फारसीभाषा शिक्षण मराठीतून فارسى

 http://farsi-marathi.blogspot.com/

येऱ्या गबाळ्याचे काम नोहे!

आतापर्यंत अक्षर आणि लिप्यांची आपण ओळख करून घेतली, आज केवळ मौज म्हणून काही सुलेखने वाचूया.

अमीन अल मुल्क अशरफ अल दौला अलीक्झान्दर हान्नी बहादूर अर्सलन जंग  ११८५ (हिजरी )

नस्तलिक़ लिपीतील हा मुद्रालेख, पाचूवर कोरला आहे. सोन्याच्या, हिऱ्यांनी सजवलेल्या अंगठीवर वेलबुट्टी आहे. विलियम हेस्टीगच्या फौजेतील मेजर अलेक्झांडर हान्नी भारतात अठराव्या शतकात आला. अर्थातच अत्यंत महत्वाकांक्षी, लोभी आणि साहसी असा हा लष्करी अधिकारी, मूळचा स्कॉट शेतकऱ्याचा मुलगा. युरोपातील सप्तवार्षिक युद्धात शौर्य गाजवून ४ ऑगस्ट १७६४ ला तो बंगाल मध्ये इस्ट इंडीया कंपनीच्या बंगाल आर्मीत सामील झाला.
रोहीलखंडातील अफगाणांनी  मराठ्यांविरोधात शुजा उद दौलाची मदत घेतली, पण त्या बदल्यातील रक्कम अदा करायला नकार दिला.
शुजा उद दौलाने इंग्रजांची मदत मागीतली, २३ एप्रील १७७४ ला मिरंपूर कत्रा च्या लढाईत इंग्रजांनी ४०,००० रोहिल्यांची फौज गारद केली. या लढाईत झालेल्या अत्याचार, लुटीवर बंगाल कौन्सीलने चौकशी कमिटी बसवली. वॉरन हेस्टीगच्या बाजूने साक्ष देणारा, गव्हर्नर जनरल च्या गळ्यातला ताईत बनला. पुढची सर्व कहाणी अवधच्या अनन्वीत लुटीची आहे. इंग्रजांच्याच शब्दात "त्याच्या छळाला कंटाळून झालेल्या बंडात १७८१ साली अवधच्या बेगमेच्या प्रेरणेने बनारसच्या राजा चैतसिंगाने ४००० ईग्रज शिपाई मारले, हान्नीला वाचवायला हेस्टीगला फौज पाठवावी लागली, हान्नी एखाद्या रक्त पिऊन फुगलेल्या जळूसारखा प्रचंड संपत्ती घेऊन कलकत्त्यात परतला पण....
वर्षभरातच एक्केचाळीसाव्या वर्षी मरून गेला."
त्याच्या अफाट संपत्तीतील ही अंगठी,
"अमीन अल मुल्क अशरफ अल दौला अलीक्झान्दर हान्नी बहादूर अर्सलन जंग  ११८५ (हिजरी )" हा मजकूर कोरलेली. 
वाचताना पर्शीयन नियमाप्रमाणे उजव्या खालच्या कोपऱ्यापासून सुरुवात करावी, नंतर वरच्या ओळीतील उजव्या बाजूने वाचावे.

 

 

फारसी कॅलीग्राफी - अरबी धार्मिक सुलेखन काही नमुने!

फारसी कॅलीग्राफी - फार्सी सुलेखन २- अरबी

अक्षराची भूमिती

अरबी लिपीत अक्षरांच्या भौमितिक आकारांचे प्रमाण सौंदर्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे. सरळ उभ्या दंडाने दर्शवलेल्या ‘अलिफ’ या पहिल्या अक्षराच्या मापाने पुढील सर्व अक्षरांचे आकार ठरतात. ‘अलिफ’ हा लेखकाच्या शैली नुसार तीन ते बारा टिंबांच्या मापाचा असतो. टिंब लेखणीच्या टोका इतका असावा. तितकीच जाडी ‘अलिफ’ ची असावी. ‘अलिफ’च्या व्यासाचे वर्तुळ सर्व अक्षरांना सामावून घेते. 

• अरबी सुलेखन - शैली

सुलेखन कलेत या लिपी इतके प्रयोग आणि वैविध्य इतरत्र क्वचितच सापडते. शंभरावर शैली प्रसिद्ध असल्या तरी त्यांचे- कुफि(कुफिक़) ही भौमितिकदृष्ट्या प्रमाणबद्ध आणि नस्ख, रुक़ा, तुलुथ आणि इतर लपेटीदार अक्षरशैली असे प्रमुख दोन प्रकार पडतात.

• कुफी 

शिलालेख वगैरे कोरण्यास आयताकृती, भौमितिक आकार यामुळे वापरली जाणारी.{वाचन :- बिस्मिल्लाह अल रहमान अल रहीम}

• तुलुथ

तुलुथ म्हणजे १/३ तृतीयांश, लेखणीच्या आकारामुळे हे नाव पडले आहे. ही लिपी तुमार या लिपीवरून तयार झाली. {वाचन :- बिस्मिल्लाह अल रहमान अल रहीम}

• नस्ख نسخه

copy म्हणजे नक्कल या अर्थाच्या शब्दाने ओळखली जाणारी नस्ख लिपी प्रमाणबद्ध आणि सुवाच्य आहे. त्यामुळेच धर्मग्रंथ, पुस्तके याच लिपीत लिहीत. 

{वाचन :- बिस्मिल्लाह अल रहमान अल रहीम}

• ता लिक़ 

तालिक़ म्हणजे टांगलेली, फारसी ने ९व्या शतकात संशोधित केलेली लिपी, यात शब्दातील अक्षरे एकमेकांना जोडली जाताना बेसलाईन पासून वर चढत जातात. {वाचन :- बिस्मिल्लाह अल रहमान अल रहीम}

• दिवानी

ता’लिक़ वरून ओटोमान तुर्कांनी आपल्या दरबारी पत्रांसाठी तयार केलेली दिवानी लिपी, आपल्या गिचमीडपणात अव्वल आहे.

• रिक़ा

लिहायला सोपी आणि वेगवान लिपी रोजच्या लिखाणाला उपयुक्त.


केवळ अक्षरातून चित्र निर्माण करण्याची शैली फारसीत रूढ झाली.

• प्रतिबिम्ब

• तोघ्रा

अक्षरचित्र.

 

 

फारसी कॅलीग्राफी - फार्सी सुलेखन

या आधी म्हणजे ‘फार्सी लिपीचे प्रकार’ या धड्यात [link: http://farsi-marathi.blogspot.com/2011/02/blog-post_8188.html] आपण फारसी लिपीचे प्रकार पाहिले आहेत. 
नेस्ख आणि तालिक़ या लिप्यांच्या संगमातून बनली ‘नेस्तालिक़’ लिपी. सुलेखन (खरं तर अक्षरचित्रे ) काढण्यासाठी हिचा फार उपयोग केला जातो. हिला अक्षरचित्रांची वधू(प्रियतमा) म्हणून लाडाने ओळखले जाते. कालौघात हिच्यात फार थोडे बदल झाल आहेत. ‘मीर अली तब्रीझी’ यांनी सातशे वर्षांपूर्वी तयार केलेले वळण इतकं संपूर्ण आहे की त्यात बदल असंभव!

जेम्स बालेन्टाईन यांनी स्कॉटीश नेव्हल आणि मिलिटरी अकादमी साठी केलेला चार्ट

सोबतच्या चित्रात कलम तासण्याची रीत दाखवलेली आहे. 

 ‘कलम’च्या टोकाच्या प्रमाणात अक्षरे त्यांची उंची दाखवलेली आहे.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

१००० वेळा वाचला गेलेला !

मी का फारशी शिकलो?

मागल्या फ़ेब्रुवारीत माझा दुचाकीवर अपघात झाला, डावा कोपर मोडला. आता मिळालेल्या सक्तीच्या विश्रांतीत काय करावे? म्हणून मी हा ब्लॉग लिहायला सुरुवात केली. त्यातून वेदना विसरून गेलो.

फार वर्षांपूर्वी आमच्या कॅंपातल्या शाळेत एक पैसा सापडला. हा कंपनी सरकारचा होता. त्यावर एका बाजूला एक तराजू आणि काही अगम्य अक्षरे होती. अरबी वळणाची अक्षरे पाहून अर्थ लावण्यासाठी माझी धडपड सुरू झाली. आमच्या शेख सरांनी "अ द ल " वाचून दाखवले. त्याचा अर्थ न्याय असा सांगीतला. मग सापडेल तसा फारसी शब्दांच्या मागे लागलो, शोधून साठवू लागलो.

ज्या गावी जाईन तिथे फार्सी पुस्तके शोधू लागलो. अलीगढ, हैदराबाद, दिल्ली, पुणे, मुंबई- येथे जाणाऱ्या मित्रांना सांगू लागलो. अगदी पाचगणीच्या न्यू इरा या शाळेशी संबंधित श्री  मसूद यानी तर इंटर्नेट्वरून सीडी मागवून आणून दिली. उमराणी काकांनी फ़ारसी - उर्दू शब्दकोष  हैदराबादहून आणून दिला. असे जवळपास गेली २५ वर्षे चालू होते.

मात्र मराठीत या भाषेची साधने दुर्मीळ दिसली.

मराठी माणूस इतिहासात रमणारा, त्यामुळे नव्या इतिहास लेखकांची चलती आहे. त्यांनाही काही शब्दांवरून - सुतावरून स्वर्ग गाठायची घाई.

बाला किला, बाला घाट, पाईने विलायत यातील बाला आणि पाईन या शब्दांना अडखळून एक होतकरु इतिहासकार पडल्याचे माझ्या लक्षात आले.

या ब्लॉगवर सर्वकाही आहे असा माझा दावा नाही! पण संशोधकांच्या मार्गावरील काटे जरा बाजूला झाले तरी खूप झाले.

फार्सी भाषा

फारसी भाषा आजच्या घडीला इराण, अफ़्गाणीस्तान, ताजिकिस्तान ची राज भाषा आहे, तर आर्मिनिया, अझरबैझान, जॉर्जीया, कझाकस्तान, तुर्क्मेनिस्तान, तुर्की,उझ्बेकीस्तान, इराक, पाकीस्तान या भागातील लोकांना समजते. भारतीय भाषांवर प्राचीन काळापासून तिचा मोठा छाप आहे, काश्मिरी, उर्दू या शिवाय हिंदी आणि मराठीत रोजच्या वापरातील अनेक फार्सी शब्द आपल्याला सापडतात..

आज भारतीय साहित्य सृष्टीला मोहात पाडणाऱ्या सादी, हाफ़ीज शिराझी, रूमी, उमर खय्याम यांच्यासह भारतातील अमीर खुस्रो, मिर्झा गालीब आणि इक्बाल (‘सारे जहांसे अच्छा’ वाले) यांच्या उत्तम रचना फार्सीतच आहेत. तसे ‘फार्सी, फारसी’ भाषिकांना स्वत:ला ‘पारसी’ भाषिक म्हणवून घेणं आवडतं, पण आपण आपल्या मराठीत फार्शी म्हणत आलो आहोत.

फार्सीने अरबी लिपी घेतली तरी, भाषेचे नाते संस्कृतशी आहे.

 

फार्सी लिपीचे प्रकार

भारतात फार्सी दरबारी भाषा होती. राजनैतिक, न्यायालयीन कागदपत्रे, महसुली आज्ञापत्रे फार्सीत लिहिली जात. फार्सी लिहीताना ज्या लिप्यांचा वापर होई, त्या पैकी काहींचे नमुने असे आहेत.

 पत्राच्या शिरोभागी ‘ बिस्मिल्ला अलर्रहमान अलर्रहीम ’ लिहीत. ज्याला तोघ्रा म्हणत

भारतात पत्र लेखनासाठी वापरली जाणारी लिपी होती तालिक.




धर्म ग्रंथ लिहीण्यासाठी वापरली जाणारी ‘ नेस्ख’ 

पुस्तकलेखनात वापरली जाई.

 

 

 

 

 

 

 

 

फार्सी भाषा - अक्षरे आणि उच्चार

पार्स, फ़ारस या नावाची जमात इ.पू. ५५० ते ३३० या काळात भारताच्या पश्चिम दिशेच्या आजच्या इराण पेक्षा मोठ्या प्रदेशावर राज्य करीत होती. त्यांची भाषा पर्शीयन किंवा फ़ारसी. ही भाषा सुरुवातीला तत्कालीन क्यूनिफ़ॊर्म लिपीत लिहिली जाई. दरियस राजाने पर्सेपोलीसच्या राजवाड्यावर कोरलेला लेख (इ.पू.५५९)

राजांचा राजा वगैरे वगैरे..






मजेशीर भाग म्हणजे जर याचे आंग्ल वाचन पाहिले तर

da-a-ra-ya-va-u-ša \ xa-ša-a-ya-tha-i-ya \
va-za-ra-ka \ xa-ša-a-ya-tha-i-ya \ xa-ša-a-
ya-tha-i-ya-a-na-a-ma \ xa-ša-a-ya-tha-i-ya \
da-ha-ya-u-na-a-ma \ vi-i-ša-ta-a-sa-pa-ha-ya-
a \ pa-u-ça \ ha-xa-a-ma-na-i-ša-i-ya \ ha-
ya \ i-ma-ma \ ta-ça-ra-ma \ a-ku-u-na-u-ša

Dârayavauš xšâyathiya                               दारयवौष क्षायथिय
vazraka xšâyathiya xšâ-                              वज्रक क्षायथिय क्षा-
yâthiânâm xšâyathiya                                  यथियानाम  क्षायथिय
dahyunâm Vištâspahy-                                दह्युनाम  विष्तास्पह्य
a puça Haxâmanišiya                                   पुश हक्ष्मनिषिय
hya imam taçaram akunauš                         ह्य इमम तशराम अकौनष

Darius, the king great, king of kings, king of countries, Hystaspes' son, an Achaemenid, who built this palace.

या भाषेचे संस्कृतशी साम्य जवळ जवळ बहिणीएवढे आहे. अखमेनियन हिला आर्यन भाषा अरिया या भागाच्या नावावरून म्हणत. 
पूर्वेला अवेस्तन भाषा विकसित झाली. झरथ्रुष्ट या संस्थापकांनी धर्म तत्वे याच भाषेत  सांगीतली. अलेक्झांडर आणि अरबी आक्रमणातून वाचलेली तत्वे ७ व्या शतकात अवेस्तन लिपीत लिहीली गेली.

अवेस्तन

ही लिपी उजवीकडून डावीकडे जाणारी, थोडे अपवाद वगळता देवनागरीतील सर्व अक्षरे असणारी आहे. धातू आत्मनेपदी परस्मैपदी आहेत. द्विवचन आहे. 

अरब हल्ल्यानंतर ईस्लाम सोबत अरबी लिपी काही अक्षरांची भर घालून फार्सी ने स्विकारली. 

ا      अलीफ  "अ"
ب    बे          "ब"
پ    पे          "प"
ت    ते          "त"
ث    से         "स्स" जिभेचे टोक पुढच्या वरच्या दातांना  लावून स म्हटल्यावर हा उच्चार होतो
ج     जिम    "ज" जेवण मधला ज 
چ     चे        "च" चिवडा मधला च 
ح     हे         "ह" हा मधला ह
خ     खे        "ख" खाण्यातला ख 
د      दॉल      "द"
ذ      झॉल     "झ"
ر     रे           "र"
ز     झ्ये        "झ्य" झक्कास मधला झ 
ژ     ज्ज        "ज"   दातांवर दात दाबून ज्य सारखा
س    सीन       "स" 
ش    शीन       "श"
ص   स्वाद      "स"
ض   झ्वाद     "झ"
ط     टो           "ट"
ظ     झो          "झ"
ع     ऐन         "आ"
غ     गैन         "घ"
ف    फे           "फ"
ق     काफ       "क"  हक मधला क 
ک    काफ       "क"
گ    गाफ       "ग"
ل     लाम       "ल" 
م      मीम       "म"
ن     नून        "न"
و     वाव        "व"
ی     ये          "य"
ه      हे           "ह"

 

फार्सी अक्षरे आणि उच्चार भाग दुसरा

• देवनागरी लीपीच्या उलट्या दिशेने फार्सी  लिहिली वाचली जाते. म्हणजे डावीकडून उजवीकडे आपण मराठी वाचतो पण फार्सी उजवीकडून डावीकडे लिहिली वाचली जाते. गेल्या हजारो वर्षाच्या सहवासानें मराठीत फार्सी शब्दांची रेलचेल आहे. हीच गोष्ट आपल्याला फार्सी वाचताना फार उपयोगाची पडणार आहे.
• मात्र देवनागरीत जसे काही अक्षरांचे आकार मिळतेजुळते आहेत तसेच फार्सीतही आहेत.

केवळ आकाराप्रमाणे वर्गीकरण

• क फ 

• व ब 

• ग म भ न

• प ष ण

• ख य 

• र स श 

• ट ठ ढ

• घ ध

• ङ ड इ ई ह

सुरुवातीला आपल्यालाही गोंधळात पडायला होईल पण बारकाईने लक्ष दिल्यास वाचणे सोपे होते.

यातही अक्षरे शब्दाच्या सुरुवातीस वेगळी, मध्ये वेगळी, शेवटी वेगळी आहेत.

माझ्या निरीक्षणानुसार लिहिण्या आधी वाचण्याची तयारी करावी. जी सोपी आहे. गिरवून अक्षरे घटवून घेण्यापेक्षा साम्य शोधून वाचणे सोपे पडते.

 

फार्सी स्वरचिह्ने

देवनागरीप्रमाणेच फारसीत अक्षरांना स्वर जोडून नवे उच्चार मिळवले जातात.

कस्र किंवा झेर ए / ई  या साठी वापरतात.

फताः किंवा झबर आ / ऐ या साठी वापरतात

झम किंवा पेश    ओ / उ / ऊ या साठी वापरतात

.

.

फारसीत आकार उकार इकार यांच्या जागा देवनागरीच्या पेक्षा उलट्या आहेत, म्हणजे आकार डोक्यावर, उकार डोक्यावर आणि इकार पायातळी लिहिला जातो.

 

 

फार्सी अक्षरे

फार्सी लिहिताना अक्षरे जोडली जातात. शब्द संपल्यानंतर मोकळी जागा सोडली जाते त्यामुळे अक्षर लिहिताना त्यात स्थानपरत्वे थोडा बदल होत जातो. सुरुवातीला,मध्ये ,शेवटी असे तीन प्रकार पडतात.

फारसी

स+इ+ब= सीब

गो स+फ़+न+द = गोसफंद (मेंढी)

गाव(बैल)

अ स+ब= अस्ब (घोडा)

शुतुर

दिवानी आणि अंक

दिवानी आणि अंक 

Posted by Vikrant Mandape at 21:57

सोपे शब्द

फार्सी वाचताना   उजवीकडून सुरुवात करा.


बाबा              بابا   

( पिता )                            ب ا ب ا
                                    अ ब अ ब 

                   ب+ا = با 

लाला              لالا    

                                    ل ا ل ا  

                                    अ ल अ ल  

                   ل + ا = لا 

मासा               ماسا     

                                    م ا س ا   

                                    अ स अ म   

                   م + ا = ما  

                   س + ا = سا 

खाला              خالا     

(मावशी)                              خ ا ل ا   

                                    अ ल अ ख   

                   خ + ا = خا 

शॉर्टकट

ب ت ث پ  بتثپ 
या  ठिकाणी  प स त ब  हि अक्षरें लिहिली आहेत  उजवी कडून वाचल्यास ब त स प  आणि बतसप
सुट्टी अक्षरे ओळखणे सोपे आहे, शब्दात मात्र उरले केवळ ठिपके.


खाली एक ठिपका म्हणजे ब ب
खाली तीन  ठिपके  म्हणजे प پ
वर  दोन  ठिपके  म्हणजे त  ت 
वर  तीन  ठिपके  म्हणजे स ث


د ذ ر ز ژ
या अक्षरात काहीच बदल होत नाहीत, उजवी कडून वाचल्यास द ज  र झ झ्य .


 ن
न हे अक्षर शब्दात वर एक ठिपका होते


س ش سش
स श वरच्या तीन ठिपक्यांनी वेगळी होतात


ض ص صض
या अक्षरात काहीच बदल होत नाहीत,
ط ظ
या अक्षरात काहीच बदल होत नाहीत,
ع غ عغ عغعغ غعغع
य/अ   आणि ग -ही अक्षरे सुरुवातीस आणि शेवटी विळ्या सारखी होतात, मध्ये भरीव गाठ होतात


ف ق فق 
क फ -ही अक्षरे पोकळ गाठीने ओळखता येतात.


گ ک
क ग -ही अक्षरे फारशी बदलत नाहीत.


ح خ ج چ حخجچ چجخح 
च ख ज ह -ही अक्षरे बाणाचे टोक आणि ठिपक्याच्या जागेने संख्येने ओळखता येतात.

फारसी शब्द.

इमाम 

अ च्या खाली झर काढल्याने त्याचा इ झाला.

