वेद पुराण नीतीशास्त्रचे शिक्षण दिले जायचे.. सोलापूर च्या मंद्रुप शिलालेखात कम्बंद सुळ्ळे ‘ हा कन्नड शब्द येतो याचा अर्थ खांबा जवळ उभी राहणारी नर्तकी.. कंम्बद म्हणजे खांब ..सुळ्ळे म्हणजे ( याचा अर्थ त्याकाळी) नर्तकी देवदासी असा होता… पूर्वी मंदिरात आरती झाल्यानंतर ईश्वराचे स्तवन व आराधना करण्यासाठी नृत्य केलं जायचे .. त्या काळात स्त्री शिक्षणाचे माध्यम नृत्य गायन संगीत अश्या पध्धतीच होते.. पुढे कालाच्या ओघात राजाश्रय संपला इस्लामी आक्रमण झाली. जे स्त्रीयांना प्राचीन भारतात नृत्य गायन संगीताचे शिक्षण दिल जायचे ते बंद पडलं.. नर्तकीना राजाश्रय न लाभल्याने कलाकाराची जनमानसातली इमेज ही उतरली..एकट्या सोमनाथ मंदिरात तीनशे नर्तकीना दररोज वंदना करावी लागायची असे अल किजवनी हा अरबी लेखक लिहतो… आसो नंतर च्या काळात ईश्वरासमोर केलं जाणारे हे नृत्य बादशहाच्या दरबारात केलं जाऊ लागल त्याच धार्मिक महत्व ओसरलं..नृत्यकला नर्तकी जो पर्यंत ईश्वरासाठी ईश्वरासमोर नृत्य करीत होत्यातो पर्यंत् त्यांना समाजात मान होता सन्मान होता परंतु कालांतरानें जेव्हा पोटापाण्यासाठी म्हणा किंवा जबरदस्तीने बादशाहाच्या दरबारात ह्या आणल्या गेल्या तेव्हा सुळ्ळ या शब्दाला वाईट अर्थाने संबोधले जाऊ लागले..
सुळ्ळ हा शब्द आज कन्नड भाषेत एक घाणेरडी शिवीच्या रूपात वापरला जातो.. सुळ्ळ म्हणजे ठेवलेली बाई ..सुळ्ळी मगा म्हणजे ठेवलेल्या बाईचा मुलगा..आपल्या कोल्हापूर साईडला रान्डच्या लेकरा म्हणून शिवी आहे त्याच उगम कर्नाटकात आहे..तस महाराष्ट्रावर कन्नड भाषेचा संस्कृतीचा परंपरेचा फार मोठा पगडा आहे… आपली मराठी भाषेच्या जन्मा आगोदर कन्नड हीच अंखड महाराष्ट्राची राजभाषा होती संपूर्ण मराठवाड्याची तर ती बोलीभाषा होती.. .कन्नडीगानी महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा पाया घातला आहे आपली बहुतांश सण उत्सव ही कर्नाटकातूनच आली आहेत.
सोलापूरात सुलेरजवळगे हे गाव आहे..सुलेरजवळगे या गावाच नाव सुळ्ळ या नावा वरून पडल म्हणजे त्या काळात या गावात नर्तकी रहात असाव्यात.. …सुलेरजवळगे मधील र हा प्रत्यय आहे… दक्षिण सोलापूर तालुक्यातील…भंडारकवठ्याला बदामी चालुक्यचे सम्राट किर्ती वर्मा द्वितीय यान्चा मुक्काम होता.. भीमानदीच्या प्रदेशाच्या मालकीवरून च्या काळात राष्ट्रकूटासमवेत संघर्ष चालू होता त्या काळात त्यांनी एका विद्वानाला काही गाव दान दिली तो भंडारकवठ्याला लिहलेला एक चार पत्र्याचा ताम्रपट आहे तो सप्टेंबर इ सन 757 साली लिहला गेला तो कर्नाटकात वक्कलेरी येथे सापडला यात सुळ्ळीयुर हे गाव दान दिल्याचा उल्लेख आहे सुळ्ळीयुर म्हणजे आजचे सुलेरजवळगे.. मंगळवेढल्याच नाव ही चालुक्य सम्राट मंगलेशाच्या नावावरुनच पडल आहे मंगलेशाचा इथं तळ होत भिवघाटच्या एका कन्नड शिलालेखात तिथे मंगळवाड असा उल्लेख सापडतो मंगलेशबीडू म्हणजे मंगलेशाचा तळ तेच आजचे मंगळवेढे कन्नड मध्ये बीडू या शब्दाचा अर तळ मुक्काम असा होतो.
विशाल फुटाणे
सोलापुर
गढी वास्तू : संरजामी व्यवस्थेतील प्रशासन केंद्र
साम्राज्यांची, राजसत्तांची संस्कृती आणि त्यांचे धार्मिक अधिष्ठान असलेल्या ज्या अनेक प्रकारच्या वास्तू इतिहासक्रमात निर्माण झाल्या, त्यांत विविधतेबरोबर कलात्मकताही आहे. त्यात अभेद्य तटबंदीच्या गडकोटांचा हिस्सा फार मोठा आहे व त्यांचा उल्लेख वारंवार होत असतो. ते गडकोट म्हणजे त्यावेळच्या संरक्षण व्यवस्थेचा कणाच आहे. पण ‘गढी’ हा वास्तुप्रकार अधिसत्तेच्या नियंत्रणाखालील स्थानिक प्रशासनावर नियंत्रण ठेवण्याकरता निर्माण झाला. ‘गढी’ वास्तू म्हणजे सपाट भूमी आणि पहाडावरील स्थानिक प्रशासन व्यवस्था सांभाळणारे सत्ताकेंद्र. सत्तेच्या विकेंद्रीकरणाची ती प्राथमिक अवस्था होय. गढ्या त्यांचे अस्तित्व मराठवाडा, खानदेश या प्रदेशांत टिकवून आहेत. गढ्या राजस्थान, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, गुजरातमधील सौराष्ट्र-कच्छ या भागांत तर जास्त आढळतात. ‘मिर्च मसाला’ या चित्रपटात गढी वास्तूमधील समाजजीवनाचे चित्रण होते.
स्थानिक अखत्यारीतील परिक्षेत्राच्या संरक्षणासाठी निर्माण केलेली, गडकोटाचे प्रतीक असलेली वास्तू म्हणजे गढी. मर्यादित प्रशासकीय अधिकार वंशपरंपरेने प्राप्त झालेल्या काही परिवारांच्या ‘गढ्या’ म्हणजे प्राचीन सरंजामी व्यवस्थेची केंद्रे होत. तेथून मुलकी-महसूल जमा करण्याच्या व्यवस्थेसह संरक्षणाची जबाबदारी सांभाळली जाई. त्यामुळे पाटील, इनामदार, जहागीरदार, देशमुख यांच्या नावांनी गढी वास्तू ओळखल्या जातात. तेच स्थानिक प्रशासनाचे मुखत्यार असत ना! गढी म्हणजे सुरक्षिततेचे कवच असलेला, दैनंदिन गरजा भागवणारा ऐसपैस वाडाच! काही गढी प्रशासनांनी मोलाची ऐतिहासिक कामगिरी बजावली आहे.
