पांडेश्वर अंतिम

   महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन मंदीर म्हणजे धाराशिव जिल्ह्यातील तेर गावी असलेले त्रिविक्रम मंदीर हे मुळचे बौध्द लेणे असावे असे मानले जाते. पुर्णपणे वीटांनी बांधलेले हे मंदीर म्हणजे चैत्य इमार्त म्हणजे दुर्मिळ ठेवा आहे. हे सारे बांधकाम ४३ २३ ७.५ से.मी आकाराच्या वीटांनी बांधलेले आहे.असेच एक मंदिर आंध्र प्रदेशातील चेर्झला इथे आहे. आणखी एक महाराष्ट्रातील उदाहरण म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील सासवड परिसरात असलेले पांडेश्वर मंदीर.  सासवड येथून कºहा नदी वाहत येते. या नदीच्या काठावर प्राचीन काळी शिवमंदिरे बांधली गेली. नदीच्या काठी गावे वसली गेली व काठावर मोठे घाट बांधून शिवशंकराची मंदिरे उभारली गेली. असेच एक शिवशंकराचे प्रसिद्ध व जुने मंदिर  पांडेश्वर.

पुण्यापासून अंदाजे ४५ किलोमीटरवर असणारे सासवड हे शंकराच्या मंदिरासाठी मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. निरा, बारामती, मोरगाव या गावांना जाण्यासाठी येथूनच जावे लागते. श्री क्षेत्र जेजुरीला खंडेरायाच्या दर्शनाला गेल्यानंतर पर्यटक नारायणपूर किंवा अष्टविनायकापैकी एक असणाºया मोरगावच्या मोरेश्वरला जातात. परंतु थोड्याश्या आडवाटेने गेल्यास प्राचीन वास्तुकला पहावयास मिळते. अर्थात पांडेश्वर हे ठिकाण पर्यटकांना आकर्षित करेलच असे नाही. परंतु ज्यांना प्राचीन मंदिरे व वास्तूकला पाहण्याचा नाद आहे त्यांच्यासाठी हे ठिकाण छान आहे. 

मोरगाव-जेजुरी रस्त्यावर मोरगावपासून ५/६ किमी अंतरावर मावडी गावातून उजवीकडे पांडेश्वरला जाणारा फाटा आहे. खडबडीत रस्त्यावरून १५/२० मिनिटातच पूर्ण कोरड्या असलेल्या कर्‍हेवरचा पूल पार करून पांडेश्वर गावात पोहोचता येते. स्वारगेटवरुन इथे एकच बस जाते, त्यामुळे हे मंदीर बघायचे असेल तर स्वतःची गाडी असणे सोयीचे. जेजुरी पासून दहा किलोमीटर अंतरावर पांडेश्वर आहे,महाराष्ट्रातील बहुतेक मंदिरे पांडव कथेशी जोडलेली असतात तसेच या मंदिराविषयी सांगितले जाते ते 'पांडव कालीन किंवा पांडवानी एका रात्रीत मंदिर उभारले असल्याने या क्षेत्राला पांडेश्वर असे म्हणतात' अशी लोकधारणा आहे .या मंदिराला गौरवशाली वारसा आहे या मंदिराचे बांधकाम तब्बल सोळाशे वर्षापूर्वीचे असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे.

       गाव बहुत प्राचीन, तशी साक्ष देणारे अवशेष या गावात भरपूर आहेत.

मंदिराच्या वाटेवरच एक वीरगळ आणि त्याशेजारीच नागाची प्रतिमा कोरलेला एक दगड आहे. समोरच एका भग्न मंदिराचे अवशेष विखुरलेले आहेत. अवशेषांवरून हे मूळचे शिवमंदिर असावे असे वाटते. गाडी पार्किंगसाठी या ठिकाणी मोठे स्वतंत्र पटांगण असून, गाडी पार्किंगच्या ठिकाणी एक प्राचीन मंदिर असल्याचे दिसून आले. 

पांडेश्वर मंदिराच्या अलीकडे असलेला वीरगळ आणि नागप्रतिमा

ते बघूनच पांडेश्वरच्या मंदिरात प्रवेश करुया. ह्या मूळच्या प्राचीन मंदिराचा मूर्तीभंजकांचा तडाख्यात सापडल्यामुळे मध्ययुगात पुन्हा जीर्णोद्धार झालेला दिसतो. जुन्या बांधकामाची शैली व ग्रेस नवीन बांधकामात दिसत नाही. नवीन बांधकाम भडक व बेगडी वाटते आहे. जेंव्हा अशा जुन्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला गेला तेंव्हा नवीन बांधकाम जुन्यात मिसळून जाईल याची काळजी न घेतल्याने असे झाले असावे. गावकर्यांना  विनंती की जुनी मंदिरे आहेत ती जपा त्याला सिमेंट कॉन्क्रीटची ठिगळे लावू नका. तरच पर्यटक इथे येतील.

 मुळचे चैत्यगृह नंतरचे शिखर ,दगडी मुखमंडप ,नदीकाठचा तट लगतच्या ओवा-या ,मराठा कालीन भित्तीचित्रे , रंगकाम आदी बाबींमुळे सोळाशे वर्षातील मंदिर रचनेतील बदलांचा आलेख दर्शवणारा ठेवा म्हणून इतिहास संशोधक व अभ्यासक याकडे पाहतात. भाविक भक्तांसाठी भव्य शिवलिंग तर पर्यटकांसाठी शिल्प व वास्तुरचना यांचे आकर्षण आहे.४३ बाय २३ बाय ७.५ सेंटीमीटर आकारांच्या विटांचे बांधकाम आपणास खूप काही सांगून जाते.मंदिरातील लंबगोलाकृती गाभारा व त्या पुढील गजपृष्ठाकार व आयताकृती छताचा सभा मंडप व जुन्या विटांचा वापर,उत्कृष्ठ गिलावा संशोधकांच्या दृष्टीने मोलाचा ठरला आहे .विटांच्या या प्राचीन वस्तूला चौथ्या शतकात आकार मिळाला असावा तर पुढील जोडकाम सतराव्या किंवा अठराव्या शतकात झाले असावे.दगडी मुख मंडपाच्या बाहेरील पाच फुटी द्वारपालांची शिल्पे तसेच मंडपात २४ व बाहेर २ अशी देकोष्ठ पाहण्यासारखी आहेत.सूर सुंदरी व देवतांची शिल्पेही येथे आहेत जालवातायने,प्रवेश द्वाराच्या मधोमध मंदारक ,भिंतीच्या पायाशी असणारी धर्म-यश नक्षी या सा-या गोष्टी कोरीव लेण्यांसारख्या आहेत. भिंतीची जाडी एक मीटरहून अधिक आहे. या भिंतीवर ३ ते ३.६ से.मी. जाडीचा गिलावा आहे. हा गिलावा उत्कृष्ट आहे, पण काही ठिकाणी तो निखळल्यामुळे आतील प्राचीन अवशेष दिसून येतात. 

इथल्या मंदिराच्या आवारात कुंती, धर्म, भीम, नकुल आणि सहदेव अशी लहान लहान मंदिरे बांधली आहेत. मूर्तींच्या जागी शेंदूर फासलेले दगड आहेत. अर्जुनाचे मंदिर मात्र येथे नाही. ते येथून जवळच असलेल्या जवळार्जुन नावाच्या गावात आहे अशी माहिती तेथे मिळते. मात्र आवारात एका धनुर्धारी वीराची मूर्ती असलेला दगड कोरलेला आहे तिलाच अर्जुनाची मूर्ती असे स्थानिक लोक मानतात. मंदिर अर्धे हेमांडपंती शैलीचे तर वरचा अर्धा भाग नंतरच्या काळात नागरी शैलीत जिर्णोद्धारीत केलेला आहे.

