कपिलेश्वर मंदिर :-
महालक्ष्मी समूहाच्या नैऋत्येस कपिलश्वराचे मंदिर स्थित आहे. मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. कपिलेश्वरला 'आद्यग्राम दैवत' असा कोल्हापुरात मान आहे. करवीर महात्म्यात कपिलेश्वराचा उल्लेख अनेक वेळा आलेला आहे. करवीरमहात्म्यानुसार कपिल मुनीनी आराधलेला व स्थापलेल्या म्हणून या लिंग देवतेस 'कपिलेश्वर' असे नामाभिधान आहे. येथील जुन्या पिढीकडून असे ऐकायला मिळते की या कपिलेश्वराच्या समोरच एक कुंड वा तीर्थ होते ज्याला कपिल तीर्थ असे संबोधन होते. आता हे कपिल तीर्थ अस्तित्वात नाही. या जागी आता बाजार ( कपिलतीर्थ मार्केट ) भरतो. या मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी खाली उतरावे लागते.मंदिर रचनेस अनुसरून प्रथम मुखमंडप लागतो. या मुख मंडपाच्या दोन्ही बाजूस महालक्ष्मी मंदिराच्या मुख मंडपासारखेच बसण्यासाठी कट्टे अथवा कक्षासने आहेत. मुखमंडपा नंतरच सभामंडप लागतो. कपिलेश्वराचा सभामंडप फार मोठा नाही, पण संपूर्ण मंदिर रचनेशी तुलना केल्यास तो विस्तृत असल्याचे जाणवते. सभा मंडपाच्या प्रवेशद्वाराचे तोरण हे वेसर शिखरांच्या मालिकेने सुशोभित आहे. उंबर्याशी नागर शाळेतील एकच शिखर कोरलेले आहे. उंबर्याशी सहसा कीर्तीमुख कोरण्यात येते किंवा किर्तिमुख नसल्यास कमळदळ कोरण्यात येते. पण इथे शिखराची प्रतिकृती कोरण्यात आलेली आहे.सभा मंडपाच्या मध्यवर्ती रंगमंडप किंवा मोगमंडप स्थित आहे. या मंडपाच्या मध्ये वर्तुळाकृती शिळा बसवण्याचे आढळते. अशा प्रकारचे मंडप प्राचीन मंदिरामध्ये सर्रास आढळतात. सभा मंडपाच्या भिंतीमध्ये दोन्ही बाजूस कोनाडे आहेत. जे सध्या रिकामे आहेत. सभा मंडपातून पुढे गेल्यावर अंतराळ लागते. इथे अंतराळाला सभामंडप व अंतराळाच्या मध्ये भिंत घालून स्वतंत्र खोली दिली आहे. अंतराळात दोन्ही बाजूस छोट्या देवळ्या असून त्यातील एकीमध्ये उमा महेश्वराचा विग्रह स्थापित आहे. तिथून पुढे लागते गर्भगृह जिथे कपिलेश्वराचे लिंग प्रतिष्ठापित आहे
गर्भगृहाची रचना साधी चौकोनी असून प्रत्येक कोपऱ्यामध्ये संधीच्या जागी स्तंभ उभा केलेला आढळतो. मंदिराच्या प्रत्येक प्रभागाचे छत हे चौकटीत कोरलेल्यात्मक कमळदळाने सुशोभित केलेले आहे.
कपिलश्वराचे मंदिर हे दोन व स्वतंत्र गर्भगृहानी युक्त आहे. कपिलेश्वर मंदिरातच पण मागच्या बाजूस आणखीन एक मंदिर आहे. त्याचे प्रवेशद्वार स्वतंत्र आहे. प्राथमिकता ही मंदिरे वेगळी व एकमेकांनाजीक असावीत. कपिलेश्वर मंदिराची सद्यस्थिती पाहता ते जमिनीत गाडले गेल्याचे निदर्शनास येते. मंदिराची जगती कोठेही दृष्टीस पडत नाही. मंदिराच्या भिंती प्रक्षेपणाने युक्त आहेत. या प्रक्षेपणाचे आडवे विभाग पडलेले दिसत नाहीत. फक्त भिंतीच्या मध्ये असणारे एकच आडवी पट्टी संपूर्ण भिंत व्यापून आहे. मंदिराची शिखरे प्राचीन नाहीत पण प्राचीन शिखर शैलीच्या प्रभावाखाली त्याचे बांधकाम झाल्याचे निदर्शनास येते. मंदिराचे छत हे बसक्या पिरॅमिडच्या आकाराचे आहे. मंदिराच्या उत्तरेस असणाऱ्या पूर्वेस तोंड करून असणाऱ्या भिंतीमध्ये एका अंधार्या देवळीत महालक्ष्मीची लहान प्रतिमा आढळते. कोल्हापुरातील इतर मंदिराप्रमाणे हे मंदिर देखील अनेक कायमस्वरूपी बदलांमधून गेलेले आहे.
पंचगंगा घाटावरील मंदिरे
महालक्ष्मी मंदिर समोरच्या वायव्येस पंचगंगा नदीचा प्रवाह आहे. कोल्हापूर जवळ ही नदी अर्धचंद्र वा धनुष्याकृती आकार धारण करते. असा आकार धारण करणाऱ्या पंचगंगेचे महात्म्य वर्णन करवीरमहात्म्यात आढळते. करवीरमहात्म्यात पंचगंगेची तुलना भागीरथी वा गंगेची केलेली आहे. पंचगंगा ही पाच प्रवाहाच्या संगमापासून बनलेली आहे. हे सर्व प्रवाह कोल्हापूर जवळ एकत्रित होतात, तेव्हा हा एकत्र प्रवाह पंचगंगा असे नाव धारण करतो. करवीरमहात्म्यात पंचगंगेच्या काठावर नृसिंहवाडी जवळ कृष्णशी संगम पावते तिथेपर्यंत अनेक शिवलिंगे स्थापित आहेत असा उल्लेख आहे. करवीर महात्म्यातील या विधानाला पुष्टी मिळेल अशी खरोखरीच अनेक शिवलिंगे पंचगंगेच्या काठावर आढळतात.शहरातील मंदिरापेक्षा स्थापतदृष्ट्या पंचगंगेच्या घाटावरील मंदिर ही वेगळ्या प्रकारात मोडतात. बरीचशी मंदिरे ही समाधी मंदिरे आहेत परंतु त्या मंदिरात वापरण्यात आलेले स्तंभ हे मात्र प्राचीन मंदिरांचे आहेत हे अगदी स्पष्ट दिसते. आणि म्हणूनच या समाधी मंदिरांना प्राचीन मंदिरे म्हणण्याचा मोह पडतो. परंतु कालौघात ही मंदिरे समाधी मंदिरे आहेत हे स्पष्ट झाले. असे असले तरी इथे प्राचीन शिवालय होते त्याचा निर्वाळा समाधी मंदिराना वापरण्यात आलेले प्राचीन स्तंभ आणि करवीर महात्म्य हा ग्रंथ देतो.
पुढे त्याला करवीर महात्माच्या आख्यायिकेची पृष्टीही देण्यात आली होती. शिलाहार गंडरादित्याच्या इस ११२६ च्या ताम्रपटाने ( मिराशी वा. वि १९७४ शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख पृष्ठ २७१ २७६ ) या ताम्रपटामध्ये अतिशय महत्त्वाची माहिती सापडते ब्रह्मपुरीमध्ये असणाऱ्या आदित्य मंदिराला त्रिकूटप्रसादाचे स्वरूप देऊन त्यांमध्ये ब्रम्हा आणि विष्णू स्थापित करून तेथील बारा ब्राह्मणांना दान दिल्याचा विषय या ताम्रपटामध्ये आहे. या माहितीची पंचगंगा घाटावरील मंदिराची तुलना करून पहाता पूर्ण विसंगती जाणवते. एक तर ब्रह्मपुरी हि टेकडावर आहे आणि त्यामुळे सर्व वस्ती हे टेकड्यावरच झाली. याला उत्खनन पुष्टी देते दुसरी बाब म्हणजे ब्रह्माची मूर्ती हे ब्रह्मपुरी मधील त्रिकूटप्रसादामध्ये स्थापन केले गेली. या त्रिकूटप्रसादाचे लवलेशही विद्यमान तथाकथित ब्रह्माच्या मंदिरात दिसत नाहीत. परंतु शिलाहारकालीन स्तंभावशेष ब्रह्मपुरी उत्खनात सापडले होते. यावरून ब्रह्माच्या मंदिराचे मूळ ठिकाण कळाले आणि सर्वात महत्वाचा पुरावा म्हणजे ब्रह्माची मूर्ती. शिल्पा शास्त्राचा आधार घेता असे लक्षात येते की सध्याचे ब्रह्माची मूर्ती ही अर्वाचीन आहे प्राचीन नाही. प्राचीन मूर्तीमध्ये ब्रह्माच्या चौथे मुख दाखवले जात नाही. शिवाय तो सौष्ठवपूर्ण असतो. विद्यमान मूर्तीमध्ये ब्रह्माचे चारही शिर दाखवली असून प्राचीन शिल्पीय सौष्ठवाचा पत्ताच नाही. तस्मात विद्यमान ब्रह्माचे मंदिर व मूर्ती हे आधुनिक असून त्यांची स्थापना पारंपारिक माहितीनुसार केली गेली असावी. त्यामुळे करवीर महात्म्यात येणारा संदर्भ हा ही मूर्ती स्थापन केल्यानंतरचा असावा अशी शंका उत्पन्न होते.
तात्पर्य पंचगंगा घाटावरील मंदिरे ही समाधी मंदिरे आणि प्राचीन देवता यांची सरमिसळ आहे. समाधी मंदिरांना देखील वापरण्यात आलेले प्राचीन स्तंभ नव्या अभ्यासकाला हमखास गोंधळात टाकतात इतके मात्र खरे. हा परिसर प्राचीन काळापासून जागता राहिला आहे दुर्दैवाने या परिसरात १९४६ नंतर कोणते उत्कलन न झालेले अधिक अनेक प्राचीन पुरावे अजूनही अंधारातच असतील .
संध्यामठ
हे मंदिर कोल्हापुरातील सुप्रसिद्ध रंकाळा तलावात स्थित आहे. या मंदिराला संध्या मठ हे नाव कसे मिळाले याबद्दल अशी माहिती सांगितली जाते की पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण लोक या मंदिराजवळ संध्योपासना करायचे आणि म्हणूनच या मंदिराला संध्या मठ असे नाव पडले. या मंदिराला ज्या देवतेच्या नावे ओळखायचे ती देवता आज मंदिरात अस्तित्वात नाही. फक्त या मंदिराच्या मंडपात एक लिंगदेवता व गणेश मूर्ती आहे. पण या प्रमुख देवतां नव्हेत हे चटकन लक्षात येण्यासारखे आहे. मुलत: हे मंदिर रंकाळा तलावाच्या काठी होते पण तलावाच्या मर्यादा वाढून आता हे मंदिर नेहमी पाण्यात असते. फक्त कडक उन्हाळ्याच्या काही दिवसात पाणी आटले की मग मात्र मंदिर आणि त्यापर्यंत जायची वाट मोकळी होते.अभ्यासाअंती एक गोष्ट प्रकर्शाने जाणवते ती म्हणजे हे मंदिर करवीर क्षेत्र पालक रंकभैरवासाठी बांधण्यात आले होते. याच रंकभैरवाच्या नावे रंकालय व कालांतराने रंकाळा अशी नावे या तलावाला मिळाली. करवीर महात्म्यात रंकभैरव हा महालक्ष्मीच्या काही प्रिय देवतांपैकी एक आहे. ( कात्यायनी, त्र्यंबोली, केदार किंवा ज्योतिबा ) इत्यादी असे विधान आहे. इथे एक लक्षणीय बाब नोंदवावीशी वाटते. ती म्हणजे सध्या जे रंकोबाचे मंदिर आहे ते तलावास तलावापासून तसे बरेच दूर आहे, पण प्राचीन काळे देवता व तिच्या नावे असलेले कुंड एकमेका नजीक असायचे. उद्देश हाच की कुंड व तलावात स्नान झाले की लगेच तस संबंधित देवतेचे दर्शन पूजन करता यावे. असे ऐकण्यात आहे की रंकभैरवाची मूर्ती संध्या मठातून उचलून सध्याच्या मंदिरात हलवण्यात आली. ती केव्हा, का व कशी यासंदर्भात काहीच सध्या हाती लागलेले नाही. रंकभैरव कापलीक शैवांचा ( त्याचबरोबर काळामुखांचाही ) आराध्य असावा असा अंदाज आहे.
संध्या मठाचे बांधकाम सध्या दिसताना अपूर्ण दिसत असते तरी ते कोणी एकेकाळी पूर्ण रूपाने उभे असावे. मंदिराचे गर्भगृह आज दिसत नाही. ते कसे होते ? याचा कोणताही दृश्य पुरावा उपलब्ध नाही. तरीसुद्धा जे काही मंदिर अवशेष शिल्लक आहेत ते अजूनही सुस्थितीत आहेत. संध्या मठ पूर्वाभिमुख आहे असे एकंदरीत त्याच्या बांधणीवरून कळते.
सभा मंडपाच्या दक्षिण दिशेस एक प्रवेशद्वार आहे असेच प्रवेशद्वार उत्तर देशात असण्याची दाट शक्यता आहे. कारण तिथे प्रवेशद्वाराची चौकट नसली तरीही द्वार बसवण्यासाठी मोकळी जागा आहे म्हणजेच सभामंडपाला देखील दोन बाजूंनी दोन प्रवेशद्वारे होती हे सिद्ध होते. मुखमंडप व सभा मंडपाच्या मधील अंतराळ भागात रंगशिळेवर एका मंडपात ( चतुष्की ) शिवलिंग विराजित आहे. मुखमंडप व सभामंडप एकाच रुंदीचे आहेत व फक्त मधल्या चतुष्कीमुळे त्यांच्यातील फरक सांगता येतो. पश्चिम दिशेस गर्भगृह होते. मंदिराच्या पश्चिमेच्या टोकाकडे गेल्यास असे जाणवते की गर्भगृह हे भूपातळीपेक्षा किंवा मंदिर पातळीपेक्षा खाली बनवायची योजना होती. कारण तिथे खाली उतरण्यासाठी पायऱ्यांची योजना आहे.
या मंदिराची फक्त एकच बाजू भींत आहे. मंदिरची भिंत ही आतून गुळगुळीत बाहेरून खडबडीत आहे. जर मंदिर भिंतीचे निरीक्षण केले तर असे निदर्शनास येते की मोठ मोठ्या शिळा एकमेकावर नुसत्या अंतर अडक पद्धतीने रचून भिंत उभी केली आहे. कोणतेही संधी द्रव्य अथवा मसाला दोन दगडांमध्ये येथे वापरलेला नाही. मंदिरातील स्तंभ अतिशय सुंदररित्या घडविले आहेत. या मंदिराचे छत फक्त मुख मंडप व काही अंशी सभामंडपापर्यन्त मर्यादित आहे. लांब दगडी तुळ्याची एकमेकालगत ठेवून केलेली आडवी रचना दृष्टीस पडते. मुखमंडपाचा दक्षिणेकडील प्रवेशद्वाराच्या पायाशी चंद्रशिळा कोरलेली आहे. फक्त पूर्णपणे पाणी बाजूला गेल्यावरच ती दिसते.
या मंदिरावर कोणताही कोरीव लेख नसल्याने त्याच्या अभ्यासाला खूप मर्यादा येतात. सध्या अस्तित्वात असलेल्या रचनेवरून आपण कल्पना करू शकतो की जर आजही मंदिर पूर्ण सरीत उभे असते तर रंकाळ्यामुळे या मंदिराची शोभा व यामुळे रंकाळ्याचे शोभा कितीतरी वाढली असती.