प्रदेशाच्या संरक्षणासह प्रशासन व्यवस्थेसाठी उभारलेली वास्तू म्हणजे किल्ले. इंग्रजीत कॅसल, फोर्ट अशी नावे त्या स्वरूपाच्या वास्तूंना आहेत, तर मराठीमध्ये ते वास्तुप्रकार भुईकोट, गिरिदुर्ग, जंजिरा, बालेकिल्ला अशा संज्ञांनी ओळखले जातात.
गढी वास्तुप्रकाराला काही शतकांचा, किल्ल्यांसारखा इतिहास आहे. गढीचे बांधकाम करताना परिसरातील उपलब्ध दगड, माती, चुना या साहित्याचा उपयोग केल्याचे जाणवते. गढीची तटबंदी ही सुमारे चार-पाच फूट रुंदीची असायची. गढी वास्तूला बहुधा एक प्रवेशद्वार असे. काही गढी वास्तूंना गरजेनुसार जास्त प्रवेशद्वारे ठेवलेली दिसतात. प्रवेशद्वारांची भव्यता हा गढ्यांचा विशेष होता. गढीच्या आतील भागातील छोट्यामोठ्या इमारतींसाठी विटांबरोबर लाकूड-दगडांचा वापर करण्यावर भर होता. गढीत प्रवेश करताच प्रथमत: लागते ती ‘देवडी’, म्हणजे आजच्या काळातील ‘चेकपोस्ट’. गढीत वास्तव्य असलेल्या प्रजेसाठी आपत्कालीन व्यवस्था म्हणून मोठे धान्य कोठार असायचे. युद्धकाळी, दुष्काळी परिस्थितीत त्याद्वारे रयतेला धान्यसाठा पुरवण्याची व्यवस्था होती. गढ्यांतील विहिरी धान्य कोठाराइतक्याच पाणीपुरवठ्यासाठी महत्त्वाच्या होत्या.
अनेक गढी वास्तूंची पडझड काळाच्या ओघात आणि नैसर्गिक आपत्तींनी झाली आहे; तर काहींची नामोनिशाणीही राहिलेली नाही. गढ्या म्हणजे इतिहासाचे साक्षीदार असून, त्यातून गत वैभवाचे दर्शन घडते.
पुणे जिल्ह्यातील ‘इंदुरी’ किल्लागढी, पेशवेकालीन सरदार बाबूजी बारामतीकरांची गढी; तसेच, सोलापूर जिल्ह्यातील धोत्री ही किल्लास्वरूप गढी पाहता येणे शक्य आहे. त्यांपैकी काही गढ्या आणि त्यांचा परिसर यांतून गिर्यारोहण आणि वनपर्यटन असा लाभ घेता येतो. भारताचा शेजारी देश नेपाळमध्येही प्राचीन, इतिहासकालीन गढी वास्तुप्रकार आहे. गढीच्या आश्रयाने काही धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत. गढीचे प्रशासक अधिकारक्षेत्रातील समाज एकसंध ठेवण्याबाबतीत दूरदृष्टीचे होते.
गढ्यांप्रमाणे काही प्रशस्त वाडे आणि त्यांची निवासी वास्तुरचनाही काही शतकांपूर्वीच्या समाजरचनेसह प्रशासन व्यवस्थेसंबंधांत खूप काही सांगणाऱ्या आहेत. वाड्यांना गढीची भव्यता नसेल, पण त्यांची सुरक्षित वास्तुरचना, त्यांचे खानदानी सौंदर्य, ऐतिहासिक मोल हेसुद्धा काही शतकांपूर्वीच्या कालखंडाचे जितेजागते पुरावे आहेत. पुणे, नाशिक, कोल्हापूर, मराठवाडा येथे वाडावस्ती गेल्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत अस्तित्वात होती. काळाच्या ओघात काही कुटुंबांच्या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या वाड्यांच्या जागी सिमेंटच्या मनोरेसदृश्य इमारती उभ्या राहत आहेत.
गढ्या आणि वाडे यांची उभारणी मराठवाडा, विदर्भ, खानदेश प्रदेशांत जास्त आढळते तर कोकण प्रांतात हिरवाईच्या वाड्यांची (वाडी) संख्या मोठी आहे आणि त्या वाड्यांमध्ये उभारलेल्या वास्तूत स्थानिक उपलब्ध जांभा दगड व टिकाऊ लाकूड यांचा वापर करून पारंपरिक काष्ठ शिल्पाकृतींनी त्यांचे सौंदर्य खुलवले गेले आहे.
सिंधू नदीच्या खोऱ्यातील हडप्पामधील प्राचीन नगररचनेचे स्वरूपही गढी वास्तुप्रकाराशी साधर्म्य दाखवणारे आहे.
‘हळवद’ हे गुजरातेत सौराष्ट्रातील मोरबी जिल्ह्यातील रजपूतांनी स्थापन केलेले ऐतिहासिक गाव कच्छच्या छोटया रणाच्या दक्षिणेला आहे. गावाला तटबंदी होती व त्यात सर्वत्र नजर ठेवण्यासाठी एक वास्तू आहे. ती गढी या विषयाशी व तिच्या वर्णनाशी साम्य दाखवणारी वाटली.
चंद्रशेखर बुरांडे लिहितात –
माझ्या माहितीनुसार गढ्यांत राहणारे सरदार वा व्यवस्था सांभाळणारा
अधिकारी वर्ग मदतकार्याचे काम करत असत. त्यांचा गडावरील सत्ताकेंद्राशी
संबंध नसे. गढी म्हणजे वाडा नव्हे, गढ्यांना गडकोटागत चपट्या विटांची अथवा
काळ्या दगडांची उंच व निमुळती तटबंदी असते. तशा प्रकारची तटबंदी उस्मानाबदपासून पंधरा किलोमीटरवर असलेल्या आळण या गावात आहे. ती तटबंदी खूपच सुंदर आहे.
त्या गढीचे छायाचित्र सोबत जोडले आहे.
मराठवाड्यात काही गढ्यांचे क्षेत्र हे आजच्या नगराच्या आकारमानात आढळते… तशी गढी माझ्या ऐकण्यात, पाहण्यात नाही. वाडा व गढी हे दोन वेगवेगळे स्थापत्य प्रकार आहेत. नाशिक जिल्ह्यातील डुबेरे येथील बर्वे यांची वास्तू गढी व वाडा या मिश्र स्थापत्याचा नमुना आहे. आतून वाड्याचे स्वरूप व बाहेरून विटा वापरून केलेला बुरूज आणि उर्वरीत तटबंदी दगड व माती वापरून बांधली आहे.