मंडपातला नंदी

मुख्य मंदिराच्या पुढ्यातच भव्य असा नंदीमंडप असून त्यात नंदीची देखणी मूर्ती कोरलेली आहे. कर्‍हेपठाराच्या ह्या भागातील इथल्या बहुतेक सर्व प्राचीन शिवमंदिरांच्या पुढ्यातले नंदीमंडप शैलीच्या दृष्टीने अगदी सारखे आहेत. नक्षीदार कलाकुसर केलेले शैलीदार खांब, नकसकाम केलेले छत आणि स्तंभांच्या मधोमध नंदीची देखणी मूर्ती अशी यांची रचना.

मंदिराच्या पुढ्यातील स्तंभ

नंदीमंडपाच्या मागच्या बाजूला एक निमुळती दीपमाळ बांधलेली असून त्यावर जाण्यासाठी आतूनच अरूंद पायर्‍या बांधलेल्या आहेत. मुंबईतील कापड गिरणीला असलेल्या चिमणीसारखी हि दीपमाळ दिसते.मजा म्हणजे या दीपमाळेच्या आत पायर्या असून, वर जाता येते. पण दीपमाळेची स्थिती पाहता वर न गेलेले बरे. दीपमाळेवर काही मूर्ती कोरलेल्या आहेत. ही बांधणी शिवकाळातली दिसते. ह्या स्तंभाच्या समोरच कर्‍हेचे आता ऐन पावसाळ्यातही कोरडेठाक असलेले पात्र आहे. मंदिराच्या आसपासच्या नदीच्या पात्राला लांबरूंद, प्रशस्त दगडी घाटाने बंदिस्त केले आहे. ह्या देखण्या घाटामुळे पूर्वीच्या काळी कर्‍हा भरभरून वाहात असावी असे वाटते.

धनुर्धारी वीराची मूर्ती

स्तंभाच्या आतमधून वर जाण्यासाठी आतील बाजूस कोरलेल्या पायर्‍या

स्तंभ बघून पांडेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी यावे. मंदिराचे देखणेपण सामावले आहे ते याच प्रवेशद्वारात. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना विष्णूच्या 'जय', 'विजय' द्वारपालांसारखे द्वारपाल कोरलेले आहेत. अतिशय सुंदर दिसत असलेले हे दोन भव्य द्वारपाल मूर्तिभंजकांच्या तडाख्यामुळे विद्रूप झाले असले तरी त्यांचे मूळचे देखणेपण अजिबात लपत नाही. या दोन्ही द्वारपालांचे चार हात असून, चारही हातात आयुधे आहेत. एका हातात शस्त्र, दुसºया मागील हातात शंख व तिसºया हातात चक्र आहे. अन्य हात मूर्तीभंजकांनी तोडले आहे. पायात तोडे, कटीवस्त्र, मेखला, कमरपट्टा, गळ्यात नक्षीदार माळ, छातीवर रूळणारे पदक, बाहूंना बाजूबंद, कानात कुंडले, मस्तकी नक्षीदार दाक्षिणात्य शैलीचा निमुळता मुकूट, त्यापाठीमागे चक्र आणि मुकुटावर सावली धरलेले दगडी छत्र अशी यांची रचना. खिद्रापुरच्या कोपेश्वर मंदीरामधील जय-विजय या द्वारपालांच्या मुर्तीसारख्याच या मुर्ती आहेत.  शेजारीच पाच अन्य मूर्ती या मूर्तीपेक्षा लहान आकारात कोरलेल्या दिसून येतात. याही मूर्ती थोड्याप्रमाणात तोडल्या गेल्या आहेत. मुख्य मंदिरात मात्र एवढे कोरीवकाम आढळून येत नाही. 

मंदिराच्या समोरीला बाजूस ह्या दोन्ही द्वारपालांच्या बाजूंना जाळीदार गवाक्षे, फुलाफुलांची नक्षी कोरलेली आहे.मुखमंडपाच्या भिंतीत जागोजागी कोनाडे ( देवकोष्टे )आहेत. एक दोन कोनाड्यांतील देखण्या मूर्ती शाबूत असून बाकी सर्व कोनाडे रिकामेच आहेत. पांडवानी बांधलेली या मंदिरात द्युत /सारीपाट (लुडो) मंदिराच्या दरवाज्या जवळच कोरला आहे .मंदिराच्या बांधकाम वेळी चुना गाळन्या साठी वापरलेले एक मोठं जात देखील आहे. आता ते गावातील लोकांनी ढकलून बाजूला नेऊन ठेवल आहे.

  या मंदिराला शिखर, दगडी मंडप, नदीकाठी तट, मराठाकालीन भित्तीचित्रे, मुस्लिम राजवटीचे बांधकाम असा साज चढवत हे मंदिर पूर्णात्वास गेल्याचे दिसून येते. वेगवेगळ्या कालावधीत मंदिराचा जिर्णोद्धार झालेला येथील मंदिराच्या बांधकामावरून लक्षात येते. मंदिरातील विटा चौथ्या शतकात, नंतर सतराव्या व अठराव्या शतकात मंदिराचे जोडकाम झालेले दिसते.  हेमाडपंथी पद्धतीचे हे मंदिर आहे. 

समोरील बाजू बघून मंदिराच्या अंतर्भागात प्रवेश केला. आतमध्ये चालुक्य शैलीतील ऩक्षीदार स्तंभ आहेत. स्तंभांच्या शिरोभागी फणा काढलेले नाग कोरलेले आहेत तसेच स्तंभांच्या मध्यभागी व्यालमुख, तसेच वेलबुट्टीदार नक्षी कोरलेली आहे. मूळच्या मंदिराच्या गाभारा बहुधा उद्ध्वस्त झाला असावा. हल्लीचा गाभारा नागरी शैलीत बनवलेला असून त्यातच अतिभव्य अशी शिवपिंडी विराजमान आहे. इतकी भली मोठी पिंडी फार क्वचितच पाहावयास मिळते. पाटेश्वर इथल्या काही शिवपिंडी इतक्या मोठ्या आकाराच्या आहेत.

    सभामंडपाच्या आत शिरल्यावर डाव्या बाजुच्या गिलाव्यावर कोरलेला व नंतर चुन्याने भरुन काढलेला एक लेख दिसतो, त्याचे वाचन असे आहे.

विठ्ठल भट जोशी

शके १११८ मार्ग्शीर्ष

मासे नळ नामसंव ( त्सर )

फाटक भट १११८

मार्गशीर्ष वद्य ६ 

   शेजारी आणखी एक लेख कोरला आहे, पण त्याचे वाचन करणे कठीण आहे. 

मंदिराचे देखणे प्रवेशद्वार

 देखणे द्वारपाल

द्वारपाल

जाळीदार गवाक्ष

कोनाड्यातील मूर्ती

 मंदिराचा अंतर्भाग

भव्य शिवलिंग

 वनवासात असताना पांडवांनी हे शिवलिंग स्थापन केल्याची लोकांची मान्यता आहे. गाभाºयात भव्य शिवलिंग आहे. इतर मंदिरात जमिनीवर शिवलिंग दिसून येते. मात्र, या ठिकाणी अंदाजे ५ फूट बाय ५ फूट कोरलेल्या दगडावर हे शिवलिंग आहे. मंदिरातील लंबगोलाकृती गाभारा व त्या पुढील आयताकृती छताचा सभामंडप आहे. 

आतल्या शिवलिंगाविषयीच्या काही मतांविषयी मतभेद आहेत. काही ठिकाणी या रुद्राला निराकार म्हटले आहे. The Supreme Shiva doesn’t have a form and every form is his form. The Shiva Lingam represents him, the Supreme Shiva¸ who is formless.