म + अ = मा 

म 

 

मरद

म च्या डोक्यावर झबर काढून म चा उच्चार जोर देऊन.

र  वर जझ्म चा उलटा चंद्र काढतात

द 

मरद

जमीन 

ज
म पुढे खाली दोन ठिपके वेलांटी दाखवतात
विळ्यात वर ठिपका न

बिरादर 

ब खाली झर बी
रा
द
र

मादर

पिदर 

Posted by Vikrant Manda
 

 

ओळखीचे शब्द

भाऊ - बिरादर                      पाणी - आब 
बहीण - ख्वाहर                     पेय - शरबत 
पिता - पिदर                        आसव - शराब
माता - मादर                        दुध - शीर 
कन्या - दुख्तर                     दारू - मय 
संतान - फर्जंद                      द्राक्ष - अंगूर 
माळी - बागबान                   फळबाग - बाग 
                                          फुलबाग - बागच्या
खुर्ची - कुर्सी                        टेबल - मैज
                                          खेडे - दिह 
अक्कल - अकल                 शहर - शहर    
सेना - सिपाह                      सैनिक - सिपाही  
सेनापती - सिपह्सालार          
हवा - हवा                           वारा - बाद 
उजवा  - रास्त   
वर - बाला                              
अश्व - अस्ब                         बैल - गाव 
उंट - शुतूर                           गाढव - खर
बिबट्या - पलंग                   सिंह - शेर 
बर्फ - बरफ                               




इजारः  - भाडे,अंशदान (इसारा)
इजारःदार - शेतकरी


अज्यल - मृत्यूवेळ
अख्तर - नक्षत्र
अझ- पासून
इझार - पॅंट
आसामी - नावे , यादी
उस्तुरः - वस्तारा
आस्तीन - बाही
इस्तबल - तबेला
उश्तर -उंट
बानु - राजकन्या,
बावर्ची स्वयंपाकी बल्लव
बबर - सिंह
बाकी - शिल्लक
बद्फियाल - खोडकर
बराबर - एकसारखा
बास - पुरेसे
बस्तन - बांधणे
बस्तः - बांधलेला
बिर्यान -fried, 
बशीर - चांगली बातमी आणणारा.
बगल - काख
बकर - बैल/ गाय
बकाल (बक्काल) - वाणी
बले - होय
बारीक
बिन- पुत्र
बिन्त -कन्या
बंदर -port
बंदी - कैदी 
बंदन - घट्ट बांधणे
बेदर - जागणारा
पासंग- ठराविक वजनाची वस्तु वजन म्हणून वापरणे.
पा - पाय
पाबंद - घोड्याचे पुढचे पाय बांधायचा दोर
पापोश- स्लीपर
पालुदा - खीर फ़ालुदा
पाजामा पायजमा
पाजी -क्षुद्र माणूस, नीच
पाचक - वाळ्लेले शेण
पाय - पाय
परवानगी
परी
पुश्ती - पाठिंबा
पुश्तक - जाकीट
पिंजरा
प्यादा पदाति
पियाला -पेला
पेच स्क्रू
पिरान (कवठे पिरान मधील)- वृध्द, जुने [ दुसरा अर्थ पीराच्या दर्ग्याला दिलेले गाव]
पिर - वृद्ध, सोमवार
पेश्तर - आधी, लवकर,
तारीख
तहत च्या खाली
तहसील वसूल
तरकीब संयुगे
तराना
तिसा नऊ
तस्सु- बार्ली च्या चार दाण्या इतके वजन, अंतर
तलखी - कडवट पणा
तमाशा - दर्शकांना दाखवला जाणारा
तमाशगाह थिएटर
तंग

तमाम  सर्व 

जाजम सतरंजी 

जागीर पेन्शन 

जागीरदार पेन्शनर 

जिद्द प्रयत्न 

जानवर  जनावर 
जुघ(ग)- जू बैलाच्या मानेवरील 

जिगर काळीज 
जुलूस राज्याभिषेकाची मिरवणूक 
जमाबंदी जमिनीची मोजणी 
जुंद -(लष्करी ) झुंड 

जव- बार्ली 
जौहरी जवाहिरा
चाबूक 
चादर 
चाब्लूस स्तुतिपाठक 
चपाती 
चपकन कोट 

चाई चहा  

चतर छत्र
चखाचख -(तलवारीन्चा ) खणखणाट
चरम  कातडे
चीक पडदा 
चकमक गारगोटी 
चिकन - भरतकाम कशिदा 
चमचा 
चोब- लाकूड 
चोब्दार चोपदार 
चिनी - पोर्सेलीनच्या वस्तू 
हबशी- निग्रो 
हजामत 
हिर्मान- हिरमोड 
हिस्सा 
हलुवा- हलवा
रोज- दिवस
दर - दरवाजा
दरगाः - प्रवेशद्वार
दोकान - दुकान
फ़र्श - गालीचा
गबाब - भाजलेला
शकर - साखर
नाजुक

फार्सी शब्द महसूली

आबकारी - दारू वरचा कर
अबोआब (अब्वाब) - जमीनी वरील कर
अब्वाब फ़ौजदारी - शुजा खानाने बसवलेला कायम स्वरूपी कर
अब्वाब तनेबदारी - बाजारातल्या दुकानांवर आकारलेला कर
अदबक - छोटे माप/ वजन
अदालत - न्यायालय
अब्दाबंदी - कर्ज परतफेडीचा काळ
अबुक अब्वाब - मुर्शीदाबाद किल्ल्याच्या चुन्यासाठी अलिवर्दी खानाने लादलेला कर
 अजारब - शेत
अजारबदार - शेतकरी (सारा देणारा)
आखरी हिसाब खर्चा/
वसूल बाकी खर्चा -वर्ष आखेरीस रयतेच्या खात्याची केवळ शिल्लक
आखरी जमा वसूल बाकी
आखरी निकास -परगणा/ तरफ आणि गावकामगार, रयत यांचा तळेबंद
आबदार खाना - सरबत (बर्फात ठेवून) थंड करायची खोली
बासनी - बासरी
बाला घाट - वरचा घाट
पाईन घाट - खालचा घाट
बट्टा - रुपयाचा विनिमय दर
ब हाल - आजच्या प्रमाणे कायम करणे
बहाली सनद -(पूर्वी काढून घेतलेली) मालकी परत करणे
बजन्तरी महाल -वाजंत्री वाले आणि नर्तकांवरील कर
ब्रिन्जारा - ब्रिन्ज= तांदूळ,  आरा - आणणे (वंजारी) सैन्याला रसद पुरवणारा.
गज - लांबी मोजण्याचे माप
तीन प्रकारचे गज होते, लांब मध्यम आखूड, लांब गजाने जमीन मोजत. त्याचे २४ भाग करीत, प्रत्येकाला तसू म्हणत. 

नाम

• लिंगविचार:

फार्सीत सर्व निर्जीव गोष्टी नपुंसकलिंगी असतात. सजीवांना लिंगाप्रमाणे वेगवेगळी नावे असतात, अथवा ‘मादा, नर’ हे लिंगदर्शक शब्द जोडले जातात.

1. पुरुष - मर्द          स्त्री - झन
2. मुलगा - पिसर    मुलगी - दुख्तर

प्राण्यांच्या  नावांना ‘नर, मादा’ जोडून लिंग दर्शवले जाते.

1. सिंह - शेर ए नर  सिंहीण - शेर ए मादा
2. बैल - गाव ए नर  गाय - मादा गाव

काही प्राण्यांना लिंगा नुसार वेगवेगळी नावे आहेत.

1. मेंढा - गौच          मेंढी - मैष
2. घोडा - नरयान     घोडी - मादेयान
3. कोंबडा - खुरूस    कोंबडी - माकेयान

 अनेक वचन

सजीवांचे अनेक वचन ‘आन’ प्रत्यय जोडून होते.
पुरुष :       मर्द - मर्दान
स्त्री :         झन -झनान

निर्जीवांचे अनेक वचन ‘हा’ प्रत्यय जोडून होते.

फूल :       गुल - गुलरा  (जीवशास्त्रात फूल सजीव आहे इथे ‘ते’ फूल)

प्राण्यांत अनेक वचन ‘आन’ किंवा ‘हा’ प्रत्यय जोडून होते.

घोडा :      अस्ब- अस्बान अस्बहा

शेवटी अलिफ़ किंवा वाव असेल (आ /उ ने शेवट असेल) तर ‘यान’ ने अनेक वचन होते.

भिकारी :           गदा - गदायान

वाईटबोलणारा:  बदगू -  बदगुयान

शेवटी हे  असेल (हा शेवट असेल) तर ‘गान’ ने अनेक वचन होते

देवदूत :    फीरीश्ता(ह) - फीरीश्तागन

बाळ:         बच्चा(ह) - बच्चागन

काहीवेळा ‘आत’ / ‘खात’ने अनेक वचन होते,  पण ते अरबी भाषेच्या प्रभावाने.

उपकार : नवाजीश - नवाजिशात

इतर काही उदाहरणे

भाकरी (नान): नान                  नानहा

सूर्य                आफ़्ताब           आफ़्ताबहा

*जरी हे सर्व प्रकार प्रतिष्ठित भाषेत वापरले जात असले तरी नेहमीच्या भाषेत ‘हा’ प्रत्ययाने अनेक वचन दाखवता येते.  

 

विषेशणे

तरुण:       जवान                     

वृद्ध   :        पीर

आजारी:    बीमार

छान  :       खूब                       मर्द ए खूब    

वाईट:        बद

• तर तम भाव

तर , तरीन या प्रत्ययांनी तर तम भावाचा बोध होतो.

जसे-

बेह              बेहतर         बेहतरीन

well            better         best

• हिन्द अज इन्ग्लिश्तान गरमतर
• भारत इंग्लंड हून अधिक उष्ण

• शिरीन तरीन मीवाहा अन्गूर
• सर्वात गोड फळ द्राक्ष

गीन, आगीन, वार, वर, मन्द, नाक, सार, इन, फ़ाम, गुवन या प्रत्ययांना जोडून विषेशण बनवले जाते.
           गम - गमगीन - दु:खद

शर्म- शर्म आगीन- लज्जास्पद

शर्म- शर्म सार  - लाजलेला
औमीद - औमीद वार - आशावादी

दानश - दानश उर - ज्ञानी
खेरद - खेरद मन्द - शहाणा
जहर - जहर नाक- विषारी

खौफ़ - खौफ़ नाक - भीती दायक

सा, आसा, वश, आना, शान, वार या प्रत्ययांनी सारखेपणा दाखवतात

मर्द - मर्दाना - पुरुषा सारखे

सिहर - सिहर सा - जादू सारखा

झन - झनाना - स्त्रीयांसाठी योग्य

 काही वेळा द्वित्व ( दोन वेळा ) वापरून मध्ये अलेफ़ लिहीतात.

लब अ लब - लबालब - काठोकाठ

सर अ सर - सरासर - पूर्ण

 सर्वनाम

मी        मन                       आम्ही         मा         

तू          तो                         तुम्ही          शोमा

तो/ती          ओ                         ते         ऐशान

              वै   

ते              आन                        ती        आन्हा

  आंग्ल self प्रमाणे   खुद शब्द वापरला जातो.

             ।    प्रत्यय

माझा         अम                            
आपला       मान
तुझा          अत
तुमचा        तान
त्याचा        अश
त्यांचा        शन

म्हणजे बघा,
माझे घर - खाना आम
माझे पिता - पिदरम/ पिदर ए मन 
आपले पिता - पिदरेमा/ पिदर ए मान
माझे स्वत:चे पुस्तक - किताब ए खुदम
त्याचे स्वत:चे पुस्तक - किताब ए खुदीश

माझा मित्र - दोस्तम

प्रश्न

कोण - के
काय - चे
कोठे - कोजा
कधी - केय
कोणता - कोदाम
कसा - चे तुर
का - चेरा
किती दूर - चेगादर दूर
किती जवळ - चेगादर नजदिक
किती - चेगादर
‘रा’ हा प्रत्यय ‘ला’ प्रमाणेच वापरतात.
कोणाला - केरा
का/ कशाला - चेरा
व्यक्ती साठी,
कोण - की
कोणता माणूस - कुदाम मरद
कोणता रस्ता - कुदाम राह
हर
whosoever जो कोणी - हरेक
whatsoever जी काही(वस्तू) - हरचीज

                                       हरचे

whichsoever जो कोणता - हर कोदाम
whensoever जेंव्हा कधी - हर वक्त
जिथे कुठे - हर कजा

            हर जा

दररोज - हररोज
दररात्री - हरशब
दोन्ही - हरदू
प्रत्येक - हर यक
प्रत्येक गोष्ट - हर चीज
प्रत्येक जण - हर कस
प्रत्येक ठिकाणी - हर जा
प्रत्येक रात्री - हर शब

कोणत्याहीप्रकारे - बहरहाल

सर्व ठीक आहे ना? - हमे चि दुरोस्त ए ?
काही अडचण नाही (नो प्रॉब्लेम) - मुश्केली निस्त

 

संख्या -अंक

फारसी भाषेत जवळपास मराठी प्रमाणे अंक उच्चारले जातात

अंक       मराठी         फारसी  

१             एक             यक        ۱ 

२            दोन             दू            ۲ 

३            तीन             सिः         ۳ 

४            चार             चहार       ۴ 

५            पांच            पंज         ۵ 

६             सहा           शेष           ۶ 

७            सात           हफ्त         ۷ 

८             आठ           ह्श्त         ۸ 

९             नउ             नुः            ۹ 

१०           दहा             दह           ۱۰ 

११           अकरा         बाजदह        ۱۱ 

१२           बारा            दवाज दह

१३           तेरा            सीज दह 

१४          चौदा           चहार दह

१५          पंधरा          पंज दह

१६           सोळा           शांज दह

१७          सतरा           हफ दह

१८           अठरा          हज दह

१९           एकोणीस    नुज दह

२०          वीस             बिश्त 

२१           एक वीस       बिश्त व यक 

२२           बा वीस         बिस्त व दु 

|

| 

३०           तीस            सी 

३१           एक तीस      सी व यक 

३२           ब त्तीस          सी व दु 

|

|

४०           चाळीस  चीहील

 

 

 

 

फारसीत ‘ नवरोज मुबारक ’ या शब्दांत नववर्षाच्या शुभेच्छा देतात.

نوروز مبارک 

नव रोज याचा अर्थ नवा प्रकाश असा होतो. मुळचा झरथ्रुष्ट्राने सुरू केलेला हा सण, आज मध्यअशियातील सर्व राष्ट्रांचा सण बनला आहे. २१ मार्चला होणाऱ्या वसंत संपाताच्या दिवशी हा सण येतो. वसंत ऋतूचा पहिला दिवस. पारसी नववर्ष या दिवशी सुरू होते.

इराणी लोक शेवटच्या महीन्यात घराची साफ सफाई करतात. याला ख़ाने तेकौनी म्हणजे घर झटकणे म्हणतात. वसंत गोठलेल्या सृष्टीत नव्याने प्राण फुंकतो म्हणून हे महत्वाचे!

सणासाठी नवे कपडे परीधान करून परिवारच्या गाठीभेटी , त्यातही ज्येष्ठांच्या भेटी घेतल्या जातात. भेटीला येणाऱ्यांचे स्वागत मेवा मिठायांनी केले जाते. मेजवान्या झडतात.

लोक रस्त्यावर, गल्ल्यांतून जमतात. होळी पेटवतात, आणि त्याभोवती गातात ‘जर्दी ए मन अझअने तो, सोर्खी ए तो अझअने मन’ -हे अग्नी, माझ्या वर (हिवाळ्यात) पसरलेला पिवळेपणा तुला घे, तुझा (आरोग्याचा) लाल पणा मला दे.

आपल्या होळी या सणाची आठवण होते ना?  

 

चि दानन्द मर्दूम कि दर जामा 
नवीसीन्दा दानद कि दर नामा चीस्त---------सादी(गुलिस्तां)

[माणूस कसा ओळखावा, की कपड्याच्या आत कोण आहे? लेखकालाच माहीत की पत्रात काय आहे?]


बहर सद साल दौरे गीरद अज सर
चे आं दौरां शुद आयद दौरे दीगर
बरोजे चंद बा दौरां दवीदन
च शायद दीदनो चे तवां शुनीदन ---------निजामी


[प्रत्येक शतकानंतर नवे युग सुरू होते, त्या नंतर पुढचे युग, केवळ काही दिवस पाहून काय समजणार आहे?]

बाज़ीचा-ए-अत्फ़ाल है दुनिया, मेरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा, मेरे आगे
इक खेल है औरंग-ए-सुलेमां मेरे नज़दीक
इक बात है ऐजाज़-ए-मसीहा, मेरे आगे
जुज़ नाम, नहीं सूरत-ए-आ़लम मुझे मंज़ूर
जुज़ वहम, नहीं हस्ती-ए-अशया, मेरे आगे
होता है निहाँ गर्द में सहरा मेरे होते
घिसता है जबीं ख़ाक पे दरिया, मेरे आगे
मत पूछ कि क्या हाल है मेरा तेरे पीछे
तू देख कि क्या रंग है तेरा, मेरे आगे
सच कहते हो, ख़ुदबीन-ओ-ख़ुदआरा हूँ, न क्यों हूँ
बैठा है बुत-ए-आईना सीमा, मेरे आगे
फिर देखिये अन्दाज़-ए-गुलअफ़्शानी-ए-गुफ़्तार
रख दे कोई पैमाना-ए-सहबा, मेरे आगे
नफ़रत का गुमाँ गुज़रे है, मैं रश्क से गुज़रा
क्योंकर कहूँ, लो नाम न उनका मेरे आगे
ईमाँ मुझे रोके है, जो खींचे है मुझे कुफ़्र
काबा मेरे पीछे है, कलीसा मेरे आगे
आशिक़ हूँ, पे माशूक़-फ़रेबी है मेरा काम
मजनूं को बुरा कहती है लैला, मेरे आगे
ख़ुश होते हैं, पर वस्ल में, यूँ मर नहीं जाते
आई शबे-हिजराँ की तमन्ना, मेरे आगे
है मौज-ज़न इक क़ुल्ज़ुमे-ख़ूँ काश! यही हो
आता है अभी देखिये क्या-क्या, मेरे आगे
गो हाथ को जुम्बिश नहीं, आँखों में तो दम है
रहने दो अभी साग़र-ओ-मीना, मेरे आगे
 हमपेशा-ओ-हमशरब-ओ-हमराज़ है मेरा
'ग़ालिब' को बुरा क्यों, कहो अच्छा, मेरे आगे .................................................................'ग़ालिब'

 बी बी सी न्यूज- फारसी {शाही विवाह सोहळा}

مراسم عقد پرنس ویلیام و کیت میدلتون ساعت ۱۱ صبح به وقت بریتانیا در حضور میهمانان ویژه و در حالی که میلیون ها نفر در سراسر جهان از طریق تلویزیون نظاره گر آن بودند، در کلیسای وست مینستر در مرکز لندن انجام شد

मरासम अगद परंस विलयाम व कीत मिदलतून  साअत ११ 

(उत्सवाचे    लग्न             प्रिंस       विल्यम          आणि    केट मिडलटन            तास          ११)


सबह बा वक्त ब्रीतानिया दर हझूर मिहमानान विझह  व दर हाली 

(सकाळी वेळेवर        ब्रीटनच्या         च्या उपस्थितित         पाहुणे        स्पेशल     आणि  त्याच वेळी)      


का मीलीवन हा नफ़र दर मरामर जहान अज तरीफ़ 

( ते     लाखो                     लोकांनी        सर्व              जगातील     द्वारा                  )


तल्विजिवन नझारा गर आन बूदन्द. दर कलीसा ई वस्त मिन्सतर दर 
(टेलीव्हीजन               पहात                 होते                           चर्च                             वेस्ट्मिनिस्टर )


मरकज लन्दन अन्जाम शूद.

( मध्यभागी   लंडन (च्या)     होताना)


राजपुत्र विलियम आणि केट मिडल्टन यांचा  लग्नसमारंभ ब्रिटीश वेळेनुसार सकाळी ११ वाजता विशेष अतिथींसमोर लंडनच्या मध्यभागी आसणाऱ्या वेस्त्मिनिस्टर मठात संपन्न होताना जगभरातील लाखो लोकांनी टेलीव्हिजनवर पाहिला.

Marriage ceremony of Prince William and Kate Middleton Great Britain is a time of 11 am Special guests in attendance, and while millions of people worldwide via television were watching it, at Westminster Cathedral in central London was performed.

 

 

वारांची नावे

शनिवार  - शंबे

रविवार -    यकशंबे

सोमवार -   दुशंबे

मंगळवार - से:शंबे

बुधवार -    चहारशंबे

गुरुवार -    पंजशंबे

शुक्रवार -   खमसाः,  आदिनः

क्रियापदे १

फार्सी भाषेत कोणतेही क्रियापद पुरुषदर्शक प्रत्यय लावूनच वापरले जातात.