वाड्याचे बाह्य दृश्य गढीसारखेच दिसते, पण ती वास्तू वाडा म्हणून ओळखली जाते!
माजी मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांची गढी बाभळगाव येथे आहे. त्या गढीचे आजचे दृश्य मात्र फिल्मी केले आहे. आज ती ना गढी आहे ना बंगली!
– अरुण मळेकर
arun.malekar10@gmail.com
लेखकाचा दूरध्वनी
8369810594
चांदोरे - पाताळात दडलेला ऐतिहासिक ठेवा
रायगड जिल्हा हा ऐतिहासिक ठेव्यांनी समृद्ध असा जिल्हा आहे, मात्र आजही येथे अशी अनेक ऐतिहासिक महत्व असलेली ठिकाणे आहेत जी उजेडात यायची आहेत.
रायगड जिल्ह्याच्या माणगाव तालुक्यातल्या चांदोरे या लहानशा गावात गेल्या वर्षापासून मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागाकडून इंडियन स्टडी सेंटर (इंस्टुसेन) या संस्थेच्या मदतीने सुरु असलेल्या उत्खनामुळे चांदोरे या गावाचाच नव्हे तर रायगड जिल्ह्याचाही पाताळात दडलेला वैभवशाली इतिहास जगासमोर येण्याची सुरुवात झाली आहे.
मुंबई किंवा पुण्याहून साई-मोरबा मार्गे दिवेआगर्-हरिहरेश्वर्-म्हसळा किंवा श्रीवर्धन येते जाताना वाटेतच चांदोरे गावाचा थांबा दिसतो, मात्र वाहनातून निरिक्षण केल्यास या गावाचे महत्त्व लक्षात येत नाही यासाठी या गावाचा संपुर्ण फेरफटका मारणे अगत्याचे ठरते. चांदोरे गावात पुर्वीपासून काही पुरातन अवशेष अस्तिवात आहेत असा येथील ग्रामस्थांचा विश्वास होता मात्र सखोल संशोधनाशिवाय ते सिद्ध करता येणे शक्य नव्हते. गावाची लोकसंख्या तशी कमीच, बरेचसे नागरिक नोकरी व्यवसायानिमित्त शहरी गेलेले. मात्र इतिहासाविषयी उत्सुकता व जागरुकता असल्याने चांदोरेकरांच्या सहकार्याने मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागास इंडियन स्टडी सेंटर (इंस्टुसेन) या संस्थेच्या मदतीने येथे उत्खनन करण्यास वाव मिळाला एवढेच नव्हे तर येथील नागरिकही या उत्खननाच्या कार्यात सहभागी झाले, मुंबई किंवा इतर ठिकाणाहून उत्खननासाठी येणारे संशोधक के चांदोरे गावाचा अविभाज्य घटकच झाले आहे असे म्हटल्यास ती अतिशयोक्ती ठरणार नाही अर्थात याबद्दल चांदोरे गावच्या ग्रामस्थांचे अभिनंदन केले पाहीजे.
चांदोरे गावात उतरल्यावर डावीकडे म्हणजे पुर्वेकडे जो रस्ता जातो त्या ठिकाणी हे उत्खनन चालू असून अनेक नवीन गोष्टींचा शोध लागत आहे. डावीकडल्या रस्त्यावरुन चालायल लागल्यावर प्रथम दिसतो तो विस्तिर्ण असा जलाशय. लालबुंद मातीच्या पार्श्वभुमीवर हिरव्या रंगाने आच्छादलेला हा जलाशय डोळ्याचे पारणे फेडतो. जलाशये, विहीरी या गावाच्या पाण्याचा प्रमुख स्त्रोत, चांदोरेसारख्या लहानशा गावात असलेला एवढा विस्तीर्ण जलाशय हेच सुचवितो की चांदोरे हे गाव एकेकाळी नक्कीच खुप वैभवसंपन्न व भरभराटीत असावे, चांदोरे गावाच्या ज्ञात इतिहासाबाबत अजुन बरीच माहिती प्रकाशझोतात यायची आहे मात्र या गावाचे पुर्वीचे नाव चंद्रपुर असावे असा कयास बांधता येवू शकतो, शिलाहारांच्या ताम्रपटांत व शिलालेखांत अनेकवेळा चंद्रपुर असे उल्लेख येतात अर्थात चांदोर या नावाची अनेक गावे अस्तित्वात आहेत मात्र यातील काही उल्लेख हे माणगाव तालुक्यातल्या चांदोरेचे असण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही.
या जलाशयाच्या कडेने चालत गेल्यावर प्रथम दिसते ते एक शिवमंदीर, कौलारु छप्पर असलेले हे शिवमंदीर पाहण्यासारखे आहे. याच शिवमंदीरात चांदोरे परिसरात उत्खनन चालू असताना सापडलेल्या काही प्राचिन सतीशिळा, विरगळी व मुर्त्या पहायला मिळतात. येथे पहावयास मिळणारी शेषशायी विष्णूमुर्तीरायगड जिल्ह्यात क्वचितच सापडेल. ही मुर्ती पाहता या परिसरात प्राचिन काळी वैष्णवपंथिय साम्राज्याचा निवास असेल हे लक्षात येते अर्थात या मुर्तीची रचना ही चालुक्यांच्या स्थापत्यशैलींशी जुळणारी असल्याने इसवी सनाच्या ७व्या शतकापासून ८व्या शतकापर्यंत रायगड जिल्ह्यावर ज्यांनी राज्य केले अशा चालुक्य राजघराण्याच्या बदामी शाखेचा या गावातील स्थापत्यशैलींशी संबध असण्याची शक्यता बळावते. सन ७५३ मध्ये राष्ट्रकुट सम्राट दंतीदुर्गाने चालुक्य राजघराण्याची इतिश्री केली. चालुक्य राजघराणे हे वैष्णव असल्याने त्यांच्या स्थापत्यशैलीमध्ये विष्णूची रुपे पहावयास मिळतात. राष्ट्रकुटांनी चालुक्यांविरुद्ध मदत केल्याबद्दल शिलाहार राजघराण्यास पुर्ण कोकणाची सत्ता दिली त्यामुळे कालांतराने या परिसरावर शिलाहारांचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले जे ३०० वर्षांहून अधिक काळ टिकले. येथे पहायला मिळणारी मिळणार्या सतीशिळा व विरगळी ही याच गावात झालेल्या एका महासंग्रामाच्या प्रतिक आहेत ज्यामध्ये चांदोरे गावाचे जुने वैभव नष्ट झाले असावे. येथील विरगळीवरील दृश्याचे निरिक्षण केल्यास युद्धाचा प्रसंग कोरलेला आढळून येतो, पुर्वी युद्धामध्ये पराक्रम दाखवून धारार्तिथी पडलेल्या सैनिकांचे, सरदारांचे अथवा राजाचे स्मारकाप्रित्यर्थ विरगळी तयार करण्यात येत असत, ज्यामध्ये तत्कालिन युद्धाचे जीवंत प्रसंग कोरले जात. चांदोरेच्या विरगळीमध्ये दाखालेल्या प्रसंगात दोन अश्वारुढ व्यक्ती हातात भाले अथवा तरवार घेऊन सैन्याच्या वेढ्यात लढाई करताना दाखवल्या आहेत. यातील एक व्यक्ती तर स्त्रीसदृश्य वाटते. याचा अर्थ इतक्या पुरातन काळी सुद्धा स्त्रीया पुरुषांच्या बरोबरीने युद्धात भाग घेऊन आपल्या शौर्यत्वाची प्रचिती देत असत. तसेच याच प्रसंगाच्या वर कोरलेल्या दृश्य हे समुद्रमंथनाचे असावे कारण या संग्रामाची तुलना स्थापत्याने देव्-दानव संघर्षाबरोबर केली असण्याची शक्यता आहे.