प्रत्यंगिरा ( फिरंगाई ) मंदिर :-
महालक्ष्मी मंदिर समोरच्या नैऋत्येला पेटाळा भागात प्रत्यंगिरा मंदिरा स्थित आहे. शाक्तपंथामध्ये प्रत्यंगिरेचे महत्त्व आहे. महाकाली खालोखाल उग्रदेवतांमध्ये प्रत्यंगिरेचे नाव घेतले जाते. अथर्ववेदामध्ये ही प्रत्यंगिरेला अस्त्र, शस्त्र, मंत्र, तंत्र विज्ञानाची देवता मानली जाते. प्रंत्यगिरेच्या ध्यानामध्ये तिचे वर्णन सिंहमुखी, सिंहवाहिनी, नागधारणी, अंकुशधारणी असून ही गळ्यात लिंबाची माळा धारण करते असे सांगितले आहे. पण करवीर क्षेत्रात म्हणजेच कोल्हापुरात प्रत्यंगिरा ही अनगड तांदळ्याच्या स्वरूपात आढळते. इथे सुमुख यक्ष, उग्रभैरव व इतर तांदळात स्वरूपातील देवता प्रत्यंगिरेच्या साथीला आहेत. मंदिरासमोर एक कुंड होते. यातील तीर्थाचे वैशिष्ट्य असे की याच्यात स्नान केल्याने त्वचा रोग बरे होत असत.अभ्यासाच्या दृष्टीने प्रंत्यगिरा मंदिर अतिशय आगळे व लक्षणीय आहे. हे मंदिर जगतीवर आधारित असून सध्या या जगतीला फरशा घालून नवीन स्वरूप आणलेले आहे. हे मंदिर देखील अनेक बदलातून गेल्याचे जाणवते. या बदलामुळे मंदिराची मूळ रचना समजून घेण्यास अडथळे येतात. प्राथमिक स्वरूपात ही देवता मंडपात ( चतुष्की ) विराजमान होती याची साक्ष म्हणून आजही गर्भगृहात ही देवता मंडपामध्ये उपस्थित आहे.
कदाचित कालौघात या देवतेला महत्त्व प्राप्त झाल्यावर तिच्या भोवती मंदिर बांधण्यात आले असावे. इथेही हीच लक्षणीय बाब आहे की हे मंदिर देखील अपूर्ण आहे. मंदिराच्या बाह्यभिंती म्हणजेच नुसती मोठ्या छोट्या शिळांची रचना आहे. मंदिराच्या भिंती सर्वतोभद्र किंवा तारकाकृती नसून साध्या सरळ आहेत. (आता या भिंतीची मूळ रचना दिसणे अशक्य कारण सध्या या मंदिराचे नूतनीकरण झाले आहे ) मंदिराचे अवयव पुढीलप्रमाणे १) लहानसा सोपा २) सभा मंडप व ३) गर्भगृह. मंदिराची रचना अतिशय वेगळी आहे व ती शास्त्राला अनुसरून असावी असे वाटत नाही या मंदिरात शिखर नसून त्या ऐवजी पिरॅमिड दृश्य भाग आहे या मंदिराचा सभामंडळ प्रवेशद्वाराच्या तोरणावर ब्रह्मा विष्णू शंकर यांच्या छोट्या मूर्ती आहेत. जर हे तोरण याच मंदिराचे असेल तर या देवतांचे तोरणावरील अस्तित्व हेच सांगते की तात्कालीन समाजात प्रत्यंगिरेचे स्थान महत्त्वपूर्ण होते. पण असे असते तर या देवतेचा उल्लेख करवीर महात्म्यात फक्त एकदाच ४१ व्या अध्यायात प्रियांगी या नावाने येतो. त्यानुसार ही प्रियांगी क्षेत्ररक्षक देवता मानली आहे. सभामंडपाच्या उंबर्याशी वेसर शैलीतील शिखरांची मालिका आहे. मंदिराच्या बाहेर बळी पीठ आहे. सध्या हे बळीपिठ आहे याची कोणासही गंधवार्ता नाही. या बळीपिठावर देवतेच्या पादुका व त्याभोवती बळी देण्यात दिला जाणाऱ्या पशूंची मुंडकी कोरली आहेत. मंदिराबाहेर बळीपीठ असल्याने एक गोष्ट स्पष्टच प्रतीत होते ती म्हणजे कोणे एके काळी या देवतेला मनुष्य व पशु बळी दिला जात असे. या बळी पिठा व्यतिरिक्त येथे भग्नावस्थेतील वीरशीळा व स्तंभाचे काही भाग आहेत. शिवाय प्राचीन दीपमाळाही अजून सुस्थितीत आहे.
प्रत्यंगिरेच्या तांदळ्यामागे प्रभावळ कोरली असून त्यावर दोन शार्दुल विरुद्ध दिशांना तोंड करून उभे असलेले दर्शविले आहेत. शिवाय प्रभावळीच्या मध्ये, वरच्या बाजूला नागबंध आहे. सभामंडप, गर्भगृह व प्रत्यंगिरेचा तांदळा असलेला मंडप या सर्वांच्या छतावर चौकटीत कोरलेले त्रिवलयात्मक कमळ उत्तीर्ण आहे.प्रत्यंगिरेच्या मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी सभामंडपाच्या बाहेर एक मंदारक शिळा पाहायला मिळते. यावर दोन शृंगारीत स्त्रिया देवतेच्या सेवेत सज्ज असल्याचे शिल्पांकित केले आहे. थोडक्यात यातून हे निदर्शनास येते की कोणी एकेकाळी हे मंदिर स्त्रियांच्या ताब्यात होते व कदाचित प्राचीन कळी जी स्त्री परंपरा अस्तित्वात होती त्याचे साक्षीदार होते म्हणूनच की काय पण आज ही मंदिराचा कारभार गुरुविणीच पाहतात. अर्थात हा फक्त प्राथमिक अंदाज आहे परंतु हा संशोधनाचा एक स्वतंत्र विषय ठरू शकतो
चक्रेश्वर मंदिर :-
चक्रेश्वरवाडी गाव, येथील शिलावतरुळाची टेकडी आणि तपसा हे क्षेत्र असा दोन अडीच कि.मी.चा परिसर म्हणजे अभ्यासकांसाठी आणि जिज्ञासू पर्यटकांसाठी मोठा खजिना आहे. शिला वतरुळाच्या टेकडीवर पश्चिम बाजूच्या परिसरात विशिष्ट टप्प्यावर शिलावतरुळे असलेले असंख्य पाषाण आहेत. टेकडीवरील शिलावतरुळे किंवा क्षितीजवतरुळ म्हणजे अश्मयुगीन सामुहिक दफनभूमी असण्याची शक्यता आहे. या शिलावतरुळातून अवकाशाच्या अद्भूत आणि विराट दर्शनाची अनुभूती घेण्यासारखीच आहे.
करवीर क्षेत्राच्या दक्षिणेस असणारा हा चक्रेश्वर अष्टमहालिंगापैकी एक असून दक्षिण दिशेचा रक्षक आहे.या माहितीच्या पलीकडे करवीर महात्म्यात या देवतेची काहीच नोंद केलेली नाही. कोल्हापूर राधानगरी या रस्त्यावर कोल्हापूर पासून ३५ किलोमीटर अंतरावर ठीकपुर्ली नजीक डोंगरावर हा चक्रेश्वर विराजमान आहे.
चक्रेश्वराला भेट दिल्यानंतर अनेक अशा महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात येतात ज्या करवीरमहात्मकर्त्याला नोंद करावी अशा वाटल्या नाहीत. अथवा हेतू परस्पर त्याची दखल घेतली नसावी. येथे उपलब्ध असलेल्या पुराव्यावरून एक गोष्ट स्पष्ट झाली होती ती म्हणजे हे मंदिर अगामिक शैवांचे बहुदा काळामुखांचे केंद्र होते. संपूर्ण मंदिर परिसरात विविध प्रकारचे अनेक शिवलिंगी पहावयास मिळतात. मुख्य मंदिरात व्यतिरीक्त येथे चार छोटी मंदिरे आहेत त्यापैकी दोन मूळ मंदिराच्या मागील बाजूस असून त्यामध्ये शिवलिंग कोरलेली आहेत. तिसरे मंदिर चक्रेश्वर मंदिराच्या पुढील बाजूस दक्षिणेकडे आहे आणि चौथे मंदिर चक्रेश्वर समोर रस्त्यापलीकडे आहे. आधी उल्लेख केलेल्या मंदिरांपैकी तिसऱ्या मंदिरामध्ये अनेक मूर्ती आहेत. त्यात संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या अशा एकूण तीन मूर्ती आहेत, त्या म्हणजे महालक्ष्मी, महाकाली व महासरस्वती. याव्यतिरिक्त येथे मातृकापट उग्रभैरवी शिल्प आहेत. हेही शिल्पशास्त्र दृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. इतर काही शिल्पाकृती आहेत ज्यांची ओळख पटणे कठीण जाते.
चक्रेश्वर मंदिराचा तलविन्यास पुढीलप्रमाणे १) मुखमंडप २) सभामंडप ३) अंतराळ ४) गर्भगृह. मंदिराच्या बाह्य भिंती या काही अंशी भद्राकृती असून प्रत्येक बाजूकडून एक मोठे भित्तिका प्रक्षेपण बाहेर आहेत. हे मंदिर निरंधार पद्धतीचे ( म्हणजे मंदीराला प्रदक्षिणापथ नाही ) आहे. जेव्हा आपण मुख्मंडपात उतरतो तेव्हा मंडपाच्या मध्येच आणखी एक मंड्प दिसतो यात दिपमाळेकडे मुख असणारी सिद्धिविनायकाची मुर्ती विराजमान असुन त्याचे दर्शन आपण मंदिरात प्रवेश करताना होते. तर त्यामागे चक्रेश्वराकडे तोंड करून तीन नंदी आहेत. या मंडपापासून पुढे जाताना उजव्या हातात भिंतीमध्ये कार्तिकेय, विष्णू ,रुद्रशिव यांच्या मुर्ती आहेत. पूर्वीच्या काळी कदाचित त्यांची शास्त्रशुद्ध स्थापना केली असावी पण कालौघात त्यांना सध्याच्या जागी भिंतीमध्ये स्थान मिळालेले आहे. यांच्या मुर्ती अतिशय सुबक नसल्या तरी दृष्टीला सुखावणार्या आहेत.मंदिराच्या स्थापनेच्या काळात मुखमंडप खुला असावा कालांतराने त्याचे बाजुस भिंत घातल्याचे दिसुन येते. या मुखमंडपातील व्दाराजवळील अस्पष्ट शिलालेखावरुन मंदिराचा जिर्णोद्धार वा बांधणी इ. स. १४९९ मध्ये झाली असण्याची शक्यता आहे,
सभामंडपातून पुढे अंतराळात प्रवेश करताना उजव्या हाताला महिषासुरमर्दिनीची अतिशय सुबक मूर्ती आहे. तिच्याच बाजुला लक्ष्मी नरसिंह शिल्प दिसते. गर्भगृहात प्रवेश करण्यासाठी खाली उतरावे लागते.गर्भगृहात रेखीव पिंड आहे.
पुढे गावातील ग्रामपंचायतीसमोरील मैदानात दगडी गुंड्या आहेत (गोलाकार गोळ्यसारखे मोठे दगड) या होळी, गावातील जत्रा तसेच रंगपंचमी दिवशी गावातील लोक पाच सात अशा विषम संख्येत प्रत्येकी एका बोटावर उचलण्याचा प्रघात बरीच वर्षांपासुन चालत आलेला आहे. त्यामागेही काही खास कारण असण्याची शक्यता आहे, जे आज कालौघात विस्मृतीत गेले आहे.
हे मंदिर पंचायतन आहे. वाकोबा. विठठल-रुक्मीणी, महालक्ष्मी अशा देवतांची मंदिरे शेजारी आहेत. येथे महालक्ष्मी मंदिरात महासरस्वती, वीरभद्र, महाकाली सोबत सप्तमातृका असुन त्या वाहनांवर विराजित आहेत. चक्रेश्वर येथील महाकाली व महासरस्वतीच्या मुर्ती या महालक्ष्मी मंदिर समूहातील महासरस्वतीच्या मुर्तीपेक्षा वेगळ्या दिसतात. महालक्ष्मी मुर्ती मात्र या दोन्ही ठिकाणी लक्षणदृष्ट्या जवळ जवळ एक सारख्याच आहेत. चक्रेश्वर येथील महासरस्वती अक्षमाला अमृतकुंभ, विणा व पुस्तकधारणी आहे तर महालक्ष्मी मंदिर समुहातील महासरस्वतीच्या मुर्तीच्या हातात पाशांकुश धरला आहे आणि तिचे पुढचे दोन हात भग्न आहेत. चक्रेश्वर येथील महाकाली प्रेतासना, खडग, पात्र, त्रिशूल, डमरू धारण करून आहे तर महालक्ष्मी मंदिरातील महाकाली ही महिषासुरमर्दिनी स्वरूपातील आहे. मागे उल्लेख केल्याप्रमाणे महालक्ष्मी मंदिर समुहातील महाकाली गर्भगृहाच्या ललाटबिंबावर चक्रेश्वर येथील महाकाली प्रमाणेच बिंब कोरलेले आहे. जर आपण असे गृहित धरले की चक्रेश्वर येथील त्रिमातांच्या मुर्ती या महालक्ष्मी मंदिर समुहातील मुर्तीच्या प्रतिकृती आहेत तर मग एक गोष्ट स्पष्ट होते ती म्हणजे महालक्ष्मी मंदिर समूहातील महाकाली व महासरस्वतीच्या मूर्ती या मूळ मूर्ती नव्हते. करवीरमहात्म्यात चक्रेश्वर असे फारसा उल्लेख नसला तरी खुद्द चक्रेश्वराचा परिसरात हेच जाणवते की कोणी एकेकाळी हे काळामुख शैवाचे मोठे केंद्र होते. मंदिराच्या दक्षिणेस एक भुयारी मार्ग असून तो चक्रेश्वराच्या मागे असलेल्या दरीमध्ये उघडतो. खाली दरीमध्ये साधकांच्या गुहा आहेत या गुहामध्ये देखील अनेक योगी व साधकांची शिल्पे आहेत. तसेच तेथे विविध प्रकारची शिवलिंग देखील पहावयास मिळतात. कोणी एकेकाळी या गुहा साधनेच्या मोठे केंद्र असाव्यात.
तेथुन पुढे गावाच्या उत्तरेस साधारणपणे दिड कि. मी अंतरावर तपस्या गुहा आहे, स्थानिक बोलीभाषेत ती 'तपशाची गुहा' अशी तीची ओळख आहे. तपस्या महायान लेणी समुह या समुहात सुरवातीच्या लेण्यात शिवलिंग असुन पुढील लेणी समुहात सुरुवातीस तीन ध्यान मग्न बुद्ध मुर्ती शेजारी एका राजाची (सम्राट अशोक) यांची मुर्ती, शेवटच्या लेण्यात बुध्द मुर्ती आहे ती सुस्थितीत आहे. तेथील उभी बुद्ध मुर्ती मात्र झिजलेली असल्याने ओळखता येत नाही. लेणी समुहाच्या समोर स्तुप सादृश्य रचना आहे. उजवीकडे शंकराचे मंदिर आहे ही जागा गंगासागर महाराज यांचे मालकिची असुन त्यांची ही सातवी पिढी आहे. तपस्या लेणी समुह ही पोहाळे प्रमाणे बौध्दकालीन असावी. या लेणी समुहात तपस्येकरिता खास दालन असुन तेथे वायुविजनाची सोय आहे. मात्र या दालनात दोन्ही बाजुने येणारा प्रकाश आत येत नसल्याने ही ध्यान साधनेकरिताचे असावी. तेथुन पुर्वेस असणा-या टेकडीवर शिळावर्तुळ पाहण्यास जाउ शकतो.
अवकाश संशोधनाकरता ही जागा उपयुक्त असल्याचे अनेक खगोल शास्त्रज्ञांचे मत असुन त्याबाबत अभ्यास सुरु आहे. येथुन सुर्योदय, सुर्यास्त अनुभवणे ही एक पर्वणीच आहे. शिलावर्तुळे म्हणजे दगड गोलाकार रचनेत मांडले जातात. अशी शिलावर्तुळे नागपुर, माहुरझरी इथे आढळली आहेत. तेथे झालेल्या संशोधनानुसार ती अश्मयुगीन दफ़नभुमी असावी. मृत व्यक्ती पुरल्यानंतर तेथे गोलाकार दगडरुपी स्मारक उभारले जायचे. हेही शिलावर्तुळ अश्मयुगीन स्मारक असावे.
अशाप्रकारे अश्मयुग, मोर्यकाळ, यादवकाळ ते आजअखेरीच्या इतिहासाचे चक्रेश्वरवाडी साक्षीदार आहे. तसेच चक्रेश्वरवाडी दुधगंगा व भोगावती नदीच्या मध्ये असुन येथुन कोकणात जाताना नदी पार करण्याची गरज नसल्याने हा जुना व्यापारी मार्ग असल्याचे वरील पुराव्यांनी अधोरेखित केले आहे. एकमात्र नक्की काळोघात प्रत्येक ठिकाणाचा वापर बदलत गेला. असा आहे अश्मयुग ते आजअखेरच्या काळाचा मुकसाक्षीदार !
