5 हजार वर्षापूर्वीपासून उभे आहे कोंडेश्वर मंदिर
अमरावती : कोंडेश्वराचे मंदिर विदर्भ राजाच्या काळात उभारण्यात आल्याचे सांगण्यात येते. सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी या परिसरात राज्य असणाऱ्या विदर्भ राजा हे काशी क्षेत्रातील भगवान विश्वेश्वराचे भक्त होते. या विदर्भ राजाने आपल्या विदर्भ प्रदेशात कौंडिय मुनीच्या आग्रहावरून शिवलिंगाची प्राणप्रतिष्ठा केली. या शिवलिंगाला कोंडेश्वर असे नाव देण्यात आले.
असा आहे कोंडेश्वर मंदिराचा इतिहास : कोंडेश्वराजवळ प्राचीन काळी अनेक वेळा काशी ,प्रयागराज, ओमकारेश्वर आणि अन्य स्थानावरून ऋषीमुनी, वेदशास्त्र संपन्न ब्राह्मण, साधुसंत, भाविक, शिवभक्त येत असत. यामुळेच शिव उपासनेचा सुगंध या परिसरात सर्वत्र आजही दरवळतो. अनेक राज्यसत्तांच्या काळात श्रीक्षेत्र कोंडेश्वराचा उत्कर्ष झाला. वाकाटक आणि गुप्तकाळात कोंडेश्वर येथील मंदिराची प्रतिष्ठा वाढली. रामदेवराव यादव आणि कृष्णदेवराव यादव या घराण्यातील राज्य सत्तेच्या काळात त्यांचे पंतप्रधान असणाऱ्या हेमांद्रीपंत यांनी अनेक मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला. त्यापैकीच त्यांनी कोंडेश्वर येथील विद्यमान मंदिर राज्यसत्तेच्या खर्चाने बांधले. या मूळ मंदिराला लावलेले शिलाखंड व त्यावरील कोरीव काम पाहता यावर दक्षिणेकडील कलाकृतीचा पगडा असल्याचे दिसते.
कोंडेश्वराला मनाचे स्थान : यादवकाळानंतर 400 वर्षांनी औरंगजेबाच्या मोगली सत्तेत इतर मंदिरांप्रमाणे कोंडेश्वरच्या मंदिरालाही अवकळा प्राप्त झाली होती. अमरावतीकर भोसलेंच्या ताब्यात हा भाग आल्यावर कोंडेश्वराला पुन्हा मनाचे स्थान मिळाले. माधवराव पेशव्यांच्या काळात अभिषेक, शिवलीलामृत पाठ, अन्नदान, नाम सप्ताह अशा धार्मिक विधी वाढल्याने कोंडेश्वराचे महात्म्य पुन्हा एकदा वाढले. काळ्याभोर पाषाणाचे चिरे एकावर एक रचून हे मंदिर बांधण्यात आले. हेमाडपंथी स्वरूपात उभारण्यात आलेल्या या मंदिराची उंची पूर्वी 12 फूट इतकीच होती. पुढे या मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला. त्यावेळी पूर्वी असणाऱ्या काळापाषाणाचाच वापर करून मंदिराची उंची 75 फूट करण्यात आली.
जागृत देवस्थान : कोंडेश्वर हे विदर्भातील काही प्रसिद्ध घराण्यांचे कुलदैवत ही मानले जाते. भाविक कोंडेश्वराच्या गाभारा जलामृत्ताने भरण्यासाठी अनेकदा प्रयत्न करतात. कोंडेश्वरावर पाण्याची सतत धार सुरू राहते. मात्र, कोंडेश्वराचे लिंग पूर्णपणे पाण्यात कधीही बुडत नाही. मंदिरातील पाणी बाहेर जाणार नाही याची सर्व दक्षता घेतली जाते. गाभाऱ्याचा तळ भाग चुन्याचा पक्का बनविला असतानाही हजारो लिटर पाणी नेमके कुठे जाते याचा शोध आजवर लागलेला नाही. कोंडेश्वर हे जागृत देवस्थान असल्याची मान्यता आहे. गाभाऱ्यात कोंडेश्वर बारा ज्योतिर्लिंगाच्या प्रतिमांची स्थापना देखील करण्यात आली आहे.
दगडावर कोरलेल्या हत्तींचे वैशिष्ट्य : कोंडेश्वर मंदिराच्या बाहेरून बसविलेल्या दगडी चिऱ्यांवर अगदी पायथ्याशी हत्ती कोरलेले आहेत. अतिशय कलात्मक रचना असणाऱ्या या हत्तींच्या दोन शरीरांना एक मूक तर काही ठिकाणी दोन मुखांना एकच हत्तीचा देह दिसतो . यामुळे या कोरलेल्या हत्तींची निश्चित संख्या किती हे समजणे कठीण आहे. हे हत्ती एका बाजूने मोजत गेल्यास या हत्तींची जेवढी संख्या भरते तेवढीच संख्या दुसऱ्या बाजूने मोजत गेल्यास भरत नाही.
तपश्चर्या करणारा नंदी : कोंडेश्वराच्या गाभाऱ्याकडे जाताना एक भला मोठा नंदी गाभाऱ्याच्या खाली उतरणाऱ्या द्वारासमोर आहे. अग्र पूजेचा मान असणाऱ्या नंदीची बैठक ही जणू तो तपश्चर्या करीत असल्याचाच भास होतो. कोंडेश्वराच्या मंदिर परिसरात अति पुरातन काळातील गणपती मंदिर आणि हनुमानाचे मंदिर देखील आहे.
No comments:
Post a Comment