याशिवाय येथे दिसून येणारी सतीशिळा ही केवळ सतीशिळा नसून महासतीशिळा असावी कारण या शिळेवर कोरलेला प्रसंग हा कुणा मातब्बर राजघराण्याच्या स्त्रीच्या सती जाण्याचा आहे कारण यात कोरलेली स्त्री ही घोड्यावर आरुढ होऊन सती जाताना दाखवलेली आहे तसेच खालील प्रसंगात आपल्या मृत पतीच्या चितेवर बसलेली पत्नी व एकदम वरील दृश्यात स्वर्गारोहण करताना हात जोडून निरोप देणारे जोडपे असे हे दृश्य आहे याचा अर्थ ज्या महासंग्रामावर आधारित या विरगळी आहेत त्याच महासंग्रामत धारातिर्थी पडलेल्या महत्त्वाच्या सेनानीच्या पत्नीची ही सतीशिळा आहे. याशिवाय येथे गणपती तसेच इतर देवतांच्या भग्नावस्थेतल्या मुर्त्या सुद्धा आढळून येतात.
या मुर्त्या पाहून आपण मंदीराबाहेर येऊन त्याच रस्त्यास लागलो की काही अंतरावर डाव्या बाजुला पुरातन अवशेष असल्याचा भास होतो अर्थात हेच ते ठिकाण जेथे सध्या उत्खनन चालू आहे. रस्ता सोडून आपण खाली उतरलो कि भरलेल्या गवतातून जाणार्या रस्त्याचा आजुबाजुला काही जुन्या घरांची जोती दिसून येतात तसेच उजव्या बाजुस एक भग्नावस्थेतला नंदी दिसून येतो, हे शिवमंदीराचे अवशेष असावेत हे लक्षात येण्यास वेळ लागत नाहीत. याच शिवमंदीरासमोर एक भलीमोठी जांभ्या दगडात खोदून काढलेली पायर्यांची विहीर अर्थात पुष्करणी आहे, या विहीरीत जाण्यास रस्ता आहे व याच रस्त्यात काही कोनाडे कोरले आहेत ज्यातल्या एका कोनाड्यात उमा माहेश्वराची मुर्ती दिसून येते. मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागाकडून इंडियन स्टडी सेंटर (इंस्टुसेन) या संस्थेच्या मदतीने सुरु असलेले उत्खनन ज्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरु आहे ते पुरातत्ववेत्ते व त्यांच्या सहकार्यांनी या संपुर्ण पुष्करणीचा तळ शोधून अनेक प्राचिन अवशेष अवगत केले आहेत ज्यांच्यावर सध्या अभ्यास सुरु आहे.
चांदोरे गाव ज्या डोंगररांगेत स्थित आहे त्याच डोंगररांगेत म्हसळ्याच्या दिशेने गेल्यास नवघर नावाचे एक गाव लागते तिथे अमृतेश्वर हे प्राचिन व सुरेख असे शिवमंदीर आहे, या शिवमंदीराचा व चांदोरे येथील पुरातत्वाचा काळ एकच असण्याची शक्यता आह. कारण ज्या प्रकारचा नंदी चांदोरे येथे आहे त्याच प्रकारचा एक नंदी अमृतेश्वर मंदीराबाहेर सुद्धा आहे. रायगड जिल्ह्यात अशी अनेक ठिकाणे आहेत ज्यांच्या प्राचिन व वैभवशाली इतिहासावर प्रकाश पडावयाचा आहे. चांदोरे गावाकडे आज जिज्ञासू पर्यटकांचा ओघ वाढला आहे, लांबुन लांबुन अगदी परदेशातून पर्यटक हे प्राचिन वैभव पाहण्यासाठी गावास भेट देत आहेत व चांदोरे गावातले नागरिक त्यांना आस्थेवाईपणे मार्गदर्शन करत आहेत. चांदोरे गावच्या उत्खननासोबत रायगड जिल्ह्याचा ऐतिहासिक वारसा शोधून काढण्याच्या पर्वास सुरुवात झाली आहे व भविष्यात याचा फायदा रायगड जिल्ह्याच्या स्थानिक पर्यटन विकासाला व रोजगारास होईल अशी आशा करुयात.
मध्ययुगीन इतिहासाची साक्षीदार हातगावची गढी
नगर जिल्ह्याच्या शेवगाव तालुक्यातील हातगाव येथील गढी म्हणजे जुन्या जीवन राहणीचा उत्तम नमुना आहे. हातगाव हे नगरपासून पंच्याण्णव आणि शेवगावपासून पंचवीस किलोमीटर अंतरावर आहे. छगन राजाराम साळुंके भराट पाटील व सीताराम मारोती साळुंके भराट पाटील यांना 1370 मध्ये हातगाव येथील वतनदारी मिळाली होती.
छगन पाटील व सीताराम पाटील हे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील शिखर शिंगणापूरचे. वतनदारी व्यवस्था मध्ययुगीन कालखंडात प्रबळ होती. त्यातून गाव पातळीवर वतनदार, जहागीरदार इत्यादी मंडळींच्या नेमणुका होत. ते लोक त्यांच्या त्यांच्या वतनाचे राजेच होऊन जात. त्यामुळे वतनदारी सांभाळणाऱ्या सरदेशमुख, देशमुख, पाटील, कुलकर्णी या पदांवरील माणसांना महत्त्वाचे स्थान समाजात प्राप्त झाले होते. वतनदार मंडळी त्यांच्या त्यांच्या भूभागातील मुलकी व महसूल जमा करण्याच्या व्यवस्थेसह संरक्षणाची जबाबदारी सांभाळत असत.