महालक्ष्मी मंदिर समोरच्या आग्नेयस ओंकारेश्वर मंदिर स्थित आहे. हे मंदिर सुंदर शिल्प आणि सुशोभित आहे .ओंकारेश्वर मंदिर निरंधार पद्धतीचे आहे. ओंकारेश्वर मंदिर उत्तराभिमुख असून अर्धखुला मुखमंडप अंतराळ आणि गर्भगृह असा त्याचा तलविण्यास आहे. आता खुल्या मंडपाला वामन भिंती असून त्यात त्यांच्या वेदिका भागावर सिमेंटच्या बांधकामाचा थर आहे. हे बांधकाम अर्थातच आधुनिक काळातील आहे. मुखमंडपात जाण्यासाठी तीन प्रवेश मार्ग आहेत. वामन भिंतीवर कक्षासने होती हे दाखवण्याइतपत पुरावा देणारे अवशेष मुखमंडपाच्या मध्यभागी चतुष्की असून या चतुष्टीच्या स्तंभावर वरच्या घुमटाकार छताला आधार देणारे नागबंध हस्त आहेत. मुख्य मंडपाचे छत हे शेषशायी मंदिराच्या मुखमंडपासारखे क्षिप्तोक्षिप्त तथा करोटक प्रकारचे आहे. फक्त फरक इतकाच की शेषशायी मंदिराच्या मुख्य मंडपाच्या छतावर जिथून छत सुरू होते तेथे आतील बाजूस तीर्थंकर कोरलेले आहेत. तसेच तीर्थंकर ओंकारेश्वर मंदिराच्या मुख्य मंडपाच्या छतावर बाहेरच्या बाजूस कोरलेले आढळतात. तुला पट्टाच्या चारही अंतर्भागात अर्ध उठावा होऊन अधिक उठावात असलेले कथापरपट्ट आहेत. हे पटही जैन धर्माशी संबंधित आहेत. तसेच पट तुला पट्टाच्या बाह्यांगावर ही आहेत. घुमटाच्या अंलकृत पट्टामध्ये उभे तीर्थंकर दाखवलेले आहेत. त्यावर उत्तरोत्तर कमी आकार होत जाणारे वर्तुळाकार थर येतात. त्यातील दोन थरांवर गजतालु प्रयोजन येतात. छताच्या वरच्या भागात शिळेवर तारकाकृती नक्षी असून खाली कमलकलिकेची नक्षी आहे.
सभा मंडपाच्या प्रवेशद्वाराची चौकट अतिशय सुंदररित्या कोरली आहे. या द्वारे शाखेत सिंह,व्याल, देवांगना, गण यांच्या छोट्या आकृती एकमेकात गुंफण पद्धतीने सुंदररित्या कोरल्या आहेत. याच आकृतीबंधाने संपूर्ण द्वारशाखा बनवली गेली आहे. मंदिर स्थापत्यच्या प्रगत काळातच अशा प्रकारचे कोरीव काम घडले. ही द्वारा शाखा पंच शाखा प्रकारात मोडते ज्यामध्ये अनुक्रमे रत्न शाखा, गंधर्व शाखा, स्तंभ पद्म शाखा, व्याल शाखा असे भाग आहेत. सभा मंडपाच्या परिसराच्या दोन्ही बाजूस गण व इतर उपदेवतांची शिल्पे कोरली आहेत. याच परिसराचे तोरण वेसर शैलीतील लहान शिखरांच्या मालिकेने सुशोभित आहे. ओंकारेश्वर मंदिराचा सभामंडप हा प्रशस्त असून स्तंभाच्या मालिकेने त्याला आधार दिलेला आहे. अंतराळ व सभा मंडपाच्या मध्ये भिंत नसून याचे अंतराळ अतिशय सुंदर आहे. ओमकारेश्वराच्या गर्भगृहाचे तोरण वेसर व नागर श्रेणीतील शिखरांच्या गुंफणाने सुशोभित आहे याच तोरणाच्या खाली दोन बाजूस दोन यक्षांच्या आकृती कोरलेल्या असून हे यक्ष हातात पुष्पमाला घेऊन अंतरिक्ष स्थित आहेत असा आभास निर्माण केला गेला आहे. गर्भगृहाच्या उंबर्याशी चंद्रशिळेवर मयूरपिच्छाची आकृती कोरली आहे. शिल्पप्रकाश या कलिंग शैलीविषयक ग्रंथांमध्ये मयूर पिच्छ आकृतीला चंद्रिका असे संबोधन असल्याचे आढळते.
मंदिराच्या जंगाची रचना सर्वतोभद्र आधारित असल्याचे प्रतीत होते. मंदिराची जंगा अतिशय सुंदरता कोरल्या आहेत हे मंदिर शिवालय असले तरी मंदिराच्या आत बाहेर असलेल्या जीनांच्या मूर्ती या मंदिराचा जैन मताशी संबंध ठेवतात प्रत्येक जंगेला प्रक्षेपणाच्या मधील भागात म्हणजे सलीलांतरात नागरशैलीच्या शिखर युक्त कूटस्तंभ कोरलेला आढळतो. महालक्ष्मी मंदिराप्रमाणेच या मंदिर जंगवरील शिल्पे ही रथिकामध्ये न बसवता जंगेवर उच्च स्वरूपात अथवा बसवली आहेत प्रत्येक शिल्पाकृती ही स्तंभाने सीमित डोक्यावर किर्तीमुख तोरणाने सुशोभित आहे
ओंकारेश्वर मंदिर जगतील आधारित आहे. दुर्दैवाने ही जगती कित्येक दशके जमिनीखाली काढली गेली आहे. त्यामुळे मूळ मंदीराचा विस्तार जाणून घेण्यास अडचण येते. मंदिराच्या पूर्वेकडील भिंतीमध्ये प्रमुख प्रक्षेपित जंघेमध्ये हळेकन्नडमध्ये कोरीव लेख आहे. याचे वाचन ग. ह. खरे यांनी महाराष्ट्राची दैवते या पुस्तकात केले आहे. त्यानुसार हे मंदिर दुष्काळाच्या वेळी बांधले गेले असावे. या मंदिरात देखील मूळ बांधणीतील शिखर नाही परंतु मुलत: ते शिखर शेखरी प्रकाराचे असावे. मंदिराच्या रचनेमध्ये कालौघात फेरफार करण्यात आले त्यामुळे मंदिराचे मूळ रचना सहज लक्षात येत नाही. सध्या हे मंदिर इमारतीने परिवृष्टीत आहे.
या मूर्तीचं वैशिष्ठय असं की, या मूर्तीच्या पायाखाली वीट नाही. याचे कारण की श्री विठ्ठल पंढरपूरहुन येथे निवास करण्यासाठी आले तेव्हा ते करवीर निवासिनी श्री अंबाबाई च्या आज्ञेची, परवानगीची वाट पहात काही काळ थांबले होते. पण श्री अंबाबाई नी त्यांना श्री क्षेत्र नंदवाळ येथे जाण्याची आज्ञा दिली. आणि श्री विठ्ठल नंदवाळ येथे स्थानापन्न झाले ... म्हणून श्री क्षेत्र नंदवाळ ला प्रति पंढरपूर म्हणतात.
संकलन :- उदयराज कुलकर्णी_*
- Where is Nagoba Mandir located?
- Nagoba Mandir is located at 2320, B Ward, Mangalwar Peth, C Ward, Kolhapur, Maharashtra 416002, India.
- What is the nearest railway station from Nagoba Mandir?
- Kolnur railway station is the nearest railway station to Nagoba Mandir. It is nearly 1.57 kilometers away from it.
शुक्रवार पेठमध्ये असणारे हे जिनालय आहे आज रूपनारायण मंदिर म्हणून ओळखले जाते. परंतु रूपनारायण मंदिर हे आदिनाथांसाठी बांधले गेले होते आणि विद्यमान मंदिरांमध्ये पार्श्वनाथ तीर्थंकर आहेत. त्यामुळे हे पार्श्वनाथ मंदिर रूपनारायण मंदिर नसावे. या मंदिरा बाहेर दोन शिलालेख असून दोन्ही सुस्थितीत आहेत. एकामध्ये पार्श्वनाथ मंदिर असलेल्या कवडेगोळ्ळ येथील बाजारातील रूपनारायण मंदिराच्या आचार्य श्रुतकीर्ती यांना उल्लेख दिल्याचे आढळते ( मिराशी वा.वि. 1974 शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख पृष्ठ 277 - 284 ) तर दुसऱ्या मध्ये विजयादित्याच्या कामदेव सामंताच्या तांबूल वाहकाने बांधून घेतलेल्या पार्श्वनाथ जिनालयाचा उल्लेख येतो.( मिराशी वा. वि. 1974 शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख पृष्ठ 300- 306) आता यातील कोणता शिलालेख आपण विचारात घेणार घेत असलेल्या पार्श्वनाथ बसदीशी संबंधित आहे हे शोधणे गरजेचे आहे. पण ते रुपनारायण मंदिर नव्हे हे निश्चित, कारण ज्या आदिनाथांच्या नावे रुपनरायण बस्ती बांधली त्या आदि तीर्थंकरांचा गोमुख यक्ष हा शेषशायी देवालयाच्या तोरणावर आहे.यातील दुसर्या लेखात उल्लेखलेले क्षुल्लकपूर हे कदाचित याच पार्श्वनाथ अथवा मानस्तंभ बस्ती जवळ किंवा त्याच्याभोवती असावी.
आता आपण मंदिर स्थापत्यचा विचार करू. मंदिर उंच गतीवर उभे असून त्यावर खूर, जाडंभ आणि छाद्य हे थर आहेत.मुख्य मंडपाच्या मुख भागात वामन भिंत आणि कक्षासने असून दोन स्तंभ आणि कोपऱ्यातील दोन अर्धस्तंभ यावर मुख मंडपाचे छत पेललेले आहे. मंडपाचे व गर्भगृहाचे द्वार पंचशाखा पद्धतीचे असून त्यावर कोणतेही अलंकरण नाही. उत्तर अंगावरील प्रतिकांवर वेसर शिखरे आहेत. बाहेरच्या द्वारावरील दलाटबिंबावर तीर्थंकरांची शिल्पाकृती असावी. आतील द्वारावर बसवलेल्या तीर्थंकरांची केश उठरावातील आकृती आजही दिसून येते.
हे मंदिर इस ११३६ मध्ये बांधण्यात आले. त्याला खुद्द शिलाहार नृपती गंडारादित्य त्याचा राजश्री होता. त्यामुळे या मंदिराच्या स्थापत्य शैलीचे बारकावे लक्षात घेऊन शैलीपरत्वे इतर मंदिरांचा कार्यकाल ठरविण्यात या मंदिराची खूप मदत झाली आहे. मंदिराचे गर्भगृहात तारकाकृती असून ते पंचरथ आहे. गर्भगृहावरील शिखर आधुनिक आहे पण एकंदर विचार करता ते मुलगा भूमिज शैलीतील असावे. हे शिखर बहुदा मध्ययुगीन काळात बांधले गेले आहे. मंदिराचे छाद्य व त्यावरील कपोत बऱ्यापैकी दृश्य आहेत. मंदिराच्या जंघा या शुद्ध जंघा स्वरूपात मोडतात. म्हणजेच जंघावर कोणते अलंकारण दिसत नाही. तरीही गुढ मंडपाच्या बाह्य भिंतीत थोडेफार अलंकार असलेल्या शिळा बसवलेल्या दिसतात. परंतु त्या या मंदिराच्या नसाव्या असे वाटते. सलिलांतरामध्ये कुटस्तंभ अथवा नागर शिखर असलेल्या मंजिरी बसवल्या आहेत. मंदिर उत्तराभिमुख आहे. मंदिराचे अवयव याप्रमाणे मुखमंडप, कक्षासन पुढे मंडप, अंतराळ. अंतराळामध्ये दोन बाजूस दोन कोनाडे आहेत आणि गर्भगृह. गर्भगृहामध्ये पार्श्वनाथांचे पादपीठ अलंकरण विरहीत आहे.मुर्तीच्या मागे मात्र जिनालयात असते तशी अतिशय सुंदर अलंकरण विरहीत असलेली प्रभावळ आहे. या प्रभावळीमध्ये छोटे छोटे गंधर्व विद्याधर कोरलेले आहेत.
अंदाज असा आहे की हे मंदिर मठ म्हणून वापरत असावेत. मंदिरात आत अथवा बाहेर आरसे अलंकरण दिसत नाही. गर्भगृहाच्या मनाने गुढमंडप प्रशस्त आहे. गर्भगृहाच्या ललाटबिंबावर पुतळा स्वरूपात जिनांचे अंकन केलेले दिसते. यांच्या द्वारशाखा अथवा चौकटी या अलंकरण व शिल्पविरहीत आहेत. विमानाचा तलविन्यास सप्तरता प्रकारचा आहे. पण ताराकाकृती हे त्याचे अधिक अचूक वर्णन ठरेल. अर्धस्फूट,जाडंब, त्यावर कुंभ, कलश आणि कपोत जंगाभागाखालील थर आहेत. त्यानंतर साधा सपाट जंगाभाग असून त्यावर उदगम, कलश, भरणी, शिरावटी व त्याच्याही वर छाद्य असे थर येतात. विमानाचे भद्रभाग पूर्णपणे सपाट असून त्यात देवकोष्टे नाहीत. गर्भगृह अंतराळ आणि मंडळ यांच्या बाह्यांगावर आढळून येणारे एकमेव अलंकरण म्हणजे मंजरीचे होय. त्यात अर्धस्तंभावर नागर शिखरे आहेत.
मंदिर परिसरात जैन धर्माचे संबंधीत शिल्पे आढळतात. याच मंदिर परिसरात एका जैन मुनिच्या जयंतीचे औचित्य साधून काही दान दिल्याचे अस्पष्ट शिलालेख आहे. दुर्दैवाने त्याचे वाचन होऊ शकलेले नाही. त्यामुळे फारशी महत्त्वाची ऐतिहासिक माहिती हाती लागत नाही आणि हा शिलालेख याच मंदिराच्या संदर्भात होता का हे समजत नाही.
जैन आणि हिंदु मंदिर समूह इब्राहिमपूर :-
प्राचीन जुळी भगवान पार्श्वनाथ यांची जैन मंदिरे
मंदिराच्या आतील भाग
भगवान पार्श्वनाथ मूर्ती (फोटो : बापट सर)
किर्तीमुखऐवजी दोन बाजूंनी दोन हत्ती आहेत.
उत्तर कन्नड मंदिरात आम्ही अशे सामान्य स्तंभ पाहू शकतो. चालुक्यान शैली (फोटो : बापट सर)
चक्रेश्वरवाडीत खगोल व भूगर्भ शास्त्रीय संकेत
Radhanagari Chakrashwarwadi : सुधाकर काशीद,कोल्हापूर
राधानगरी
तालुक्यातल्या चक्रेश्वरवाडीत अनेक शिळा या क्षणी जागोजागी पडल्या
आहेत.त्यावर गूढ स्वरूपाचे कोरीव आकार आहेत.काही आकृत्या आहेत.त्याचे थेट
अर्थ लागत नसले तरी त्याला दैवताचे रुप मानले गेले आहे.एक प्राचीन धार्मिक
ठिकाण म्हणून चक्रेश्वरवाडीचे वेगळे महत्व त्यामुळे आहे. पण
चक्रेश्वरवाडीच्या या कोरीव रेखाटन असलेल्या शिळात खगोलशास्त्रीय,
भूगर्भशास्त्रीय काही संकेत दडले आहेत.आणि त्यावर आता अभ्यास चालू झाला
आहे.काही धार्मिक शिळा व त्यावरील रेखाटनात दडलेल्या या प्राचीन संकेतांचा
उलगडा झाल्यास या परिसराचे धार्मिक आणि खगोलशास्त्रीय महत्त्व आणखी
अधोरेखित होणार आहे.
ज्येष्ठ अभ्यासक सचिन पाटील यांनी यासंदर्भात चक्रेश्वरवाडी परिसरावर अभ्यास केंद्रित केला आहे.त्यांच्या मते चक्रेश्वरवाडीला एक धार्मिक वारसा जरूर आहे.पण खगोलशास्त्रीय निरीक्षण व भूगर्भातील घडामोडीचा अभ्यास करण्याचेही ते योग्य ठिकाण आहे.आणि त्या परिसरात असलेली भग्न किंवा थोडी चांगल्या अवस्थेतील शिल्प किंवा दगडावर कोरलेल्या गूढ आकृत्या म्हणजे त्या काळातील सांकेतिक नोंदी किंवा संकेत खूणा आहेत.