पण वैदिक वाड्मयात रूद्राविषयी बरीच वर्णने आढळतील. रूद् धातूपासून रूद्र हा शब्द बनला आहे. रूद् म्हणजे रडणे, ओरडणे किंवा प्रकाशणे अथवा ताम्रवर्णी असेही अर्थ आहेत.रूद्राला हात, पंजे आणि इतर दृढ अवयव आहेत, त्याचे ओठ सुंदर आहेत, त्याच्या केसांची वेणी घातली आहे, तो सुवर्णालंकार धारण करतो, सोन्याची व चकाकणारी माळ धारण करून तो रथात बसतो असे रूद्राविषयी वर्णन ऋग्वेदात आले आहे. तर अथर्ववेदात रूद्राला तोंड, जिव्हा आणि दात आहेत, त्याचे पोट काळे आणि पाठ तांबडी आहे, तो नीलकण्ठ असून त्याच्या डोक्यावर निळ्या रंगाचा तुरा आहे, तो कातडे वापरतो आणि पर्वतांत राहतो, धनुष्यबाण हे त्याचे प्रमुख आयुध असून तो कधीकधी वज्र धारण करतो, रोंद तोंडाचे, ओरडणारे आणि मांसभक्षक कुत्रे त्याजपाशी आहेत असे म्हटले आहे.रूद्रालाच ऋग्वेद आणि इतर वेदांत एकाच वेळी भयानक आणि संहारक आणि त्याचवेळी भयनाशक आणि कल्याणकारक म्हणूनही संबोधलेले आहे. रूद्र ही मूळची अनार्य देवता असे मानले जात असल्याने वैदिक देवतांत रुद्राचा समावेश होऊनही त्याची मूळची संहारक असलेली अनार्य प्रतिमेची स्मृती कायम ठेवली आहे.

    आता काहीसे लिंगाविषयीची- सजीव सृष्टी जर योनि आणि लिंग यांच्या संयोगाने उत्पन्न होते तर निर्जीव सृष्टी तशाच तर्‍हेने उत्पन्न होत असली पाहिजे तेव्हा हेच जगाचे आदिकारण असल्याचे मानले जाऊन सयोनीलिंग स्वरूपात लिंगपूजा प्रचारात आली.

बाकी शिवलिंगांचे प्रकारही रोचक आहेत. सयोनी लिंग, अयोनीलिंग, धारालिंग, चतुर्मुखलिंग, मुखलिंग, अष्टोत्तरशत लिंग, सहस्त्र लिंग्,हे सर्व प्रकार पाटेश्वरच्या मंदीरात दिसून येतात तर लिंगोद्भव प्रतिमा पुण्यातल्या त्रिशुंड गणपती मंदिरात दिसून येते.

मुळच्या चैत्यगृहावर नंतर चढवलेले वीटांच्या बांधकामाचे गिलावायुक्त शिखर चांगलया अवस्थेत नाही आणि मुळ वास्तुच्या प्राचीनत्वावर कुरुपपणा आणणारे आहे. चार मिनार असणारे हे शिखर अलिकडच्या काळातील बांधणी दर्शविते.

पांडेश्वर महादेवाचे दर्शन घेऊन बाहेर यावे. मंदिराला नदीच्या बाजूने घाटाबरोबरच एक प्रशस्त तटसुद्धा बांधून काढलेला आहे. तटाच्या आतल्या बाजूच्या भिंतीवर विविध मूर्ती कोरलेल्या आहेत. 

तटात खालच्या बाजूला इस्लामिक शैलीत बांधलेली कमानीकमानीची रचना असलेली प्रशस्त ओसरी असून तटावर जायला दोन ठिकाणांहून जिने खोदले आहेत. तटाचे हे बांधकाम बहुधा आदिलशाही सरदार मुरार जगदेवाच्या काळात झालेले असावे. तट चांगला रूंद असून सभोवतालचा परिसर मोठा सुरेख दिसतो. तटाच्या वरतून बघत असता तटाच्या बाहेर बाभळीच्या काट्यांत एक वृंदावन दिसते.तटाच्या आतल्या भिंतीवर विविध मूर्ती कोरलेल्या आहेत. तटात खालची बाजू  मुस्लिम शैलीत बांधलेली कमानीची रचना असलेली आहे.  तट चांगला रूंद असून आजूबाजूचा परिसर दिसतो. पावसाळ्यात नदी वाहत असल्याने हा परिसर खूपच छान दिसेल. तट उतरून मंदिराच्या बाहेर पडून समाधीपाशी गेलो कि रूंद दगडी चौथरा आणि त्यावर देखणे वृंदावन अशी याची रचना. इकडील रहाळात इतकी चांगली समाधी दुसरी दिसली नाही यावरून ही एका नामांकित सरदाराची असावी हे उघड आहे.

समाधीपासून तसेच पुढे जाता आता पूर्ण भग्नावस्थेत असलेले अजून एक लहानसे शिवमंदिर आहे, नव्हे उद्ध्वस्त दगडांच्या ढिगार्‍यात असलेले शिवलिंगच ते.

    मंदिराचा परिसर शांत व सुंदर आहे. मंदीराच्या शेजारून फक्त पावसाळ्यात वाहणार्या कर्हा नदीच्या पात्रात दगड, कचरा, मोठाले धोंडे, गवताशिवाय काहीच नाही. या नदी पात्राला नदी म्हणणे की काय असा प्रश्न आपल्याला पडतो. पण इथे आपल्याला या कर्हा नदीची कहाणी एकायला मिळते.

येथे द्रौपदी व कुंतीमातेसह पांडव वास्तव्य करून रहात असत, सदर भागात पाण्याचे दुर्भिक्ष होते. भगवान श्रीकृष्णाने पांडवांना या भागातील पाण्याची टंचाई दूर करण्यासंबंधी विनविले. त्याच वेळी भगवान श्रीकृष्णाने असेही सुचविले की, गराडे येथे ब्रह्मदेव जलपूर्ण कमंडलू घेऊन बसले आहेत. तो कमंडलू कलंडून दिल्यास त्यातून निर्माण होणाऱ्या धारेतून सरिता वाहील. भीम ब्रम्हदेवापाशी गेला, त्याने समाधीमग्न असलेल्या चतुराननास जागृत करण्याचा खूप प्रयत्न केला. ब्रम्हदेव समाधीतून जागे होईनात. नाईलाजाने शेवटी ब्रम्हदेवास सावध करण्यासाठी भीमाने ब्रह्राच्या मस्तकावर शीतल पाण्याचा कमंडलू ओतला. ब्रह्माचा कोप होऊ नये या भीतीने म्हणून तो पूर्वेस पळत सुटला. त्याच्या बरोबरच त्या करातील पाण्याचा प्रवाहही वाहू लागला, थंडपाण्याच्या स्पर्शाने ब्रह्म जागृत झाला व भीमाच्या मागे लागला. श्रीकृष्णाने पूर्वीच सुचविल्याप्रमाणे भीमाने त्या जलप्रवाहाकाठी शिवभक्त ब्रम्हाकरिता पार्थिव शिवलिंगे तयार केली होती. ब्रह्मदेव हा शिवभक्त असल्याने पार्थिव शिवलिंगाची पूजा केल्याखेरीज त्यास मार्ग आक्रमिता येईना. त्यामुळे ब्रह्मदेव शिवलिंगस्थळी थांबत व त्या अवधीत भीम पुढे जाई. भीम व जलप्रवाह पुढे पुढे आणि ब्रह्मदेव मागे मागे अशी ही शर्यत पांडेश्वरी समाप्त झाली, पांडेश्वरी श्री कृष्णासह वर्तमान पांडव यज्ञकर्म आचरीत होते. त्यामध्ये ब्रह्मदेवही सामील झाले, त्यांच्या कमंडलूचे नाव होते कर. करामधून जन्मलेली ती कर-जा म्हणजे कऱ्हा. भीमाने ज्या ज्या ठिकाणी पार्थिव शिवलिंगे तयार केली त्या त्या ठिकाणी आजही भव्य शिवालये उभी आहेत. कोटेश्वर, सिद्धेश्वर, वटेश्वर, संगमेश्वर, कमलेश्वर, लवथळेश्वर, पांडेश्वर ही कऱ्हाकाठची शिवालये याच कथेची साक्ष देत आहेत. पांडवांचा यज्ञ संपला परंतु ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूमधून सुरू झालेली कऱ्हा शतके लोटली, युगे लोटली तरी अजूनही वाहतेच आहे. आणि तीरावरील जीवनमळे फुलवीत आहे.