पेंढारी टोळ्यांचा त्रास सतराव्या शतकात मोठ्या प्रमाणात होई. परकीय शत्रूंचे हल्ले असतच. अशा आक्रमक संकटांपासून वतनदारांच्या संरक्षणासाठी गढी बांधण्यात येत. गढी म्हणजे जमिनीवरील लहान आकाराचा किल्लाच असे. गढीत संकटसमयी गावातील सर्व लोक एकत्र सामावू शकत. हातगावच्या गढीचे बांधकाम दगड, माती, चुना आदींचा वापर करून केले आहे. गढीचा आकार चौकोनाकृती आहे. गढीला चार बुरूज आहेत. प्रत्येक बुरूजाला बाहेरील शत्रूंवर नजर ठेवण्यासाठी विशेष व्यवस्था होती. गढीला चार-पाच फूट रूंदीची भक्कम तटबंदी आहे. त्यासाठी विटांबरोबर दगडांचाही वापर केलेला आढळतो. गढीला भव्य प्रवेशद्वार आहे. त्या शिवाय आपत्कालीन परिस्थितीत सुरक्षित बाहेर पडण्यासाठी गुप्त दरवाजा आहे. वाड्यात राहण्यासाठी अठ्ठेचाळीस खणांचे माळद होते. धान्यसाठा करण्यासाठी भुयारासारखी ‘बळद’ आहेत. अंतर्गत सांडपाणी व पावसाचे पाणी बाहेर पडण्यासाठी भूमिगत बंदिस्त दगडी गटार सुस्थितीत आढळून येते. तटबंदीमध्ये एका बाजूला शौचालयाची व्यवस्था आहे.
गढीच्या वास्तूची रचना त्या काळातील स्थापत्य कलेचा आदर्श नमुना आहे असे मानतात. वाड्याची पडझड काळानुरूप झाली आहे. छगन पाटील यांचे वारसदार गढीच्या बाजूला वास्तव्य करत आहेत.
राजेंद्र किसनराव भराट पाटील 9623821333
– भागवत डुकरे 9404419341 bhagawat2011@gmail.com
जहागीरदार गढी, राजापूर | येल्पाने गढी, येल्पाने | Discover Maharashtra
जहागीरदार गढी, राजापूर | येल्पाने गढी, येल्पाने –
अहमदनगर जिल्ह्यातील श्रीगोंदा तालुक्यातील राजापूर नं १ या गावात एक गढी आहे. ती गढी जहागीरदार म्हणून ब्राह्मण कुटुंबाची आहे अशी प्राथमिक माहिती गावकर्यांकडून समजली. राजापूर हे गाव शिरूरपासून ढवळगावमार्गे आहे. शिरूरपासून साधारण १० कि.मी अंतरावर आहे. श्रीगोंदा या तालुक्याच्या गावापासून ४३ कि.मी अंतरावर आहे. गढीचे भक्कम प्रवेशद्वार व तटबंदी आजही शाबूत आहेत. आतमध्ये संपूर्ण झाडोरा झालेला आहे.
गढीचे वंशज खूप पूर्वीच सोडून गेले. गढीपासून जवळच कुकडी नदीच्या काठावर एक पुरातन शिवालय आहे. बाहेर वीरगळी आहेत. भिंतीवर अस्पष्ट शिलालेख आहे. गावात गोविंदमहाराजांचे मंदिर आहे त्याच्याबाहेर एक वीरगळ आहे. गढीचे बांधकाम १८ व्या शतकात पेशवे काळात झाले असावे असा अंदाज आहे. जाणकारांनी याबद्दल आपल्याकडे असलेली माहिती द्यावी.
येल्पाने गढी, येल्पाने –
अहमदनगर जिल्ह्यातील श्रीगोंदा तालुक्यातील येल्पाने गावात पूर्वी गढी होती. सद्यस्थितीत गढीचे प्रवेशद्वाराचे बुरूज शिल्लक आहेत. बुरूजावर गणेश शिल्प आहे. येल्पाने गाव श्रीगोंदापासून २५ कि.मी अंतरावर आहे. बेलवंडी बुद्रूक या गावापासून १० कि.मी अंतरावर आहे. येथील गावकर्यांकडून काहीच माहिती मिळाली नाही. तरी जाणकारांनी माहिती द्यावी ही विनंती.
जहागीरदार गढी, राईमोहा | Discover Maharashtra
जहागीरदार गढी, राईमोहा –
बीड जिल्ह्यातील शिरूर (कसाल) तालुक्यातील राईमोहा गावात जहागीरदारांची भव्य गढी आहे. तीचे बुरूज, प्रवेशद्वार आजही मजबूत स्थितीत आहे. राईमोहा हे गाव बीड शहरापासून ३२ कि.मी अंतरावर आहे. काही भाग वगळता आतील भागाची पडझडीत सपाटी होत चालली आहे. गढीचे प्रवेशद्वार जीर्णावस्थेत असून ते बंद आहे. गढीवर पक्क्या वीटांचे बांधकाम असून. मुघलशाहीतील बांधकाम सहज लक्षात येते. गढीसमोर पुढ्यात भली मोठी मोटेची विहीर आहे. गावातच जहागिरीदारांचे वंशज सुलेमान पठाण हे वास्तव्यास आहेत.
गढी ही खास राहण्यासाठी बांधलेली वास्तू असून वतनदार, जहागीरदारांचे सामर्थ्य गढ्यांमध्ये असते. गढीमधील ऐतिहासिक अवशेष, गढीची माती, भौगोलिक स्थान तिची बांधकामाची पद्धत पाहता उत्कृष्ट , मध्यम आणि साधारण अशी विभागणी होऊ शकते. गढी बांधण्यासाठी गावाची रचनाही लक्षात घेतली जाते. गढीच्या व वाड्याच्या दृष्टीने गढीच्या जागेची निवड व पाया महत्त्वपूर्ण असे.
टीम – पुढची मोहीम
निझामशाही गढी, दौला वडगाव | Discover Maharashtra
निझामशाही गढी, दौला वडगाव –
बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्यातील दौला वडगाव या गावी एक मजबूत निझामशाही गढी म्हणजे भुईकोट आहे. गेल्या लेखात आपण भातवडीच्या लढाईबद्दल माहिती घेतली त्या इतिहास प्रसिद्ध गावापासून दौला वडगाव ४ कि.मी अंतरावर आहे. भुईकोटाची तटबंदी, प्रवेशद्वार, ४० फुटी बुरूज आजही मजबूत स्थितीत उभे आहे. गढीत दोन प्रवेशद्वारातून प्रवेश होतो. आतमध्ये तटबंदीवर जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत. गढीत आतमध्ये वाड्याचे अवशेष पहायला मिळतात.