राधानगरी तालुक्यात चक्रेश्वरवाडी हे गाव आहे. या गावात चक्रेश्वराचे मंदिर आहे. त्यापासून काही अंतरावर उघडय़ावर एक प्राचीन मंदिर व तेथे अनेक दगडी शिळा आहेत.त्यावर चक्रांकित आकृती आहेत.काही शिवलिंग आहेत. त्याची रचनाही थोडी वेगळी आहे.एक विहीर आहे व आसपास अनेक भग्न विरगळी व दगडी शिळा मांडून ठेवलेल्या आहेत.ही सारे शिल्पे अश्मयुगीन कालीन म्हणजे इसवी सन पूर्व काळातील आहेत. त्या काळात लिखित अशी कोणतीही लिपी किंवा भाषा नव्हती.त्यामुळे चित्रांच्या माध्यमातूनच ती दगडी कातळावर नोंद करून ठेवली जात होती.त्याच नोंदी चक्रेश्वरवाडीत आहेत. म्हणजे अतिशय प्राचीन असा ठेवाच या चक्रेश्वरवाडी परिसराने जपला आहे.या अभ्यासाबद्दल सचिन पाटील यांनी सांगितले की,अशा दगडी शिळावरील कातळावरील आकृत्या म्हणजे सांकेतिक लिखाण आहे. त्याचा अभ्यास मी करत आहे.कोल्हापूर सांगली कोकणातील काही भागात अशा शिळा आहेत. त्याच्या अभ्यासानंतर आजवर दडलेले खूप काही वेगळे संदर्भ पुढे येतील. कोल्हापूर जिह्यातील राधानगरी तालुक्यात असलेल्या चक्रेश्वर वाडीला मी या दृष्टीनेच अभ्यासाचा एक चांगला ठेवा मानतो.
हेही वाचा- गुढ वेताळ आणि त्याचा पालखी सोहळा
प्राचीन अस्सल पुरावा..
चक्रेश्वरवाडीच्या
टेकडीवर दिसणारे अवकाश धूळ व धूर विरहित आहे.अतिशय स्वच्छ असे अवकाश येथून
पाहायला मिळते.तसेच भूगर्भातील काही घडामोडींचा अभ्यास करण्यासाठीही तेथील
वातावरण पूरक आहे.अर्थात खूप प्राचीन काळात कदाचित या अंगानेही या दगडी
कातळावर काही सांकेतिक नोंदी केल्या गेल्या असतील.त्यामुळे चक्रेश्वर वाडी
हा प्राचीन कालखंडाचा एक अस्सल पुरावा आपल्या कोल्हापूर जिह्यात आहे.शिवाजी
विद्यापीठाच्या अवकाश संशोधन केंद्रामार्फत या सप्ताहात तेथून अवकाश
दर्शनही केले जाणार आहे.
सचिन पाटील, आर्किऑलॉजिस्ट.
पर्यटनस्थळ यादीत समावेश…
पर्यटन
केंद्र म्हणजे जंगल,समुद्र,बीच हॉटेल नव्हेत.तर,जेथे प्राचीन संदर्भ दडले
आहेत.त्या ठिकाणीही पर्यटक गेले पाहिजेत.जिह्यातील पर्यटन स्थळांची
यादृष्टीने यादी तयार करण्याचे काम सुरू आहे.आम्ही असोसिएशन ऑफ इंजिनियर्स
अँड आर्किटेक्ट व इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ आर्किटेक्ट कोल्हापूर,यांच्या
वतीने चक्रेश्वरवाडीचा समावेश पर्यटनस्थळाच्या यादीत करणार आहे.
अजय कोराणे, विजय कोराणे.
कोल्हापुर में अतिप्राचीन श्री एकमुखी दत्त मंदिर !
१. मूर्ति
कोल्हापुर शहर में एकमुखी दत्त मंदिर की दत्त मूर्ति १८ वीं शताब्दी में बनी और नृसिंह सरस्वती महाराज, गाणगापुर; श्रीपाद वल्लभ महाराज और तदुपरांत स्वामी समर्थ ने इस मूर्ति की पूजा की है । मूल मूर्ति उत्तर भारत की है और उसकी प्रतिष्ठापना किसने की ?, इसकी जानकारी उपलब्ध नहीं है । पू. मौनी महाराजजी ने (पाटगांव, जि. कोल्हापुर) मंदिर का जीर्णोद्धार किया । शके १८८६ मध्ये श्री. पांडुरंग गोविंदराव भोसले और वर्ष १९९७-९८ में श्री. अमोल जाधव ने मंदिर का जीर्णोद्धार किया ।
२. मूर्ति का वर्णन
पूर्ण मूर्ति महादेव लिंग के आकार में एक ही पाषाण की होने से ५ फुट (पूर्ण पुरुष) की है । मूर्ति पश्चिमाभिमुख है और दाईं ओर के एक हाथ में जपमाला, दूसरे हाथ में कमंडल, तीसरे हाथ में डमरू और बाईं ओर के एक हाथ में त्रिशूल, दूसरे हाथ में शंख और तीसरे हाथ में योगदंड है । मूर्ति के मस्तक पर शिवपिंडी है । मूर्ति पत्थर के चबूतरे पर स्थापित है । मंदिर के सामने नंदी सहित महादेव मंदिर है ।
३. गुरुपीठ और मंदिर पंचायतन
इस परिवार को मंदिर पंचायतन संबोधित किया जाता है । श्रीविष्णु मंदिर, नरसिंह मंदिर, ओंकारेश्वर मंदिर, विठ्ठल मंदिर और श्रीराम मंदिर । ऐसी मान्यता है कि (एकमुखी) श्री दत्त मंदिर पूर्ण गुरुपीठ और अवधूतस्वरूप है । मंदिर के समीप ही दक्षिण ओर १ सहस्र वर्ष पहले का पीपल वृक्ष है । इस पीपल वृक्ष में बरगद, गूलर और अन्य दो वृक्ष एक ही जड से आए हैं । वटवृक्ष, दत्तमंदिर की ओर झुका है, जबकि पीपल दक्षिण की ओर हनुमान मंदिर पर झुका है और उसमें जटाएं नहीं हैं । पीपल के वृक्ष में औदुंबर (गूलर ) समान फल आते हैं ।
४. शिलालेख
दत्तमंदिर की दत्तमूर्ति के पीछे के खंबे पर एक शिलालेख है । वर्तमान में उस पर लिखा मिटा दिया गया है । ओंकारेश्वर मंदिर में एक, श्रीराम मंदिर की सीढी पर एक, नरसिंह मंदिर की फर्श पर एक साथ जुडे २ और विष्णु मंदिर की छत पर एक, ऐसे कुल ६ शिलालेख इस मंदिर पंचायतन परिसर में हैं ।
५. दत्तयाग का स्थान खुदाई कार्य के समय मिले ७०० वर्ष प्राचीन यज्ञकुंड
५.१२.२०१४ को प्रात: ४ बजे के आसपास मुझे दत्त महाराज ने स्वप्न में आदेश दिया, मेरी धूनी शाश्वत करो ! उस समय मुझे इसका अर्थ समझ में नहीं आया । अभ्यास कर जिस स्थान पर १६.११.२०१४ से ६.१२.२०१४ तक दत्तयाग यज्ञ किया था, उस स्थान पर १७.१२.२०१४ को सवेरे खुदाई प्रारंभ की । खुदाई करते समय उसी दिन लगभग ११.४५ बजे यज्ञकुंड दिखाई दिया । ढाई फुट खुदाई करनी पडी । खुदाई करते समय जैसे-जैसे नीचे जा रे थे, वैसे-वैसे उष्णता बढती जा रही थी । इससे यहा ध्यान में आया कि वहां वास्तव में धूनी होगी । ऐसा प्रतीत होता है कि यह यज्ञकुंड ७०० वर्ष प्राचीन होगा । इस स्थान पर दुर्वासाऋषि ने साधना की होगी । तब से ही वहां धूनी है ।
– श्री. संतोष गोसावी, एकमुखी दत्त मंदिर के पुजारी, कोल्हापुर.
संदर्भ : दैनिक सनातन प्रभात
https://www.sanatan.org/hindi/a/27384.html
कुछ साल पहले मुझे स्थानों की खोज के प्रति अपने प्रेम का पता चला और तब से मैं जब भी समय मिलता है, जितना संभव हो सके घूमने की कोशिश करता हूँ!
इन समयों के दौरान मुझे एहसास हुआ कि हम भारत से बाहर या दूर कहीं घूमने लायक जगहों को देखने में इतने व्यस्त हैं कि हम भूल जाते हैं कि हमारे पास अपने ही शहरों में देखने के लिए बहुत कुछ है। मुझे पता चला कि मैं उस लीग में नहीं पड़ना चाहता था!
तब से मेरा आदर्श वाक्य बहुत स्पष्ट रहा है "आप जिस स्थान पर रहते हैं उसका पता लगाएं/खोजें/अपने पड़ोस का पता लगाएं"
मैं विभिन्न स्थानों पर रहा और मैंने इस नियम का पालन किया। मैंने आस-पास की जगहों की खोज शुरू कर दी।
मेरा जन्म और पालन-पोषण कोल्हापुर में हुआ है और वहाँ कुछ स्थान हैं जहाँ मैं बचपन से अक्सर गया हूँ; लेकिन अंतर यह है कि मैंने कभी उनकी सुंदरता पर ध्यान नहीं दिया या उन स्थानों के इतिहास के बारे में जानने की कभी परवाह नहीं की।
ऐसी ही जगहों में से एक है कोल्हापुर का मंगलवार पेठ स्थित विट्ठल मंदिर।
लगभग एक दशक पहले भवानी मंडप मुख्य स्थानीय बस स्टैंड में से एक था। हम कुछ स्थानों पर जाने के लिए यहीं से बस पकड़ते थे। जब हम घर से वहाँ पहुँचे तो हम बार-बार इस विट्ठल मंदिर से होकर गुजरते थे क्योंकि वह एक शॉर्टकट था! चारों ओर छोटे-छोटे मकानों से घिरे इस मंदिर के किनारे एक छोटी सी गली है, जहां से हम काफी दूरी बचाकर दूसरे छोर की ओर चल सकते हैं।
मैं पिछले महीने कई वर्षों के बाद दोबारा इस मंदिर में गया। रोजमर्रा की जिंदगी और आपाधापी कभी-कभी आपको शांति से शांति से बैठने की जगह चाहती है और मंदिर से बेहतर जगह क्या हो सकती है इसलिए मैं यहां आया हूं!
नूतन मराठी विद्यालय, एक छोटा स्कूल जो इस मंदिर के परिसर में है, कोरोना संकट के कारण बंद कर दिया गया था।
मंदिर के बारे में- यह स्थान अलग-अलग देवताओं के मंदिरों का एक समूह है। के मंदिर देख सकते हैं
- विठ्ठल-रुक्मिणी-सत्यभामा
- भगवान राम
- ओंकारेश्वर (शिव)
- मारुति (हनुमान)
- भगवान दत्तात्रेय (एकमुखी)
यह मंदिर 7वीं शताब्दी का है और इसे हेमाडपंती शैली की वास्तुकला में बनाया गया था। इसका निर्माण काले पत्थर और लकड़ी से किया गया है!
जैसे ही आप मंदिर में प्रवेश करते हैं आप देखते हैं कि इसके बाहर एक बड़ा मंडप है जिसके बाद मुख्य मंदिर है! गर्भगृह में भगवान विठ्ठल के साथ उनकी दो पत्नियों देवी रुक्मिणी और देवी सत्यभामा की सुंदर मूर्तियाँ हैं।
मंडप हॉल में आप दाईं ओर कन्होपत्रा (विट्ठल के प्रबल भक्त) की मूर्तियाँ देख सकते हैं और बाईं ओर आप गणेश के साथ कृष्ण और गोपी को देख सकते हैं।
जैसे ही मैं अंदर गया, भगवान विट्ठल और उनकी पत्नियों की मूर्तियाँ स्वर्गीय लग रही थीं। सफेद कपड़े पहने हुए, सिर पर एक बड़े पंचमुखी नाग महीराप के साथ ऊँचाई पर खड़े वे सभी बहुत शांतिपूर्ण लग रहे थे। कांस्य महीराप ने इस स्थान की शोभा बढ़ा दी। दिलचस्प बात यह है कि भगवान विट्ठल यहां चप्पल पहने नजर आते हैं। इसके सिर पर एक शिवलिंग भी है। मंदिर के शिखर (शीर्ष) पर उत्कृष्ट नक्काशी है जिसे आप परिसर के बाहर चलने के साथ-साथ मंदिर के पीछे की ओर जाने पर भी देख सकते हैं।
विट्ठल मंदिर के ठीक सामने एक शिव मंदिर है जिसके बाहर बहुत सारे वीरगाल हैं। वीरगल उन योद्धाओं के सम्मान में बनाए गए नायक पत्थर हैं जिन्होंने युद्ध के दौरान अपने प्राणों की आहुति दी है।
जैसे ही आप इस मंदिर की सीढ़ियों से नीचे उतरे, दाहिनी ओर मुझे एक विशिष्ट आकर्षक मूर्ति दिखाई दी। यह अजीब लग सकता है लेकिन मैं समझ नहीं पाया कि यह क्या था! आख़िरकार मैंने वहां बैठी एक महिला से पूछा कि क्या वह विवरण देने में मेरी मदद कर सकती है। मेरी किस्मत अच्छी थी कि उसने ख़ुशी से मदद की।
उसने बताया कि यह पुंडलिक और उसके माता-पिता की मूर्ति है । मैं ऐसा था... सचमुच!!! ओह ठीक है... अब यह समझ में आता है।
जैसा कि आप नीचे दी गई तस्वीर में देख सकते हैं कि वे दो लम्बी आकृतियाँ पुंडलिक के माता-पिता के शरीर हैं, जबकि वे उसकी गोद में आराम कर रहे थे। पुंडलिक भी भगवान विट्ठल का भक्त था ।
इसकी एक खूबसूरत कहानी है जिसके बारे में यदि आप नहीं जानते हैं तो आपको निश्चित रूप से गूगल पर देखना चाहिए।
मैंने पुंडलिक की मूर्ति कभी किसी मंदिर में नहीं देखी थी इसलिए उसे देखकर मुझे बहुत ख़ुशी हुई।
इसके अलावा मैं भगवान राम मंदिर की ओर बढ़ा, जो उस समय बंद था इसलिए बाहर से ही आशीर्वाद लिया।
इसके बगल में ओंकारेश्वर मंदिर है।
बाहर से आपको एक छोटा सा मंदिर दिखाई देता है जिसमें चढ़ने के लिए 4 -5 सीढ़ियाँ हैं। जैसे ही आप प्रवेश करते हैं आपको एक बड़ा नंदी दिखाई देता है, जो गर्भगृह के अंदर स्थित एक शिवलिंग की ओर मुख किए हुए है। इस मंदिर के अंदर और बाहर बड़ी संख्या में नक्काशीदार खंभे हैं।
सामने काले पत्थर के प्रवेश द्वार पर एक उत्कृष्ट नक्काशीदार प्रवेश द्वार है जहाँ आप नागररक्षकों (मेरे निष्कर्ष के अनुसार) को देख सकते हैं, जिनमें पुरुष और महिला दोनों उस स्थान की रक्षा कर रहे हैं।
मुख्य शिवलिंग पत्थर से बना है और उसके ऊपर एक बड़ा कांस्य नाग है। साथ ही पीछे की दीवार पर शिव की पेंटिंग भी दीप्तिमान दिखती है।
मंदिर को अंदर से सफेद टाइल्स और फर्श के साथ पुनर्निर्मित किया गया है। मौजूदा संरचना में सुंदरता जोड़ने के बजाय इसने वास्तव में जगह को खराब कर दिया है। यह मंदिर के पुराने करिश्मे के साथ बिल्कुल भी मेल नहीं खाता है। मैं बस यही चाहता हूं कि वे इस पर पुनर्विचार करें या इसे दोबारा करें!
मंदिर के केयरटेकर ने मुझे एक दिलचस्प चीज़ भी दिखाई. जब आप मंदिर में प्रवेश करें तो मंदिर के सबसे दाएँ या बाएँ जाएँ और शीर्ष भाग या ऊपर की छत को देखें! आप ऊपर विभिन्न टाइलों में ढेर सारी नक्काशीदार मूर्तियाँ देख सकते हैं। देखभाल करने वाले ने मुझे बताया कि वे वास्तव में एक सीधे क्षैतिज पैनल में भगवान महावीर की मूर्तियाँ थीं।
कोई नहीं जानता कि महावीर की मूर्तियाँ एक शिव मंदिर में कैसे आईं और वह भी छत के पास।
मंदिर के बाहर दाहिनी ओर आप एक और छोटा शिवलिंग देख सकते हैं जिसके ऊपरी तरफ दो नक्काशीदार मूर्तियाँ हैं जो मुझे लगता है कि गणपति और कार्तिकेय हैं!