मंदिरासभोवती असलेली तटबंदी

मंदिराच्या आसपासची पांडवांची मंदिरे

इस्लामिक स्थापत्यशैलीतील कमानदार रचना

तटाच्या भिंतीत कोरलेल्या मूर्ती

जवळच असलेले देखणे समाधी वृंदावन

 मंदिराच्या नदीकाठावरील असलेल्या दरवाजापाशी दोन वीरगळ दृष्टिस पडतात. एक वीरगळ नेहमीसारखाच युद्धाचा प्रसंग असलेला, घोडेस्वारांशी एकट्यानेच भाल्याचा उपयोग करून लढत असलेल्या वीराचा तर दुसरा वीरगळ मात्र अगदी वेगळा वाटतो. ह्या वीरगळावर वीर चक्क वाघाशी झुंज देतांना दाखवला आहे. उघड आहे ह्या वीराचा मृत्यु वाघाशी झुंज देतांना झालेला असावा.

मंदिर पायर्‍यांपाशी असलेले वीरगळ

वाघाशी लढताना झालेल्या मृत्युशी संबंधित वीरगळ

 पांडेश्वर गावातून सासवडला जाण्यासाठी नाझरेमार्ग रस्ता आहे.या वाटेवर अनेक जुनी मंदिरे दिसतात, कोथळे गावानजीक एका लहानश्या टेकाडावर एक लहानसे शिवमंदिर व पुढ्यातच एक वीरगळ दिसतो. हे मंदिरही पांडेश्वराइतकेच जुने असावे. तशाच प्रकारच्या पुढ्यातला नंदीमंडप, नक्षीदार स्तंभांचा अंतर्भाग असलेले. मंदिराच्या आवारात ३/४ वीरगळ तसेच वीरगळ कोरण्यासाठी आयताकारात कापलेल्या कित्येक शिळा आहेत. नंदीमंडपाच्या बाजूलाच काही मूर्ती कोरलेल्या आहेत. शेजारीच एक सतीशिळा आहे. वरच्या बाजूला चंद्र सूर्य, खालच्या बाजूला कैलासवासी झालेले पती पत्नी शिवलिंगाची पूजा करताना दाखवले असून मधल्या भागात संपूर्ण शिळा भारून टाकलेला आशीर्वादपर मुद्रेतील सतीचा हात अशी याची रचना.

कोथळे शिवमंदिर

नंदीमंडप

मंदिराच्या आवारातील वीरगळ

 मंदिराच्या आवारातील अजून एक वीरगळ

आवारातील काही मूर्ती

सतीशिळा

कसे जाल :

सासवड ते पुणे हे अंतर ३४ कि.मी.

सासवडपासून पांडेश्वर मंदिर अंदाजे २५ किमी. तर जेजुरीपासून १० किलोमीटर अंतरावर आहे. 

सासवडे नाझिरे मार्गे सुद्धा येथे पोहचता येते. सासवडवरून भुलेश्वर मंदिराकडे जाण्याचा मार्ग मुख्य चौकातून आहे. भुलेश्वर येथून २७ किलोमीटर अंतरावर आहे. 

आजुबाजूची प्रेक्षणीय स्थळे : 

नारायणपूर, जेजुरी, संगमेश्वर,  वटेश्वर (चंगावटेश्वर), सिध्देश्वर, केतकावळे, मोरगाव, भुलेश्वर, थेऊर

संदर्भ :-

१) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर

२) स्थापत्य- महाराष्ट्र शासन

३) इये महाराष्ट्र देशी- प्र.के.घाणेकर 

४)  www.trekshitiz.com, www.mislapav.com , http://sagarshivade07.blogspot.com, http://mr.upakram.org  , http://travelogueunlimited.blogspot.com, http://www.jejuri.in/around_jejuri

 या वेबसाईट

पांडेश्वरचे शिवमंदिर

7–9 minutes

---

२० मे २०१३

 

अष्टविनायकांपैकी एक असलेला मोरगावच्या मयुरेश्वराच्या दर्शनासाठी थांबण्याचे हे माझे आवडते ठिकाण. बारामती - मोरगावमार्गे सासवड या रस्त्यावर मोरगावाचे हे मंदिर आहे. या पूर्वीही या मंदिराविषयी लिहिले आहे. गाडी पार्किंगसाठी या ठिकाणी मोठे स्वतंत्र पटांगण असून, गाडी पार्किंगच्या ठिकाणी एक प्राचीन मंदिर असल्याचे दिसून आले. मयुरेश्वराचे दर्शन घेऊन गाडी पार्किंगच्या ठिकाणी हे शंकराचे छोटे मंदिर आहे. मंदिर तसे छोटेच पण बाहेरील कलाकुसरीवरून छान वाटले. इतर मंदिराच्या मूर्तीप्रमाणे द्वारपालाच्या मूर्तींचे नुकसान झाल्याचे येथे दिसते. हे द्वारपाल आहे की कुठल देव ते समजले नाही. परंतु या दोन्ही द्वारपालांचे चार हात असून, चारही हातात आयुधे आहेत. एका हातात शस्त्र, दुसºया मागील हातात शंख व तिसºया हातात चक्र आहे. अन्य हात मूर्तीभंजकांनी तोडले आहे. दोन्ही द्वारपालांच्या पायात तोडे, कंबरेला कटीवस्त्र, कमरपट्टा, मेखला, गळ्यात नक्षीदार माळ, बाहूंना बाजूबंद, कानात कुंडले, डोक्यावर नक्षीदार सावलीसाठी धरलेले दगडी छत्र अशी त्यांची रचना आहे. शेजारीच पाच अन्य मूर्ती या मूर्तीपेक्षा लहान आकारात कोरलेल्या दिसून येतात. याही मूर्ती थोड्याप्रमाणात तोडल्या गेल्या आहेत. मुख्य मंदिरात मात्र एवढे कोरीवकाम आढळून येत नाही. गाभाºयात शंकराची पिंड असून, दर्शनी भागावर सिंहाची प्रतिमा कोरलेली दिसून येते. छोटासा पण कोरीवकाम असलेला नंदी आहे.

      मंदिराला कळस नाही. मुस्लिम राजवटीत बहुधा याही मंदिराला तडाखा बसल्याचे दिसून येते. नंतरचे बांधकाम १८ ते १९ व्या शतकात केल्याचे दिसून येते. आजुबाजूच्या स्थानिक दुकानदारांकडे चौकशी केली असता मंदिर शंकराचे असून, बाकी माहिती माहित नसल्याचे सांगण्यात येते. शंकराचे दर्शन घेऊन पुढे पांडेश्वरला जाण्यास निघालो. 

द्वारपाल

  पांडेश्वरचे शिवमंदिर

पुण्यापासून अंदाजे ४५ किलोमीटरवर असणारे सासवड हे शंकराच्या मंदिरासाठी मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. निरा, बारामती, मोरगाव या गावांना जाण्यासाठी येथूनच जावे लागते. श्री क्षेत्र जेजुरीला खंडेरायाच्या दर्शनाला गेल्यानंतर पर्यटक नारायणपूर किंवा अष्टविनायकापैकी एक असणाºया मोरगावच्या मोरेश्वरला जातात. परंतु थोड्याश्या आडवाटेने गेल्यास प्राचीन वास्तुकला पहावयास मिळते. अर्थात पांडेश्वर हे ठिकाण पर्यटकांना आकर्षित करेलच असे नाही. परंतु ज्यांना प्राचीन मंदिरे व वास्तूकला पाहण्याचा नाद आहे त्यांच्यासाठी हे ठिकाण छान आहे. 