1. पुरुष दर्शक प्रत्यय जो मराठी तील "आहे"  प्रमाणे क्रियापदाला  जोडली जातो-

(मी) आहे     आम            आहोत  ऐम

(तू) आहेस    आइ             आहात  ऐद

(तो) आहे      अस्त             आहेत  अंद

• क्रियापदाचा शेवट ह ने नसेल तर पुरुष दर्शक प्रत्यय जोडताना पहिल्या अक्षराचा लोप होतो,  -म, इ,  स्त, इम, इद, न्द 
• मी आहे - मनम    
• तू आहेस -तू आई
• तो आहे - औस्त

• भाववाचक नामांनाही, हे प्रत्यय लावले जातात- 
• शौर्य -(दिलेर)  देलीरी         -मी शूर आहे =  देलीरम

• 
  
• मालकी दाखवताना असा उपयोग करतात.

• माझे पुस्तक         किताब ए मन       किताबम
• तुझे पुस्तक           किताब ए शोमा    किताबत

                       एक वचन        अनेक वचन

प्रथम पुरुष       अम                 एमान       

द्वितीय पुरुष     अत                  एतान 

तृतीय पुरुष      अश                  एशान

क्रियापदे १.१

• फार्सीत सहयोगी क्रियापदे वापरली जातात. ही इतर क्रियापदांसोबत जोडून वापरली जातात.

1. बूदन     -अस(णे)
2. शुदन    -हो(णे)
3. दाश्तन  -हवे अस(णे)
4. करदन   -कर(णे)
5. ख्वास्तन -इच्छ(णे)

 

काळ आणि क्रियापदांची रूपे.

बुदन - असणे
	वर्तमान	भूत	चालू-भूत	भविष्य
मी	हस्तम	बुदम	मिबुदम	खाहम बुद
तू	हस्ती	बुदी	मिबुदी	खाही बुद
तो,ती,ते	हस्त	बुद	मिबुद	खाहद बुद
आम्ही	हस्तिम	बुदिम	मिबुदिम	खाहिम बुद
तुम्ही	हस्तिद	बुदिद	मिबुदिद	खाहिद बुद
ते	हस्तंद	बुदंद	मिबुदंद	खाहंद बुद

रफ्तन - जाणे
	वर्तमान	भूत	चालू-भूत	भविष्य
मी	मिरवम	रफ्तम	मिरफ्तम	खाहम रफ्त
तू	मिरवी	रफ्ती	मिरफ्ती	खाही रफ्त
तो,ती,ते	मिरवद	रफ्त	मिरफ्त	खाहद रफ्त
आम्ही	मिरविम	रफ्तिम	मिरफ्तिम	खाहिम रफ्त
तुम्ही	मिरविद	रफ्तिद	मिरफ्तिद	खाहिद रफ्त
ते	मिरवंद	रफ्तंद	मिरफ्तंद	खाहंद रफ्त

 

काही क्रिया

येणे                   आमदन
दूर होणे             तर्क कर्दन
ओळखणे           शिनाख्तन
जाणणे               दानेश्तन
भेटणे                 मलागात (मुलाकात) कर्दन
बोलणे                गोफ़्तन
पाहणे                 दिदन
थांबणे                मंदन
घेणे                    बोरदन
समजणे              फाहमिदन

1. येथे ‘दन’ हा भाग ‘णे’ सारखा मागे चिकटतो, तो काढला की मूळ धातू मिळतो.

जसे  

वाच णे    मूळ धातू वाच   =  खान दन   मूळ धातू खान.

• नकारार्थी क्रिया दाखवताना, ‘ना’ क्रियापदा आधी जोडतात.

जसे 

तो दिल्लीला गेला.              उ बे दिल्ली रफ्तम.

तो दिल्लीला नाही गेला.      उ बे दिल्ली ना रफ्तम.

 

विभक्ति, विभक्ति प्रत्यय.

मराठीत प्रथमा ते संबोधन अशा आठ विभक्ती आहेत.  त्यांचे कारकार्थ नामाचे वाक्यातील स्थान दाखवतात.
आपण फार क्लीष्टता टाळून पुढे जाऊ.

• बस गेली.                                              उतुबस रफ्त.
• 
  
•  मी शिराझ ला पाहिले.                           मन शिराझ रा दिदम.
•  
• मी दिल्लीकडे(ला) गेलो.                         मन  बे दिल्ली रफ़्तम.
•  
• मी दिल्ली हून आलो                              मन अझ दिल्ली आमदन.
•  

 

फार्सी शिष्टाचार

• मराठी संभाषणातील शिष्टाचाराप्रमाणेच, फार्सीत नावाने हाक मारत नाहीत. लहान मुले आणि मित्राना नावाने बोलावता येते. 
• मोठ्यांना आडनावापुढे पुरुष असेल तर आगा, स्त्री असेल तर खानूम या पदव्या श्रीमान, श्रीमती प्रमाणे लावून बोलावतात. कार्यालयात हुद्द्या आधी या पदव्या लावून संबोधित करतात.

काही फार्सी हुद्दे, व्यवसाय 

• वकील      वकील
• न्यायाधीश   काझी    

• सेक्रेटरी     मुन्शी

• विद्यार्थी     दानेशजू

• वैज्ञानिक   दानेशमंद

• बेकार       बिकार

• कलाकार    हुनरमंद

• व्यवसायिक ताजेर

• लोहार        आहनगार

• सुतार          नजार
•  लेखक        नविसंद

• सरकारी नोकर    कारमंद ए दौलत 

मी कसा आहे?

मी आनंदी आहे         मन खुशाल अम
मी थकलो आहे         मन खस्ते अम
मी हिंदू आहे              मन हेंदू अम
मी तहानेला आहे       मन तेश्ने अम

मी कुठे आहे?

मागे              अगब
च्या समोर     जेलो ये
दूर                दूर
जवळ            नजदिक
विरुद्ध            मुकाबेल
इथे                इन्जा
तिथे              उन्जा

उत्तर              शोमाल
दक्षिण            जानूब
पूर्व                 शर्घ
पश्चिम            गर्ब

 

रंग

रंग -  रंग


काळा - सियाह, मेश्की
निळा - आबी

नेव्ही ब्लू - सुरमेई

टॉरकॉइज - फेरुझी

 तपकिरी -गह्वेइ
हिरवा  - सब्ज
नारंगी - नारेंजी
गुलाबी - सुरती
जांभळा - बनफ़्श
लाल - किर्मिज
पांढरा - सफेद
पिवळा - झर्द

गुणवाचक / Epithets

याचे तीन प्रकार आहेत.

1. नाम+धातूसाधित विशेषण /कृदन्त 
2. नाम+विशेषण 
3. नाम+नाम

• नाम+धातूसाधित विशेषण /कृदन्त

दिल आजार - हृदय पिळवटणारे
गुल अफ़्शान - फूल चिरडणारे

• नाम+विशेषण

शिरीन गार - गोड आवाजाचा
खुश अलहान - सदवर्तन

• नाम+नाम

परी रुई - परीचे मुख असणारी
शीर(शेर)दिल - सिंह हृदयी

याशिवाय उपपद + नाम अशीही गुणवाचके आहेत
हम म्हणजे सह, एकत्र, 
हमखाना - एकाच घरात राहणारे
हम सोहबत - सोबती
हम दम - एकत्र श्वास घेणारे
हम दर्द - एकच वेदना भोगणारे
हम मकतब - एकाच शाळेत जाणारे
हम राज - एकच गुपीत असणारे
हम बिस्तर - एकाच बिछान्यात झोपणारे
ना, कम, बे कमतरता दाखवतात,
नाअ(उ)मीद - निराश
बेअमान - निर्दयी
कमबहा - कमी किमतीचा

• ना - नाही

• बे -शिवाय

• कम - थोडे

नादान - अज्ञानी

नामर्द - पुरुष नसलेला

नापाक - अपवित्र

बेखेरद - संवेदनाशून्य

बे तमीज - भेदभाव न करता

बे मसरफ़ - उपयोगशून्य

बे दीन - अधार्मिक

बे बाक - निष्काळजी

कम तजरबा - कमी अनुभवी

कम बुहा - कमी किमती

कम रीश - पातळ दाढीचा

• मालकीदर्शक झू, साहब, अमल +नाम

झूजलाल - राजेशाही
अहल हकमत - चातुर्याने
साहब जमाल - सुंदर

• नाम+वैपुल्य दर्शक सार, किन, मन्द, नाक, वार, वर

शर्म सार - लाजलेला
दानशमन्द -विद्वान
गमगीन - दुःखपूर्ण
जहरनाक - विषारी
जान वर - जीव असलेला

• नाम + इन

जर इन - सोनेरी
सीम इन - चन्देरी
जमरदीन - पाचूचा बनवलेला

• समानता दाखवणारा नाम+ सा, असा, वश

अंबर आसा - अ‍ॅंबर सारखा 
माह वश - चंद्रा सारखा
सहरसा - जादूसारखा

• रंग नाम + फ़ाम, गोन

गुलफ़ाम - गुलाबाच्या रंगाचा

संज्ञा / substantives( भाववाचकनाम )

• विशेषणाला ‘ई’ प्रत्यय जोडून भाववाचक नाम बनवता येते, जसे मराठीत ‘-पणा’ जोडतात.

शर्मसार - शर्मसारी- सलज्जता
स(/सि)याह - स(/सि)याही - काळेपणा

• ‘ه’ ‘ह’ जर शेवटी असेल तर ‘की’ जोडतात

बन्दा- बांधलेला- बन्दकी - गुलामी
बिकाना -नवा- बिकानकी -नाविण्य

• ‘अ’ जोडूनही करतात 

गरम - गरमा - उब

• क्रियापदाला( धातूला) अर प्रत्यय जोडून

दीद - पाहा - दीदार -दष्टी
गोफ्त -बोल- गोफ्तार-भाषण
परवर- परवरश
अलाइ-अलाइश

• कर्ता, करणारा या साठी शेवटी ‘ न्दा ’ जोडतात

फ़रीब- फ़रीबन्दा- फसवणारा
फ़रोश- फ़रोशन्दा- विक्रेत

• किंवा ‘बान, गर, गार’ हे प्रत्यय जोडतात.

दस्त- हात= दस्तगार- हाताने काम करणारा
अहन -लोह=अहनगर- लोहार
दर- द्वार=दरबान -द्वारपाल

 

वस्तूंच्या जागा

• वस्तूचे स्थान दाखवताना, ‘खाना, गाह, जार, दान, स्तान’ हे प्रत्यय जोडतात.

गुल इ स्तान  - गुलाबाची बाग
खार इ स्तान -  काटेरी जागा

हेन्दू - काळा = हेन्दूस्तान - काळ्या लोकांचादेश 

नमक जार 
शौर इ जार -   मीठाचे वाळवंट
लाल: -त्युलिप =  लालहजार - त्युलिपचा वाफा


सन्जल - जेवणे (पैसे देऊन) = सन्जलगाह/ सन्जल खाना - खाणावळ
किताब - पुस्तक = किताब खाना - ग्रंथालय

बुत कदा  - मुर्तीसह देऊळ

कलमदान
शमादान

कोह सार - डोंगरी प्रदेश

संग लाख - खडकाळ
दीव लाख - शापित प्रदेश

 

अव्यय

दोन शब्द जोडण्याचे काम अव्यय करते. फार्सीत यांचा फार वापर होतो.

बाला - च्या वर

पाईन - खाली

जबर - वर

जेर - खाली

पीश - पूर्वी

पेस - मागे, नंतर

मियान- मध्ये

पहलू - बाजूस

नज्द, नज्दीक -जवळ

बहर, बरायी - च्या कारणाने

बुइरून - बाहेर (बाहेरून)

अन्दरून - आत

(अरबीतून आयात) 

कबल - च्या पूर्वी

बआद - च्या नंतर

जेअहत - च्या दिशेने

जानीब - कडेला

जोडून वापरली जाणारी,

अज, ज- पासून

बर , आबर - च्या वर

बे - ला

बा - सह

दर - च्या आत

रा - कडे, चा

अजबाला - वर पासून

अजफ़राज - उंचापासून

अज पाईन - खालपासून

 उभयान्वयी अव्यये
       व 
       हम, निज - च्या प्रमाणे
       अगर, गर - किंवा
       या - किंवा
       मगर- तरीही

फार्सी लघुत्व दर्शक शब्द

ह, चा, का, क या प्रत्ययांनी लहानपणा, नाजुकपणा दाखवला जातो.

      ك -  مردك  मर्द - मर्दक -छोटा माणूस 

                              अस्ब - अस्बक - लहान घोडा

 

फार्सी पत्र

 

क्रिया विशेषणे

•   नामाला अना ‘ انه ’ प्रत्यय जोडला की क्रियाविशेषण तयार होते.

शरीफ़ - कुलीन = शरीफ़ाना 

पादशाह - राजा = पादशाहाना

• किंवा   बा ‘ با ’ प्रत्यय जोडला की क्रियाविशेषण तयार होते.

फ़झल - श्रेष्ठता = बा फ़झल - श्रेष्ठत्वाने

अस्तवारी - निश्चय = बा अस्तवारी

दवलत - संपत्ती = बा दवलत

 

 

वाचन - सोपी वाक्ये

• उजवीकडून वाचा

من یک کتاب دارم 

म र  दा    ब ता की   क ई  न म

{मन ईक किताब दारम     }

[माझ्याजवळ एक पुस्तक आहे]

او یک قلم دارد 

द र   दा   म ल क  क इ  उ(औ)

{उ इक कलम दारद         }

[त्याच्याजवळ एक लेखणी आहे ]

شما اینجا هستید 

द  स्ति   ह   जा   इं     मा श(शो)

{शोमा इन्जा हस्तीद        }

[तू इथे आहेस            }

این درس آسان است 

स्त  अ   न सा आ   स र द   न ऐ

{ऐन दरस आसान अस्त   }

[हा धडा सोपा आहे      ]

माझे डोके

 डोके    -     सर
 केस    -     मू
 कपाळ   -  पिशानी
 भुवई    -   आबरू
 पापणी  -   पलक ए चश्म
 डोळा     -   चश्म
 नाक    -    दमाग़
 ओठ    -    लब
 तोंड     -   दहान
 हनुवटी -  चाना
 गाल   -    गुना
 चेहरा  -   सुरत
 कान   -   गुश
 पापणी चे केस -  मोजा
 घसा   -   गलू
 मान   -  गर्दन
 खांदा  -   शाना
 जीभ  -   ज़बान
 दात   -   दन्दन

 

माझा हात

नखे        -    नाखोन
तळहात  -    कफ़ ए दस्त
बोटे        -    अंगोश्त
मनगट   -    मोच ए दस्त
नाडी       -    नब्ज
हात       -     दस्त
कोपर    -     आरंज
बाहू       -     बाज़ू
खांदा     -     शाना

 

एक गाणे "यारी है इमान मेरा"

फ़ार्सी शब्द 
खुदा                         देव
बंदा                          भक्त
हम पियाला             एकत्र पिणारा
हम निवाला             एकत्र जेवणारा
हम सफ़र                सहप्रवासी
हम राज़                  एकमेकांची गुपीते माहीत असणारा
ता कयामत             जगाच्या अंतापर्यंत
साज ए दिल            हृदयाचे वाद्य
नूर                    
फ़िदा                  
सादगी                      
जिंदगी                
बंदगी                
गमगीन              
गुल ए गुलज़ार
बे ज़ार              
नजर                
नज़ारा              
चश्म ए बद -  वाईट नजर
शिकार
हाल ए दिल
हंसी
जवान
ममनून   -   अनुगृहीत
दिलकश
कुरबान

 

मराठी भाषा दिन : मराठी भाषेचं फारसी कनेक्शन असं आहे

किल्ला, जहाज आणि दरवाजा... खुर्ची, कागद आणि दुकान... नजर, साल आणि फक्त..

हे शब्द कुठल्या भाषेतले आहेत? आज मराठीत सर्सास वापरले जात असले, तरी हे सगळे शब्द मूळचे मराठी नाहीत, असं सांगितलं तर?

 

हे सगळे शब्द फारसी भाषेतून आले आहेत आणि मराठीनं ते आपलेसे केले आहेत. आजच्या काळात इराणची अधिकृत भाषा असलेली फारसी ही महाराष्ट्रात अनेक शतकं व्यवहाराची भाषा बनली होती.

 

आजही आपल्या रोजच्या वापरातल्या मराठीमध्ये या भाषेच्या पाऊलखुणा दिसतात. मराठी भाषा दिनाच्या निमित्तानं आम्ही त्याच पाऊलखुणांचा मागोवा घेतो आहोत.

Marathi

चीन मध्ये उडत्या विमानात लहान मुलीला टॉयलेटमध्ये अनेक तास केले बंद

Read more

 

फारसी-मराठीचं नातं कसं जुळलं?

मराठी आणि फारसीचा संबंध अगदी जुना आहे. या दोन्ही एकमेकींच्या दूरच्या मावसबहिणी आहेत असं म्हणायलाही हरकत नाही.

 

भाषाविज्ञानाचे प्राध्यापक चिन्मय धारुरकर त्याविषयी अधिक माहिती देतात.

 

"फारसी आणि मराठी या एकाच मोठ्या कुळातल्या भाषा आहेत. इंडो युरोपियन लँग्वेज फॅमिली म्हणजे युरो-भारतीय भाषा कूळ असं त्याचं नाव. या दोन्ही भाषांचं उपकूळही एकच आहे जे इंडो-इराणी म्हणून ओळखलं जातं.

"त्यामुळे आपोआपच वाक्यरचनेच्या पातळीवर किंवा काही मूलभूत शब्दसंग्रह आणि संरचनांच्या बाबतीत फारसी आणि मराठीमध्ये साम्य आढळून येतं. दुसरं म्हणजे फारसी भाषेत साठ टक्के शब्द अरबी भाषेतले आहेत. म्हणजे फारसीवाटे ते मराठीत आले आहेत."

 

मुस्लिम राजवटीमुळे फारसी महाराष्ट्रात आली, असं ढोबळमानाने अनेकांना वाटतं. पण ते पूर्णपणे खरं नसल्याचं ज्येष्ठ लेखक आणि संतसाहित्याचे अभ्यासक यू. म. पठाण यांनी म्हटलं आहे.

 

पठाण यांनी मराठी बखरींमध्ये वापरलेल्या फारसी भाषेवर संशोधन केलं होतं. 1958 साली पुणे विद्यापीठात त्यांनी सादर केलेला शोधनिबंध म्हणजे फारसी आणि मराठीला जोडणाऱ्या दुव्यांचा खजिनाच आहे.

 

त्यांच्या मते फारसीचे मराठीशी भाषिक संबंध पूर्वापार चालत आले आहेत आणि मुसलमानी राजवटीत ते अधिक घनिष्ठ झाले आहेत. बाराव्या शतकानंतरच्या कालखंडातील मराठी भाषेत फारसीचं प्रतिबिंब आढळून येऊ लागलं.

 

राज्यकर्त्यांची भाषा

फारसी भाषा मुस्लीम राज्यकर्त्यांसोबतच व्यापारी, प्रवासी आणि सुफी संतांच्या मार्फतही महाराष्ट्रात आली असावी. पण ती इथे रुळली आणि मराठीत मिसळली, ती मात्र राजभाषा म्हणूनच.

 

तेराव्या शतकात अल्लाउद्दीन खिलजीचं आक्रमण या प्रदेशाचं राजकारण बदलवून टाकणारं ठरलं. मग चौदाव्या शतकात मोहम्मद तुघलक शहानं आपली राजधानी काही वर्षांसाठी दिल्लीहून देवगिरीला म्हणजे आजच्या दौलताबादला हलवली. त्यानंतर बहामनी राजवटींच्या काळात फारसी महाराष्ट्राची राजभाषा म्हणून आणखी रूढ होत गेली.

 

डॉ. पृथ्वीराज तौर त्याविषयी माहिती देतात. तौर गेली सतरा वर्ष नांदेडच्या रामानंद तिर्थ मराठवाडा विद्यापीठात मराठीचं अध्यापन करत आहेत.

 

ते सांगतात, " दहाव्या शतकानंतर एकूणच भारतात सगळीकडेच वेगवेगळ्या इस्लामिक राज्यकर्त्यांचा प्रभाव राहिला. आपल्याकडे महसूल व्यवस्था अस्तित्वात आली, त्यात मुस्लिम राज्यकर्त्यांचं योगदान मोठं आहे. या महसुली व्यवस्थेतले अनेक फारसी शब्द आजही रूढ आहेत.

 

"पंधराव्या शतकात विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही या सगळ्यांचा उदय सुरू झाला. त्यांची राज्यकारभाराची भाषा म्हणजे फारसी ही व्यवहाराची भाषा बनत गेली. जमादार, फौजदार, भालदार, चोपदार, नाका, जकात हे सगळे शब्द या इस्लामी भाषांमधून आपल्याकडे आले आहेत."

 

एकनाथांचा 'अर्जदस्त' आणि फारसीचं प्रतिबिंब

मराठीवर फारसी भाषेचा परिणाम कसा होत गेला, हे मराठी साहित्यातून दिसून येतं. तसंच त्या काळातल्या दस्तावेजांमधूनही दिसून येतं. (हा दस्तावेज शब्दही फारसीतूनच आला आहे, बघा..)