विपरीत दिशा में आप एक विशाल पेड़ को एक छोटे मारुति या हनुमान मंदिर की छाया में देखते हैं!
यहां का एकमुखी दत्त मंदिर इसलिए भी खास है क्योंकि यहां भगवान दत्तात्रेय की एकमुखी (चेहरे वाली) मूर्ति देखना काफी दुर्लभ है क्योंकि उन्हें आम तौर पर त्रिमुखी (3 चेहरों वाली) के रूप में देखा जाता है। मंदिर का हाल के वर्षों में नवीनीकरण किया गया है और इसका उद्घाटन सेलिब्रिटी जोड़ी काजोल और अजय देवगन ने किया था।यह तस्वीर 2011 में खींची गई थी। मुझे इसे लगाना पड़ा क्योंकि मैं उस दिन कोई ताज़ा तस्वीर नहीं खींच सका था! लेकिन उद्देश्य पूरा हो गया है क्योंकि आप देख सकते हैं कि दत्त मूर्ति का केवल एक ही सिर है।
तो आप देख सकते हैं कि जब हम अपने मंदिरों में जाते हैं तो ऐसी छोटी-छोटी चीजें होती हैं जिन्हें हम अक्सर आसानी से नजरअंदाज कर देते हैं।
तो अगली बार जब आप विट्ठल मंदिर जाएँ तो इन विवरणों पर भी ध्यान दें।
जल्द ही आप सभी से मेरे अगले ब्लॉग में मुलाकात होगी। उम्मीद है तुम्हें मजा आया !
मेरे भविष्य के ब्लॉग पर अपडेट पाने के लिए कृपया मेरे ब्लॉग की सदस्यता लें। इसके अलावा आप मुझसे इंस्टाग्राम पर भी जुड़ सकते हैं. मेरी आईडी @laibharii है
https://instagram.com/laibharii?igshid=68frbc4fb303
प्रवासी विठ्ठल अन् सेवा करणारा भक्त पुंडलिक...
कोल्हापूर ; सागर यादव : ‘टाळ वाजे – मृदंग वाजे, वाजे हरीची विणा, माऊली निघाले पंढरपुरा, मुखाने विठ्ठल विठ्ठल म्हणा…’, ‘काया ही पंढरी आत्मा हा विठ्ठल, नांदतो केवल पांडुरंग जय जय हरी विठ्ठल…’, अशा भक्तिभावाने साजर्या होणार्या आषाढी यात्रेनिमित्त विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी सर्वजण सज्ज झाले आहेत. कोल्हापूरलाही मोठी वारकरी परंपरा आहे. वैशिष्ट्यपूर्ण विठ्ठल मंदिरांनी ही भूमी पावन बनली आहे.
पायात जोडे असणारी ‘प्रवासी’ विठ्ठल मूर्ती
मिरजकर तिकटी परिसरात विविध देवतांचा 12 व्या शतकातील हेमाडपंथी मंदिर समूह आहे. मंदिर समूहात विठ्ठल, श्रीराम, महादेव, दत्त अशा देवतांची मंदिरे आहेत. यातील विठ्ठल मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिरात विठ्ठल व त्यांच्या दोन पत्नी रुक्मिणी व राई यांच्या मूर्ती आहेत. या तिन्ही मूर्तीच्या पायात वहाणा आहेत. यामुळे या विठ्ठलाला ‘प्रवासी’ विठ्ठल, असेही म्हणतात. प्रतिपंढरपूर-नंदवाळ ते कोल्हापुरातील मिरजकर तिकटी विठ्ठल मंदिर आणि येथून पुढे पंढरपूरपर्यंत हा विठ्ठल प्रवास करत असल्याची आख्यायिका आहे. यामुळे या विठ्ठलाला प्रवासी विठ्ठल नाव पडले आहे.
भक्त पुंडलिकाचे शिल्प आणि शिलालेख
मंदिर परिसरातच पंढरीच्या विठुरायाची वारी करून थकलेल्या आई-वडिलांचे पाय दाबून त्यांची सेवा करणार्या भक्त पुंडलिकाचे शिल्प लक्षवेधी आहे. याशिवाय मंदिराच्या दारातच संस्कृत भाषेतील शिलालेख आहेत. कालौघात आईल पेंटच्या वापरामुळे शिलालेखावरील अक्षरे मुजून गेली आहेत. केवळ दोनच ओळी पुसटशा दिसतात. असाच शिलालेख पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरातही पाहायला मिळतो. अशा वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टींच्या जतन-संवर्धन-संरक्षणासाठी प्रयत्न होणे गरजेचे असल्याचे मूर्ती व मंदिर शास्त्राचे अभ्यासक गणेश नेर्लेकर-देसाई यांनी सांगितले.
प्रतिपंढरपूर नंदवाळ
कोल्हापूर शहरापासून 11 कि.मी. अंतरावर असणार्या नंदवाळ (ता. करवीर) गावची ओळख ‘प्रतिपंढरपूर’ अशी आहे. नंदवाळ गावचा प्राचीन उल्लेख ‘नंदग्राम’ असा आहे. गावातील हेमाडपंथी दगडी मंदिरात विठ्ठल रोज रात्री वस्तीस असतो, अशी आख्यायिका आहे. करवीर माहात्म्य ग्रंथामधील सतराव्या अध्यायात 32 युगे विठ्ठल, असे येथील विठ्ठलाला म्हटले आहे. तर पंढरीचा पांडुरंग विठ्ठलाला नामदेवांनी त्यांच्या आरतीमध्ये 28 युगे म्हटले आहे. त्यामुळे चार युगे आधीपासूनच विठ्ठलाचे नंदवाळमध्ये वास्तव्य होते, अशी आख्यायिका आहे. यामुळेच पंढरपूरप्रमाणेच नंदवाळ येथेही दिंडी-रिंगण सोहळा असे सर्व उत्सव साजरे होतात.
शतकोत्तर भाविक विठोबा
गुरुवार पेठ उत्तरेश्वर परिसरातील भाविक विठोबा मंदिर हे कोल्हापूर शहरातील वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिर आहे. लोकराजा राजर्षी शाहूकाळात या परिसरात वड-पिंपळाच्या झाडात विठोबाचे लहानसे मंदिर होते. पंचगंगा नदीत स्नान केल्यानंतर लोक या झाडाखाली येऊन बसायचे. काही लोक येथे भांगही ओढायचे. यामुळे या विठ्ठलाचे नामकरण ‘भांग्या विठोबा’ असे झाले होते. कालांतराने याचे नामकरण ‘भाविक विठोबा’ असे झाले. याच विठ्ठल मंदिरावरून या परिसरात इसवी सन 1914 साली भाविक विठोबा तालीम मंडळाची स्थापना झाली. तालमीची ओळख असणारे श्री भाविक विठ्ठल समाज मंदिर अनेक वैशिष्ट्यांनी परिपूर्ण आहे. मराठाकालीन बांधकाम शैलीचे हे मंदिर 10 लाकडी खांब व तीन फुटांच्या दगड-मातीच्या भिंतींमुळे आजही भक्कम स्थितीत आहे.
सेच मंदिराच्या शेजारी राम मंदिर आहे. ही मूर्ती इतर ठिकाणच्या मुर्तीपेक्षा वेगळी आहे, प्रत्येक मंदिरात तुम्हाला राम-लक्ष्मण-सीता यांची उभारलेली मूर्ती दिसेल पण या मंदिरात राम बसलेला आहे व त्याच्या डाव्या मांडीवर सीता माता बसलेली आहे.
नव्या संसदेत ठेवण्यात येणाऱ्या 'सेंगोल'चं कोल्हापूर कनेक्शन; हुबेहूब असाच राजदंड..
नव्या संसदेत ठेवण्यात येणाऱ्या 'सेंगोल'चं कोल्हापूर कनेक्शन; हुबेहूब असाच राजदंड..
नव्या संसदेत ठेवण्यात येणारा राजदंडला साम्य असणारा राजदंड कोल्हापुरात एका मूर्तीच्या हातात असल्याचे समोर आले आहे.
01
सेंगोल अर्थात राजदंड… नव्या संसद भवनाच्या उद्घाटनावेळेस नंदी अंकित असलेला राजदंड नव्या भवनात स्थापित करण्यात येणार आहे. याचं कोल्हापूर कनेक्शन समोर आलं आहे.
02
स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या वेळेला सत्ता हस्तांतरणाचे प्रतीक म्हणून राजदंड पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या हातामध्ये सुपूर्त करण्यात आला होता. तो राजदंड कित्येक वर्ष प्रयागराज येथील वस्तू संग्रहालयामध्ये होता. आता नव्या भवनांच्या उद्घाटनाच्या वेळेला हा राजदंड सभापतींच्या जवळ कायमस्वरूपी स्थापित करण्यात येणार आहे.
03
असाच एक राजदंड कोल्हापुरातील एका लहानशा गावात आहे. त्यामुळे पुन्हा एकदा कोल्हापुरात बाराव्या शतकातील इतिहासाचे दडलेल पान नव्याने सर्वांसमोर आले आहे.
04
राजदंड धारण करण्याची पद्धत भारतात प्राचीन काळापासून आहे. सेंगोल चोल वंशाचे राजे वापरत होते. त्या काळात एक राजा दुसऱ्या राजाला सत्ता हस्तांतरीत करताना राजदंड सोपवत असत.
05
कोल्हापूरच्या दक्षिणेला राधानगरी तालुक्यात असलेल्या चक्रेश्वरवाडी या गावात श्री चक्रेश्वर मंदिर आहे. याच मंदिरात सूरसुंदरीच्या भग्न मूर्तीने हातात हा छातीजवळ धरलेला राजदंड आपल्याला पाहायला मिळतो. या राजदंडाचे छायाचित्र कोल्हापुरातील मूर्ती अभ्यासक उमाकांत रांनिंगा यांच्याकडे संग्रहित आहे.
06
कोल्हापुरात असणारा राजदंड बाराव्या शतकातील असल्याचे पुरावे प्राचीन शिलालेखांमधून आढळून येतात. त्यामुळे कोल्हापूरातील हा अनमोल असा इतिहास कालीन खजिना पुन्हा एकदा नव्याने अभ्यासकांसाठी संशोधनाचा विषय बनला आहे.
07
वास्तू, शिलालेख, मूर्ती अशा गोष्टीतून बाराव्या शतकातील इतिहासाचे पुरावे अनेकदा कोल्हापुरात आढळून आले आहेत. नव्या संसद भवनातील राजदंड आणि कोल्हापुरातील हा राजदंड यातील साधर्म्य पाहता एक नवी ओळख करवीर नगरीला यानिमित्ताने मिळाली.
तर मग कोल्हापूर मिरज तिकटी येथील विठ्ठल मंदिरात दर्शन घेण्यास नक्की जा व मंदिरात दर्शनाला गेल्यानंतर नक्की या गोष्टी निरखून पहा.
मिरजकर तिकटी मंदिर परिसर पाच मंदिरांचा समृद्ध वारसा
शहराचा समृद्ध वारसा सांगताना मिरजकर तिकटी येथील विठ्ठल मंदिराचा आवर्जुन उल्लेख करावा लागतो. मात्र, या मंदिरातील विठ्ठलाच्या मूर्तीच्या पायात वहाणा असल्याचे गेली काही वर्षे सांगितले जात असले तरी प्रत्यक्षात तो पायातील अलंकार असल्याचे मूर्तीशास्त्र अभ्यासकांनी सांगितले.
करवीर निवासिनी श्री अंबाबाई मंदिराभोवती अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिरे आहेत. विठ्ठल मंदिरही त्यातीलच एक समृद्ध वारसा असून, येथे पाच मंदिरांचा समूह आहे. ओंकारेश्वर, विठ्ठल, नृसिंह, दत्त व शिव मंदिर अशी पाच मंदिरे येथे आहेत. भिंतीलगतच थोडे बाहेर गेले की विष्णूचे मंदिर दिसते. विठ्ठल मंदिरासमोर लाकडी मंडप असून, मंदिरात विठ्ठलासह रुक्मिणी आणि सत्यभामा यांच्या सुबक मूर्ती आहेत. मात्र, गेल्या काही वर्षात कधी विठ्ठलाच्या पायात तर कधी तीन्ही मूर्तींच्या पायात वहाणा असल्याची चर्चा होते. सोशल मीडियावरून त्याचे मोठ्या प्रमाणावर शेअरींग होवू लागले आहे. प्रतिपंढरपूर नंदवाळ येथून बाहेर पडल्यानंतर श्री विठ्ठल मिरजकर तिकटी येथे आले आणि त्यानंतर ते पुढे पंढरपूरकडे मार्गस्थ झाले, अशी अख्यायिका सांगितले जाते. त्यामुळे या विठ्ठलाला प्रवासी विठ्ठल म्हणून ओळखले जाते. पण, मूर्तींच्या पायात वहाना नसून तो तत्कालीन पुरूष देवतांसाठीचा अलंकारच आहे, असे मूर्तीशास्त्र अभ्यासक सांगतात.
दोन-तीन वर्षापूर्वी कोणतीही माहिती न घेता मूर्तीच्या पायात वहाणा असल्याचे कुणी तरी सोशल मीडियावरून प्रसारित केले. त्यानंतर तत्काळ संबंधित मंदिरात जावून तेथील सर्व घटकांना विविध धार्मिक ग्रंथांचा आधार घेत माहिती दिली आणि मूर्तीच्या पायातील वहाणा नसून तो पादजालिका नावाचा अलंकार असल्याचे पटवून दिले आहे.
- उमाकांत राणिंगा, मंदिर व मूर्तीशास्त्र अभ्यासक
जसे आपण स्त्रीदेवता विविध अलंकारांनी सजलेल्या पाहतो, तसेच पूर्वी पुरूष देवताही नखशिखांत अलंकारांनी सजलेले असत आणि त्यानुसारच विविध मूर्ती साकारल्या गेल्या आहेत. मिरजकर तिकटी येथील मंदिरातील मूर्ती स्पष्ट पाहिली तर पायात अलिकडच्या काळासारख्या वहाणा असल्याचा गैरसमज होतो. पण, त्या वहाणा नाहीत. अलंकारच आहे.
- डॉ. योगेश प्रभूदेसाई, मंदिर व मूर्तीशास्त्र अभ्यासक
कोल्हापुरातल्या या डोंगरात प्रभू श्रीरामांनी केलेला चमत्कार आजही पहायला मिळतो!
आज आपण जल्लोषात श्री रामांच्या मंदिराचे उद्घाटन करत आहोत. अयोध्येत श्री रामांचे मंदिर बनले अन् तिथे आज श्री रामांची प्रतिष्ठापना होणार आहे. देशभरात जिथे जिथे प्रभू श्रीरामांचे वास्त्यव्य होते. तिथे तिथे आज काही अवशेष सापडतात. कोल्हापूरातही असा एक डोंगर आहे, जिथे श्री राम, माता सीता आणि लक्ष्मण यांनी वास्तव्य केलं होतं. तिथे श्री रामांनी घडवलेला एक चमत्कार आजही पहायला मिळतो.
भगवान शंकरांची महती असणारी देशभरात अनेक ठिकाणे आहेत. पण, महाराष्ट्रात एक असे ठिकाण आहे जिथे प्रभु श्री राम आणि भगवान शंकर या दोघांचे अस्तित्व एका ठिकाणी आहे.
रामलिंग मंदिर कोल्हापूरesakal
कोल्हापूरातील हातकणंगले तालुक्यात आळते गावाजवळ असलेले रामलिंग हे मंदिर प्रसिद्ध आहे. हे मंदिर श्री राम आणि भगवान शंकर यांच्या महतीसाठी प्रसिद्ध आहे. १४ वर्षाचा वनवास भोगत असताना प्रभू श्रीरामांनी येथे वास्तव्य केले होते. अशी माहिती पुराणात मिळते. आळते गावच्या मागे छोट्याशा डोंगराच्या कुशीत, गर्द वनराईत वसलेले हे रामलिंग मंदिर आहे.
प्रभू रामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली भूमी असा पौराणिक इतिहास रामलिंग मंदिराला आहे. चारी बाजूने हिरवळ, कडक ऊन्हात ही अल्हाददायी, शांत असे वातावरण आहे. श्री रामलिंग मंदीर हे एका अखंड दगडात कोरलेले असुन याठिकाणी महादेवाच्या पिंडीची पुजाअर्चा केली जाते. प्रभू रामचंद्र १४ वर्षाच्या वनवासात असताना याठिकाणी त्यांचे वास्तव होते.