या गावास दौला- वडगाव हे नाव का पड़ले हे कदाचित त्या विभागाच्या निजामशाहीतील सरदाराचे नाव दौलाखान किंवा दौलतखान असण्याची शक्यता वाटते त्यावरून दौला वडगाव हे नाव पडले. या भुईकोटाभोवती खंदक होता यावरून किती सुरक्षित होते हे लक्षात येते. गावात बाहेर माळावर कलावंतीणीचा महाल आहे.
टीम – पुढची मोहीम
महजर | Majahar | Discover Maharashtra
महजर हा अरबी शब्द आहे. याच मूळ हजर या शब्दात आहे. अनेक व्यक्तींच्या उपस्थितीमध्ये, त्याच्या समक्ष, त्यांच्या साक्षीने लिहिण्यात आलेल्या माहिती अथवा वृत्तान्त म्हणजे महजर. हेमहजर वेगवेगळ्या कारणांसाठी केले जात. बहुतेक महजरांमध्ये दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त व्यक्तींमधील तंट्याचा निवाडा, वतनाच्या वाटणी, दोन गावांमधील शिवेचा वाद यासंबंधीचे सविस्तर विवरण असते.
महजर करताना जो समाज गोळा होतो त्याला गोत म्हणतात. या गोत सभेत सामान्यतः परगण्याचे देशमुख, सरकारी अधिकारी, कुलकर्णी , परगण्यातील काही गावांचे मोकादम ( पाटील ), ज्या गावात महजर होत असे तेथील मोकादम, कुलकर्णी इतर बलुते उपस्थित असत. अशा गोतात उपस्थित राहण्याकरिता जातीचा कोणताच निर्बंध नव्हता. या महजरांचा अभ्यास केल्यास तत्कालीन समाजव्यवस्था, गावगाडा, राजसत्ता, धर्मशास्त्र, न्यायनिवाडे, आर्थिक बाबी, राजकीय बाबी याची माहिती मिळते. महजरांमध्ये सभेला उपस्थित लोकांची नावे आणि निशाण्या असत.
नांगर,
सुरी, बंदूक, कट्यार, तलवार, तागडे ( तराजू), अब्दागिरी, खुरपे, पट्टा,
चाक, कात्री, किंकर, मुगली, आरसा, विळादोर, डफ काठी अश्या अनेक निशाण्या
असत त्या बहुधा त्याव्यक्तीची जात, व्यवसाय किंवा पद दर्शवित. तसेच
देशमुखांचे शिक्के, सरकारी अधिकाऱ्यांचे शिक्के असत. महजराला बऱ्याच
व्यक्ती असत ही संख्या कधी २० हुन कमी किंवा १०० पेक्षा जास्तही असे.
हे महजर म्हणजे आपल्या महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे मूक साक्षीदारच आहेत.
आपल्या कुडाळ परगण्याचे अनेक महजर आहेत. या जुन्या कागदपत्रांकडे पाहिलं असता एक वेगळी अनुभूती मिळते आणि भूतकाळात गेल्यासारख वाटतं. हे-महजर म्हणजे तत्कालीन ( मध्ययुगीन) इतिहासाची अस्सल साधने आहेत. आजरोजी ३०० हुन अधिक महजर उपलब्ध आहेत. तसेच अनेक घराण्याच्या वैयक्तिक संग्रहातही बरेच-महजर असतील. त्याचा अभ्यास होणे गरजेचे असून यातून आणखी अज्ञात इतिहासावर प्रकाश पडू शकतो.
लेखन आणि संकलन
श्री श्रीनिवास राजेंद्र शिंदे देशमुख शिक्केकरी
कुडाळकर परगणे कुडाळ प्रांत जावळी जिल्हा सातारा
पुण्यातील काही सुंदर ठिकाणे कोणती आहेत?
आपण नेहमीच ऐकले असेल कि पुण "तिथे काई उणे" पण जर कोणी पुण्यातील सुंदर आणि प्रसिद्ध ठिकाणांबद्दल माहिती मिळवण्यास उच्छुक असेल तर त्याने खालील दिलेले लेख नक्कीच वाचा.
पुण्याला खूप जुना इतिहास आहे तसेच पुणे हे सांस्कृतिक आणि शिक्षणाचे माहरे घर म्हणून नेहमीच ओळखले झाले. चला तर मग पाहुयात कि पुण्यामध्ये कोणती महत्वाची सुंदर ठिकाणे आहे..
पुण्यामध्ये
- सिंहगड
पुर्वी कोंढाणा या नावाने ओळखला जाणारा सिंहगड हा किल्ला पुण्यातील एक सुप्रसिध्द व लोकप्रिय किल्ला आहे. हा किल्ला हवेली तालुक्यातील डोणजे गावात आहे. हा किल्ला पुणे शहरापासून ३५-४० कि.मी. अंतरावर असून तो 1290 मी. उंचीवर आहे. छत्रपती शिवाजी महराजांचा विश्वासू व शूर सरदार तानाजी मालुसरे यांचे याच ठिकाणी मुघल सत्तेशी युध्द झाले. तानाजी मालुसरेंच्या मृत्युची बातमी ऐकुन छत्रपती शिवाजी महाराज म्हणाले ” गड आला पण सिंह गेला” त्यानंतर त्यांनी कोढाणा किल्ल्याचे नाव बदलून सिंहगड असे ठेवले.
- शिवनेरी किल्ला
शिवनेरी किल्ला पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर शहरात आहे. जुन्नर मध्ये शिरतानांच शिवनेरीचे दर्शन होते. महाराष्ट्राचे दैवत श्री शिवछत्रपती यांच हे जन्मस्थान आहे.छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मामुळे ‘शिवनेरी’ किल्ल्यास महाराष्ट्राच्या इतिहासात एक वेगळेच अन् अढळ स्थान आहे.या किल्ल्याला चारही बाजूंनी कठीण चढाव असून जिंकावयास कठीण असा बालेकिल्ला आहे. किल्ल्यावर शिवाई देवीचे छोटे मंदिर व जिजाबाई व बाल-शिवाजी यांच्या प्रतिमा आहेत.
- खडकवासला धरण
पुणे शहराला पाणीपुरवठा करणारे हे प्रमुख धरण आहे.पुण्यापासून १५ किमी. अंतरावर असणाऱ्या ह्या धरणाला पुण्याची चौपाटी असेही म्हणतात. सिंहगड किल्ल्याच्या रस्तावरच असणारे हे ठिकाण सहलीसाठी उत्तम आहे.