           सासवड येथून कºहा नदी वाहत येते. या नदीच्या काठावर प्राचीन काळी शिवमंदिरे बांधली गेली. नदीच्या काठी गावे वसली गेली व काठावर मोठे घाट बांधून शिवशंकराची मंदिरे उभारली गेली. असेच एक शिवशंकराचे प्रसिद्ध व जुने मंदिर पाहण्यासाठी मोरगाव येथून मयुरेश्वराचे दर्शन घेऊन थोडी वाट वाकडी करून पांडेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी निघालो. संध्याकाळचे ६.०० वाजून गेले होते. सूर्यास्ताला काही वेळ शिल्लक होता. थोडी हिंम्मत करून पांडेश्वरकडे जाणाºया डांबरीरोडवरून गाडी पुढे नेली. काही अंतरावरच चांगला डांबरी रस्ता संपला व सुरू झाला दगडी व काही काळानंतर सुधारेल असा दगडी रस्ता. तब्बल दोन एक किलोमीटर या छोट्याश्या रस्त्यावरून आम्ही निघालो होतो. वाटेत गाडी पंक्चर होण्याची मनात भीती होती. पण सुदैवाने तसे काही घडले नाही. अन्यथा या नवख्या ठिकाणी अवघडच होते. १५ ते २० मिनिटांनी दगडी रस्ता संपवून काही अंतरावरून पांडेश्वराचे मंदिर दिसले. मंदिरापर्यंत पोहचण्यासाठी पांडेश्वर गावातून रस्ता जातो. गावाच्या पारावर बसलेल्या ग्रामस्थांना रस्ता विचारल्यानंतर थेट असेच पुढे जा असे त्यांनी सांगितले. येताना रस्ता खूपच खराब होता असे सांगितल्यावर सासवड-नाझिरे मार्गे सुद्धा येता येते असे गावकºयांनी सांगितले. 

गाव प्राचीनकाळचे असल्याचे येथील काही अवशेषावरून दिसून येते. मंदिराकडे जाणाºया वाटेवर एक वीरगळ आणि त्याशेजारीच नागाची प्रतिमा कोरलेला एक दगड आहे.

 

मंदिराच्या रस्त्यावर असलेली प्राचीन नागप्रतिमा व वीरगळ.

मंदिराच्या समोरील मनोरा

मंडपातला नंदी

मनोºयाच्या आतमधून वर जाण्यासाठी आतील बाजूस असलेल्या पायºया

मुख्य मंदिर : 

           या मंदिराला शिखर, दगडी मंडप, नदीकाठी तट, मराठाकालीन भित्तीचित्रे, मुस्लिम राजवटीचे बांधकाम असा साज चढवत हे मंदिर पूर्णात्वास गेल्याचे दिसून येते. वेगवेगळ्या कालावधीत मंदिराचा जिर्णोद्धार झालेला येथील मंदिराच्या बांधकामावरून लक्षात येते. मंदिरातील विटा चौथ्या शतकात, नंतर सतराव्या व अठराव्या शतकात मंदिराचे जोडकाम झालेले दिसते.  हेमाडपंथी पद्धतीचे हे मंदिर आहे. 

          वनवासात असताना पांडवांनी हे शिवलिंग स्थापन केल्याची लोकांची मान्यता आहे. गाभाºयात भव्य शिवलिंग आहे. इतर मंदिरात जमिनीवर शिवलिंग दिसून येते. मात्र, या ठिकाणी अंदाजे ५ फूट बाय ५ फूट कोरलेल्या दगडावर हे शिवलिंग आहे. मंदिरातील लंबगोलाकृती गाभारा व त्या पुढील आयताकृती छताचा सभामंडप आहे. 

इतर मंदिरांप्रमाणेच मुस्लिम राजवटीत व परकीयांच्या अतिक्रमणांमुळे मंदिरातील मूर्ती वाचू शकल्या नाही. अन्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर दिसणारे द्वारपाल या ठिकाणी दिसून येतात. अंदाजे पाच फुटी असलेले दोन द्वारपाल सुंदर व कोरीव शिल्पे असल्याचे दिसून येते. काही प्रमाणात या मूर्तींची तोडफोड झाल्याचे याही ठिकाणी दिसून येते. या मूर्तीचे मूळचे देखणेपण आपल्याला प्राचीन दगडी कोरीवकामाबद्दल कुतूहल निर्माण करते. दोन्ही द्वारपालांच्या पायात तोडे, कंबरेला कटीवस्त्र, कमरपट्टा, मेखला, गळ्यात नक्षीदार माळ, बाहूंना बाजूबंद, कानात कुंडले, डोक्यावर नक्षीदार निमुळता होत जाणारा मुकूट, त्यापाठीमागे चक्र व मुकुटावर सावलीसाठी धरलेले दगडी छत्र अशी त्यांची रचना आहे. मंदिरात मात्र एवढे कोरीवकाम आढळून येत नाही. मंदिराच्या समोरीला बाजूस दोन्ही द्वारपालांच्या बाजूंना जाळीदार खिडक्या फुलाफुलांची नक्षी कोरलेली आहे.

द्वारपाल

मंदिराचा अंतर्भाग

मंदिराच्या आसपासची पांडवांची मंदिरे

तटाच्या भिंतीत कोरलेल्या मूर्ती

इस्लामिक स्थापत्यशैलीतील कमानदार रचना

धनुधार्री वीराची मूर्ती

     पांडवकालीन मंदिर : 

       तब्बल सोळाशे वर्षांपूर्वीचे हे मंदिर आहे. महाराष्ट्रातील प्रत्येक गावात असणाºया मंदिराला काहीना काही इतिहास असतोच. असाच इतिहास येथील पांडेश्वर मंदिरालाही आहे. पांडवांनी एका रात्रीत हे मंदिर उभारल्याने या मंदिराला ‘पांडेश्वर’ असे म्हणतात अशी लोकसमजूत आहे.  मंदिराच्या आवारात कुंती, धर्म, भीम, नकुल आणि सहदेव अशी लहान मंदिरे बांधलेली दिसली. या छोट्याखानी मंदिरात मूर्ती नसून त्या जागी शेंदूर फासलेले दगड आहेत. अर्जुनाचे मंदिर येथे नाही. मंदिराच्या समोरच आवारात एका धर्नुधारी वीराची मूर्ती असलेला दगड कोरलेला दिसतो. तिलाच अजुर्नाची मूर्ती असल्याचे येथील तरुणांनी सांगितले. मंदिराच्या समोर मुंबईतील कापड गिरणीला असलेल्या चिमणीसारखा मनोरा दिसतो. मजा म्हणजे या मनोºयाच्या आत पायºया असून, वर जाता येते. पण मनोºयाची स्थिती पाहता वर न गेलेले बरे. हा मनोरा कशासाठी बांधला गेला हे समजत नाही. मनोºयाच्या वरती कोरीव काम केल्याचे दिसून येते. मंदिराच्या समोरच भव्य असा नंदीमंडप असून त्यात नंदीची मूर्ती कोरलेली आहे. 

मंदिर परिसर : 

               मंदिराचा परिसर शांत व सुंदर आहे. उन्हाळा असल्यामुळे शेजारून वाहणाºया कºहा नदीच्या पात्रात दगड, कचरा, मोठाले धोंडे, गवताशिवाय काहीच नव्हते. या नदी पात्राला नदी म्हणणे की काय असा प्रश्न आपल्याला पडतो. या नदीवर बांधलेल्या घाटावर हे पूर्वाभिमुख दिशेला हे मंदीर आहे. मंदिराला कºहा नदीच्या बाजूने एक मोठा तट बांधलेला आहे. तटाचे हे बांधकाम बहुधा आदिलशाही काळात झालेले असल्याचे येथे असणाºया तरुणांनी सांगितले. तटाच्या आतल्या भिंतीवर विविध मूर्ती कोरलेल्या आहेत. तटात खालची बाजू  मुस्लिम शैलीत बांधलेली कमानीची रचना असलेली आहे.  तट चांगला रूंद असून आजूबाजूचा परिसर दिसतो. पावसाळ्यात नदी वाहत असल्याने हा परिसर खूपच छान दिसेल. 