 

संत एकनाथांचा एक 'अर्जदस्त' प्रसिद्ध आहे. या अर्जातले बहुतांश शब्द, अगदी अर्ज हा शब्दसुद्धा, फारसी भाषेतले आहेत.

 

डॉ. तौर सांगतात, "एरवी एकनाथांनी मराठीतून लिखाण केलं. पण अर्ज हा कोणाकडे करतात, तर राज्यकर्त्यांकडे. त्यामुळेच तो राज्यकर्त्यांच्या भाषेत लिहिला आहे."

 

शिवकालातली फारसी-मराठी

शिवाजी महाराजांच्या काळातही फारसीचा वापर खूप वाढला होता. त्या काळातल्या अनेक पत्रांमध्ये फारसीचं वर्चस्व दिसतं. इतकं, की अनेकदा आपण नेमकी कोणती भाषा वाचतो आहोत, असा प्रश्न पडावा. इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांनीही त्याविषयी लिहिलं आहे.

 

स्वतः शिवाजी महाराजही उत्तम फारसी बोलू शकत होते, असे उल्लेख आहेत. पण त्यांनीच मराठीवरचा फारसीचा हा प्रभाव कमी करण्यासाठी प्रयत्नही केले. स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर महाराजांनी राजव्यवहार कोषाची निर्मिती केली.

 

प्रा. तौर यांच्यामते मराठी भाषाशुद्धीची सुरूवात ही तिथपसून सुरू होते. "माझी भाषा मला सुधारायची आहे, त्याच्यावरचा अन्य भाषांचा परिणाम कमी व्हायला हवा अशी त्यामागची भावना होती. राजव्यवहारातले प्रधान, आमात्य, सरसेनापती असे शब्द छत्रपती शिवाजी महाराजांनी नव्यानं रूढ केले. पण गड, किल्ले यांच्यासंदर्भात असेल किंवा इतर अनेक गोष्टींसाठी फारसी शब्दच वापरात कायम राहिले."

 

आजच्या मराठीतली फारसी

आजही महाराष्ट्रात, विशेषतः निजामाच्या प्रभावाखाली राहिलेल्या मराठवाड्यात बोलीभाषेवर फारसी शब्दांचा आणि फारसीतूनच जन्मलेल्या उर्दूचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

 

फारसी आणि मराठीचं हे नातं अनेकांना भुरळ पाडत आलं आहे. या नात्याचा आणि फारसीच्या मराठीवरील प्रभावाचा अभ्यास गेली जवळपास शंभर वर्ष सुरू आहे.

 

1925च्या सुमारास लेखक-कवी माधव ज्युलियन (माधव पटवर्धन) यांनी पहिल्या फारसी-मराठी शब्दकोशाची निर्मिती केली होती. माधव ज्युलियन यांनी फारसी भाषेचं शिक्षण घेतलं होतं आणि ते ही भाषा शिकवतही होते.

 

फक्त शब्दच नाही, तर शह देणे, आर्जव करणे, वाहवा करणे, सर्द होणे, दावा सांगणे, दौलतजादा करणे, नेस्तनाबूत करणे असे वाक्प्रचार आणि शब्दरचनांही फारसीनं मराठीला दिलेली देणगी आहे.

 

भाषाशुद्धीसाठी अनेक चळवळी होऊनही हे शब्द टिकून राहिले आहेत, कारण ते मराठीनं स्वीकारले आहेत, आपलेसे केले आहेत.

 

भाषेला समृद्ध करणारा वारसा

पाच शतकांनंतर अनेक फारसी शब्द इथे रुजले, वाढले आहेत, मराठी बनून गेले आहेत. पण तरीही भाषाशुद्धीचा आग्रह धरला जातो, ते योग्य आहे का? असा प्रश्न पडतो.

 

केवळ संस्कृत आणि प्राकृतपासून मराठीचा विकास झाला, असा अनेकांचा समज असतो पण मराठीनं या भाषांबरोबरच फारसी, इंग्रजी, भाषांमधूनही बरंच काही स्वीकारलं आहे. तुर्की, अरबी, कानडी, तेलुगू, गुजराती, हिंदी, फ्रेन्च, पोर्तुगीज आणि पंजाबीतले शब्दही मराठीत रुळले आहेत.

 

हा मराठीला समृद्ध करणारा वारसा असल्याचं डॉ. तौर यांना वाटतं. "कोणतीही भाषा असे शब्द स्वीकारते तेव्हा ती शरण जात नसते. तर स्वतःला विस्तारत असते. ब्रिटिशांनी जगभरातल्या भाषांतून आपले शब्द स्वीकारले म्हणून ती एवढी प्रभावी ठरली आहे अन्य भाषांनी मराठीला खूप काही दिलं आहे. कोणत्याही भाषेच्या संदर्भात आपल्याला असं सकारात्मक असायला हवं."

 

भाषा भाषांमधल्या या विस्तृत नात्यांची माहिती झाली तर मनाची कवाडं उघडायलाही मदत होऊ शकते आणि लोक सर्वसामावेशक होऊ शकतात.

 

चिन्मय धारुरकरही तेच सांगतात. "अनेकदा फारसीविषयीचा आक्षेप हा भाषेविषयीचा आहे की तिच्याशी जोडलेल्या धर्माविषयी आहे, असा प्रश्न पडतो. पण वेगवेगळ्या भाषांमध्ये अशी शब्दांची उसनवारी होत असते. ती एका दिवसात काढून टाकणं म्हणजे भाषेचा इतिहास नष्ट करण्यासारखं आहे."

 

Published By- Priya Dixit

फारसी मराठी अनुबंध

 

आजच्या काळात इतिहासाचे अध्ययन करायचे असेल तर मोडी वाचन यावे लागते, हे तर सगळ्यांनाच माहित असते. पण लक्षावधी कागदपत्रे आज फारसीतून वाचनाच्या अभावामुळे तशीच पडली आहेत, हे थोड्यानाच ठाऊक आहे. एकेकाळी राजभाषा असलेल्या फारसीतून मराठीत अनेक शब्द शिरले, आज ते कुणाला फारसी वाटणारही नाहीत. आज अगदी घरात असण्याऱ्या वस्तूंची यादी पाहिली तर त्यातले हे सगळे शब्द फारसी आहेत - खुर्ची, मेज, पलंग, तक्त डेग, तबक, समई, शामदान, गुलाबदाणी, अम्बर, जाफरा, ताफा, अत्तर. अश्या या ऐतिहासिक फारसी-मराठी अनुबंधाचा हा धावता आढावा, मराठी दिन २०१८ च्या निमित्ताने.

(टीप: या लेखातील बरीच माहिती मी डॉ. यु म पठाण यांच्या 'फारसी मराठी अनुबंध' आणि प्रो. माधव त्रिंबक पटवर्धन यांच्या 'फारसी मराठी कोष' यामधून जशीच्या तशी घेतलेली आहे, त्यामुळे माझे श्रेय इथे फक्त संकलकाचे आहे. मूळ संशोधन डॉ पठाण आणि पटवर्धन यांचे आहे.)

तुर्क,मोगल यांनी इराणवर केलेले आक्रमण,त्यांच्यावर झालेले इराणी संस्कृतीचे संस्कार(फार्सी माषेचा स्वीकार इ.) व त्यांचा भारतात प्रवेश इ. गोष्टी इतिहासात नमूद आहेत. बाराव्या-तेराव्या शतकात त्यांची सत्ता भारतात प्रस्थापित झाली व त्याच सुमारास अल्लाउद्दीन खिलजीने देवगिरीच्या रामदेवराव यादवांवर स्वारी केली, हा इतिहासही प्रसिद्ध आहेच. या वेळेपासून मुसलमानांच्या देशव्यापी सत्तेचा महाराष्ट्राशी निकट संबंध येऊ लागला, मुसलमानांची राज्यकारभाराची भाषा फार्सी असल्याने अर्थातच फार्सीचा व मराठीचाही संबंध आला. राज्यकारभारविषयक शिष्ट व्यवहारासाठी फार्सीचा उपयोग होऊ लागला,महाराष्ट्राचे राजकीय व सामाजिक जीवनही काही अंशी फार्सीमय झाले. मुसलमान राज्यकर्त्याप्रमाणे मराठ्यांनीही इतिहासलेखनास प्रोत्साहन दिले आणि महाराष्ट्रात बखरनवीसांचा, अख्यबारनवीसांचा व पारसनिसांचा एक वर्गच तयार झाला. अगदी एकनाथ महाराजही त्यातून सुटलेले दिसत नाहीत. खालच्या एकनाथी भारुडातले फारसी शब्द पहा:

अर्जदास्त अर्जदार, बंदगी बंदेनवाज, अलेक सलाम साहेबांचे सेवेशी ।
बेंदे शरीराकार जिवाजी शेखदार बुधाजी कारकून परगणे शरीराबाद किल्ले कायापुरी ||

विशेष म्हणजे तेराव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत जसा मध्ययुगीन मराठी साहित्याला अरबी-फार्सीचा फ़ारसा स्पर्श होत नाही, तसाच मराठवाड्यातील मराठी भाषेलाही होत नाही. विसाव्या क्रमांकाच्या हातनूरच्या शिलालेखापर्यंतच्या (काल: शके १२२३/ इ.स. १३०१) सर्व शिलालेखांत एकाही अरबी-फार्सी शब्दाचा वापर केला गेल्याचे आढळत नाही, ही मोठी आश्चर्याची बाब होय. ज्ञानेश्वरीत व यादवकालीन महानुभावीय साहित्यात हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतके का होईना फार्सी शब्द आढळतात, पण तसे येथे होत नाही, हे लक्षात घ्यायला हवे. शके १३२० (इ.स. १३९८) मध्ये सुलतान फेरोजशहाचा या लेखांना स्पर्श होतो पण हे चौदाव्या शतकापर्यंतचे शिलालेख स्वत्वाचे एवढे अभिमानी की 'सुरतान 'व 'पेरोजसाहा 'या दोन फार्सी शब्दाव्यातिरिक्त ते कोणत्याही परकीय शब्दाचा स्वीकार करीत नाहीत. त्यानंतर मात्र फार्सी ही बहमनी राज्यकर्त्यांची राज्यकारभाराची भाषा झाल्याने आपोआपच लोकव्यहारातील मराठी भाषेवर अरबी - फार्सीचा प्रभाव पडणे अपरिहार्य होते. त्यामुळे उत्तरोत्तर मराठीत अरबी - फार्सी शब्दांचा आढळ होतो.

बहमनी,शिवकाल व पेशवेकाल यांतील फार्सी - मराठी अनुबंधाचे स्वरूप पाहता त्यात अनेक स्थित्यंतरे झाल्याचे आढळते. बहमनीकालात फार्सीची मराठीशी विलक्षण जवळीक निर्माण झाली पण तिचे रूपान्तर सावटात होऊ नये अशी चिन्ताही शिवकालात वाटू लागली. राज्यव्यवहारकोशाच्या निर्मितीमुळे मराठीच्या अस्मितेच्या रक्षणाचा एक महत्त्वपूर्ण प्रयत्न झाला खरा पण पुन्हा पेशवेकालात उत्तर भारताशी व मोगल राजवटीशी संपर्क येऊ लागल्याने फार्सी - मराठीचे संबंध अधिक व्यापक व घनिष्ट झाले.मराठी माणसाच्या जीवनव्यवहाराशी,वाड्मयव्यवहाराशी ,भाषिक व शासकीय व्यवहाराशी असलेला फार्सी भाषेचा हा संबंध उत्तरोत्तर वाढत वाढतच गेला. अव्वल इंग्रजीत व इंग्रजी अमदांनीत,मुसलमानांची राजवट नसतानाही तो टिकून राहिला. एवढेच नव्हे तर इंग्रज हा देश सोडून गेल्यावरही गेले अर्ध शतक हा अनुबंध टिकूनच राहिला.

व्यक्तिनाम हे विशेषनाम असते पण आडनाव हे सामान्यनाम असते. आडनावाचा त्या त्या घराण्याशी संबंध येतो, त्यामुळे फार्सी शब्दयुक्त आडनावांचा मराठी माणसाने केलेला स्वीकार ही त्याच्या जीवनव्यवस्थेतील महत्त्वाची घटना होय, इस्लामी राजवट जाऊन काही शतके लोटली तरी ही आडनावे तशीच कायम आहेत त्यावरून हा प्रभाव किती दूरगामी होता,ते कळते. फार्सी शब्दयुक्त विशेषनामांप्रमाणेच यादवोत्तर कालात महाराष्ट्रात फार्सी शब्दयुक्त हुद्दे रूढ झाले व त्यांचेच पुढे आडनावात रूपान्तर झाले. त्याविषयी व पित्याचे नाव लिहिण्यापूर्वी मुस्लिम पध्दतीप्रमाणे बिन/ विश्न (चा पुत्र) हा अरबी शब्द लावला जाई, त्याविषयीही इतिहासकार वि का राजवाडे यांनी या शब्दांत खंत व्यक्त केली आहे - 'सौदागर, मुश्रीफ,सराफ,चिटणीस,फडणीस पोतनीस ,हेजीबराव,दिवाण,वाकनीस ,वफ्तरदार, वगैरे फारशी आडनावेहि मराठीत रूढ झाली, 'बिन्' ह्या फारशी शब्दानें पिता पुत्रांचा संबंध दाखविण्यापर्यंत ज्या देशातील भटाभिक्षुकांचीही मजल गेली जाऊन पोहोचली, त्या देशांतील भाषेच्या भ्रष्टपणाबद्दल जास्त काय लिंहायचे?'

ही आडनावे किंवा हुद्दा / व्यवसाय दर्शविणारे फार्सी शब्द मुसलमानपूर्व महाराष्ट्रात मुळीच प्रचारात नव्हते, हे मत श्री.वा.कृ.भावे यांनी सप्रमाण नोंदविले आहे.मराठी बखरींत आढळलेली फार्सी शब्दयुक्त आडनावे देत आहे, त्यांतील बरीच आडनावे आजही रूढ असल्याचे दिसून येईल. बखरींतील या आडनावांची संख्याच साठपेक्षा अधिक आहे, त्यावरून हा प्रभाय किती मोठा होता तेही कळेल.

अंकबरनीस (फा. अख्बार नवीस्‌ - बातमीपत्र पाठविणारा)
अमीन (अ. अमीन्‌ = विश्वस्त )'
कानगौ (फा. कानून्गो = वहिषाटीची नोंद ठेवणारा)
कारखानीस (फा. कार्निह-नवीस्‌ कारकून)
कारभारी (फा. कार्बारी नव्यवस्थापक,दिवाण)
*कासीद (फा. कासिंद्‌ = पत्रे पोहोचविणारा दूत)
*किल्लेदार (फा. कलअह -दार्‌ = दुर्गाधिपती, किल्लेकरी)
*कोतवाल (फा.कोत्वाल्‌ किल्लेदार, दारोगा)
खासगीवाले (फा. खासगी, राजाच्या खासगीचा अधिकारी)
खासनीस (फा. खास - नवीस्‌ )
चिटणीस (फा. नवीस ) = पत्रव्यवहार करणारा
*जकाते (अ. ज़ुकात्‌ ) च जकात वसूल करणारा,
*जमादार (फा. टोळीचा / तुकडीचा नायक)
*जहागिरदार (फा. जागीर दार )
ठाणेदार (फा. दार )
*डबीर (फा. दबीर्‌ = लेखक,कारकून,चिटणीस)
*तबीब (अ. तबीब्‌ > वैद्य)
*तोफखाने (तुं. लोप्‌ 4- फा. खानह्‌ )तोफखानेवाला
*दप्तरवार (फा. दफ्लर्‌ दार्‌ कागदपत्रांची काळजी घेणारा अधिकारी)
दफेदार (फा. दफूअदार्‌ रिसाल्यातला लहान, अधिकारी)
*दारुवाला (पारशी जमातीत)(फा. दारू = मद्य)
*दिवाण (फा. दीवान्‌ = प्रधान)
*दिवाणजी (तु. दीवान्‌ ची = प्रधान)
नालबंद (फा. नअलबंद = नाल छोकणारा)
*पागनीस (फा. पाय्‌गाह नवीस्‌ रिसाल्याकडील कारकून )
*पागे (फा.पायूगाह = रिसाल्याचा अधिकारी )
पागेदार (फा. पायूगाह दार्‌ )
*पारसनीस (फा. फार्सीनवीस्‌ = फार्सी पत्रव्यवहार करणारा)
*पेशवे (फा.पेश्वा = पुढारी पंतप्रधान)
पोतदार (फा. पोतहदार्‌ = नाणेपारखी )
*फडणीस (अ. फर्द. = एकेरी पत्र,नवीस्‌ लिहिणारा )
*फरास (अ. फर्राश = बिछावत घालणारा)
बक्षी (फा. बख्शी = सैन्यात पगार वाटणारा)
*बारगीर (फा. बार्गीर्‌ = धन्याने दिलेला घोडा ठेवणारा शिपाई )
*बिनवाला/ली (फा. बीनी = सैन्याची आघाडी)
बेलदार (फा. बेलदार = खणत्या)
*म॒ (मु) जुमदार (फा, मजुमूअदार्‌ = बसुली कारकून)
*महाले (अ. महल) = महालाचा रक्षक?
"मिराशी (अ. मीशस्‌ ) = मिराशीचा उपभोग घेणारा
*मिरासदार (फा. मीरासीवार्‌)
मिर्धा / धे (फा. दहा शिपायांचा नाईक)
*मोकाशी (मुक्रासा)
*रास्ते (फा.रास्त्‌ )
*वाक(के)नीस (फा. वाकिअ नवीस्‌ = अखबार नवीस्‌ )
*शिकिलकर (फा. सैकल्गर्‌ = हत्यारे साफसूफ करून पाणी देणारा )
*शिलेदार (फा. सिलह्दार्‌ = सैन्यातील राऊत)
शेखदार (अ. शेख , फा. दार्‌ )
*सबनीस (फा. स॒फूनवीस्‌ र्‌ सैन्यातील तुकड्यांतील सैनिकांची गणती करणारा )
*सरदार (फा. सरदार : बडा अधिकारी, मनसबदार)
सरंजामी (फा. सरंजामी)
*सरंजामे
*सराफ (अ. सर्राफ़ : सोनेचांदीचा व्यापारी)
*सुभेदार (फा, सूबद्ददार्‌ प्रान्ताधिकारी)
हकीम, हकीमजी (अ, हाकिम्‌ = आज्ञा देणारा अधिकारी)
*हजारी, हजारे (फा. हजारी, हजार सैनिक बाळगण्याची मनसब असलेला)
हरीप, हरीफ (अ. हरीफू) '
*हशमनीम, हसबनीस (फा. हशम्‌नवीस्‌ = हशमाकडील कारकून)
*हधालदार (फा. हवालत्‌ - वार्‌)
*हेजीब (अ. हाजिंब्‌ = वकील)

मुळातले हुद्दे (व्यवसाय व त्यांचे स्वरूप लक्षात यावे, यासाठी येथे मूळ शब्द व त्यांचे डॉ.पटवर्धन यांनी दिलेले अर्थ वरील यादीत नौंदविले आहेत.

*या खुणेने दर्शविलेली आडनावे आजही महाराष्ट्रात प्रचलित आहेत, याशिवाय गुमास्ते (फा.गुमाश्‍तह),दासताने (फा. दास्तान ), पेशकार (फा.पैश्‌ कार),शिकारखाने (फा. शिकार्‌ गानद्),वकील॑ (अ. वकील) अशी कितीतरी आडनावेही आढळतात.

फार्शी लेखक पर्यायवाचक शब्दांचे विशेष चाहते; त्यामुळें कांही शब्दांना प्रतिशब्द अनेक आहेत, ऐक्य व सख्य यास आश्‍नाई, इख्लास, इतलाखी, इंतफाक,
इतह्मद, इरतिंबात, इस्तियाक, एक-दिली, एक-रछ्टगी, एकी, खला-मला, ससूसीयत, तस्फिया, दिल्जमाई, दोस्ती, वसालत, मुस्ताकी, यगानगत वगेरे १८ वर प्रतिशब्द आहेत. वैर-भाण्डण या अर्थी अकस, कर्कैशा, कजिया, किलाफ, खळश, खिसा, जिकीर, जुदाई, दावा, दुस्मनगी, दुही, निफाक, पुर्कश, बर्कशी, असे १४ वर शब्द आहेत. प्रतिष्ठा याअर्थी अज, अस्करा, आब, आबताब, इज्जत, तम्मा, नक्श, नछग, नामोश, वकर, शोहरत, हुर्मत वगैरे १२ वर शब्द आहेत. कौटिल्य या अर्थी कंवाईत, केंद्‌, दुगा, फन्द, फरेब, मकर, हुन्नर, हरिफी, हिक्मत, वगेरे ९ वर शब्द आहेत. संशय या अर्थी अन्देशा, गर्द, गुबार, गुमान, दग्दगा, वस्वास, वहीम, शुक, शूभ वगेरे ९ वर शुब्द आहेत. समाधान या अर्थी खातर, खातरजमा, खातदारी, खातर्दास्त, तक्‍वा, तमानीयत, तशफ्फी, तसली, दिल्दारी, दिल्भरी, दिलासा वगेरे ११ वर शब्द आहेत. पीडा या अर्थी आजार, कसाला, जूबरी, जळाल, जाजती; जुळूम, तश्‍वीस, ताशसि वगैरे शब्द आहेत. शिक्षा या अर्थी तस्बी, नातिजा, नश्यत, शास्त, सजा असे पांच शब्द आहेत. परिश्रम या अर्थी कस्त, कोशीस, मशायत, मेहनत, शिकस्त, सई असे शब्द आहेत. चाल-रिवाज या अर्थी तऱ्हा, तरिका, दस्तूर, पाय-रव, मामूल, रव, रस्म, रवेश, रहा, रिवाज, शिरस्ता, सुदामत असे १२ शब्द आहेत. फार्शीनें मराठींत पर्यायवाचक शब्दांची भर किती आणि कशी केली आहे हें कळायला वरील विवेचन पुरे आहे.