परिसरातील रेखीव मंदिरेesakal
काय आहे आख्यायिका
प्रभू रामचंद्र रामलिंग बेटावर वास्तव्यास होते. तेव्हा त्यांनी भगवान शंकरांची आराधना केली. त्यावेळी महादेवाची दगडी पिंड बनवून तिला अभिषेक घालण्याचे ठरवले. पण, पाणी नसल्याने ते शक्य नव्हते. अशावेळी प्रभू रामांनी बाणातून डोंगराला छेद दिला. त्यातून महादेवाच्या पिंडीवर अखंड जलाभिषेक सुरू झाला. तो आजवर सुरू आहे. हाच चमत्कार भक्तांना आजही त्या मंदिरातील गुहेत गेल्यावर पहायला मिळतो.
वनवासात असताना रामचंद्र इथे आले, त्यांनी इथे शंकराची आराधना केली आणि अभिषेकासाठी बाण मारून झरे काढले अशी आख्यायिका आहे. मंदिराच्या बाहेर गोमुखातून सतत पाण्याची धार पडत असते.
इथल्या मंदिराबाहेरचा सभामंडप पुणे जिल्ह्यातल्या मावळ भागातल्या मंदिरांची अनुभूती देतो. सभामंडपात विठोबा रखुमाईची मूर्ती आहे. येथे गेली शंभरहून अधिक वर्षे अखंडपणे सुरू असलेले धुनी म्हणजेच अग्निकुंड आहे. मुख्य स्थान गुहेत आहे. गुहेत शिवलिंग आणि गणपती, पार्वती, वीरभद्र, कालभैरव यांच्या मूर्ती आहेत. गुहेत सर्वत्र पाणी झिरपते.
गुहेच्या छताला मस्त लवणस्तंभ झालेले आहेत. बाहेर कुंड, त्यात अनेक मासे आणि कासवं. आजूबाजूला सप्तऋषींच्या नावाची मंदिरं आणि जुन्या दगडी धर्मशाळा आहे. वनराईत मोर, काळ्या तोंडाची वानरं खूप आहेत.
या भागातच धुळोबा, बाहुबली ही प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. त्यामूळे पावसाळ्यात आणि श्रावणात इथे भाविकांची जास्त गर्दी असते. तिथे जाऊन दर्शन घेणाऱ्या फार लोकांना श्री रामांच्या वास्तव्याची कल्पना आहे.
TOWN HALL MUSEUM – KOLHAPUR
Like most other cities Kolhapur has a rich history and past . To get an overview of it this place has some nice museums which are a must watch when in the city. There are 2 museums which are of great importance namely New Palace Museum and the Townhall museum.
In this blog i would be writing about the latter one !
The townhall museum is a beautiful old structure heritage building which was used as a town hall during the British era. Built around 1872-1876 the structure still looks fresh as new.
© Laiibharii
The place was converted into a museum around 1945-46 when the excavation done at Bramhapuri Hills near the panchaganga ghat unearthed many old items which were very precious as they belonged to the Satvahana , Shilahara and Bahamani periods. Thus with the need to showcase and preserve these artifacts the Townhall Museum came into being.
This goes on to show that the civilization at Kolhapur has a long long history which needs to be unearthed more .
The place is very beautiful and has a garden around the main building. Big trees hide the view of the place from the main road. The local public and many relatives of the patients admitted at CPR can be seen here having a small nap or just chit chatting.
At the entrance of the museum there is a small statue of Chhtrapati Shivaji Maharaj with a chhatra (umbrella) over it.
© Laiibharii
As you descend the stairs a small water fountain with beautiful white lotus is seen ! This is a beautifully carved piece so do take a good look at it. I am not sure if it is working , but if it is ; it would be a lovely thing to watch at the evenings.
© Laiibharii
As we enter the museum we come across 2 cornerstones , one of marble and another erected in stone . The first one was erected by His Higness Chhtrapati Shahu Maharaj of Kolhapur in appreciation of Princess Louise Margaret of Prusssia towards her sympathies for indian womanhood.
The second one is a war memorial erected in memory of of 409 soldiers who went to World War-I from 1914- 1919 .
© Laiibharii 
© Laiibharii
I took my ticket and had to remove my shoes outside. Photography / Videography is strictly prohibited inside. So all the pictures here are mostly of the building and the statues kept outside.
This place is recently renovated in recent years and has in total of 5 rooms. 1 huge hall and 4 other rooms.
After the security check we come across a huge hall.On the right and left there are 2-2 rooms each with different artifacts.
The hall is the main place to see. It has some very very old items which are a treat to your eyes. Some Greek influence statues like the metal statue of greek god Poseidon and medallions, artifacts belonging to satvahana era, old coins, pottery and an old large bell brought by Chimaji Appa which earlier hung outside the Ambabai temple are noteworthy.
The rooms to the right is mostly filled with huge paintings made by notable local painters like Ravindra Mestry, Baburao Painter and Abalal Rehman.
The next set of room on the left side of the hall is mostly the artillery section or the weapons section. You can see a small collection of old weapons used during the olden times . The large bell at display in this museum was brought from Vasai Fort after it was captured. It was gifted by Chimaji Appa to His Highness Chhtrapati Shahu Maharaj of Kolhapur.
The museum takes around 35-45 minutes to be explored at the max.
Outside the museum you can see a lot of statues of which few are satishila, veergal or statues of god and goddess. These were either found or brought to the museum from various local areas of kolhapur to be preserved. They also say that few artifacts were donated by the local people on their own will to the museum.
© Laiibharii
The above picture is a Sati Shila . When a lady in a particular family would self immolate herself with her husband after his death in his pyre , such shila were set up in her memory. Satishila can be found at many places all over India even now.
The museum building is very beautiful and you can take a look at it by just walking around it checking out the exteriors and the statues kept around.
© Laiibharii
© Laiibharii
The above pictures show veergal even commonly known as hero stones which are erected in memory of the brave warriors who have died fighting in the war. The veergal usually is divided in 3 portions. The bottom part shows the person who is fighting with the enemies in the war. The second part shows angels carrying the warrior to the heavens after his death and the topmost part shows that they are taken to shivlok ( the abode of Lord Shiva) where they are seen performing shivpuja .
You can see that the statues are badly damaged. One can only make out who it is by its outlines !The mystical creatures and faces are well depicted.
History lovers must surely visit this place. Also people who would like to learn the local history should visit atleast once. This place has a beautiful garden and a great place to sit and just enjoy the place.
Another notable mention surely goes to the amount of bats that are seen here on the trees. That is a crazy amount. The count goes in hundreds and thousands ! For a person like me it was scary to even see such huge ones so close.
© Laiibharii
© Laiibharii
Museum Time – 10.30-1 PM / 1.30-5.30 PM
Weekly Holiday – Monday
Entry Fees – 3 Rs for Adults and 1 Rs for students.
Address – Townhall Museum
Opp BSNL Office , Near CPR Hospital
Shaniwar Peth, Kolhapur
OBEROI MUSEUM
So one fine day I received a video on my WhatsApp. It was about a small museum which was created by an individual in his own house and it looked like a really nice place to go and see for once.
After gathering the necessary information me and my family set out one fine evening to see this place.
Located right in front of Gold Gym in Kolhapur this bungalow is as beautiful as the owners 😊. Uncle Oberoi and his wife Mrs. Yashodhara Oberoi the creators of the museum welcomed us with a bright cheerful smile.
This place is a huge bungalow where a part of it is converted into a museum. Around 3 rooms filled with interesting pieces make the museum. Each and every piece has a story to it.
When we enter we are welcomed with a sight of old bikes and some old pieces. This included a bright Red Kinetic, a Yamaha, a Royal Enfield Bullet 1975 model, old electricity buttons, water purifier, refrigerator, old tiffin, typewriter, some idols and some weighing scales.
As we move forward we see few grinding stones.
An old stone sculpture of Lord Vishnu found at Rashingkar wada and Ganesha idols adorn the doorway.
As we move forward we see racks filled with different types of ganesha’s. Standing ,sitting, small, medium, big, wood, ceramic , glass, stone, new and old. The ganesh collection is huge.
To the left side of the entrance is a huge showcase with models of small toycars .
They have small collection of cars called Matchbox toycars. I am sure the car and bike lovers would love to see these as the models are right from old to new.
We can see some old alarm clocks which reminded me of the time when i was in school. We had similar kind of clock in our house where we had to give chabi (key) to set an alarm to the clock. 😀 With times the alarm clocks have changed too and we have them in our phone now so these clocks will vanish slowly.
Then we see some sculptures, counch, some bronze statues , fossils, teracotta coin moulds from mohenjodaro times, krishna idols, guns, swords and paintings from local artist.
Camera –
They have a good old collection of old cameras like Photona reflex camera of 1955, Nishika 3-D / 1995, Cannon slr 35 mm camera, Rittai, Rectangular pocket cameras, Klik, Afga clik, Vivitar, Kodak Folding Belo camera, Polaroid and Olyumpus to name a few.
Smallest Gita
A Gita from 1855 which is so tiny also sits in this place in a tiny showcase.
Mr. Oberoi owns a small land at Panhala in Kolhapur where they found a Ganesha idol and a shivling. They placed it there by making a small temple at that very place.
Now the intresting part is, they wrote all these details on parchments and kept it properly in a silver roll case. One in this house and one buried at the Panhala house. They said as we know our history our future generations should also know about the house they live in. So we made it interesting for them. We wrote it on the parchments and kept them in such a way that is intresting and different. They will have a written record from their older generations about the exact history and not just verbally passed on details which I thoroughly agreed.
Then we see some idols made of ivory.
As we go ahead ,kept in small transperent boxes were some articles which were found near Ujjain from the 5th century.
You know each of these things are so precious as they are a piece of our bygone era which tell us how it functioned in those times.
In marathi we must have heard this word sometime where women talk about “Gunjbhar sona”. How many of you know how much is gunjbhar ? If no then let me tell you
96 gunj – 1 tola
1 gunj – .122 miligram
729 mgr – 1 anna
16 ane – 1 tola
1 tola- 11.664 mgr
Obvioulsy all these details are something which i saw there and passing it forward to all you people here to know the small small information which we might not hear outside.
Then there is a small panel of Brass nutcrackers in various designs.
Similarly a panel with old brass and iron locks adorns the place.
There is this collectors item which Oberoi Aunty showed me which were the matchboxes.
It was released by an old matchbox company Vimco which has the Ramayana Series printed on it. Such items are priceless as they are available with few selected people only. You dont get an opportunity all the time to see them.
Mr. Oberoi is also good at identifying various coins and stamps and has a huge collection of both of them.He has also got various awards for the same at various levels.
It is not that peope dont have anything old or antique but its a hard task and tiring too to keep so many items and antiques in such a good state with utmost cleanliness and finesse. This place is clean and tidy and that is all due to the hard work put in by the couple to maintain whatever they have in a good condition.
It is years of hardwork and determination that has been put in to collect and keep such treasures which will give an insight to the coming generations of different things which evolved with time.
Many people have come forward and donated various items here which are on display here along with their names.
There are many more things which i havent described in this blog like old lanterns, weapons, ganjifa (old playing cards), buttons right from army, navy and also prince of wales , some old newspapers, gramophone, radio, sharpners, old shaving kits, blades etc
I admire their love and enthusiasm with which they have been working tirelessly on their personal museum. I wish them all the best to carry on their good work in future too.
If any of you want to go and see the museum , below is the address
Mr. Ravindra Oberoi
Geetanjali Bungalow
Opposite to Gold Gym building,
Tarabai Park, Kolhapur.
Contact number – +919823199970
A humble request to anyone who wants to go and see this museum – Please make a call and inform about your plans in prior to Ravindra Uncle.
Chhtrapati Shahu Vidyalaya / New Palace Area – Kolhapur
A photo series of the beautiful campus of CSV in Kolhapur .
( My school is not just a place , they are my lifetime memories )
Started in 1985 Chhtrapati Shahu Vidyalaya is one of the leading English medium school in Kolhapur.
CSV as we fondly call it is a beautiful old heritage building. This place was a horse stable in it’s earlier days which was then converted to SSC board school during 1985.
The classrooms have no doors and hence makes it quite distinct from the other schools. 😀
As for me, I have studied in this very school and i am so very proud of it. I have never the need to change anything here. It is just perfect the way it is. The open environment was a blessing ! And the nature added to it !
The school is blessed with beautiful and big campus which has big trees all over. It’s a splendid sight in rainy season.
The New Palace which also houses the New Palace Museum is a walkable distance from the school . Built in 1884 it is one of the main tourist attraction. The Royal Family of Kolhapur resides in this palace.
New Palace is built in black stone and is an architectural beauty. Surrounded by plush green garden , a big polo ground at the backside and a lake the place is stunning.
The polo ground is used as football ground for the school as well as for inter school competitions.
The school has an outstanding history when it comes to sports as they have always prioritized sports along with education.
They have won numerous awards all these years in Football, Basketball, Cricket, Swimming etc.
The school has been organizing Carnival from many years where schools from all over Kolhapur participate and compete in various competitions here. It is a grand event which goes on for 2 days mostly during December.
The New Palace has a lovely clock tower. I have literally grown up hearing to this clock ring every hour with a loud noise since my school days! The sound can be heard at a far distance even now !
This Shahaji Raje Chhtrapati Statue stands right outside the entrance of the Palace near the palace gates. Just opposite to the palace stands a huge open zoo with a small inbuilt lake !
You can see a variety of animals and birds here like emu, dear, sambar, peacocks . The variety of birds that flock in here is huge ! It is one of the best places for bird watchers !
“Let us remember: One book, one pen, one child and one teacher can change the world.” – Malala Yousafzai
Memories
I visit the school often and have clicked pictures most of the times. Below are few pictures from the recent past
The school has some great collection of old cannons as seen in the picture above. They are so heavy that one can hardly move them. Ranging from the smallest to largest you get to see a variety !
SILVER JUBILEE CELEBRATIONS
Some old memories of this place etched in heart forever ! The school celebrated its Silver Jubilee (25th year) in 2010 with grand celebrations and all the ex-students were invited.
Posting some pics below of the same.
The whole Royal family of Kolhapur joined the celebrations with full zeal.
It became more memorable with super active participation of His Highness. Chhtrapati Shahu Maharaj.
These are the memories for lifetime and beyond. ❤️
Decorations were all over the school, food stalls , lights, crackers, live performances …. and most important we had all our friends together during these celebrations !
Well the above is not the full class picture as many have settled outside for jobs and some couldn’t make it ! 🙂
I am sure most of you have gone down the memory lane atleast for a few minutes ! 😊 I wish this school all the love for preparing more and more children to be the respectable citizens of future India !
We love u CSV…………..
Sateri Mahadev Mandir
This lockdown due to Corona Virus I sat at home waiting for this nightmare to get over. Though it hasn’t improved much but the decline in the number of cases has surely made my life easy for a while!
With love for travelling and exploring I was now eager to go out anywhere ! While talking to my brother he came up with a place called Sateri which he said was great and offered an amazing view . The bonus was it is very close to Kolhapur where I currently reside .
With an urge to explore I surely had to give it a shot and I insisted him to take me there ! Everyone was more than happy and finally we fixed a Friday evening to go. Going out after staying home for 6 months was surely exciting. I couldn’t just wait to hop in the car and zoom out !
Now talking about Sateri I made my short research before going and I instantly knew that my short trip would turn out to be awesome.
So….. this place is around 25 kms from Kolhapur. One takes around 50 mins to an hour to reach here !
The route we took was
- Rankala Phulewadi Road (Gaganbawda Road) – Balinge Phata – Padli Khurd – Koge – Kasba Beed to Beedshed Road and then Sateri.
Kindly note that there are few more roads leading to the temple from the nearby villages too. The route mentioned by me was the best to go from Kolhapur ! During rainy seasons the other routes which pass through small villages is must see ! Small waterfalls, paddy filed’s and the greenery adds an unforgettable charm to it !
The road right from Rankala Lake ( small lake in Kolhapur ) to Sateri is scenic and panoramic. The lush greenery everywhere is a treat to the eyes. However some part of the road journey you have to drive through muddy roads.
Just before you start climbing the main Sateri hill you find a small temple of Sateri Devi at the foothills. The temple has been maintained well in recent times. We found loads of small kolhapuri chappals kept inside which i guess are offered for some reasons. Since we couldn’t find any pujari we don’t know the exact reason for the offering’s.
As a tale goes; In olden times a fellow villager here had 7 daughters, he couldn’t understand how he could take care of all of them and hence left them in the dense forest here ! The 7 girls disappeared from the very same point where the temple stands now and hence the name Sateri ! It reminds me of Saptamatrikas or Saati aasra which are worshipped everywhere.