कसे जाल :

• सासवड ते पुणे हे अंतर 34 कि.मी.
• सासवडपासून पांडेश्वर मंदिर अंदाजे 25 किमी. तर जेजुरीपासून 10 किलोमीटर अंतरावर आहे. 
• सासवडे नाझिरे मार्गे सुद्धा येथे पोहचता येते. सासवडवरून भुलेश्वर मंदिराकडे जाण्याचा मार्ग मुख्य चौकातून आहे. भुलेश्वर येथून 27 किलोमीटर अंतरावर आहे. 

आजुबाजूची प्रेक्षणीय स्थळे : 

नारायणपूर, जेजुरी, संगमेश्वर,  वटेश्वर (चंगावटेश्वर), सिध्देश्वर, केतकावळे, मोरगाव, भुलेश्वर, थेऊर

http://ferfatka.blogspot.com/2013/05/blog-post_20.html

पांडेश्वhttp://ferfatka.blogspot.com/2013/05/blog-post_20.htmlर येथे द्रौपदी व कुंतीमातेसह पांडव वास्तव्य करून रहात असत, सदर भागात पाण्याचे दुर्भिक्ष होते. भगवान श्रीकृष्णाने पांडवांना या भागातील पाण्याची टंचाई दूर करण्यासंबंधी विनविले. त्याच वेळी भगवान श्रीकृष्णाने असेही सुचविले की, गराडे येथे ब्रह्मदेव जलपूर्ण कमंडलू घेऊन बसले आहेत. तो कमंडलू कलंडून दिल्यास त्यातून निर्माण होणाऱ्या धारेतून सरिता वाहील. भीम ब्रम्हदेवापाशी गेला, त्याने समाधीमग्न असलेल्या चतुराननास जागृत करण्याचा खूप प्रयत्न केला. ब्रम्हदेव समाधीतून जागे होईनात. नाईलाजाने शेवटी ब्रम्हदेवास सावध करण्यासाठी भीमाने ब्रह्राच्या मस्तकावर शीतल पाण्याचा कमंडलू ओतला. ब्रह्माचा कोप होऊ नये या भीतीने म्हणून तो पूर्वेस पळत सुटला. त्याच्या बरोबरच त्या करातील पाण्याचा प्रवाहही वाहू लागला, थंडपाण्याच्या स्पर्शाने ब्रह्म जागृत झाला व भीमाच्या मागे लागला. श्रीकृष्णाने पूर्वीच सुचविल्याप्रमाणे भीमाने त्या जलप्रवाहाकाठी शिवभक्त ब्रम्हाकरिता पार्थिव शिवलिंगे तयार केली होती. ब्रह्मदेव हा शिवभक्त असल्याने पार्थिव शिवलिंगाची पूजा केल्याखेरीज त्यास मार्ग आक्रमिता येईना. त्यामुळे ब्रह्मदेव शिवलिंगस्थळी थांबत व त्या अवधीत भीम पुढे जाई. भीम व जलप्रवाह पुढे पुढे आणि ब्रह्मदेव मागे मागे अशी ही शर्यत पांडेश्वरी समाप्त झाली, पांडेश्वरी श्री कृष्णासह वर्तमान पांडव यज्ञकर्म आचरीत होते. त्यामध्ये ब्रह्मदेवही सामील झाले, त्यांच्या कमंडलूचे नाव होते कर. करामधून जन्मलेली ती कर-जा म्हणजे कऱ्हा. भीमाने ज्या ज्या ठिकाणी पार्थिव शिवलिंगे तयार केली त्या त्या ठिकाणी आजही भव्य शिवालये उभी आहेत. कोटेश्वर, सिद्धेश्वर, वटेश्वर, संगमेश्वर, कमलेश्वर, लवथळेश्वर, पांडेश्वर ही कऱ्हाकाठची शिवालये याच कथेची साक्ष देत आहेत. पांडवांचा यज्ञ संपला परंतु ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूमधून सुरू झालेली कऱ्हा शतके लोटली, युगे लोटली तरी अजूनही वाहतेच आहे. आणि तीरावरील जीवनमळे फुलवीत आहे.

Pandeshwar Temple is located off Jejuri Morgaon road, around 50 kms from Pune.

It is a medieval temple probably constructed around the 10-12^th century, but later renovated in the 18^th century as is apparent from the surrounding architecture.

The road to the temple from the Jejuri Morgaon road is rather rough and passes through the green fields. There is also another road from Saswad.

The temple is hidden amidst obscure villages located around the the river Karha. As per the folklore, river Karha was formed from the water of Lord Brahma’s ‘kamandalu’named ‘Kar’ (Kamandalu is a small vessel to store water, generally associated with the Gods and also in use by the ascetics) . The river Karha takes its name from this 'Kar'. 

The folklore even adds the Pandavas to the story.  When the Pandavas were staying in this region, they had planned a Maha yagna (spiritual fire) for which they required the presence of Lord Bramha. Incidently, Lord Bramha was then meditating on the Sahyadri mountains. 

Bhima, the Pandava was entrusted with the task of inviting the Creator of Earth, for the yagna. The powerfully built Bhima scaled the Sahyadris with ease, but on reaching the pinnacle, he to his dismay, found Brahma tranced in deep meditation. 

Bhima waited in earnest hoping for the God to come out of his trance , but to no avail. Therefore sensing the urgency of the situation, Bhima poured the water from Brahma’s kamandalu over Brahma’s head (audacious as it may sound) in order to wake him up. The water that flowed down Brahma's Kar created the river Karha.

The villagers even insist that the temple itself was built by the Pandavas in a nights time. We can obviously take this with a pinch of salt, as this particular folklore is associated with virtually every ancient temple in Maharashtra. But the fact of the matter is, the temple is known after the Pandavas hence called Pandeshwar. So be it.

As one comes across the entrance, what catches ones immediate attention are two large stone dwarapals (celestial gatekeepers),Jai-Vijay , flanking the doorway .These are undoubtedly the most attractive features of this temple.  They are beautifully ornamented and both have stone chatris (umbrellas) carved over their heads.

 The wall is further decorated with fine motif work and carved pilasters . 

The wall has some protruding niched windows (aedicules) where idols of Godesses (presumably Parvati aai) are placed. There are also other figurines of  Godesses Laxmi and Saraswati.

The Pandeshwar temple is dedicated to Lord Shiva. The lower structure (especially the sabhamandapa)  seems to be from the 10-12^th century,and  is made from black stone, in the Hemadpanthi-Yadava style, 

while the shikhara over the garbhagriha is made from lime and plaster in the Devali-Nagara style ,complete with niched windows (made in meghdambari style) and figurines of deities, all painted in bright colours. 

The Shikhara obviously was done much later, or maybe renovated later (as we assume in the 18th century). Its evident, as the construction material of the shikhara is different from the material used in the sabhamandap.

The pillared sabhamandap has several aedicules(niched windows). Previously there might have been idols placed in them, but presently they are vacant. 

The garbhagriha (sanctum) houses the Shiva Linga .

The Nandi is placed along with the idol of Lord Ganesh, outside the sabhamandapa in a separately constructed arcade structure ,

which runs like a curved passage around the temple.

On the walls are some scenes from mythological epics carved in a mural form.

Just next to the Nandi room, one finds a narrow stairway which leads to the terrace .It seems to be built in the Indo Saracenic style and has four minarets in the four corners often giving a impresion of a mosque. Secular architecture indeed (Some have also told me that temples in the medieval times were deliberately designed to resemble mosques from a distance, so as to ward off vandalising attempts by muslim soldiers). From here one can get to see the entire arcade structure and the Shikharas of the main temple.

The temple premises also has several smaller and minor temples, besides the traditional ‘Tulsi Vrindavan’. One such temple is dedicated to Lord Ganesha while others are dedicated to Kunti and at least four Pandavas. 