 

लेख फार आवडला . पठाणांचे पुस्तक अप्रतिम आहे. फार पुर्वी लोकमत मध्ये एक छोटेखानी सदर येत असे त्यात ते एक एक शब्दाचा संबंध जोडुन दाखवत असत.
हे असे शोधुन काढणे मोठे मनोरंजक आहे. म्हणजे बघा वरील

*बिनवाला/ली (फा. बीनी = सैन्याची आघाडी) आणि *शिलेदार (फा. सिलह्दार्‌ = सैन्यातील राऊत) हे दोन स्वतंत्र शब्द आहेत याचवरुन बनलेला मराठीत एक खास शब्द वापरला जातो " बिनीचे शिलेदार "

*फरास (अ. फर्राश = बिछावत घालणारा) पुण्यात एक पोलीस चौकी आहे " फरासखाना" नावाने म्हणजे हे पुर्वी काय असणार इथे ?
तसेच

*फडणीस (अ. फर्द. = एकेरी पत्र,नवीस्‌ लिहिणारा )
नाना फडणवीस म्हणजे एक आग्रह मी बघितलाय नाना फडणीस नव्हे नाना फडणवीस व पाहीजे हा आग्रह काहीशा शुद्धतेच्या आग्रही अभिनिवेशाने धरला जातो.
तेव्हा त्याच्या शब्दाचा मुळांविषयी अनभिज्ञता हे कदाचित एक कारण असावे. म्हणजे मुळ तर फारसी आहे मात्र आमचे व्हर्जन असे असेच असावे या प्युरीटनीस्ट आग्रहाची मौज वाटते.

याच पुस्तकात एक शब्द दिलेला आहे "रिसाला" याचे रुट रिसालह = घोडदळाची तुकडी असे दिलेले आहे. मराठवाड्यातील जालना शहरात दर रंगपंचमीच्या दिवशी राजा ची रिसाला मिरवणुक निघण्याची परंपरा आहे. म्हणजे राजा बहुधा कधी काळी घोडदळाच्या तुकडी सहीत निघत असावा त्याला तेथे " रिसाला " मिरवणुक असेच म्हटले जाते. तो राजा पुढे गेला की मग रंग खेळणे बंद होते अशी गाव परंपरा आहे.

गालिबच्या फारशी गझला जर देवनागरीत मिळाल्या तर या दोन ग्रंथाची मदत घेऊन आपल्याला नक्कीच काही प्रमाणात अर्थ शोधता येइल .
पण सबसे बडी दिक्कत ही आहे की मला देवनागरीत गालिब ची फारसी शायरी कुठे सापडली नाहे.

 शिकिलकर (फा. सैकल्गर्‌ = हत्यारे साफसूफ करून पाणी देणारा

"शिकलकरी" या नावाने ओळखला जाणारा समाज माहीतीत आहे. हे साधारण शिख लोकांसारखे डोक्यावर फेटा बांधतात.
पण हा मुळ शब्द आणि यांचा असा संबंध माहीत नव्हता.

अजुन एक प्रश्न असा पडतो की कारखानीस चिटणीस मुजुमदार फडणीस पोतनीस टिपणीस अशी बरीच नावे " चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु" ची आडनावे आहेत
या समाजाचा सामाजिक इतिहास हा या व्यवसायाच्या नोकरीच्या अंगाने पडताळता येइल का ? म्हणजे मुघलांच्या सेवेत या समाजाचे प्रमाण अधिक असावे का ? कशा स्वरुपाचे असावे ? की आडनावे इथेच या समाजात उचलली गेली इतर समाजातही असे नोकरी करणारे असतीलच पण आडनावे नसतील लावली कदाचित

 अरबीत संपूर्ण नाव लिहिण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे...

(व्यक्तीचे नाव) बिन / बिन्त* (वडिलांचे नाव) बिन (आजोबांचे नाव) अल् (घराण्याचे/ट्राईबचे नाव)

* बिन = चा मुलगा आणि बिन्त = ची मुलगी.

 

'ढालगज-भवानी' हा शब्द अनेक वेळा 'भोचक' वा 'पुढे पुढे मिरविणारी अशा अर्थाने वापरला जातो. मात्र या शब्दाचा खरा अर्थ समजून घेतला तर जिला उद्देशून हा शब्द वापरला गेला तिला ते अभिमानास्पद वाटेल.

ढाल म्हणजे कवच, संरक्षक आवरण.

गज म्हणजे हत्ती.

भवानी म्हणजे आरंभ, आघाडी, कार्याला सुरुवात.

पूर्वीच्या काळी शत्रूच्या किल्ल्याला वेढा घातला जात असे. अनेक दिवस वेढा चालवूनही शत्रू शरण येत नाही म्हणताना निकराचा हल्ला म्हणजे 'सुलतानढवा' किंवा 'एल्गार' केला जात असे - म्हणजे सर्व शक्तिनीशी किल्ल्याचा दरवाजा भेदून आत शिरायचा प्रयत्न.

यासाठी मदमस्त हत्तींना मस्तकावर कवच चढवून किल्ल्याच्या दारावर मुसंडी मारायला लावले जात असे. प्रचंड ताकदीच्या हत्तीने दिलेल्या धडकांनी दरवाजा कोलमडून अखेर किल्ल्यात प्रवेश शक्य होत असे. यात मजबूत दरवाज्यावर लावलेल्या अणकुचीदार खिळ्यांची पर्वा न करता स्वामीच्या आज्ञेनुसार धडका देणार्‍या हत्तीची भूमिका सर्वात महत्त्वाची.

तेंव्हा ढालगजभवानी म्हणजे परिणामांची तमा न बाळगता, अडचणींची पर्वा न करता ध्येयाप्रत पोचण्यासाठी पुढे सरसावलेली पराक्रमी स्त्री असा आहे.

 

 

भाषासूत्र : मराठी शब्दसंग्रहातील फारसी उपसर्ग

लोकसत्ता टीम

~3 minutes

---

भाषासूत्र : मराठी शब्दसंग्रहातील फारसी उपसर्ग

लग्नविधीत नवऱ्या मुलास द्यावयाचे भोजन वगैरे पदार्थ आणि मानसन्मान म्हणजे रुखवत. फारसी रु’षमत म्हणजे देणगी!

Updated: October 20, 2022 07:35 IST

– डॉ. निधी पटवर्धन

 आला आला रुखवत, त्यात होती बुगडी

विहीणी विहीणी घालतात मांडवात फुगडी’

या उखाण्यातील रुखवत शब्द फारसी ‘रुषमत्’वरून आला आहे, हे कोशात पाहिले तेव्हा गंमत वाटली. लग्नविधीत नवऱ्या मुलास द्यावयाचे भोजन वगैरे पदार्थ आणि मानसन्मान म्हणजे रुखवत. फारसी रु’षमत म्हणजे देणगी!

मराठीत कितीतरी फारसी शब्द येतात आणि उपसर्गाने तयार होणारे बरेच फारसी-अरबी शब्द आपण वापरतो. मागच्या भागात आपण काही उदाहरणे पाहिली. या भागात आणखी काही उदाहरणे पाहू- फारसी ‘रोज’ या उपसर्गावरून रोजकीर्द म्हणजे दिनचर्या, रोजगार म्हणजे धंदा, रोजगुदस्त म्हणजे कालचा दिवस आणि रोजा म्हणजे मुसलमानांचा उपवासाचा दिवस असे मराठी पर्याय उपलब्ध आहेत. ‘बिन’ म्हणजे शिवाय, खेरिज, वाचून. उदा. बिनदिक्कत, ‘बे’ म्हणजे सुद्धा विना, शिवाय. याचे सामासिक शब्द पुष्कळ आहेत.

जसे बेअब्रू, बेइज्जत, बेईमान, बेकायदा, बेगुमान, बेडर, बेढब, बेपर्वा, बेशरम, बेशिस्त. अजून एक ‘शिवाय’ अर्थाचा उपसर्ग म्हणजे ‘बेला’. त्याची उदाहरणे म्हणजे बेलाशक, बेलाकसूर. ‘ला’ उपसर्गाचे लाइलाज, लाजवाब असे शब्द आपण ऐकले आहेत. ‘ला’ उपसर्गाची लावारिस, लाचार ही उदाहरणे आपण उपयोजितो. ‘हर’ म्हणजे प्रत्येक. हररोज, हरसाल, हरहुन्नरी, हरकाम्या ही त्याची उदाहरणे. ‘दर’ या उपसर्गाचा अर्थ ‘प्रत्येक’ हा आहे. दररोज, दरमहा, दरमजल, दरसाल, दरशेकडा, दरमुक्काम हे शब्द आपल्याकडे आलेले आहेत पण मराठीमध्ये दरदिवस, दररात्री, दरमाणसी, दरदिवशी असे प्रयोग आढळतात. ‘ना’ हा अभावदर्शक आहे. नाउमेद, नापसंत, नादार नाखूश, नाराज, नाचक्की हे शब्द आपण वापरतो. ‘सर’ या उपसर्गाचा अर्थ आहे मुख्य. उदा. सरकार, सरहद्द, सरदार, सरमोकादम, सरनौबत, सरसुभा, सरपंच, सरकारकारकून. सरपेच यापासून मराठी ‘शिरपेच’ झाले आहे. सरजोर वरून ‘शिरजोर’ झाले आहे. आता आजच्या लेखातील शेवटचा उपसर्ग म्हणजे ‘हम’. हम म्हणजे समान/ पूर्ण/ सर्व. उदाहरण द्यायचे तर हमरस्ता, हमरंग, हमजात. एकूणच मराठी शब्दसंग्रहात फारसी उपसर्गानी शब्दसंग्रह वाढविला आहे.

 

ज़बान-ए-फ़ारसी 

आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिनानिमित्त...

• निखिल परांजपे
• 22 Feb 2021
• 3 comments
• 

  

  

  

फारसी हा शब्द फारसी भाषेत...

21 फेब्रुवारी हा दिवस जगभर आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिन म्हणून साजरा केला जातो. या निमित्ताने स्पेन आणि इराण  या दोन देशांतील अनुक्रमे स्पॅनिश आणि फारसी या भाषा आणि या भाषांचे त्या-त्या देशातील स्थान या विषयी दोन लेख प्रसिद्ध करत आहोत. त्यापैकी स्पॅनिश भाषेची ओळख करून देणारा लेख काल प्रसिद्ध झाला. तर फारसी भाषेवरील लेख आज प्रसिद्ध करत आहोत.

फारसी ही इराण देशातील फार्स भागाची भाषा! त्या भागाचे व भाषेचे मूळ नाव पारस व पारसी. ही इंडो-युरोपिअन भाषाकुलातील इंडो-आर्यन या उपकुलातील भाषा आहे...  त्यामुळे हिला आर्यभाषा असेही म्हणतात. 

आत्ताची फारसी भाषा ही तीन टप्प्यांमधून पुढे संक्रमित झाली आहे. एक ओल्ड पर्शिअन ही हेकामनेशी साम्राज्याची अधिकृत भाषा होती. दुसरी मिडल पर्शिअन ही सासानी साम्राज्याची राजभाषा होती. ओल्ड पर्शिअन ही क्युनिफॉर्म लिपीमध्ये लिहिली जात असे... तर मिडल पर्शिअन ही पहलवी लिपीमध्ये लिहिली जात असे.

सातव्या शतकात पर्शियावर अरबांनी आक्रमण केले आणि सासानी साम्राज्य लयास गेले. त्यानंतरच्या कालखंडात फारसी भाषेमध्ये दोन शतकांचा अंधार किंवा निःशब्दता दिसून येते. त्यालाच ‘दु कर्न - ए - सोकूत’  असे म्हटले आहे. याचे कारण या दोन शतकांमध्ये नेमके काय घडले, भाषा व लिपी यांमध्ये काय व कसे बदल झाले याबद्दल काहीच ठोस माहिती मिळत नाही. या साम्राज्याच्या उलथापालथीनंतर फारसी भाषेवर अरबी भाषेचा प्रभाव वाढला व लिपीदेखील बदलून अरबी झाली. अरबी भाषेमध्ये प हा उच्चार नसल्याने  पारसीऐवजी फारसी हे नाव रूढ झाले. त्याचबरोबरीने फारसी भाषेत असलेली ‘ग’, ‘झ्य’, ‘च’ व ‘प’ ही अक्षरे मूळच्या अरबी वर्णमालेत  सामावून घेण्यात आली.

देश 
फारसी ही इराणची राष्ट्रभाषा आहे. इराणव्यतिरिक्त ती अफगाणिस्तानमध्ये (दरी), ताजिकिस्तान (ताजिकी), आणि अझरबैजान या देशांत बोलली जाते. अफगाणिस्तानात ‘पश्तो’नंतर अधिकृत भाषा म्हणून  ‘दरी’ या नावाने ओळखली जाते. ताजिकिस्तानमध्ये राजकीय कारणांमुळे फारसी ही सीरिलिक लिपीमध्ये लिहिली जाते. इराणव्यतिरिक्त भारत, पाकिस्तान, अमेरिका, बांगलादेश, अफगाणिस्तान या देशांमध्ये फारसी शिकवली जाते. अझरबैजान या देशाची राजधानी बाकू येथील ऐतिहासिक ‘आतिश गाह’ (आगीचे स्थान) येथे संस्कृत व पारशी असा द्वैभाषिक शिलालेख आढळतो. 

फिरदौसीचा शाहनामा
दहाव्या शतकातील सुप्रसिद्ध इराणी कवी अबूल कासीम फिरदौसी यांनी ‘शाहनामा’ (राजांची कथा)  हे महाकाव्य लिहिले. शाहनामामध्ये फिरदौसीने इराणच्या राजांचा इतिहास आणि पुराणकथा लिहिल्या आहेत. या ग्रंथाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याची भाषा! अरबांच्या आक्रमणानंतर मूळ फारसी भाषेचे अस्तित्व नाहीसे होत होते. फिरदौसीने शाहनामामध्ये अत्यल्प अरबी शब्दांचा वापर केलेला आढळतो. या ग्रंथावरून तत्कालीन फारसीचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. 

‘शाहनामा’ हा फारसी भाषेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. याच कारणास्तव फिरदौसी हा इराणचा राष्ट्रीय कवी आहे व शाहनामा हा साहित्यिक विद्वानांबरोबरच सामान्य इराणी माणसाच्याही जिव्हाळ्याचा विषय आहे. शाहनाम्यातील सुप्रसिद्ध कविता या ग्रंथाचे सार सांगते - "बासी रंज बोर्दम् दार ईन साले सी, आजाम जिन्दे करदम बादीन पारसी" अर्थात तीस वर्षे कष्ट करून मी ही पारसी जीवीत ठेवली आहे.

फारसी साहित्य, काव्य व चित्रपट
इराणी माणूस हा जगभर त्याच्या इंटलेक्चुअल क्रिएटिव्हिटीसाठी अर्थात बौद्धिक सर्जनशीलतेसाठी प्रसिद्ध आहे. याचा उल्लेख प्रेषित महंमदांच्या वचनामध्ये - हदिसमध्येदेखील - मिळतो. फारसी भाषेमध्ये जगातील काही सर्वोत्तम काव्यरचना आहेत. हाफिज, सादी, फिरदौसी, मौलाना रूमी, ओमर खय्याम, अत्तार निशापुरी, साईब तबरेजी, सोहराब सेपेहेरी व निमायू सीज हे फारसीचे प्रसिद्ध कवी आहेत. सादीची 'बनी आदम' ही प्रसिद्ध कविता संयुक्त राष्ट्र संघाच्या मुख्यालयातील भिंतीवर कोरण्यात आली आहे. शब-ए-यल्दा या सणाला रात्रभर हाफिजच्या ‘दिवान - ए – हाफिज’ या काव्यसंग्रहाचे वाचन आणि रसग्रहण करण्याची परंपरा आहे.

जगभरात इराणी चित्रपटसृष्टीचे अनेक चाहते आहेत. इराणी चित्रपटांनी आपला एक ठसा उमटवला आहे. माजिद माजिदी, अब्बास कियारोस्तोमी, दारियुश मेहेर जूयी यांची नावे अत्यंत आदराने घेतली जातात. चित्रपट-साहित्य कलाकृतींसोबतच इराणी चित्रकला व स्थापत्य यांचेही महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

फारसी लिपी 
फारसी ही अरबी लिपीमध्ये उजवीकडून डावीकडे लिहिली जाते. भारतीय भाषा-लिप्यांप्रमाणे यांमध्ये बाराखडी नसते... त्यामुळे डायक्रिटीक मार्क तसेच चिन्हांच्या वापरावर उच्चार मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत. नस्ख़, नस्तालिक़, शिकस्ते व शिकस्ते नस्तालीक़ या काही प्रमुख लिप्यांचा वापर सुलेखन करण्याकरता केला जतो. कुराणातील आयत लिहिण्याकरता थुलूथ / सोल्स या लिपीचा वापर केला जातो. 

फारसी भाषेमध्ये अनेक अरबी व फ्रेंच शब्दांचा वापर केला जातो. फारसीचे व्याकरण व इतर युरोपिअन भाषांच्या व्याकरणात साम्य आहे.

फारसी व भारत
फारसी भाषेचा भारताशी प्राचीन काळापासून संबंध आहे. वैदिक संस्कृत व अवेस्ता भाषांमध्ये अनेक साम्यस्थळे आहेत. नंतर मध्ययुगात बाराव्या शतकानंतर आलेल्या इस्लामी राजवटींची राजभाषा फारसी होती. तसेच राज्यव्यवस्थेवर पर्शिअन राज्यव्यवस्थेचा खोलवर प्रभाव होता. तत्कालीन इतिहासाची साधने - शिलालेख, नाणी, दरबारी दस्तऐवज, सुलतानाची व बादशहांची फर्माने, पत्रव्यवहार हे फारसीमध्ये लिहिले अथवा कोरले होते. उत्तर भारतातील मुघल राजवट व दक्षिण भारतातील बहमनी सल्तनत हा फारसीचा भारतातील सुवर्णकाळच म्हणायला हरकत नाही.

तबकात - ए - नासिरी, बाबरनामा, अकबरनामा, ऐन - ए - अकबरी, तुजुक - ए - जहांगिरी, बादशाहनामा, आलमगीरनामा, मासिर - ए - आलमगिरी इत्यादी मूळ फारसीतल्या  ग्रंथांमधून तत्कालीन समाजाचे चित्रण व इतिहासाचे चित्रांकन केलेले आहे. अमीर खुसरो देहलवी, बेदिल यांच्या फारसी काव्यरचना इराणमध्येही फार प्रसिद्ध आहेत. फारसीचे तत्कालीन महत्त्व अनन्यसाधारण होते... त्यामुळेच आपल्याकडे ‘हाथ कंगन को आरसी क्या और पढ़ें लिखें को फारसी क्या’ ही म्हण प्रचलित होती... म्हणजे सुशिक्षित व्यक्तीस फारसी येतच असणार...! 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेकानंतर राजपत्रांमधील फारसी मायना बदलून संस्कृतप्रचुर मराठी केला. ‘राज्यव्यवहार कोष’ या ग्रंथाची निर्मिती केली, ज्यामध्ये राज्यव्यवहारातील फारसी शब्दांकरता पर्यायी संस्कृत शब्दांचा संग्रह करण्यात आला.

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धानंतर फारसीचा प्रभाव हळूहळू कमी झाला आणि उर्दू भाषेचा प्रभाव वाढला. अठराव्या व एकोणीसाव्या शतकात मिर्झा गालिबसारखे कवी फारसीमधून व उर्दूमधून काव्य लिहीत होते... परंतु त्यांचे उर्दू काव्य जास्त लोकप्रिय झाले. आता ‘पढ़े फारसी, बेचे तेल’ असा वाक्प्रचार सुरू झाला... म्हणजे फारसीचा अभ्यासक विद्वान आहे... परंतु उपजिविकेसाठी तेल विकतो.  