We reached the place in around 50 mins . Though i was worried about the parking of the car , I was relived to see that they could be parked at the foothill of the temple.
Considering that the temple is on the hill I had this vague idea of walking a large distance towards the temple , but it was another reliving moment when I saw that the place has very well built stairs leading up which were hardly around 25-30 in number !
It took us 5 mins in the car to reach Mahadev Temple from Sateri Temple below.
The view from the top of the hill is mind-blowing. As it was evening it was cool and breezy. The surroundings looked alluring just like they show in the movies! It was only lush green as far as you could set your eyes to …. no houses, no buildings, no cars…. just pure nature !
As you climb up, the valley and the beautiful nature starts mesmerizing you. You need to remove your shoes on the steps before u set your foot in the Temple premises.
And then I get the first view of this small little temple.
Painted completely in white giving it a snow like feeling a small cute temple in the form of cave stands right in front of you! At the exact opposite end a flag pole with saffron flag flies high. A stand with lots of bells is also erected here !
The shape of the place is like an elongated oval which goes thin at the end. The railings on both the sides for safety make it easy for children’s and elders to walk and stand and enjoy the surrounding view.
We went ahead for the darshan of Mahadev. The shivling is big with a big trishul kept near it. People have offered small horses at the shiv temple. I couldn’t find the reason as there were no pujari here too.
Adjoining the shiv temple at the immediate back , we find idols of Lord Ganesha and Parvati !
The Ganesha temple entrance is small and gives a feeling of entering a cave inside a snow clad mountain. Though I have never been inside a cave temple but going inside here gave me that vivid feel of Vaishnodevi Temple at Katra which also has a small opening to go inside and reach the garbhagriha !
Once you finish the darshan you can then enjoy the beauty of this place which is so so good . Evening sun……… soft breeze…….. greenery everywhere……. clouds and silence !!!!!!
As it was very less crowded i could enjoy the place all to myself . Sometimes in these busy lives its good to have your moments of silence and just enjoy the beauty around you. Nothing artificial.. just pureness everywhere !
I can only imagine the beauty it offers during the rains with waterfalls everywhere in the mountains and lovely clouds touching the mountain tops ! Wow… such amazing it must be….
As you walk ahead you see one more set of stairs which lead you down towards the parking area. If you walk down from here you find a big white idol of Nandi carved in the rock ! I must say…… it is huge!!!!
This place being a shiv mandir is crowded on Mondays and Shravan Somwar . Earlier this place was unknown to people , but with social media now a lot of people are attracted here ! So the weekends too are getting crowded .
We spent almost an hour or more enjoying the place ! Watching the valleys far and deep is something else! I sat their enjoying each and every small moment feeling the piousness of this place and the soothing air which made me much calmer.
This place really made me happy! The 6 months of home confinement had made me restless but then this place made me calm. The positivity received in these surroundings is something which cannot be expresses but felt.
As it was getting darker with a final namaskar to the almighty Shiva we left.
There are few things I thought I should recommend to everyone if you ever plan your visit here.
- Carry your own food and snacks if you are taking kids along with you. There are no hotels or small food stalls here.
- Make sure you do not throw the plastic waste, chips packets and bottles over here . Please carry them back and throw in a dustbin.
- I could not spot any washrooms here, so for ladies and kids it can be problematic.
- It’s windy and cold here so its better to carry your jackets .
- Make sure you leave before 7 pm as its a lonely area and no houses or people are close by the temple.
Overall a lovely place to visit that too so close to the city but still away from the chaos ! Do let me know if you find the blog useful or if their is anything more which I can add up to this !
Thank you.
Om Namah Shivay !
(For more pictures do visit my Instagram Profile – https://instagram.com/laiibharii?igshid=137hgj63otfn1 )
PANCHGANGA AARTI
Panchganga – which means 5 ganga
- Bhogawati
- Kumbhi
- Kasari
- Tulsi
- Sarasvati
The sangam of these five rivers form the Panchganga river of Kolhapur. Of these, river Sarasvati is said to be underground (गुप्त) which mixes with the other 4 tributaries to form the mighty Panchganga.
The city of Kolhapur flourished on the banks of this very river. The settlements dates back to the roman period of which the traces are still found.
In India River Ganga is considered to be the most sacred river and devotees from all over the world travel thousands of miles to have one dip in it or to attend the sandhyaarti of Maa Ganga at Varanasi near the Kashi Vishweshwar Temple. Witnessing it is a beautiful sight.
Not everyone is fortunate enough to travel so far and worship. But what if we can get the blessings in our own city itself?
I have grown up seeing and hearing about Panchaganga but have never worshipped it. Reason – obviously i never knew that such thing does happen here.
That’s when a close friend of mine, Vanita told me about Panchaganga mata puja and i thought of going and seeing it myself.
We reached the ghat in the evening where we saw a group of temples on the left.
These temples are the samadhis of the members of Kolhapur Royal Family. The Royal family members are cremated at the Panchaganga ghat and the samadhi were erected along with shiv temples in their memory.
We walked passed straight through it till the end of the road and then stepped down to the right towards the ghat.
As we walked down, on the left hand side we saw a small temple of Shri Hari. Built in black stone with strong pillars, it stands facing the river. In front are 2 Nandi’s (the vaahan of Lord Shiva) one big and one small facing the temple.
This temple is divided in 3 parts.
One side you see a mahadev shivling. On the extreme right is a beautifully carved idol of Jyotiba and in between lies Shri Hari (Krishna). A panchamukhi naag (5 headed serpent) is seen on its head sheltering the lord. Both the idols of Shri Hari and Jyotiba are distinct. The carved features are very very specific.
I haven’t seen such a nice idol of Lord Jyotiba in recent times . It is very captivating.
You should know that the temple gets submerged in waters during floods for many days but still the way the idols have remain unaffected is truly noteworthy. There are 2 small footprints or what is often referred as “Paduka” at the feet of Lord Shri Hari. These are of Sadguru Padmanabhacharya Swami Maharaj.
We spoke to the person who was doing all the puja preparations at the temple. He was very happy to see that we specially came for the puja. His name was Swapnil Mule .
So Swapnil Mule Guruji has been conducting this aarti from past 13-14 years. The aarti was started after being inspired from the Ganga Aarti at Varanasi.
The Panchaganga mata aarti is a 10 min aarti. It starts at 6 pm in the evenings everyday. During rainy season the temple submerges in water year after year, the pujari still conduct the aarti. Keeping the safety in mind it is conducted from the last meeting point of the water from the river.
The aarti commenced at sharp 6 pm. It begins with Ganesh Aarti, Shri Krishna Aarti , Panchaganga mata Aarti and also Dakshinkashi Kolhapur aarti. That was followed by Mantrapushpanjali and Prarthana (घालीन लोटांगण).
कोल्हापूर अति सुंदर अविमुक्तपूर| सहजचि वसता जेथे होतो उधार ||
नानारूपे नांदती अगणित सुरवर | पवित्रभूमी ऐसी भुलोकी थोर ||१||
जय जय सुरवर वासी अविमुक्त काशी |पंचारती ओवाळू करवीरभूमी सी ||धृ||
For the unversed Kolhapur is also known as Dakshin Kashi which means Kashi of the south. It is one of the important spiritual centre from the ancient times due to the presence of Devi Ambabai and is also one of the main shaktipeeth in India.
A gentleman had brought some prasad and after offering it to the deity we got to savor it too.
We spent almost an hour sitting there enjoying the cold breeze on the banks. The cherry on the cake was the sunset which was amazing. The winter sunsets are always the best and that’s why the orange skies were a treat to watch.
The slowly flowing water of panchanganga was soothing to the mind. Someone had offered a small diya to the river which flowed with the water and went ahead with the flow in its own pace. It reminds me of our life which has its own sunset and where people flow in and out as the life takes them through.
I am really thankful to Vanita who gave me an opportunity to be a part of this aarti and i surely want more of you to come ahead and witness it whenever you can ! It’s a way of showing gratitude to the river on whose banks our city flourished and who has been the main source of water for decades now.
The sad part here is the garbage. Even after being educated in school about keeping our river clean , still many people hardly care to do so. Plastic waste, paper, garbage are thrown here which accumulate at the banks of the ghat. Some people do a 1 or 2 day cleanliness drive after which again the ghats get dirty due to poor hygiene standards of people.
This place is also a shelter to many birds who can be seen on the opposite side banks and a great place for bird watching too. Throwing of garbage not only pollutes the river but endangers their lives too !
Its my humble request for each one of you, if you plan a visit to the ghat make it a point not to spoil its beauty. Please carry your garbage and waste back in a bag and throw it in a dustbin later. I have always urged people to maintain cleanliness in all my blog posts and I would continue to do so.
If you want to conduct a prasad or attend the aarti you can talk to the guruji on the below contact number
Mr. Swapnil Mule Guruji – 9850421063
I am sure you will feel as blessed as i did. Let’s make this happen. Let’s recognize our river too and give her the importance she deserves by offering prayers to her and keeping her clean.
I will be more than happy to hear from you all when you visit it!
—————————————————————————-
If you like my posts do subscribe to get updates on my future blogs.
You can connect with me on Instagram. My id is @laiibharii
https://instagram.com/laiibharii?igshid=68frbc4fb303
PS – A friend Mahi who accompanied us will soon come up with a YouTube vlog on this. Meanwhile you can check out his youtube videos ! Will share the link as soon as its live on the channel.
https://www.youtube.com/channel/UCX8M08CiCYvhkMjqMVZPj0Q/videos
Share this:
IBRAHIMPUR
कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगड तालुक्यात इब्राहिमपूर नावाचे लहानसे गाव आहे. गावाचे नाव जरी मुस्लीम धाटणीचे असले तरी या गावात चालुक्यकालीन प्राचीन मंदीरे आहेत. हि सर्व मंदीरे एकमेकांजवळ असली तरी यातील एक मंदीर शिवमंदिर असुन उर्वरित दोन्ही जैनमंदिरे आहेत. इब्राहिमपूरला जाण्यासाठी आपल्याला सर्वप्रथम गडहिंग्लज गाठावे लागते. गडहिंग्लज- अडकुर- इब्राहिमपूर असा गाडीमार्ग असुन गडहिंग्लजपासुन हे अंतर साधारण १९ कि.मी. आहे. प्राचीन मंदिराचा हा समुह गावाबाहेर असुन मंदिराजवळ आल्यावर सर्वप्रथम नजरेस पडते ते ग्रामदेवता पावणाईदेवीचे मंदीर. कौलारू बांधणी असलेले हे मंदीर अलीकडील काळातील असले तरी या मंदिरात काही विरगळ ठेवलेल्या आहेत. या मंदिरामागे असलेल्या गर्द झाडीत काही अंतरावरच शिवमंदिर आहे. भुमीज शैलीत बांधलेल्या या मंदिराचे सभामंडप,अंतराळ व गर्भगृह असे तीन भाग पडले असुन मंदिराचे दगडी बांधकामातील शिखर आजही कायम आहे. मंदिराचे सभागृह दगडी खांबावर तोललेले असुन बाह्यांगावर कोणतेही कोरीवकाम दिसून येत नाही. मंदिराच्या परीसरात खूप मोठया प्रमाणावर विरगळ पहायला मिळतात. मंदिराच्या सभामंडपात कार्तिकेय व शेषशायी विष्णुचे झीज झालेले शिल्प असुन इतर काही मुर्ती ठेवलेल्या आहेत. यात काही सतीशिळा व नागशिल्पांचा समावेश आहे. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटीच्या तळाशी कीर्तीमुखायेवजी दोन गजशिल्प कोरलेली असुन ललाटबिंबावरील गणपतीच्या वरील बाजुस दोन शरभ कोरलेले आहेत. गर्भगृहाबाहेर मंदिराच्या अंतराळात चंद्रशिळा कोरलेली असुन गर्भगृहात शिवलिंगाची स्थापना केलेली आहे. या मंदिरापासुन काही अंतरावर एकमेकांशेजारी दोन जैन मंदिरे असुन मंदिरातील मूर्ती वगळता या दोनही मंदिरावर कोणत्याही प्रकारचे कोरीवकाम दिसून येत नाही. हि दोनही मंदिरे एका चौथऱ्यावर उभारलेली असुन मंदिराचे सभामंडप व गर्भगृह असे दोन भाग पडले आहेत. या दोनही मंदिराचा सभामंडप घडीव खांबावर तोललेला आहे. मंदिराचा हा संपुर्ण परीसर पहाण्यासाठी एक तास पुरेसा होतो. शिवमंदिराच्या परीसरात मोठया प्रमाणावर असलेल्या विरगळ पहाता या ठिकाणी एखादी मोठी लढाई लढली गेली असावी पण इतिहास मात्र याबाबत अबोल आहे.
https://durgbharari.in/ibrahimpur/
प्राचीन भारतात दैवतांची भव्य देवळे बांधण्याची प्रथा गुप्त राजवटीत (इ.स.३२० ते ५५०) सुरू झाली असे मानले जाते. महाराष्ट्रातही अतिशय सुंदर, घडीव आणि अप्रतिम शिल्पकामाने सजवलेली प्राचीन मंदिरे अस्तित्वात आहेत. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने दगडी बांधकामाची आणि अप्रतिम कोरीव नक्षीकामाने सजवलेली जी देवळे दिसतात ती बरेचदा हेमाडपंती या नावाने ओळखली जातात. चुन्याचा दर्जा न भरता घडीव दगडांवर दगड रचून तयार केलेली वास्तू हे हेमाडपंती मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानले जाते. बांधकाम करण्यासाठी चुना, माती न वापरल्याने या मंदिरांचे बांधकाम कोरडे असते. संपूर्ण बांधकाम दगडाचे जरी असले तरी या मंदिरामध्ये गरम होत नाही त्यामुळे ही मंदिरे आपल्याला एका अप्रतिम स्थापथ्यशैलीची जाणीव करून देतात. बऱ्यापैकी संपूर्ण महाराष्ट्रात या प्रकाराची मंदिर आपल्याला पाहायला भेटतात. शिलाहार, यादव, चालुक्य यांच्या काळातील प्रशासन प्रमुख शिवभक्त असल्याने महाराष्ट्रात हेमाडपंती बांधणीची शिवमंदिरे जास्त प्रमाणात दिसतात.
यामध्ये वेरूळचे घृष्णेश्वराचे मंदिर, अंबरनाथचे शंकराचे मंदिर, नाशिकजवळील गोंदेश्वर मंदिर, गोदावरीच्या तीरावरील मंदिरे, कोपेश्वर मंदिर खिद्रापूर, कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराचा कळस, ज्योतिबाच्या डोंगरावरची देवळे, मुशिखर शिंगणापूरचा शंभू महादेव, अमृतेश्वर शिवमंदिर नगर, तुळजापूरचे मंदिर, त्र्यंबकेश्वराचे मंदिर इत्यादी.
रचना:
(स्रोत:गुगल)
- गर्भा गृह, ज्यामध्ये मंदिरातील मुख्य देवता स्थानापन्न केलेली असते.
- तंतोतंत त्याच्या वरील उंच भागाला विमाना म्हणतात आणि त्याच्या वर शिखरा बसवलेला असतो.
- गर्भा गृहाच्या समोर जो मंडप असतो तो बहुतांश चार खांबावर उभा असतो.
मी भेट दिलेलं एक जून मंदिर
प्राचीन जैन मंदिर इब्राहिमपूर:
कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगड तालुक्यातील इब्राहिमपूर या गावी जवळपास आकराव्या शतकातील राष्ट्कुट काळातील भगवान पार्श्वनाथांची हेमाडपंती वास्तुशैली मधील जुळी मंदिर आहेत. या मंदिराच्या बांधकामामध्ये काळा दगड वापरला आहे.
भगवान पार्श्वनाथ:
पार्श्वनाथ (पार्श्वनाथ), ज्यांना पार्श्व आणि पारस म्हणून ओळखले जाते, हे जैन धर्माचे २३ वे तीर्थंकर (धर्म-प्रचारक) होते. ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखल्या जाणार्या पूर्वीच्या तीर्थंकरांपैकी ते एक आहेत. ते रेकॉर्ड केलेल्या इतिहासामधील कर्मा तत्त्वज्ञानाचे प्रारंभीचे उद्गार (पुरस्कर्ता) होते. जैन स्त्रोतांनी त्यांना इ.स.पू. ८ व्या आणि ९ व्या शतकाच्या दरम्यान स्थान दिले आहे तर इतिहासकारांनी असे सूचित केले आहे की ते इ.स.पू. ७ व्या किंवा ८ व्या शतकात हयात होते. पार्श्वनाथांचा जन्म महावीरच्या ३३२ वर्षांपूर्वी झाला होता. ते २२ व्या तीर्थंकर नेमिनाथ यांचे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी होते. त्यांना जैन धर्माचा प्रसारक आणि संजीवनी देणारा म्हणून लोकप्रियतेणे पाहिले जाते. पार्श्वनाथांना जैन तीर्थक्षेत्र, गंगा खोऱ्यात संमेता पर्वतावर (मधुबन, झारखंड) मोक्ष प्राप्त झाला. त्यांची मूर्तिपूजक त्यांच्या डोक्यावर असलेल्या सर्पाच्या कपाटासाठी उल्लेखनीय आहेत आणि त्यांच्या पूजेमध्ये अनेकदा धरणेंद्र आणि पद्मावती (जैन धर्माचे सर्प देवता आणि देवी) यांचा समावेश आहे.