- शनिवारवाडा
पहिला बाजीराव पेशवा यांनी सन 1736 साली 13 खोल्यांचा पेशव्यांचा राजवाडा म्हणजेच शनिवार वाडा बांधला. हा वाडा पेशव्यांचे मुख्य ठिकाण होते. हे पुण्याच्या संस्कृतीचे प्रतिक आहे. सुरक्षिततेला जास्त प्राधान्य देऊन शनिवारवाडयाची रचना करण्यात आलेली आहे. शनिवार वाडयाचे मुख्य प्रवेशद्वार दिल्ली दरवाजा या नावाने व इतर दरवाजे गणेश, मस्तानी, जंभळ, खिडकी अशा नावांनी ओळखले जातात. शनिवार वाडयासमोर पहिल्या बाजीरावाचा घोडयावर बसलेला पुतळा आहे. शनिवारवाडयात गणेश महल, रंग महल, आरसा महल, हस्तीदंत महल, दिवाणखाना आणि कारंजे अशी अनेक ठिकाणे पाहावयास मिळतात. पेशव्यांचा इतिहास सांगणारा लाईट व म्युझिक शो शनिवार वाडयावर दररोज आयोजित केला जातो. पेशव्यांची सत्ता असलेला हा राजवाडा सन 1928 मध्ये आगीमुळे नष्ट झाला. आता फक्त राजवाडयाच्या मजबूत तटबंदी असणा-या भिंती व सुरक्षिततेसाठी अणकुचीदार टोक असणारा भक्कम दरवाजा शिल्लक आहे.
- सारसबाग-पेशवे पार्क
ही बाग पुणे शहरात स्वारगेट जवळ आहे. बागेमध्ये हिरवेगार टवटवीत गवत आहे तसेच बागेमध्ये व्यायामासाठी असणारा पादचारी मार्ग आहे. बागेमध्ये तळयाने वेढलेली एक लहान टेकडी आहे. या टेकडीवर गणपतीचे मंदिर आहे. ही जागा ” तळयातला गणपती ” म्हणून प्रसिध्द आहे. पेशवे पार्क ही सारस बागेच्या शेजारी आहे. पुर्वी ही बाग प्राणी संग्रहालयासाठी प्रसिध्द होती. या ठिकाणी बोटींग करण्याची सोय आहे. या ठिकाणी “फुलराणी” नावाची एक छोटीशी रेल्वे आहे जी लहान मुलांना खूप आकर्षित करते.
- लाल महाल
लाल महाल हि वास्तू पुण्याच्या मध्यभागी अतिशय दिमाखाने उभी आहे.लाल महालात शिवाजी महाराजांचे वास्तव्य बराच काळ होते. शिवरायांचे बालपण लाल महालातच गेले. याच लाल महालात शिवाजी महाराजांनी शाहिस्तेखानची बोटे कापली होती.सध्याची लाल महाल हि वास्तू पुणे महानगर पालिकेनी १९८८ साली उभारली. शिवकाळातील लाल महाल सध्या अस्तित्वात नाही. या वास्तूत महापालिकेने बाल शिवाजी, जिजाऊ यांचे सुंदर शिल्प उभारले आहे.
- लोणावळा - खंडाळा
लोणावळा हे थंड वेचे ठिकाण सहयाद्री पर्वतरांगेच्या कुशीत समुद्रसपाटीपासून सहाशे तीस मीटर उंचीवर आहे.पुण्यापासून ६८.५ किलोमीटरवर आहे. लोणावळा, खंडाळा आणि सभोवतालचा परिसर आल्हाददायक आहे. नयनरम्य निसर्ग, किल्ले, नैसर्गिक तळी, तलाव व विविध वनस्पतींनी समृद्ध आहे. भुशी व लोणावळा ही तळी पाहण्यासारखी आहेत.येथून खंडाळा हे थंड हवेचे ठिकाण अवघ्या पाच किलोमीटरवर आहे. लोणावळयापासून पाच किलोमीटर अंतरावर मळवली या ठिकाणाहून जवळ असलेले लोहगड, तिकोणा व विसापूर हे किल्ले इतिहासप्रेमी तसेच गिर्यारोहकांचे खास आकर्षण आहेत.
- आगाखान पॅलेस
गांधी मेमोरियल सोसायटीचे आगाखान पॅलेस हे इटालियन आर्चेस व लॉन आहे. ब्रिटीशांनी या जागेचा उपयोग महात्मा गांधी, कस्तुरबा गांधी व महादेवभाई देसाई यांचेसाठी भारत झोडो आंदोलनात तुरुंग म्हणुन केला होता. कस्तुरबा व महादेवभाई यांनी याच जागेत अखेरचा श्वास घेतला त्यामुळे या ठिकाणी त्यांचे स्मरणार्थ संगमरवरी स्मारक बांधण्यात आले.
वरील दिलेली माहिती तुम्हाला कशी वाटली याबद्दल तुम्ही आम्हाला कंमेंट करून नक्की सांगा .
Information Source :- punegov.in/mr/पर्यटन स्थळे
लाल महाल
☭
Locations
-
Sant Sopandev Samadhi Mandir
-
Appasaheb Purandare Wada
-
Sangameshwar Mandir Saswad
-
Sangameshwar Mandir Saswad
-
Aabasaheb Purandare wada (Fourt)
-
Aabasaheb Purandare wada (Fourt)
-
Aabasaheb Purandare wada (Fourt)
-
Old Kunjir Wada Saswad
-
Appasaheb Purandare Wada
-
Sangameshwar Mandir Saswad
-
Sangameshwar Mandir Saswad
-
Sangameshwar Mandir Saswad
-
Shreeram mandir Purandare Ramabaug
-
Aabasaheb Purandare wada (Fourt)
-
Old Bokil Wada Saswad
-
Old Market Saswad
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Shreeram mandir Rambaug Purandare
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Village
-
Shooting setup floor ( Godaun )
-
Shooting setup floor ( Godaun )
-
Shooting setup floor ( Godaun )
-
Shooting setup floor ( Godaun )
-
Shooting setup floor ( Godaun )
-
Panwadi village
-
Chatri Mandir Jejuri
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Krhabai mandir saswad
-
Krhabai mandir saswad
-
Krhabai mandir saswad
-
Dive Village
-
Dive Village
-
Dive Village
-
Dive Village
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Kusti akhada saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
Changawateshwar mandir saswad
-
मल्हारगड
मल्हारगड ट्रेक
6 फेब्रुवारी 2022
~ अमित कालेकर (विनीत जतकर आणि डॉ अमित थत्तेंसोबत)
(Do like and comment!)
सिंहगड सोडून इतरही किल्ले करण्याचं ठरवून त्यानुसार आज मल्हारगडाची भ्रमंती प्लॅन केली. सासवड/जेजुरीच्याजवळ असलेला हा एक छोटासा किल्ला, झेंडेवाडी आणि काळेवाडी ह्या 2 छोट्याश्या गावांच्यामध्ये. पुण्यापासून जेमतेम 37 किमी वर. मराठ्यांनी बांधलेला हा अगदी शेवटचा किल्ला. पुण्याहून सासवडला जाताना लागणार्या दिवेघाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी मल्हारगडाची निर्मिती इ. स. १७५७ ते १७६० या काळात केली गेली. पायथ्याला असणार्या सोनोरी गावामुळे या गडाला ’सोनोरी’ म्हणूनही ओळखले जाते. सासवड म्हटलं, की गप्पांच्या ओघात उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व आचार्य अत्रे आणि कऱ्हा नदी आठवणारच!