पुण्याचे पेशवे व ईस्ट इंडिया कंपनी यांचा पत्रव्यवहार इंग्लीशमध्ये किंवा मराठीत नसून फारसीमध्ये आहे... यावरूनच फारसीचे महत्त्व या काळापर्यंत टिकून होते हे अधोरेखित होते. पुण्यात 1754मध्ये बांधलेल्या त्रिशुंड गणपती देवळात फारसी भाषेतील शिलालेख आहे. इंग्रज राजवटीमध्ये फारसी भाषेचे महत्त्व हळूहळू कमी होत गेले. 

आजमितीस दोनशे-चारशे वर्षांपूर्वीची फारसी कागदपत्रे व हस्तलिखिते वाचू व समजू शकतील असे हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकेच जाणकार आहेत हे अत्यंत दुर्दैवी आहे. संगीत, संस्कृती, राजकारण, व्यापार तसेच सामाजिक इतिहास असा अनेक विषयांतील अप्रकाशित इतिहास या फारसी साधनांमध्ये दडलेला आहे.

मराठीवर फारसीचा प्रभाव
आज आपण जी मराठी बोलतो तिच्यात अनेक शब्द हे मूळचे फारसी-अरबी आहेत. उदाहरणार्थ, चेहरा, चरबी, पोक, जमीन, दुकान, बाजार, कुस्ती, तालीम, उर्फ, जोर, दस्तऐवज, खरेदी, मेवा, कायदा, फायदा इत्यादी. 1925मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या कवी माधव पटवर्धन उर्फ माधव ज्युलिअन यांचा ‘फार्शी-मराठी कोश’ व यु. म. पठाण यांची ‘फारसी मराठी अनुबंध’ व ‘फारसी मराठी व्युत्पत्ती कोश’ ही अत्यंत महत्त्वाची पुस्तके आहेत. जिज्ञासूंनी ती जरूर (हा शब्दसुद्धा फारसी शब्द) वाचावीत.

- निखिल परांजपे 
nikhilhparanjape@gmail.com
(लेखकाने मुंबई विद्यापीठातून फारसी भाषेचा अ‍ॅडव्हान्स्ड डिप्लोमा पूर्ण केलेला असून सध्या ते सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या इतिहास विभागात फारसी भाषा शिकवतात.)

 

मराठी शब्द आणि सारखे उच्चार असणारे फारसी, अरबी, तुर्की शब्द

A list of Marathi words and similar-sounding words from Persian, Arabic and Turkish.

• This list is work in progress, and will be updated from time to time.
• The list is prepared based on similarity of words w.r.t. sound and meaning. No claims about origin and etymology are being made.
• Marathi pronunciations are written by taking into consideration the popular way of pronouncing, rather than a letter-wise transliteration.
• Farsi (Persian) pronunciations below are not in a uniform style. Two dictionaries: Hayyim and Steingass were used, hence the two different transliteration formats.
• Comments to point out errors & mistakes and to give suggestions are welcome.

Sources:

https://www.lexilogos.com/english/persian_dictionary.htm https://www.lexilogos.com/english/arabic_dictionary.htm https://www.lexilogos.com/english/turkish_dictionary.htm https://translate.google.com/ https://www.shabdkosh.com/dictionary/marathi-english/