The temple of the fifth Pandava (Arjuna) for unknown reasons is located a few kilometers away from the Pandeshwar temple in another temple called Nageshwar.

The  temple has a tall stone post with a carved emblem at the top .It faces the river Karha as it flows alongside.

The entire temple premise has an embankment to prevent the water of Karha entering the temple premises, especially when its level rises during the monsoons.

Placed in one corner of the temple is one shilalekh (stone inscriptions) in the Modi script, probably mentioning the ‘Jeernoddhar’ (renovation) details.

There is also a ‘veergal’(hero stones) in the vicinity, and a stone carving depicting a warrior (probably Arjuna) weilding the bow.

Also located below the embankment is a Kurma (Vishnus avatar as a tortoise) carving etched on a stone slab. The tortoise has a spiritual significance in the temples.A tortoise can withdraw all its limbs and head within its shell akin to a spiritual aspirant who withdraws his senses from the material world.

A trip to the Pandeshwar temple is indeed memorable because of its serene surroundings, unique architecture and medieval traditions.

Text and Photographs: Abhijit Rajadhyaksha

http://travelogueunlimited.blogspot.com/2010/11/pandeshwar-temple-photo-feature.html

पांडवकालीन पांडेश्वर.

 

http://sagarshivade07.blogspot.com/2014/10/blog-post.html

 http://mr.upakram.org/node/3195

ते बघूनच पांडेश्वरच्या मंदिरात प्रवेश केला. ह्या मूळच्या हेमाडपंथी मंदिराचा मूर्तीभंजकांचा तडाख्यात सापडल्यामुळे शिवकाळात पुन्हा जीर्णोद्धार झालेला दिसतो.

पांडेश्वर मंदिर हे पांडवांनी बांधले अशी दंतकथा. इथल्या मंदिराच्या आवारात कुंती, धर्म, भीम, नकुल आणि सहदेव अशी लहान लहान मंदिरे बांधली आहेत. मूर्तींच्या जागी शेंदूर फासलेले दगड आहेत. अर्जुनाचे मंदिर मात्र येथे नाही. ते येथून जवळच असलेल्या जवळार्जुन नावाच्या गावात आहे अशी माहिती तेथे मिळाली. मात्र आवारात एका धनुर्धारी वीराची मूर्ती असलेला दगड कोरलेला आहे तिलाच अर्जुनाची मूर्ती असे स्थानिक लोक मानतात. मंदिर अर्धे हेमांडपंती शैलीचे तर वरचा अर्धा भाग नंतरच्या काळात नागरी शैलीत जिर्णोद्धारीत केलेला आहे.

मुख्य मंदिराच्या पुढ्यातच भव्य असा नंदीमंडप असून त्यात नंदीची देखणी मूर्ती कोरलेली आहे. कर्‍हेपठाराच्या ह्या भागातील इथल्या बहुतेक सर्व प्राचीन शिवमंदिरांच्या पुढ्यातले नंदीमंडप शैलीच्या दृष्टीने अगदी सारखे आहेत. नक्षीदार कलाकुसर केलेले हेमाडपंती शैलीतील खांब, नकसकाम केलेले छत आणि स्तंभांच्या मधोमध नंदीची देखणी मूर्ती अशी यांची रचना.

नंदीमंडपाच्या मागच्या बाजूला एक निमुळता स्तंभ बांधलेला असून त्यावर जाण्यासाठी आतूनच अरूंद पायर्‍या बांधलेल्या आहेत. स्तंभावर काही मूर्ती कोरलेल्या आहेत. ही बांधणी शिवकाळातली दिसते. ह्या स्तंभाच्या समोरच कर्‍हेचे आता ऐन पावसाळ्यातही कोरडेठाक असलेले पात्र आहे. मंदिराच्या आसपासच्या नदीच्या पात्राला लांबरूंद, प्रशस्त दगडी घाटाने बंदिस्त केले आहे. ह्या देखण्या घाटामुळे पूर्वीच्या काळी कर्‍हा भरभरून वाहात असावी असे वाटते.

२. धनुर्धारी वीराची मूर्ती

३ मंदिराच्या पुढ्यातील स्तंभ

४. स्तंभाच्या आतमधून वर जाण्यासाठी आतील बाजूस कोरलेल्या पायर्‍या

५. मंडपातला नंदी

स्तंभ बघून पांडेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी आलो. मंदिराचे देखणेपण सामावले आहे ते याच प्रवेशद्वारात. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना विष्णूच्या 'जय', 'विजय' द्वारपालांसारखे द्वारपाल कोरलेले आहेत. अतिशय सुंदर दिसत असलेले हे दोन भव्य द्वारपाल मूर्तिभंजकांच्या तडाख्यामुळे विद्रूप झाले असले तरी त्यांचे मूळचे देखणेपण अजिबात लपत नाही. पायात तोडे, कटीवस्त्र, मेखला, कमरपट्टा, गळ्यात नक्षीदार माळ, छातीवर रूळणारे पदक, बाहूंना बाजूबंद, कानात कुंडले, मस्तकी नक्षीदार दाक्षिणात्य शैलीचा निमुळता मुकूट, त्यापाठीमागे चक्र आणि मुकुटावर सावली धरलेले दगडी छत्र अशी यांची रचना.
मंदिराच्या समोरीला बाजूस ह्या दोन्ही द्वारपालांच्या बाजूंना जाळीदार गवाक्षे, फुलाफुलांची नक्षी कोरलेली आहे. भिंतीत जागोजागी कोनाडे आहेत. एक दोन कोनाड्यांतील देखण्या मूर्ती शाबूत असून बाकी सर्व कोनाडे रिकामेच आहेत.

समोरील बाजू बघून मंदिराच्या अंतर्भागात प्रवेश केला. आतमध्ये चालुक्य शैलीतील ऩक्षीदार स्तंभ आहेत. स्तंभांच्या शिरोभागी फणा काढलेले नाग कोरलेले आहेत तसेच स्तंभांच्या मध्यभागी व्यालमुख, तसेच वेलबुट्टीदार नक्षी कोरलेली आहे. मूळच्या मंदिराच्या गाभारा बहुधा उद्ध्वस्त झाला असावा. हल्लीचा गाभारा नागरी शैलीत बनवलेला असून त्यातच अतिभव्य अशी शिवपिंडी विराजमान आहे. इतकी भली मोठी पिंडी फार क्वचितच पाहावयास मिळते. पाटेश्वर इथल्या काही शिवपिंडी इतक्या मोठ्या आकाराच्या आहेत.

६. मंदिराचे देखणे प्रवेशद्वार

पांडेश्वर महादेवाचे दर्शन घेऊन बाहेर आलो. मंदिराला नदीच्या बाजूने घाटाबरोबरच एक प्रशस्त तटसुद्धा बांधून काढलेला आहे. तटाच्या आतल्या बाजूच्या भिंतीवर विविध मूर्ती कोरलेल्या आहेत. तटात खालच्या बाजूला इस्लामिक शैलीत बांधलेली कमानीकमानीची रचना असलेली प्रशस्त ओसरी असून तटावर जायला दोन ठिकाणांहून जिने खोदले आहेत. तटाचे हे बांधकाम बहुधा आदिलशाही सरदार मुरार जगदेवाच्या काळात झालेले असावे. तट चांगला रूंद असून सभोवतालचा परिसर मोठा सुरेख दिसतो. तटाच्या वरतून बघत असता तटाच्या बाहेर बाभळीच्या काट्यांत एक वृंदावन दिसले. तट उतरून मंदिराच्या बाहेर पडून समाधीपाशी गेलो. रूंद दगडी चौथरा आणि त्यावर देखणे वृंदावन अशी याची रचना. इकडील रहाळात इतकी चांगली समाधी दुसरी दिसली नाही यावरून ही एका नामांकित सरदाराची असावी हे उघड आहे.
समाधीपासून तसेच पुढे जाता आता पूर्ण भग्नावस्थेत असलेले अजून एक लहानसे शिवमंदिर आहे, नव्हे उद्ध्वस्त दगडांच्या ढिगार्‍यात असलेले शिवलिंगच ते.