प्राचीन जुळी भगवान पार्श्वनाथ यांची जैन मंदिरे
सुंदर शुकनासा (शुकनासा हे बाह्य शोभेचे वैशिष्ट्य आहे ते मंदिराच्या आतील प्रवेशद्वारावर उभारलेले असते) (फोटो : बापट सर)
मंदिराच्या आतील भाग
भगवान पार्श्वनाथ मूर्ती (फोटो : बापट सर)
किर्तीमुखऐवजी दोन बाजूंनी दोन हत्ती आहेत.
उत्तर कन्नड मंदिरात आम्ही अशे सामान्य स्तंभ पाहू शकतो. चालुक्यान शैली (फोटो : बापट सर)
लॉकडाऊन च्या अगोदर बऱ्याच दिवसानंतर गावी गेलो होतो. घरी बसून कंटाळा आला होता म्हणून एका जुन्या मित्राला भेटायचा प्लान केला. मी त्याला कॉल केला व बोललो कोणत्यातरी हॉटेल मध्ये जाऊ निवांत जेवण करू गप्पा मारू व निघू. तर तो म्हणाला की माझ्या घरी ये अगोदर मग ठरवू काय करायचं ते. मी त्याच्या घरी गेलो व तिथून आम्ही या मंदिराची वाट धरली. आम्ही मंदिराच्या आसपासच्या परिसरात खूप फिरलो. बराच वेळ भविष्यावर गप्पा मारल्या, जुन्या आठवणींना उजाळा दिला. मनाला एक वेगळच समाधान भेटलं त्या दिवसाचं सार्थक झालं. 👇हा आमचा मंदिराच्या आवारातील एक फोटो (जर तो मला मंदिराकडे घेऊन गेला नसता तर कदाचित माझी त्या मंदिराशी भेटच झाली नसती व हि माहिती मी देऊ शकलो नसतो. म्हणून त्याचे आभार)
धन्यवाद !
तळटीपा
https://mr.quora.com/%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF
कोथळी
(ता. शिरोळ) येथे महाराष्ट्रातील दुर्मीळ वीरगळ आढळून आला आहे. मिरज
इतिहास संशोधन मंडळाचे अभ्यासक मानसिंग कुमठेकर यांनी हा वीरगळ लेख शोधून
काढला आहे. १२व्या शतकातील हा वीरगळ असून, कोथळी गावातील दोरय्या यांचा
मुलगा मल्लय्यन हा स्त्रियांचं रक्षण करताना धारातीर्थी पडल्याचे या वीरगळ
लेखात म्हटले आहे.
प्राचीन काळात एखादा वीर पुरूष धारातीर्थी पडल्यावर त्याच्या स्मरणार्थ स्मारकशिळा उभ्या करतात, त्याला ‘वीरगळ’ म्हणतात.
अशा वीरगळावर संबंधित वीर पुरुषाने केलेल्या लढाईचे शिल्प असते.
त्यानंतरच्या टप्प्यात वीर पुरूषाला अप्सरा घेऊन जात आहेत, असे शिल्प असते.
अगदी वरील भागात सदर वीर शिवलिंगाची पूजा करताना दाखवलेले असते. वीरगळ हे
महाराष्ट्रात गावोगावी आढळतात. मात्र, ज्या योद्ध्याच्या स्मरणार्थ वीरगळ
उभारले आहेत त्याचे नाव मात्र क्वचितच एखाद्या वीरगळावर आढळते.
महाराष्ट्रात वीरगळावरील लेख खूपच दुर्मीळ आहेत. दक्षिण महाराष्ट्रात
खिद्रापूर आणि आगळगाव वगळता अन्य कोणत्याही गावात आजवर असे वीरगळ लेख आढळून
आलेले नाहीत. खिद्रापूरचा वीरगळ लेख उत्तरकालीन शिलाहार राजवटीतील आहे.
इतिहास
अभ्यासक प्रा. गौतम काटकर आणि मानसिंग कुमठेकर हे गेली अनेक वर्ष
वीरगळांवर अभ्यास करीत आहेत. त्यांनी दक्षिण महाराष्ट्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण
वीरगळ शोधून काढले आहेत. या वीरगळांसंदर्भात त्यांचे एक पुस्तकही
प्रकाशनाच्या मार्गावर आहे. वीरगळांचा अभ्यास करीत असताना प्रा. काटकर आणि
कुमठेकर यांना शिरोळ तालुक्यातील कोथळी गावात कल्लेश्वराच्या मंदिरात एक
वीरगळ आढळून आला. मंदिरात एका भिंतीला टेकून तीन वीरगळ ठेवले
आहेत.,स्त्रियांच्या रक्षणासाठी कोथळीच्या वीराने आपले सर्वोच्च बलिदान
दिले. स्त्रीरक्षणार्थ मरण पावलेल्या वीराचा वीरगळ हा महाराष्ट्रात दुर्मीळ
आहे. अक्षराच्या वळणावरून आणि लेखनशैलीवरून तो १२ व्या शतकातला असावा असे
अनुमान करता येते. या वीरगळ अभ्यासासाठी हम्पी विद्यापीठाचे शीलालेखतज्ज्ञ
डॉ. कणवीर मन्वाचारी, बाळासाहेब निपाणे-पाटील (मिरज), अमोल चिकोडे, गणेश
जंगम, कुमार सुतार यांचे सहकार्य, मार्गदर्शन लाभले. वीरगळावरील या
लेखाच्या संशोधनाने दक्षिण महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासात मोठी भर पडली
आहे.
हा विरगळ हळेकन्नड लिपीत आहे. अडीच फूट ऊंच आहे. खालील भागात एक वीर पुरुष ढाल आणि तलवार घेऊन एका समूहाशी लढाई करताना
आहे. वीराच्या मागे स्त्री दर्शवली आहे. कलशाकृती भागावर ध्वज आहेत.
त्यानंतर टप्प्याच्या मोकळ्या जागेवर हळेकन्नड लिपीत लेख कोरला आहे. या
लेखात कोथळी गावातील दोरय्याचा मुलगा मल्लयन हा स्त्रियांचं रक्षण करताना
धारातीर्थी पडल्याचे म्हटले आहे.
जैन आणि संयु मंदिर समूह इब्राहिमपूर
कोल्हापूर शहरातील स्थापत्यापेक्षा वेगळी बसणारे जैन मंदिर समूह आहे. शिवमंदिर चंदगड तालुक्यामध्ये इब्राहिमपूर मध्ये स्थित आहेत गावाचे मूळ नाव काय होते याची माहिती मिळत नाही परंतु या भागात जैन धर्माचा प्रसार झाला होता येथे हे येथील जैन धर्मावरून समजते. आजरा प्राचीन अजून एका जवळच असल्याने हे धर्माचे बस स्थान आसपासच्या गावामध्ये बसले असावे. आजरा गाव जैन धर्माचे विशेष केंद्र होते असे कोरीवशीर रेखावरून समजते मीरा शिवावी 1974 शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख कलबुर्गी एम एम
इथे पासवर्ड कीर्तनकारांचे एकसारखी बांधलेली दोन मंदिरे म्हणजे बसतील अगदी एकमेकाच्या नजीक आहेत यांच्या वैशिष्ट्य म्हणजे दोन्ही मंदिरांचे शिखरे फासणा पद्धतीचे असून मूळ मागणीतील आहेत. असणं शिखरे छोटी गाणी मंदिरे यावरून असा अंदाज करता येईल की कोण्या नाकर्त्यांनी भक्ताने अल्पावधीत बांधून दिलेली ही मंदिरे आहेत पण एकाच किर्तनकारांची दोन मंदिर आहेत आणि ती देखील एकमेकांशी झाली का बनली असावीत असा प्रश्न साहजिकच पडतो. याबाबतीत दोन अंदाज मांडता येतील एक म्हणजे यापैकी एक मंदिर आणि दुसर दुसरे मठ असण्याची शक्यता आहे कारण यातील एका मंदिरामध्ये क्रमांक एक सल्लेखना वर्ग दर्शवणारी शाळा आहे. त्यामुळे शक्यता अशी आहे की या मठात राहणाऱ्या मुलींनी हे व्रत स्वीकारले असावे. दुसऱ्यांदाचप्रमाणे एक मंदिर मुलता अस्तित्वात होते आणि दुसरे मंदिर इच्छापूर्ती प्रित्यर्थ बांधले गेले असावे. थांब मत होण्यासाठी अजून यावर संशोधन चिंतन करावे लागेल आपण आपल्या सोयीसाठी आपण मंदिराकडे तोंड करून उभे असतात डावीकडील मंदिराला क्रमांक एक चे मंदिर उजवीकडे क्रमांक दोन चे मंदिर असे म्हणूया.
दोन्ही मंदिरे पूर्वभिमुख आहे कोल्हापुरातील अधिक अंश जिनालय ही उत्तराभिमुख आहे हे वैशिष्ट्य इथे नेमणूक करू इच्छितो. मंदिराचे अवयव असे मुखमंडप त्यानंतर कक्षासने गुड मंडप त्यात भोग मंडप अंतराळ आणि गर्भगृह. गर्भगृहात असणाऱ्या पाच संस्थांच्या मूर्ती या आधार पेंटिकेवर प्रतिष्ठापित आहेत. मंदिर क्रमांक एकच्या गर्भगृहाच्या द्वारा शाखेवरील तोरणावर लतीन नागरपद्धतीचे शिखरे कोरलेली आहेत तर मंदिर क्रमांक दोनच्या गर्भगृहाच्या तुलनावर नथिंग नागर शिखरे आणि या शिखरांच्या मध्ये जिनबिंब कोरलेले आहे. तसेच क्रमांक एक च्या मंदिराच्या गुड मंडपाच्या तोरणावर वेसर शिखरे आणि दोन शिखांच्या मध्ये मस्तकावर छत्र असणाऱ्या तीन तीन जिनबिंबाचे सभा कोरलेले आहेत. क्रमांक दोनच्या सभा मंडपाच्या तोरणावर नागर्षी करेल आणि दोन शिखांच्या मध्ये असं असतं जिनबेकोरली आहेत. दोन्ही मंदिरांच्या सभा अथवा गुड मंडपाच्या द्वार शाखा या पंच शाखा प्रकारच्या असून त्यामध्ये अनुक्रमे पद्म तथास्तंभ लता रत्न अशा शाखांचा समावेश आहे. दोन्ही मंदिरांच्या गर्भ ग्रहाच्या बाहेर चंद्रशेडा आहेत पण त्याच्या आजूबाजूला गर्भ गुढीमध्ये जिनबिंबाकडे तोंड करून असणाऱ्या सोंडेमध्ये कमल पुष्पधारण करणाऱ्या हत्तींची छोटीशील आहे.
मंदिरे जगती वर आधारित असून भिंती या अलंकारण विरहित आहेत. क्रमांक दोनच्या गर्भगृहाला बाहेरून भद्र काढलेले आहेत तर क्रमांक एक चे मंदिराचे गर्भगृह बाहेरून सपाट आहे. क्रमांक एक च्या मंदिराच्या मुख्यमंडपाला कक्षासन आहे व क्रमांक दोनच्या मंदिराला कक्षासन नाही अथवा त्याच्या अस्तित्वाच्या खुणा देखील नाहीत. क्रमांक एकच्या मंदिराच्या भावी व्यक्ती या आडव्या शिला खंडाने चित्रपट अथवा मल्लवी पद्धतीने बांधून काढले आहेत. तर क्रमांक दोनच्या मंदिराच्या भाज्या व्यक्तीमध्ये बहुतांशी अखंड शिवराज घेतल्या आहेत
दोन्ही मंदिरांना शुकनासे असून त्यामध्ये खडका संस्थेला जिनबिंबे आहेत. शिखरांची कळस मात्र बसले आहेत कदाचित कालावघात मूळ पळसांची पडझड झाली असावी आणि विद्यमान कळस हे कालांतराने पूर्ण स्थापित केले असावेत.
इब्राहिमपूर पासूनच जवळ भौगोलिक गावातील अशीच दोन मंदिर आहेत आणि दोन्ही मध्ये पार्श्वनाथ कीर्तनकारांच्या मूर्ती आहे परंतु भौगोल येथील मंदिरे ही जास्त सुबक वाटतात आता भौगोलतील मंदिरे आधी बांधली गेली की इब्राहिमपूर मधील की दोन्ही ठिकाणी जवळजवळ एकाच वेळी मंदिरी बांधले गेले हा आता निवड तर्क करू शकतो. दुर्दैवाने कोणत्याही मंदिरात आत बाहेर कुठेही कोरिलॅक्स सापडला नाही त्यामुळे याच्याबद्दल अधिक माहिती घेणे जरा जास्त झालेले आहेत.
आता आपण इब्राहिमपुरे मध्ये जैन मंदिरापासून जवळच हे प्राचीन शिवमंदिर आहे पूर्वा भीम असलेले हे मंदिर असे छोटे काही असले तरी भरपूर अलंकार आणि युक्त आहे याच्या बांधणीसाठी पुरेसा वेळ दिला असावा हे त्याच्यावरून प्रतीत होते सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या मंदिराच्या शिखर लतीन नागर प्रकारातले आहे. हे जातीन नगर शिखर असलेले एकमेव मंदिर आहे हे शिवालय आज दुरावस्थेत आहे या मंदिरात अनेक शाळा पाहायला मिळतात.
कक्षासन असलेल्या कोरीवस्तंभानियुक्त अर्धकुला मंडप छोटेसे अंतराळ आणि गर्भगृह मंडपात अनेक प्रकारचे शिल्पे ठेवलेली आढळतात त्यामध्ये महत्त्वाची शिल्पे म्हणजे उमा महेश वर विष्णू कार्तिकीय सतीश शाळा पुण्या भक्त अथवा कार्यकर्त्या दंपतीचे शिल्प. उमर्याशी सुट्टी असे चंद्रशेखर आहेत पण त्याचबरोबर उपरोक्त जिनालयाप्रमाणे देवाकडे तोंड करून उभे असणारे हक्क देखील कोरलेले आहेत गर्भगृहाच्या तोरणावर नागर्षीकडे असून त्याच्यामध्ये दोन सिंह एकमेकाकडे अथवा देवाकडे तोंड करून उभे असल्याचे दाखवले आहे.
मंदिराच्या भिंती अलंकृत असून उंचीने कमी आहेत मंदिर जगती व अधिष्ठित होते की नाही हे विद्यमान मंदिर पाहून समजून येत नाही मागे उल्लेख याप्रमाणे नोंदणी उपेक्षित असल्याने मंदिरावर मंदिराभोवती राम माजले आहे मंदिराची शिखर लतीन नागरकताचे असून त्याच्या लता अनंत आहेत. मंदिराला शुक्लास असेल त्यामध्ये नृत्यमानाशी व आणि त्याच्या पायाशी एकीकडे गणेश दाखवला आहे तर दुसरीकडे प्राणी दाखवला आहे. एकंदरीत ठेवणे वरून तो सिंह असावा असे भासते असे असल्यास नृत्य शिवाचे शिल्प हे नुसते शिवाचे नसून अर्धनारी स्वराचे असले पाहिजे. परंतु शिल्पाची बरीच झीज झाली असल्याने निश्चित काही सांगता येत नाही. मंदिराच्या अंतराळावरती मेघना देखील कोरल्याचे दिसते परंतु शिखरांच्या लतांच्या तळाशी नासिका अथवा राजसेनक शिवसेना काहीच कोरलेले दिसत नाही.
असे म्हणतात कोणती ऐतिहासिक माहिती मिळत नाही मंदिरावर कोणताही कोरीव लेख नाही त्यामुळे यांचा इतिहास अजून तरी अज्ञात राहिला आहे. अजून अभ्यास संशोधन करून काही माहिती हाती लागते का हे पाहावे लागेल मंदिराच्या या साधेपणामुळेच शिखरांच्या दोन शैली आणि प्राथमिक स्वरूपात अभ्यासाला मिळतात
No comments:
Post a Comment