क्र.	मराठी शब्द	उच्चार	अर्थ	फारसी	इंग्रजी लिप्यंतरण	अर्थ	अरबी	इंग्रजी लिप्यंतरण	अर्थ	तुर्की	अर्थ
Sr. No.	Marathi	Pronunciation	Meaning	Persian	Pronunciation	Meaning	Arabic	Pronunciation	Meaning	Turkish	Meaning
1	अंदाज	andaaz	estimate	اندازه	andazeh	size, dimension, extent
2	अंमल	ammal	domination, rule, execution, carrying out	عمل	amal	act, action, deed, work	عمل	emel	function, labour, toil, work, occupation, activity	amel	action, act
3	अक्कल	akkal	intelligence, brains	عقل	aghl	intellect, reason, wisdom, mind	عقل	eqel	brain, head, intellect, intelligence, mentality, mind, reason, sense, understanding	akıl	mind
4	अखेर	akher	end	آخر	akher	end	آخر	akher	else, other, extreme, final, last, latest, terminal, ultimate, utmost
5	अगर	agar	or	اگر	agar	if				eğer	if, whether, provided that
6	अजब	ajab	strange, surprise, wonder	عجب	ajab	wonder, astonishment	عجب	‘ejeb	wonder, surprise, marvel	acayip	strange, unusual, weird, odd
7	अजून	azun	still, yet, more	آذون	āẕūn	thus, in that manner
8	अत्तर	attar	perfume, scent	عطر	etr	perfume, scent, aroma	عطر	‘eter	perfume, essence, scent	ıtır	geranium, aroma, fragrance
9	अदब	adab	honour, respect, politeness	ادب	adab	politeness, courtesy, civility, culture of mind	أدب	adeb	literature, good manners, politeness, propriety	edeb	good manners
10	अफवा	afwaa	rumour, hearsay	افواه	afvah	mouths, rumour, hearsay	أفواه	afewah	mouths
11	अफू	afoo	opium	افیون	afyoon	opium	أفيون	afeywen	opium	afyon	opium, poppy
12	अभ्रा	abhraa	pillowcase, case, cover	ابرا	abrā	the outside of a garment or cap
13	अर्ज	arza	application, request	ارز	arz	price, value; quantity; esteem, veneration				arz	supply, offer, submission, presentation, demonstration
14	असामी	asaamee	person, individual	اسامی	asamee	names, people, community, individual
15	अस्मान	asmaan	sky	آسمان	asman / aseman	sky, heaven
16	अस्सल	assal	authentic, real, original	اصل	asl	root, origin, extraction, principal part, original, foundation, basis, truth	أصلي	asely	native, indigenous, authentic, original, ethnic	asıl	noble, main, principal, master, original, actual, real
17	अहवाल	ahawaal	report	احوال	ahval	conditions, states, circumstances, events, biography	أحوال	ahewal	conditions, situation, circumstances
18	आजार	aazaar	illness, disease	آزار	āzār	trouble, disorder, affliction, sickness, disease, grief, vexation, molestation, injury, outrage; importunity; tormenting, reproaching, teasing				azar	scolding, rebuke, reprimand
19	आजारी	aazaaree	sick, ill	آزاری	āzārī	trouble, affliction; sick; a patient; insolent
20	आराम	aaraam	rest	آرام	aram	tranquillity, rest, repose
21	आवाज	aawaaz	sound, voice	آواز	avaz	voice, sound, a call
22	इंग्रज	ingraz	Englishman	انگریزی	angrezī	Englishman
23	इंग्रजी	ingrajee	English	انگریز	angrez, ingrez	The English
24	इमारत	imaarat	building	عمارت	emarat	building, edifice, residence, mansion, palace
25	इरादा	iraadaa	intention	اراده	eradeh	will, desire, inclination, intention, purpose				irade	will
26	इलाज	ilaaz	cure, solution	علاج	elaj	remedy, cure, resource, treatment				ilaç	medicine, drug, remedy, cure, pill
27	इसम	isam	person, wight	اسم	ism	name, appellation, attribute, title				isim	name, noun, title
28	उमेद	umed	zeal, hope	امید	ommeed / omeed	hope				ümit	hope, expectation, trust, expectancy
29	ऐवज	aiwaz	property
30	ऐवजी	aiwajee	instead of	عوض	evaz	substitute, instead of, exchange, compensation, reward, return, equivalent
31	औलाद	aulaad	son, child	اولاد	owlad	son, child, offspring, descendants				evlat	child, scion
32	कंदील	kandeel	lamp							kandil	oil lamp, candle, cresset
33	कदर	kadar	value	قدر	ghadr	value, worth, merit				kader?	destiny, fate, fortune, doom
34	कबुतर	kabutar	pigeon	کبوتر	kabootar	pigeon, dove
35	कबूल	kabool	agree, admit	قبول	ghabool	accepting, admitting, assent, consent, compliance				kabul	acceptance, admission, receiving, approval, assent
36	कमाल	kamaal	surprise, awesomeness, maximum, limit	کمال	kamal	perfection, completion, utmost limit, maturity, accomplishment				kemâl	ripeness
37	कमी	kamee	less	کمی	kamee	fewness, paucity, meagreness, scantiness, insufficiency
38	कयास	kayaas	hypothesis, inference?	قیاس	ghias	analogy, comparison, inference, conjecture	قياس	qeyas	gauging, measurement, mensuration, size	kıyas	comparison, analogy, syllogism
39	करार	karaar	agreement, accord	قرار	gharar	arrangement, agreement, accord				karar	decision, conclusion, judgement, decree, resolution
40	कर्ज	karza	loan	قرض	gharz	borrowing, loan, debt
41	कसर	kasar	lacking, deficiency	کسر	kasr	breaking, a break, fraction, deduction, subtraction; diminution, depreciation, shortage, deficit, deficiency				kesir	fraction, broken number
42	काका	kaakaa	uncle, father’s brother	کاکا	kākā	an old slave; an elder brother; dry fruit; a paternal uncle; a schoolboyʼs satchel
43	कागद	kaagad	paper	کاغذ	kaghaz	paper, letter				kâğıt	paper
44	कायदा	kaaydaa	law, rule	قاعده	ghaedah	rule, method, base, menstruation				kaide	base, pedestal, basis, principle
45	कायम	kaayam	always	قائم	ghaem	standing, existent, secure, perpendicular
46	कारखाना	kaarkhaanaa	factory	کارخانه	karkhaneh	factory, mill, workshop
47	किंमत	kimmat	price, value	قیمت	gheemat	value, price, worth				kıymet	price, value, worth, esteem, respect
48	किनार	kinaar	edge, hem	کنار	kanār, kinār	side, brink, coast, shore, extremity, limit, boundary, edge; separation, disunion; hem (of a garment); margin (of a book)
49	किमया	kimayaa	alchemy, magic	کیمیاء	kīmiyāʼ	chemistry, alchemy; the philosopher’s stone, lead, elixir				kimya	chemistry
50	किमयागार	kimayaagaar	alchemist	کیمیاگر	kīmiyāgar	an alchemist; (met.) a deceiver; a lover
51	किल्ला	killaa	fort	قلعه	ghal-ah	fort, castle, fortress, citadel				kale	castle, palace, rook, stronghold
52	किस्सा	kissaa	incident, story	قصه	ghesseh	tale, fable, story, anecdote				kıssa	story
53	कुवत	kuvat	capacity	قوت	ghovvat	strength, power, vigour, force				kuvvet	strength, force
54	कुस्ती	kustee	wrestling	کشتی	koshtee’	wrestling
55	कैद	kaid	imprisoned	قید	gheyd	fetter, shackle, tie, bond, obligation, restriction		qaid	constraint	—
56	कैदी	kaidee	prisoner	قیدی	gheydee	confined, fettered, prisoner				—
57	कोतवाल	kotwaal		کوتوال	kootval	owner of fort, town magistrate
58	खंजीर	khanjeer	dagger	خنجر	khanjar	dagger, poniard				hançer	dagger, poniard
59	खजिना	khajinaa	treasure	خزانه	khezanel	treasury, treasure, magazine (of a rifle, etc.), chamber				hazine	treasure
60	खबर	khabar	news	خبر	khabar	information, news, notice	خبر	khebr	news, report	haber	news
61	खबरदार	khabardaar	beware	خبر دار	ḵẖabar-dār	informed, apprised, certified; aware; careful, cautious; an informer, scout, spy; take care! beware!				haberdar	informed, aware
62	खबरदारी	khabardaaree	care, caution, precaution	خبرداری	ḵẖabar-dārī	care; information
63	खराब	kharaab	bad	خراب	kharab	destroyed, ruined, spoiled, rotten				harap	ruined, devastated, flimsy, unsound
64	खरेदी	kharedee	purchase	خرید	khareed	buy
65	खर्च	kharCha	expenditure, spending	خرج	kharj	expense, cost				harç	school fee, mortar, tax
66	खलास	khalaas	finished, dead	خلاص	khalas	deliverance, riddance, redemption, salvation, released		khalas	salvation	—
67	खातर	khaatar	for, for the purpose of	خاطر	ḵẖāt̤ir	cogitation, thought, suggestion; memory, remembrance; mind, soul, heart; inclination, propensity; affection, favour; pleasure, will, choice; sake, account, behalf				hatır	sake, memory, mind, state, mood, condition, respect
68	खात्मा	khaatmaa	end, finish, kill	خاتمه	khatemeh	end, conclusion, closure
69	खास	khaas	special	خاص	khass	special, peculiar, particular, proper, excellent, private				has	exceptional, special
70	खिसा	khisaa	pocket	کیسه	keeseh	bag, purse, sack, pouch, rubber glove				kese	bag, small sack, pouch, pocket
71	खुराक	khuraak	diet, food	خوراك	khorak	food, meal, dish
72	खुर्ची	khurchee	chair	کرسی	korsee	chair, throne, stool				kürsü	podium, rostrum, chair, professorship, pulipt
73	खुलासा	khulaasaa	clarification, revelation	خلاصه	kholaseh	purest part, gist, synopsis, summary, condensation				hulasa	summary, extract, docket
74	खुश/ खूष	khoosh / khooSh	happy	خوش	khosh	well, healthy, happy, good				hoş	pleasant, agreeable, adorable, charming, good-looking
75	खूप	khoop	very	خوب	khoob	good, nice, beautiful, well
76	खैर	khair	well-being	خیر	kheyr	welfare, good, benefit, charity, goodness, blessing, enjoyment, riches		khair	good, well-being	—
77	गरज	garaz	need	غرض	gharaz	motive, purpose, view, intention
78	गरम	garam	hot, warm	گرم	garm	warm, hot
79	गरीब	gareeb	poor, humble	غریب	ghareeb	strange, uncommon; queer; rare; singular, homeless, poor, foreign	غريب	gheryeb	strange, stranger, odd, foreign
80	गर्दी	gardee	crowd
81	गलबत	galbat	ship, dhow?	گلبت	galbat	a large boat or ship
82	गल्लत	gallat	mistake, blunder, confusion	غلط	g̠ẖalat̤	blundering in speaking or in calculating
83	गस्त	gasta	patrol, walk	گشت	gasht	walking, strutting, looking about, patrolling, perambulation, recreation
84	गाफील	gaapheel / gaafeel	careless, negligent, inattentive	غافل	ghafel	neglectful, negligent; careless, inattentive, heedless, thoughtless; unconscious, unawares; little knowing				gafil	inattentive, unwary, careless, unguarded
85	गुन्हा	gunhaa	crime	گناه	gonah	sin, crime, vice, fault				günah	sin, transgression, evil
86	गुन्हेगार	gunhegaar	criminal (n)	گناهکار	gonahkar	sinful, sinner				günahkâr	sinner, wrongdoer, transgressor
87	गुन्हेगारी	gunhegaaree	criminal (adj), criminality	گناهکاری	gonahkaree	sinfulness				günahkârlık	wickedness, sinfulness, depravity, guilt
88	गुलदस्ता	guldastaa	bouquet	گل دستۀ		bouquet, bunch of flowers				güldeste	anthology, anthology of poems
89	गैर	gair	wrong, inappropriate, non-	غیر	gheyr	other, different, other than, non-				gayri	non-
90	घेर	gher	circumference, girth, encirclement	غر	gher	moving of the hips or of the loins in Persian dancing, coquettish or flippant gestures
91	चमचा	ChamChaa	spoon	چمچه	chamcheh	ladle, skimmer, scoop
92	चलाख	chalaakh	smart	چالاك	chālāk	ingenious; vigilant; quick; nimble, clever-handed; active, smart, laborious, hardworking; skittish; a lofty dwelling-place; a highwayman, a cut-throat
93	चष्मा	chaShmaa	spectacles, glasses	چشم	chashm	eye, hope, amulet, eye of a needle
94	चाकरी	Chaakree	service	چاکری	chākarī	servitude; apprenticeship				çağrı	invitation, vocation, calling, subpoena
95	चाकू	Chaakoo	knife	چاکو	chākū	clasp-knife, penknife				çakı	clasp knife, jackknife, folding knife, pocket knife, penknife
96	चादर	Chaadar	bedsheet, bedspread, covering	چادر	chādar	tent, pavilion; a mantle, scarf; veil; sheet; shroud, winding-sheet; table-cloth				çadır	tent
97	चिलखत	chilkhat	armour	چ‍ﮩ‍ل قد	chihal-qad	a sort of armour
98	चेहरा	cheharaa	face	چ‍ﮩ‍ره	chehreh	face, cheek, complexion				çehre	face, countenance, visage, aspect
99	जखम	zakham	wound, injury	زخم	zakhm	wound, sore, ulcer, stab
100	जप्त	zapta	confiscate	ضبط	zabt	keeping, holding, retention, confiscation
101	जबरदस्त	zabardasta	terrific	زبردست	zebardast	superior, proficient, skilled, versed, expert, clever
102	जबरदस्ती	zabardastee	coercion, compulsion, constraint, force	زبردستی	zebardastee	superiority, upper hand, skilfulness, cleverness, proficiency, oppressiveness, violence
103	जबाबदार	zabaabdaar	responsible	جوابدار	javab-dar	responsible, accountable, answerable				cevap	answer, reply, response
104	जमीन	zameen	ground, floor	زمین	zamin	earth, land, soil, floor				zemin	floor, level, ground
105	जमीनदोस्त	zameendosta	demolished
106	जरुरी	zaruree	need, necessity, requirement	ضروری	zarooree	necessary, essential, indispensable, urgent				zaruri	(absolutely) necessary, indispensable, essential, requisite
107	जरूर	zaroor	definitely	ضرور	zaroor	necessary, expedient, unavoidable, indispensable
108	जहागिरदार	jahaagirdaar		جاگیر دار	jāgīr-dār	a holder of a jāgīr
109	जहागीर	jahaageer	property, land given as a assignment and tax collection	جا گیر	jā-gīr	holding, occupying a place; an assignment of the government share of the produce of a large tract of country to an individual; a possession in land granted either in perpetuity or for life, as a reward for services or as a fee
110	जहाज	zahaaz	ship	ج‍ﮩ‍از	jehaz / jahaz	ship, saddle
111	जागा	zaagaa	place	جایگاه	jaygah	place, station, dwelling
112	जादू	jaadoo	magic	جادو	jadoo	magic, sorcery
113	जामीन	zaameen	bail, surety, guarantee	ضامن	zamen	surety, bondsman, sponsor, guarantor, hostage, security
114	जाहिरात	jaahiraat	advertisement
115	जिना	jinaa	stairs	زینه	zeeneh	ladder, staircase
116	जिन्नस	jinnas	item	جنس	jens	genus, species, sort, kind, gender, sex, goods, commodity, merchandise, articles				cins	genus, type, breed, gender, species, variety, race, class
117	जिल्हा	jilhaa	district
118	जोर	zor	force	زور	zoor	force, power, strength, energy, pressure				zor	difficult
119	ज्यादा, जास्त	jyaadaa / jaasta	more, excessive, extra	زاید	zayed	superfluous, surplus, exceeding, more, additional	زيادة	increase, rise, increment, boost, a plus
120	टरबूज	Tarbooz	melon	خربوزه	boozeh	melon				karpuz	watermelon
121	डाग	Daag	stain, blemish, stigma	داغ	dāg̠ẖ	mark; scar, spot, freckle; blemish; cautery; a spot upon a garment, iron-mould
122	डाव	Daaw	game, hand, ladle, malice, move, plot, scheme	داو	dāv	wheel; reel; disbursement; a stroke or move at play; the prize in archery; claim; pretention, arrogance; abuse; increasing a stake at play
123	तंबी	tambee	reprimand, warning, rebuke, admonition	تنبیه	tambeeh	punishment, correction, admonition, remark, note				tembih	notice, warning, admonition, exhortation
124	तजवीज	tazveez	provision?	تجویز	tajveez	declaring as lawful, recommendation, permitting, approving
125	तफावत	taphaawat	difference, gap	تفاوت	tafavot	difference, discrepancy, distinction, distance, remoteness
126	तब्येत	tabyet	health	طبیعت	tabee-at	nature, temper, disposition, temperament, constitution				tabiat	nature, temperament, character
127	तयार	tayaar	ready	تیار	tiar	ready, prepared, equipped
128	तराजू	taraazoo	weighing scales	ترازو	tarāzū	balance, scale, weight; comprehension, understanding; the sign Libra				terazi	scales, Libra, balance
129	तर्फे	tarfe	from, on behalf of, through							taraf	side, aspect, facet
130	तऱ्हा	tarhaa	manner, method, way, kind, sort	طرح	tarh	design, plan, sketch, intention, purpose, throwing	طَرْح‎	expulsion, rejection, repulsion, miscarriage, abortion, subtraction, deduction, discount
131	तलाव	talaaw	pond, pool, lake	تالاب	tālāb	pond
132	तसदी	tasadee	trouble, inconvenience	تصدیع	taṣdīʻ	suffering from a violent headache; headache; worry, annoyance, vexation; toil, sorrow, trouble, care
133	तहसील	tahaseel		تحصیل	tahseel	study, education, acquisition, obtaining, collection				tahsil	collection, study, charged, perception
134	ताकद	taakad	power	طاقت	taghat	endurance, power, capacity, strength				takat	power, strength
135	ताकीद	taakeed	warning, reprimand, caution	تاٴکید	taʼkīd	strengthening, satisfying, confirming, corroborating; corroboration; stress, emphasis; order, injunction; reminder; pressure, compulsion; strict supervision
136	ताजे	taaze	fresh	تازه	tazeh	fresh, new, recent, young, green, raw				taze	fresh, green, new
137	तारीख	taareekh	date	تاریخ	tareekh	date, era, epoch, history, calendar				tarih	date, history
138	ताशेरा	taasheraa	verbal attack, stricture	تشر?	tashar?	arrogant speech, browbeating, intimidation
139	तुफान	tuphaan	extreme, extremely	طوفان	toofan	flood, deluge, storm, tempest, typhoon				tufan	downpour, storm, flood, deluge
140	तोफ	tof	cannon	توپ	toop	cannon, piece of ordnance, gun, ball, roll, bid				top	ball, globe, cannon, gun, bowl
141	दखल	dakhal	attention, cognizance, heed, notice	دخل	daḵẖl	entering; intrusion, interference; return, profit, advantage; income
142	दम	dam	breath, strength	دم	dam	breath, air, life, instant, moment				—
143	दर	dar	rate, per	در	dar	in, on, at, by, about, per				—
144	दरम्यान	darmyaan	during	درمیان	darmian	in between, among				—
145	दरवाजा	darwaazaa	door, gate	دروازه	darvazeh	gate, large door, football goal				—
146	दरी	daree	valley	دره	darreh / dareh	valley, gape, stomach				dere	creek, brook, stream, valley
147	दर्जा	darjaa	quality, level	درجه	darajeh	degree, step, order, rank				derece	notch, degree, stage, rating, scale
148	दर्या	daryaa	sea, ocean	دریا	darya	sea, ocean				derya	sea, ocean, wave
149	दवाखाना	dawaakhaanaa	hospital, clinic	دواخانه	dava-khaneh	pharmacy, drugstore, apothecary’s shop; dispensary
150	दस्तऐवज	dasta-aiwaz	documents	دستاویز	dastan-aveez?	document, voucher, note, pretext				—
151	दहशत	dahashat	terror, fear	دهشت	dehshat	fear; terror. Bewilderment; amazement, consternation				dehşet	dread, horror, terror, scare
152	दाखल	daakhal	entered, admitted, arrived, filed	دخیل	daḵẖīl	interior, inner; intimate, familiar, confident; intermeddler; intruder; proselyte
153	दाखला	daakhalaa	certificate, example	داخله	dāḵẖila	receipt for goods or money				—
154	दाणा	daaNaa	grain, seed	دانه	dāna	grain; berry; stone of fruit, seed of grain or fruit; pimple; grain or bait scattered for catching birds; cannon-ball; knowledge, science, learning; learned
155	दारू	daaroo	alcohol, liquor, gunpowder, fireworks	دارو	dārū	medicine, drug; remedy; oxymel, a preparation of vinegar and honey; spirituous liquors; gunpowder
156	दालन	daalan	big room, hall	دالان	dālān	hall, vestibule; covered way; corridor
157	दावा	daawaa	challenge, case, suit	دعوی	da’va; -vee	claim; pretension, law-suit; litigation, legal process				dava	case, (legal) dispute, litigation
158	दिलगिरी	dilgiree	regret, apology, sorrow	دلگیری	dil-gīrī	aversion, horror, indignation, affliction
159	दिलगीर	dilgeer	sorry	دلگیر	dil-gīr	seizing the heart, terrifying, filling with horror or anguish; abhorring; melancholy, sad, afflicted, low-spirited, grieved; soothing, conciliating				—
160	दिवाणखाना	diwaaNakhaanaa	drawing room	دیوان خانه	deevan-khaneh?	law court, tribunal, hall of audience				divan	day bed, divan, sofa, settee, couch
161	दुकान	dukaan	shop	دکان	dokkan	shop
162	दुरुस्त	durusta	fixed, repaired	درست	dorost	right, correct, just, honest, entire				dürüst	correct, forthright, honest, upright, scrupulous, square, straight
163	दोस्त	dosta	friend	دوست	doost	friend
164	दौरा	dauraa	tour?	دوره	dowreh	review, reviewing, recapitulation / period, time, periodicity
165	दौलत	daulat	wealth, kingdom	دولت	dowlat	riches, wealth, government, state, empire
166	नकाशा	nakaashaa	map	نقشه	naghshah	plan, map, drawing, design, model
167	नक्की	nakkee	definitely	نقی	naqī	clean, pure, excellent, exquisite	نَقِيّ	naqiyy	pure, refined, neat
168	नजर	nazar	sight, look	نظر	nazar	view, sight, eye, look, glance, opinion
169	नमुना	namunaa	sample	نمونه	nomooneh / namooneh	sample, model, pattern, specimen, type
170	नालायक	naalaayak	incapable	نالایق	nalayegh	unworthy, unfit, incapable
171	नाश्ता	naashtaa	breakfast	ناشتا	nashta	fasting, hungry
172	नुकसान	nuksaan	loss	نقصان	noghsan	deficiency, loss, decrease, shortage				noksan	shortcoming, lack, deficiency, defect
173	नेस्तनाबूत	nestanaaboot	demolished, destroyed
174	नोकर	nokar	servant	نوکر	nowkar	servant, employee
175	नोकरी	nokaree	service, job	نوکری	nowkaree	service, occupation of a servant
176	पंजा	panjaa	palm, claw, paw	پنجه	panjeh	hand, palm, claw, force
177	पडदा	paDadaa	curtain, membrane	پرده	pardeh	curtain, blind, screen, mantle, veil, membrane, layer
178	परवानगी	parawaanagee	permission	پروانگی	parwānagī	order, permission				—
179	परवाना	parawaanaa	permit	پروانچه	parwāncha	order, licence, permit				—
180	परागंदा	paraagandaa	vagrant; absconded; dispersed or scattered, captivity, captured	پراگنده	parāganda	dispersed, scattered, disbanded; dissipated; inattentive; prose
181	पर्वा	parvaa	heed	پروا	parva	care, anxiety, fear, heed, respect				—
182	पलंग	palang	bed, couch	پالنگ	pālang	a kind of rustic shoe made of cow’s leather; small window; bed; name of a fruit; a certain river
183	पलंगपोस	palangpos	bedspread, coverlet	پالنگ پوش	pālang-posh	quilt, coverlet
184	पसंत	pasanta	choice, liked	پسند	pasand	choice, selection, approbation, admiration				—
185	पहारा	pahaaraa	guard duty, watch	پ‍ﮩ‍ره	pahra	guard; protection; a watch or fourth part of the night
186	पहिलवान	pahilwaan	wrestler, bodybuilder	پ‍ﮩ‍لوان	pahlavan	athlete, hero, champion, strong or brave person				pehlivan	wrestler
187	पाया	paayaa	foundation, base	پایه	payeh	foundation, base, pillar, pile
188	पैलू	pailoo	aspect, facet	پهلو		side, flank, side by side, hand
189	पोलाद	polaad	steel	پولاد/  فولاد	poolad / foolad	steel				—
190	पोशाख	poshaakh	dress/ outfit	پوشاك	clothing, garments					—
191	फक्त	phakta / fakta	only	فقط	faghat	only, merely, solely, simply	فقط	feqt	just, only, merely	fakat	but, only, if
192	फरक	pharak / farak	difference	فرق	fargh	difference, distinction, discrimination, parting of hair				fark	difference
193	फरशी	pharshee	tiled floor, flooring, tiling	فرش	farsh	carpet, carpeting, floor, cover, paving, furnishing
194	फर्मान	farmaan	order, decree	فرمان	farman	command, order, firman, charter, decree, errand				ferman	edict, decree
195	फाजील	phaajeel / faajeel	excess, improper	فاضل	fāẓil	abounding, excelling, exceeding; overflowing, redundant; excellent, virtuous, an accomplished person; learned, remainder, surplus				fazla	superfluous, excess, redundant, too much, residue
196	फायदा	faayadaa	advantage, use	فایده	fayedeh	profit, gain, advantage, avail, use, utility				fayda	benefit
197	फिकीर	fikeer	worry	فکر	fekr	thought, reflection, thinking, idea, care, anxiety				fikir	idea, thought
198	फिर्याद	firyaad	plaint, suit, information, legal action	فریاد	faryad	cry, shout, clamour, lamentation
199	फुरसत	fursat	respite	فرصت	forsat	opportunity, occasion, leisure, time, chance, leave				—
200	फौज	phauz / fauz	army	فوج	fowj	regiment, troop, army, crowd, band				—
201	बंद	banda	closed (adj), ties / lace (noun)	بند	band	band, ligament, cord, rope, lace, fastening, fetters, chain, suspended / hanging				—
202	बंदर	bandar	port, harbour	بندر	bandar	port, harbour, commercial town
203	बंदोबस्त	bandobasta	provisions, arrangement	بندوبست	bandobast	collision, arrangement, settlement				—
204	बक्षीस	bakshees	reward	بخشش	bakhshesh	munificence, liberality, bounty, gift, donation, pardon				bahşiş	tip
205	बखर	bakhar								—
206	बदक	badak	duck	بط	batt	duck				—
207	बदल	badal	change	بدل	badl	permutation, change	بَدَل	bَdَl		bedel	price, consideration, compensation, substitute, quid pro quo, equivalent
208	बरखास्त	barakhaasta	dismiss, adjourn	برخاست	bar-khast	rising, rise, adjournment, bringing back, recall				—
209	बरोबर	barobar	correct, equal	برابر	barabar	equal, on par, opposite, equally				başabaş / beraber	break even / together, with
210	बरोबरी	barobaree	competition, comparison	برابری	barabaree	equality, counterbalance, resistance
211	बर्फ	barfa / barpha	ice, snow	برف	barf	snow				—
212	बस / बास	bas / baas	enough, stop	بس	bas	enough, many, stop
213	बस्तान	bastaan
214	बहाणा	bahaaNaa	excuse	بهانه	bahaneh	pretext, pretence, excuse				bahane	excuse, pretext, cover, plea
215	बाई	baaee	woman							bayan	lady
216	बाकी	baakee	remaining, remainder, balance	باقی	bāqī	remaining, left, alive, permanent, fixed, immortal				baki	eternal, everlasting, perpetual
217	बाग	baag	garden	باغ	bagh	garden				—
218	बाजार	baazaar	market	بازار	bāzār	market, market-day, bargain, usage, currency, beauty, splendour				pazar	market
219	बाब	baab	matter, topic	باب	bāb	a gate, a door; the chapter of a book, section, division, head, heading; an affair, business; point, matter, topic
220	बाबत	baabat	regarding	بابت	bābat	an item; for, on account of; worthy of, suitable, convenient				—
221	बाबा	baabaa	father	بابا	bābā	father, grandfather				baba	father
222	बारगीर	baarageer	trooper	بارگیرٰ	bār-gīr	bearer of loads, a beast of burden, a baggage-horse; a camel, a horse-soldier who has his horse found him
223	बारीक	baareek	thin	باریک	bareek	narrow, thin, slender				—
224	बिल्कुल	bilkul	absolutely							—
225	बेजबाबदार	bezabaabdaar	irresponsible							cevap	reply
226	बेदरकार	bedarkaar	defiant, uncaring							—
227	बेमालूम	bemaaloom	that may not be perceived, discovered, or detected; hard to be perceived							—
228	बोगदा	bogdaa	tunnel							—
229	मंजुरी	manzuree	permission, approval, consent	منظوری	manz̤ūrī	approval; choice; admission; consent, permission, sanction; admissibility
230	मक्ता	maktaa	contract, monopoly
231	मक्तेदारी	maktedaaree	monopoly
232	मजकूर	mazkoor	text, written matter, content?	مذکور	maẕkūr	remembered, recorded, mentioned; expressed, related
233	मजबूत	mazboot	strong	مضبوط	mazboot	confiscated, seized; possessed; noted, recorded; inscribed; secured; managed; controlled; strongthened, firm; compact; well-made; committed to memory				—
234	मजला	mazlaa	storey, floor	منزلة	manzilat, manzila	house of accommodation for travellers; a step; station, a post of honour, dignity, rank, condition; storey of a house				—
235	मजा	majaa	fun, joking	مزاح	mezah	joke, jest, fun; joking or jesting; jocosity	مزاح	mazah	kidding, banter, joke	—
236	मतलब	matlab	intention, selfishness, purpose	مطلب	mat̤lab	subjectmatter, subject, question, affair, proposition, case, matter, demand, request, petition, intention, purpose, proposition, wish, desire, pursuit, motive, effect
237	मदत	madat	help	مدد	madad	aid, help, assistance				—
238	मनाई	manaaee	forbidden, restricted	من‍ﮩ‍ائی	manhāʼī	forbidding, prohibition
239	मर्जी	marjee	wish, will	مرضی	marẓī	agreeable, acceptable, pleasureable; laudable; will, assent, pleasure; concurrence				—
240	मस्करी	maskaree	joke, teasing	مسخره	maskharah	buffoon, clown, droll, jester, laughing-stock, mockery, ridicule, derision, buffoonery, masquerade	مَسْخَرَة	maskhara	ridiculous, joke, ludicrous, laughingstock	maskara	fool, jester
241	मस्का	maskaa	butter, praise	مسکه	maska	fresh butter
242	मस्त	masta	nice, awesome, fun	مست	mast	drunk(en); intoxicated, tipsy, in rut, frenzied
243	माजी	maajee	former	ماضی	māẓī	passing away; past; dead; swift, fleet, expeditious; sharp, piercing (sword); the past-tense, preterite				mazi	past
244	मातब्बर	maatabbar	powerful, prestigious, respectable, influential	معتبر	mo’ta-bar	reputable, credible, solvent, having good standing, authentic, trustworthy, reliable
245	माफ	maaf	pardoned, forgiven, exempt	معاف	mo-af	exempt(ed); free, immune; privileged				muaf	exempt
246	मामला	maamlaa	matter, case, affair	معاملة / معامله	muʻāmala / moameleh	trading, negotiating; bargaining with, dealing; giving hard treatment; business, trade, commerce, traffic, affair, negociation, contract, correspondence, agreement; usury, interest				muamele	treatment, transaction, dealing, procedure, proceeding, deal, doings, usage
247	मामा	maamaa	uncle, mother’s brother	ماٴمون	maʼmūn	rendered secure, preserved; freed from, exempted; firm, constant; a person in whom confidence is placed, to whom one trusts; an uncle by the mother’s side
248	मार्फत	maarfat	through, from	معرفة	maʻrafat	knowledge, science, learning; insight in divine matters or mysteries; art, skill, craft; account, reason, means; by means of, through
249	माल	maal	stuff, property, money	مال	mal	property, wealth, beast of burden, finance, revenue
250	मालक	maalak	owner	مالك	malek	proprieter, landlord, owner, possessor				malik	beneficial owner
251	मालामाल	maalaamaal	with lots of money	مالامال	malamal	filled to the brim, brimful, heaped
252	मालिश	maalish	massage	مالش	malesh	rubbing, friction, massage, shampooing, kneading
253	मिळकत	miLkat	property	ملکة	milkat	property, possession, kingdom, royalty
254	मुदत	mudat	time period	مدت	moddat	period, term, duration
255	मुद्दा	muddaa	issue, point, matter	ماده	maddah	matter, substance, article; paragraph; a point				madde	item, matter, substance, clause, article
256	मुलामा	mulaamaa	plating, gilding	ملمع	mulammaʻ	bright; gilded; plated, electro-plated; a coating of gold or silver; speciousness; imposition, party coloured, poem written in different languages
257	मुलाहिजा	mulahizaa	consideration, thought	ملاحظه	molahazah	consideration, regard, notice, remark
258	मुलुख	mulukh	territory, area, land	ملك	molk	property, possessing, having dominion; a kingdom; royalty; power, dominion				mülk	property, estate, possessions, premises
259	मुश्कील	mushkil	difficult	مشگل	mushkil / moshkel	difficult, hard, painful; intricate; doubtful, obscure, ambiguous				—
260	मेज	mej	table	میز	mez, mīz	stranger, a guest; preparations for entertaining a guest; a table; a chair on which people eat their dinner, writing table, desk				masa	table
261	मेहनत	mehnat	hard work	محنت	mehnat	suffering, trial, toil
262	मेहेरबानी	meherbaanee	favour, kindness	مهربانی /  م‍ﮩ‍ربانی	mihrbānī	friendship, friendliness, kindness				—
263	मैदान	maidaan	playground	میدان	meydan	square, field, ground, arena
264	मोजा	mozaa	sock	موزه	mūza	boot, stocking, glove, museum				—
265	मोफत	mophat / mofat	free	مفت	moft	free of cost, gratis				—
266	मौज	mauz	fun, enjoyment	موج	mowj	wave, surge, undulation
267	रक्कम	rakkam	amount, figure, money	رقم	raqm, raqam	notation; writing, cypher; description; arithmetic, sign, figure
268	रजा	razaa	leave of absence	رضا	rezz	consent, assent, acquiescence: agreement, accord, will; pleasure				rıza	consent, assent, compliance, resignation
269	रद्द	radda	cancel	رد	radd	restitution, returning, rejection, disapproval, counterfeit, false, spurious, rejected, unacceptable				red	rejection
270	रसद	rasad	supply	رسد	rasad	a share, portion
271	रस्ता	rastaa	road	راسته	rasteh	row, series of shops, road				—
272	रास्त	raasta	fair?, just, reasonable	راست	rast	straight, upright, right, true, honest, just, correct
273	रुमाल	rumaal	handkerchief	رمال	rumāl	handkerchief, towel, napkin				—
274	रोषणाई	roShaNaaee	illumination	روشنائی	roshanāʼī	luminous, affording light; light; the marcasite or fire-stone; splendour; ink; an eye-salve
275	लज्जत	lazzat	taste	لذة	laẕẕat	pleasure, delight, enjoyment, content, sweetness, deliciousness; taste, flavour, relish, savour; wine				lezzet	flavour
276	लवाजमा	lawaazamaa	baggage, entourage, paraphernalia	لوازم	lawāzim	necessary things, requisites, accompaniments, consequences, inevitable results; baggage; a fee, perquisite				—
277	लायक	laayak	suitable, capable	لایق	layegh	worthy, fit, deserving, meritorious				—
278	वकील	wakeel	advocate, lawyer	وکیل	wakīl	ambassador, agent, deputy, vicegerent, lieutenant, commissary, factor, administrator, representative; an attorney, pleader, counsellor (at law); a governor, protector, God				vekil	proxy, deputy, representative, attorney, surrogate, substitute
279	वगैरे	wagaire	etcetera	وغیره	va-gheyreh?	et cætera, etc., and so forth				—
280	वजा	wazaa	minus, subtracted, less							—
281	वसूल	wasool	collect (payment), recover	وصول	vosool	reception, arrival, collection (e.g. taxes), recovery
282	वा / व्वा	waa / wwaa	Bravo! Excellent!	به/   به به	bah / bah bah	Well done! Bravo! Excellent!
283	वैराण	wairaaN	barren, dry, desolate	ویران	veeran	desolate; ruined; depopulated; abandoned
284	शरम	sharam	shame	شرم	sharm	modesty, pudency, shame, bashfulness
285	शहर	shahar	city	ش‍ﮩ‍ر	shahr	city, town				şehir	city
286	शाई	shaaee	ink	سیاهی	siyāhī	blackness; darkness; shade; nightmare; ink				—
287	शान	shaan	style, point of pride	شأن	sha’n	rank, dignity, concern, affair, case, regard				şan	glory
288	शाबित	shaabit	proven, established	ثابت	sabet	fixed, firm, immovable, constant, steady, proved, established, confirmed, true, indisputable				sabit	constant, stationary, fixed
289	शाबूत	shaaboot	safe, intact, unharmed							—
290	शाब्बास	shaabbaas	kudos	شاباش	shabash	money strewn about at marriages, bravo! excellent!				—
291	शाहीर	shaaheer	poet	ش‍ﮩ‍یر	shaheer	famous, celebrated, well-known
292	शिकार	shikaar	hunt, hunting	شکار	shikār	prey, game,  chase, hunting; plunder, booty, pillage, rapine, spoil; perquisites; (in comp.) hunting, seizing
293	शिक्का	shikkaa	stamp	سکه	sekkeh	coin, die, stamp, impression
294	शिपाई	shipaaee	soldier, constable, peon	سپاهی	sipāhī	military, belonging to an army; a horseman, cavalier; a military tenant, lord, feudal chief of a town or village, sepoy
295	शिफारस	shiphaaras / shifaaras	commendation, recommendation, good word	سفارش	sifārish	commission, recommendation; message, order, instruction				—
296	शिलेदार	shiledaar		سلاح دار	silāḥ-dār	a sword-bearer, esquire
297	शिवाय	shivaay	besides, other than	سوای	sevayeh	except, save for
298	शेरा	sheraa	comment, remark	شرح	sharh	description, comment, explanation
299	संदूक	sandook	box, case	صندوق	sandoogh	box, case, safe, chest, coffer
300	सक्ती	saktee	compulsion, strictness	سختی	sakhtee	difficulty, hard, strictness
301	सन	san	year	سنة	sanat, sana	a year, revolution of the sun				sene	year
302	सनद	sanad	charter, grant, document	سند	sanad	document, deed, muniment
303	सरकार	sarkaar	government, boss	سرکار	sarkar	overseer, supervisor
304	सरबत	sarbat	lemonade, syrup, orangeade	شربت	sharbat	sherbet, a shrub: a beverage of fruit juice, syrup, draught, sip, drink				şerbet	sorbet
305	सर्दी	sardee	cold (sickness)	سردی	sardī	cold, coldness; (met.) harshness, cruelty				—
306	सल्ला	sallaa	advice, suggestion	صلاح	salah	goodness, rectitude, well-being, welfare, advisable, expedient
307	सही	sahee	correct, signature	صحیح	saheeh	correct, just, right, proper				sahi
308	साद	saad	call, call out							—
309	साफ	saaf	clean, clear	صاف	ṣāf	pure, clear, sincere, candid; wine; wool; a cloth for straining; producing wool, lanigerous				saf	pure
310	साल	saal	year	سال	sal	year, age				—
311	साहेब	saaheb	sir	صاحب	saheb	owner, master, sir				sahip	owner
312	सुस्त	susta	languid, relaxed	سست	sost	feeble, weak, languid, listless, lazy, idle, relaxed, lax, slack, gentle, slow
313	सोबत	sobat	with, companionship, company	صحابت	sahabat; se-	companionship, company				sohbet	chat, talk, conversation
314	हंगाम	hangaam	season	هنگام	hangām	time, hour, season; assembly
315	हक्क	hakka	rights	حق	ḥaqq, ḥaq	just, right; correct, truth; reality, fact; justice, rectitude, equity; law, reason; right, title, privilege, claim, due; lot, portion, proprietorship; death; duty, obligation; behalf, benefit, interest				hak	right
316	हजर / हाजीर	hazar / haajeer	present, existing	حاضر	hazer	ready, prepared, present, willing, prompt
317	हजार	hazaar	thousand	هزار	hazar	thousand				—
318	हद्द	hadda	limit, border	حد	ḥadd, ḥad	boundary, term, limit, extremity, extent; a goal for racers, a starting-post; bar, obstruction, impediment, separation, edge				had	limit
319	हमी	hamee	guarantee, security, surety, undertaking	حامی	ḥāmī	protector, defender; supporter, patron; a person pledging himself to the fulfilment of another’s promise				hami	protector, sponsor, shield
320	हयात	hayaat	alive, surviving, lifetime	حیاة	ḥayāt	life; life-time				hayat	life
321	हरकत	harkat	objection, protest	حركة	ḥarakat	moving; motion, movement, act, action, conduct, behaviour, procedure; misbehaviour, impropriety of conduct; fornication, adultery; agitation; disturbance; prevention; loss, damage; a short vowel				hareket	movement, motion, move, act, action, operation
322	हल्ला	hallaa	attack	حمله	hamleh	attack, assault, charge, agression, offence, rush
323	हल्ली	hallee	nowadays	حالی	ḥālī	belonging to the present time; new, modern; current (coin); descriptive of a state				halen	currently
324	हवा	hawaa	air	هوا	hava	air, atmosphere, weather, hope, expectation, intention				hava	air, aerial, atmospheric
325	हालत	haalat	state, condition	حالت	halat	state, condition, circumstance, plight, predicament
326	हिस्सा	hissaa	portion, share	حصه	hesseh	share, portion, part, quota
327	हुकूम	hukoom	order	حکم	hokm	order, command, sentence, decision				hüküm	provision, verdict
328	हुज्जत	huzzat	argument?							—
329	हुशार	hushaar	smart	هوشیار	hosh-yār	prudent, wise, canny; sober, not intoxicated; wary, aware, cautious, vigilant				—
330	हौद	haud	tank, pool	حوض	howz	tank, pool, pond, basin, dock, reservoir