रात्रीच बॅग भरून ठेवलेली. झोपायला 10:30 चे 12 वाजलेच तरी! मोबाईलवर फुकाचा टाईमपास कोण करणार! पहाटे 5 ला उठून आवरून 6 च्या ठोक्याला घराबाहेर पडलो, कार घेऊन वाटेत इतर 2 मित्रांना उचलून कर्वेनगरमार्गे मार्गस्थ झालो. मल्हारगड हे ह्यातल्याच एका अनुभवी मित्राचं सजेशन.
सुमारे 7:30 ला पायथ्याशी कार पार्क करून चढाई सुरू केली. रस्ता केलाय, तो बराच वरपर्यंत जातो. शिवाय एक छोट्या पायवाटेच्या शॉर्टकटनेही वरती जाता येते. थंडी होती, पण साडे आठनन्तर ऊन लागायला लागलं. ब्राईट लाईट! डोळ्यांना त्रास देणारा. किल्ल्यावर आज बरीच गर्दीही होती. बरेच जण पिकनिक मूडवाले.
किल्ल्याचं आणि तटबंदीचं बांधकाम इतर मोठ्या किल्ल्यांच्या तुलनेत जुजबी वाटलं. उंची काही फार नाही, छोट्या डोंगरावर बांधलेला हा किल्ला. किल्ल्याची पडझडही खूप. थोडाफार जीर्णोद्धार केला गेलाय. किल्ला संपूर्ण फिरून पाहायला पाऊण तास पुरेसा आहे. वरती 2 छोटीशी पण छान मंदिरे आहेत, एक खंडोबा आणि दुसरं शिवमंदिर.
किल्ल्याभोवतालचा परिसर बराच सपाट आहे, पण पाणी आहे, अनेक शेततळी अलीकडच्या काळात सरकारी अनुदानावर तयार झालेली आहेत. त्यामुळं हिरवळ आणि मग चांगली शेती दिसते. परिसरात मुख्यतः अंजीर लागवड आहे. आम्ही एका शेताशेजारी गाडी थांबवून थोडी अंजिरे गाडीतच खायला आणि काही घरी न्यायला घेतली. अतिशय ताजी आणि गोड. इतरही काही पालेभाज्या त्यांच्या टवटवीतपणामुळे घ्याव्याश्या वाटणे स्वाभाविकच होते! ह्या कुटुंबवत्सलपणाचे घरी थोडे कौतुकही होते!
अंजिरे घेऊन / खाऊन गाडी पुढं सरकली, आणि रस्त्याच्या डावीकडे असलेल्या एका पाणथळीशेजारी थांबवली, कारण तिथं Little Egret (बगळा), Red Wattled Lapwing (टिटवी), Pond Heron (बगळा) ह्या कॉमन पक्ष्यांबरोबरच Common Moorhen (पाणकोंबडी) आणि Spot Billed Duck (हळदीकुंकू) जोडी ही दिसले. आणि तारेवरती White Breasted Kingfisher (खंड्या) होताच! पण उतरून डिकीतून कॅमेरा बॅग काढून DSLR बाहेर काढून नेम धरेपर्यंत टिटवी सोडून सगळेजण उडाले! पण मग थोडंसं पुढं गेल्यावर डोळ्यांच्या कोपऱ्यात एक ओझरती हालचाल जाणवली अन गाडी परत थोडी मागे घेऊन उजवीकडच्या कंपाऊंडच्या सिमेंट खांबावर नजर गेली, तर त्यावर बसलेला Ashy Crowned Sparrow Lark Male (डोंबारी चंडोल नर) दिसला! जड अशी कॅमेरा बॅग आणि अजून एक छोटी सॅक (पाणी, टोपी, खाणं इत्यादीसाठीची) अंगावर वागवत ट्रेक करण्याचा प्लॅन अगदीच काही वाया गेला नाही! पण, ती टोपी मात्र मी जन्मजात वेंधळेपणामुळं कुठंतरी विसरलो 😢
घरून येताना आणलेले काही खाद्यपदार्थ वरतीच संपवले. पण आता खाली उतरल्यानन्तर मिसळ खायचा प्लॅन होता. इथल्या रस्त्यांवर मिसळीची य दुकाने आहेत. इतकी दुकाने लगोलग का, आणि ती किती चालत असतील हा एक प्रश्नच. आम्ही आपले शकुंतला मिसळीकडे वळलो. चव बरी होती. भरीस थंडगार चविष्ट मठ्ठाही होता. ही झाली रेग्युलर मिसळ. स्पेशल मिसळीच्या प्लेटमध्ये गुलाबजामही देतात! आम्ही लांबूनच हात जोडले!
आता सासवडमध्ये संगमेश्वर मंदिर पहावे म्हणून गाडी तिकडं वळवली. गावातून छोट्या रस्त्याने पेठेतून नदीकाठी जावे लागते. आधी पुरंदरे वाडा लागतो, मग भैरवनाथ मंदिर अन मग पुढं संगमेश्वर. पुरंदरे वाड्याची भिंत किती भव्य आहे! पण वाडा बंद होता, बहुधा जीर्णोद्धार सुरू असावा.
संगमेश्वर मंदिर छान आहे, त्याचंही दुरुस्तीचं काम सुरू आहे. पण नदी अतिशय गलिच्छ. पाणवनस्पती आणि सांडपाणी. बरीच दुर्गंधी. बिचाऱ्या संगमेश्वराने ही मास्क घालावा का आता?? अजून एक निरीक्षण म्हणजे इलेक्ट्रिक वायर्सनी मंदिरांची शोभा अक्षरशः घालवली आहे आपल्याकडे. दीपमाळ, कळस किती वाईट दिसतात त्या वायर्समुळं 😢 आणि हे बऱ्याच देवस्थानांच्या बाबतीत आहे.
मोनोलिथिक नंदी काय छान दिसतो! बरीच मोठी कोरीव मूर्ती ती. पण इथं 2 नंदी आहेत, मोठा मंदिरात आणि छोटा बाहेर. ह्याचं कोडं काही उलगडलं नाही. मंदिराचे बांधकाम आवडले, टीपीकल कोरीवकाम, नक्षीकाम आहे.
आता परतीची वाट धरली. येताना बरंच ट्रॅफिक लागलं.
एका छोट्याशा पण छान ट्रेकच्या आठवणी घेऊन दुपारी 12 च्या सुमारास घर गाठलं! (तसं पाहिलं तर आज आमच्यापेक्षा गाडीचाच व्यायाम जास्त झाला!) पुढचा किल्ला वाई परिसरातला करायचा असं ठरवून. बहुधा केंजळगड / पांडवगड. आणि तोही एक महिन्याच्या आत!
No comments:
Post a Comment