१३. मंदिरासभोवती असलेली तटबंदी

१४

१८. जवळच असलेले देखणे समाधी वृंदावन

हे बघूनच परत पांडेश्वरापाशी येऊन बाहेर पडू लागलो तर मंदिराच्या नदीकाठावरील असलेल्या दरवाजापाशी दोन वीरगळ दृष्टिस पडले. एक वीरगळ नेहमीसारखाच युद्धाचा प्रसंग असलेला, घोडेस्वारांशी एकट्यानेच भाल्याचा उपयोग करून लढत असलेल्या वीराचा तर दुसरा वीरगळ मात्र अगदी वेगळा वाटला. ह्या वीरगळावर वीर चक्क वाघाशी झुंज देतांना दाखवला आहे. उघड आहे ह्या वीराचा मृत्यु वाघाशी झुंज देतांना झालेला असावा.

१९. मंदिर पायर्‍यांपाशी असलेले वीरगळ

२०. वाघाशी लढताना झालेल्या मृत्युशी संबंधित वीरगळ

हे वीरगळ बघून आम्ही परतीच्या प्रवासाला निघालो. सासवडला जाण्यासाठी पांडेश्वर गावातून नाझरे मार्ग धरला. वाटेत अनेक जुनी मंदिरे दिसली, अचानक कोथळे गावानजीक एका लहानश्या टेकाडावर एक लहानसे शिवमंदिर व पुढ्यातच एक वीरगळ दिसला. हे मंदिरही पांडेश्वराइतकेच जुने असावे. तशाच प्रकारच्या पुढ्यातला नंदीमंडप, नक्षीदार स्तंभांचा अंतर्भाग असलेले. मंदिराच्या आवारात ३/४ वीरगळ तसेच वीरगळ कोरण्यासाठी आयताकारात कापलेल्या कित्येक शिळा आहेत. नंदीमंडपाच्या बाजूलाच काही मूर्ती कोरलेल्या आहेत. शेजारीच एक सतीशिळा आहे. वरच्या बाजूला चंद्र सूर्य, खालच्या बाजूला कैलासवासी झालेले पती पत्नी शिवलिंगाची पूजा करताना दाखवले असून मधल्या भागात संपूर्ण शिळा भारून टाकलेला आशीर्वादपर मुद्रेतील सतीचा हात अशी याची रचना.

२१. 

हे मंदिर बघूनच पुढे निघालो. सासवड गाठून आता भुलेश्वरच्या मार्गाला लागलो. भुलेश्वराचे दर्शन झाले. अर्थात ह्या अतिशय देखण्या मंदिरावर आधीही येथे लिखाण झालेले असल्याने परत त्यावर लिहिणार नाही. भुलेश्वराचा घाट उतरल्यावर एका रोचक ठिकाणाला भेट दिली त्यावर अत्रुप्त आत्मा लवकरच लिहितील.

तल्या शिवलिंगाविषयीच्या काही मतांविषयी मतभेद आहेत.
वरील दुव्यात रुद्राला निराकार म्हटले आहे. The Supreme Shiva doesn’t have a form and every form is his form. The Shiva Lingam represents him, the Supreme Shiva¸ who is formless.

पण वैदिक वाड्मयात रूद्राविषयी बरीच वर्णने आढळतील.
रूद् धातूपासून रूद्र हा शब्द बनला आहे. रूद् म्हणजे रडणे, ओरडणे किंवा प्रकाशणे अथवा ताम्रवर्णी असेही अर्थ आहेत.
रूद्राला हात, पंजे आणि इतर दृढ अवयव आहेत, त्याचे ओठ सुंदर आहेत, त्याच्या केसांची वेणी घातली आहे, तो सुवर्णालंकार धारण करतो, सोन्याची व चकाकणारी माळ धारण करून तो रथात बसतो असे रूद्राविषयी वर्णन ऋग्वेदात आले आहे.
तर अथर्ववेदात रूद्राला तोंड, जिव्हा आणि दात आहेत, त्याचे पोट काळे आणि पाठ तांबडी आहे, तो नीलकण्ठ असून त्याच्या डोक्यावर निळ्या रंगाचा तुरा आहे, तो कातडे वापरतो आणि पर्वतांत राहतो, धनुष्यबाण हे त्याचे प्रमुख आयुध असून तो कधीकधी वज्र धारण करतो, रोंद तोंडाचे, ओरडणारे आणि मांसभक्षक कुत्रे त्याजपाशी आहेत असे म्हटले आहे.

रूद्रालाच ऋग्वेद आणि इतर वेदांत एकाच वेळी भयानक आणि संहारक आणि त्याचवेळी भयनाशक आणि कल्याणकारक म्हणूनही संबोधलेले आहे.

रूद्र ही मूळची अनार्य देवता असे मानले जात असल्याने वैदिक देवतांत रुद्राचा समावेश होऊनही त्याची मूळची संहारक असलेली अनार्य प्रतिमेची स्मृती कायम ठेवली आहे.

आता काहीसे लिंगाविषयीची- सजीव सृष्टी जर योनि आणि लिंग यांच्या संयोगाने उत्पन्न होते तर निर्जीव सृष्टी तशाच तर्‍हेने उत्पन्न होत असली पाहिजे तेव्हा हेच जगाचे आदिकारण असल्याचे मानले जाऊन सयोनीलिंग स्वरूपात लिंगपूजा प्रचारात आली.
बाकी शिवलिंगांचे प्रकारही रोचक आहेत. सयोनी लिंग, अयोनीलिंग, धारालिंग, चतुर्मुखलिंग, मुखलिंग, अष्टोत्तरशत लिंग, सहस्त्र लिंग्,हे सर्व प्रकार पाटेश्वरच्या डोंगरात दिसून येतात तर लिंगोद्भव प्रतिमा पुण्यातल्या त्रिशुंड गणपती मंदिरात दिसून येते.

श्रीक्षेत्र पांडेश्वर
महाराष्ट्रातील बहुतेक मंदिरे पांडव कथेशी जोडलेली असतात तसेच या मंदिराविषयी सांगितले जाते ते 'पांडव कालीन किंवा पांडवानी एका रात्रीत मंदिर उभारले असल्याने या क्षेत्राला पांडेश्वर असे म्हणतात' अशी लोकधारणा आहे .या मंदिराला गौरवशाली वारसा आहे या मंदिराचे बांधकाम तब्बल सोळाशे वर्षापूर्वीचे असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे. मुळचे चैत्यगृह नंतरचे शिखर ,दगडी मुखमंडप ,नदीकाठचा तट लगतच्या ओवा-या ,मराठा कालीन भित्तीचित्रे , रंगकाम आदी बाबींमुळे सोळाशे वर्षातील मंदिर रचनेतील बदलांचा आलेख दर्शवणारा ठेवा म्हणून इतिहास संशोधक व अभ्यासक याकडे पाहतात.
श्रीक्षेत्र पांडेश्वर विषयी अधिक माहितीसाठी लॉग इन करा http://www.jejuri.in/around_jejuri
आपला अभिप्राय व सूचना संकेतस्थळावर जरूर नोंदवा..

आणी हे २ फोटू....
१)स्तंभ

२) स्तंभा-आतून दिसणार्‍या पायर्‍या

अजून काही माहिती या मंदिरा बद्दल..

१. पांडवानी बांधलेली या मंदिरात ध्युत/सारीपाट (लुडो) कोरला आहे मंदिराच्या दरवाज्या जवळच.
२. मी प्रत्यक्ष पाहिल नाही, ऐकीव माहिती, मंदिराच्या बांधकाम वेळी चुना गाळन्या साठी वापरलेले एक मोठं जात देखील आहे. आता ते गावातील लोकांनी ढकलून बाजूला नेऊन ठेवल आहे.