Share this:

 

 

 

 

प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमातून संशोधनाचे मोठे दालन उघडे होणार

म. टा. प्रतिनिधी, पुणे

'फारसी बीन ता बे बीनी नक्श हाये रंग रंग

बोग्जरज मजमु-ए-उर्दू के बीरंग-ए-मनस्त...'

जगप्रसिद्ध शायर, कवी मिर्झा गालिब यांच्या लेखणीतून उतरलेले हे शब्द. फारसी भाषेत लिहिलेले आणि फारसी भाषेचा गोडवा आणि महती सांगणारे... फारसी भाषा किती उत्तम आहे; हे सांगताना या ओळींत गालिब साहब म्हणतात की, लोकंहो- माझं फारसी लेखन वाचा. त्यातून तुम्हांला कळेल की, हे भाषा किती रंगीबेरंगी आणि गोडवा असलेली आहे. उर्दूपेक्षाही अधिक रंगीत अशी ही भाषा आहे... मध्ययुगीन काळाची साक्षीदार असलेली आणि गालिब यांच्यासारख्या अनेक दिग्ग्गजांच्या लेखणीतून सजलेली ही फारसी भाषा आता तुम्हांलाही शिकता येणार आहे. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या इतिहास विभागातर्फे हे सर्जनशील पाऊल उचलण्यात येत असून, यंदाच्या वर्षापासून प्रथमच प्राथमिक फारसी भाषेचा प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम विद्यापीठात सुरू करण्यात येत आहे.

मध्ययुगीन काळाचा अभ्यास करायचा म्हटल्यास फारसी भाषेला डावलून चालायचे नाही. या कालखंडात मोठ्या प्रमाणावर विकसित होत गेलेल्या मोजक्या समृद्ध भाषांपैकी एक म्हणजे फारसी भाषा होय. एकेकाळी भारतातील इस्लामिक सत्तांच्या काळात आपली राजभाषा असणारी आणि पुढे अगदी मराठ्यांच्या कालखंडातही मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी अशी ही भाषा मुळातून शिकता यावी, यासाठी यंदा पहिल्यांदाच हा अभ्यासक्रम सुरू करण्यात येत असल्याची माहिती या अभ्यासक्रमाचे शिक्षक आणि फारसी भाषेचे अभ्यासक निखील परांजपे यांनी 'मटा'शी बोलताना दिली.

मध्ययुगीन इतिहासाचे अभ्यासक तसेच फारसी भाषेत रस असणाऱ्या कुणालाही या अभ्यासक्रमाच्या वर्गांसाठी प्रवेश घेता येईल. येत्या १४ जुलैपासून फारसी भाषेचे नियमित वर्ग सुरू करण्यात येत आहेत. विद्यापीठाच्या इतिहास विभागात शनिवार आणि रविवारी हे वर्ग भरतील. या प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमाचा कालावधी तीन महिन्यांचा आखण्यात आला आहे. त्यानंतर प्रमाणपत्र दिले जाईल. यासाठीची प्रवेशप्रक्रिया पुढील आठवड्यात सुरू होणार आहे. त्यासाठी इतिहास विभागाच्या ०२०-२५६०१३१७ या क्रमांकावर संपर्क साधून अधिक माहिती घेण्याचे आवाहन विद्यापीठाकडून करण्यात आले आहे.

.

या अभ्यासक्रमात काय ?

फारसी भाषा ज्यात लिहिली जाते; अशा 'नस्तालिक लिपी'ची ओळख यात करून दिली जाणार आहे. या भाषेचे व्याकरण, वाक्यरचना, लिहिणे-वाचणे हेही या प्राथमिक स्वरूपाच्या अभ्यासक्रमात शिकविले जाणार आहे. ऐतिहासिक कागदपत्रांचे वाचन, शिलालेख तसेच नाणी यांचे वाचन, इस्लामिक नाण्यांची ओळख यात करून दिली जाईल. ईस्ट इंडिया कंपनी आणि पेशवे यांच्यातील पत्रव्यवहार फारसी होता. त्याचाही अभ्यास करता येईल.

.

हे ठाऊक आहे काय?

मराठीत रुळलेले मूळचे फारसी शब्द :

- जरा

- चेहरा

- रुमाल

- नकाशा

- नाश्ता

- जमीन

 

फारसी मराठी अनुबंध

 आजच्या काळात इतिहासाचे अध्ययन करायचे असेल तर मोडी वाचन यावे लागते, हे तर सगळ्यांनाच माहित असते. पण लक्षावधी कागदपत्रे आज फारसीतून वाचनाच्या अभावामुळे तशीच पडली आहेत, हे थोड्यानाच ठाऊक आहे. एकेकाळी राजभाषा असलेल्या फारसीतून मराठीत अनेक शब्द शिरले, आज ते कुणाला फारसी वाटणारही नाहीत. आज अगदी घरात असण्याऱ्या वस्तूंची यादी पाहिली तर त्यातले हे सगळे शब्द फारसी आहेत - खुर्ची, मेज, पलंग, तक्त डेग, तबक, समई, शामदान, गुलाबदाणी, अम्बर, जाफरा, ताफा, अत्तर. अश्या या ऐतिहासिक फारसी-मराठी अनुबंधाचा हा धावता आढावा, मराठी दिन २०१८ च्या निमित्ताने.

(टीप: या लेखातील बरीच माहिती मी डॉ. यु म पठाण यांच्या 'फारसी मराठी अनुबंध' आणि प्रो. माधव त्रिंबक पटवर्धन यांच्या 'फारसी मराठी कोष' यामधून जशीच्या तशी घेतलेली आहे, त्यामुळे माझे श्रेय इथे फक्त संकलकाचे आहे. मूळ संशोधन डॉ पठाण आणि पटवर्धन यांचे आहे.)

तुर्क,मोगल यांनी इराणवर केलेले आक्रमण,त्यांच्यावर झालेले इराणी संस्कृतीचे संस्कार(फार्सी माषेचा स्वीकार इ.) व त्यांचा भारतात प्रवेश इ. गोष्टी इतिहासात नमूद आहेत. बाराव्या-तेराव्या शतकात त्यांची सत्ता भारतात प्रस्थापित झाली व त्याच सुमारास अल्लाउद्दीन खिलजीने देवगिरीच्या रामदेवराव यादवांवर स्वारी केली, हा इतिहासही प्रसिद्ध आहेच. या वेळेपासून मुसलमानांच्या देशव्यापी सत्तेचा महाराष्ट्राशी निकट संबंध येऊ लागला, मुसलमानांची राज्यकारभाराची भाषा फार्सी असल्याने अर्थातच फार्सीचा व मराठीचाही संबंध आला. राज्यकारभारविषयक शिष्ट व्यवहारासाठी फार्सीचा उपयोग होऊ लागला,महाराष्ट्राचे राजकीय व सामाजिक जीवनही काही अंशी फार्सीमय झाले. मुसलमान राज्यकर्त्याप्रमाणे मराठ्यांनीही इतिहासलेखनास प्रोत्साहन दिले आणि महाराष्ट्रात बखरनवीसांचा, अख्यबारनवीसांचा व पारसनिसांचा एक वर्गच तयार झाला. अगदी एकनाथ महाराजही त्यातून सुटलेले दिसत नाहीत. खालच्या एकनाथी भारुडातले फारसी शब्द पहा:

अर्जदास्त अर्जदार, बंदगी बंदेनवाज, अलेक सलाम साहेबांचे सेवेशी ।
बेंदे शरीराकार जिवाजी शेखदार बुधाजी कारकून परगणे शरीराबाद किल्ले कायापुरी ||

विशेष म्हणजे तेराव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत जसा मध्ययुगीन मराठी साहित्याला अरबी-फार्सीचा फ़ारसा स्पर्श होत नाही, तसाच मराठवाड्यातील मराठी भाषेलाही होत नाही. विसाव्या क्रमांकाच्या हातनूरच्या शिलालेखापर्यंतच्या (काल: शके १२२३/ इ.स. १३०१) सर्व शिलालेखांत एकाही अरबी-फार्सी शब्दाचा वापर केला गेल्याचे आढळत नाही, ही मोठी आश्चर्याची बाब होय. ज्ञानेश्वरीत व यादवकालीन महानुभावीय साहित्यात हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतके का होईना फार्सी शब्द आढळतात, पण तसे येथे होत नाही, हे लक्षात घ्यायला हवे. शके १३२० (इ.स. १३९८) मध्ये सुलतान फेरोजशहाचा या लेखांना स्पर्श होतो पण हे चौदाव्या शतकापर्यंतचे शिलालेख स्वत्वाचे एवढे अभिमानी की 'सुरतान 'व 'पेरोजसाहा 'या दोन फार्सी शब्दाव्यातिरिक्त ते कोणत्याही परकीय शब्दाचा स्वीकार करीत नाहीत. त्यानंतर मात्र फार्सी ही बहमनी राज्यकर्त्यांची राज्यकारभाराची भाषा झाल्याने आपोआपच लोकव्यहारातील मराठी भाषेवर अरबी - फार्सीचा प्रभाव पडणे अपरिहार्य होते. त्यामुळे उत्तरोत्तर मराठीत अरबी - फार्सी शब्दांचा आढळ होतो.

बहमनी,शिवकाल व पेशवेकाल यांतील फार्सी - मराठी अनुबंधाचे स्वरूप पाहता त्यात अनेक स्थित्यंतरे झाल्याचे आढळते. बहमनीकालात फार्सीची मराठीशी विलक्षण जवळीक निर्माण झाली पण तिचे रूपान्तर सावटात होऊ नये अशी चिन्ताही शिवकालात वाटू लागली. राज्यव्यवहारकोशाच्या निर्मितीमुळे मराठीच्या अस्मितेच्या रक्षणाचा एक महत्त्वपूर्ण प्रयत्न झाला खरा पण पुन्हा पेशवेकालात उत्तर भारताशी व मोगल राजवटीशी संपर्क येऊ लागल्याने फार्सी - मराठीचे संबंध अधिक व्यापक व घनिष्ट झाले.मराठी माणसाच्या जीवनव्यवहाराशी,वाड्मयव्यवहाराशी ,भाषिक व शासकीय व्यवहाराशी असलेला फार्सी भाषेचा हा संबंध उत्तरोत्तर वाढत वाढतच गेला. अव्वल इंग्रजीत व इंग्रजी अमदांनीत,मुसलमानांची राजवट नसतानाही तो टिकून राहिला. एवढेच नव्हे तर इंग्रज हा देश सोडून गेल्यावरही गेले अर्ध शतक हा अनुबंध टिकूनच राहिला.

व्यक्तिनाम हे विशेषनाम असते पण आडनाव हे सामान्यनाम असते. आडनावाचा त्या त्या घराण्याशी संबंध येतो, त्यामुळे फार्सी शब्दयुक्त आडनावांचा मराठी माणसाने केलेला स्वीकार ही त्याच्या जीवनव्यवस्थेतील महत्त्वाची घटना होय, इस्लामी राजवट जाऊन काही शतके लोटली तरी ही आडनावे तशीच कायम आहेत त्यावरून हा प्रभाव किती दूरगामी होता,ते कळते. फार्सी शब्दयुक्त विशेषनामांप्रमाणेच यादवोत्तर कालात महाराष्ट्रात फार्सी शब्दयुक्त हुद्दे रूढ झाले व त्यांचेच पुढे आडनावात रूपान्तर झाले. त्याविषयी व पित्याचे नाव लिहिण्यापूर्वी मुस्लिम पध्दतीप्रमाणे बिन/ विश्न (चा पुत्र) हा अरबी शब्द लावला जाई, त्याविषयीही इतिहासकार वि का राजवाडे यांनी या शब्दांत खंत व्यक्त केली आहे - 'सौदागर, मुश्रीफ,सराफ,चिटणीस,फडणीस पोतनीस ,हेजीबराव,दिवाण,वाकनीस ,वफ्तरदार, वगैरे फारशी आडनावेहि मराठीत रूढ झाली, 'बिन्' ह्या फारशी शब्दानें पिता पुत्रांचा संबंध दाखविण्यापर्यंत ज्या देशातील भटाभिक्षुकांचीही मजल गेली जाऊन पोहोचली, त्या देशांतील भाषेच्या भ्रष्टपणाबद्दल जास्त काय लिंहायचे?'

ही आडनावे किंवा हुद्दा / व्यवसाय दर्शविणारे फार्सी शब्द मुसलमानपूर्व महाराष्ट्रात मुळीच प्रचारात नव्हते, हे मत श्री.वा.कृ.भावे यांनी सप्रमाण नोंदविले आहे.मराठी बखरींत आढळलेली फार्सी शब्दयुक्त आडनावे देत आहे, त्यांतील बरीच आडनावे आजही रूढ असल्याचे दिसून येईल. बखरींतील या आडनावांची संख्याच साठपेक्षा अधिक आहे, त्यावरून हा प्रभाय किती मोठा होता तेही कळेल.

अंकबरनीस (फा. अख्बार नवीस्‌ - बातमीपत्र पाठविणारा)
अमीन (अ. अमीन्‌ = विश्वस्त )'
कानगौ (फा. कानून्गो = वहिषाटीची नोंद ठेवणारा)
कारखानीस (फा. कार्निह-नवीस्‌ कारकून)
कारभारी (फा. कार्बारी नव्यवस्थापक,दिवाण)
*कासीद (फा. कासिंद्‌ = पत्रे पोहोचविणारा दूत)
*किल्लेदार (फा. कलअह -दार्‌ = दुर्गाधिपती, किल्लेकरी)
*कोतवाल (फा.कोत्वाल्‌ किल्लेदार, दारोगा)
खासगीवाले (फा. खासगी, राजाच्या खासगीचा अधिकारी)
खासनीस (फा. खास - नवीस्‌ )
चिटणीस (फा. नवीस ) = पत्रव्यवहार करणारा
*जकाते (अ. ज़ुकात्‌ ) च जकात वसूल करणारा,
*जमादार (फा. टोळीचा / तुकडीचा नायक)
*जहागिरदार (फा. जागीर दार )
ठाणेदार (फा. दार )
*डबीर (फा. दबीर्‌ = लेखक,कारकून,चिटणीस)
*तबीब (अ. तबीब्‌ > वैद्य)
*तोफखाने (तुं. लोप्‌ 4- फा. खानह्‌ )तोफखानेवाला
*दप्तरवार (फा. दफ्लर्‌ दार्‌ कागदपत्रांची काळजी घेणारा अधिकारी)
दफेदार (फा. दफूअदार्‌ रिसाल्यातला लहान, अधिकारी)
*दारुवाला (पारशी जमातीत)(फा. दारू = मद्य)
*दिवाण (फा. दीवान्‌ = प्रधान)
*दिवाणजी (तु. दीवान्‌ ची = प्रधान)
नालबंद (फा. नअलबंद = नाल छोकणारा)
*पागनीस (फा. पाय्‌गाह नवीस्‌ रिसाल्याकडील कारकून )
*पागे (फा.पायूगाह = रिसाल्याचा अधिकारी )
पागेदार (फा. पायूगाह दार्‌ )
*पारसनीस (फा. फार्सीनवीस्‌ = फार्सी पत्रव्यवहार करणारा)
*पेशवे (फा.पेश्वा = पुढारी पंतप्रधान)
पोतदार (फा. पोतहदार्‌ = नाणेपारखी )
*फडणीस (अ. फर्द. = एकेरी पत्र,नवीस्‌ लिहिणारा )
*फरास (अ. फर्राश = बिछावत घालणारा)
बक्षी (फा. बख्शी = सैन्यात पगार वाटणारा)
*बारगीर (फा. बार्गीर्‌ = धन्याने दिलेला घोडा ठेवणारा शिपाई )
*बिनवाला/ली (फा. बीनी = सैन्याची आघाडी)
बेलदार (फा. बेलदार = खणत्या)
*म॒ (मु) जुमदार (फा, मजुमूअदार्‌ = बसुली कारकून)
*महाले (अ. महल) = महालाचा रक्षक?
"मिराशी (अ. मीशस्‌ ) = मिराशीचा उपभोग घेणारा
*मिरासदार (फा. मीरासीवार्‌)
मिर्धा / धे (फा. दहा शिपायांचा नाईक)
*मोकाशी (मुक्रासा)
*रास्ते (फा.रास्त्‌ )
*वाक(के)नीस (फा. वाकिअ नवीस्‌ = अखबार नवीस्‌ )
*शिकिलकर (फा. सैकल्गर्‌ = हत्यारे साफसूफ करून पाणी देणारा )
*शिलेदार (फा. सिलह्दार्‌ = सैन्यातील राऊत)
शेखदार (अ. शेख , फा. दार्‌ )
*सबनीस (फा. स॒फूनवीस्‌ र्‌ सैन्यातील तुकड्यांतील सैनिकांची गणती करणारा )
*सरदार (फा. सरदार : बडा अधिकारी, मनसबदार)
सरंजामी (फा. सरंजामी)
*सरंजामे
*सराफ (अ. सर्राफ़ : सोनेचांदीचा व्यापारी)
*सुभेदार (फा, सूबद्ददार्‌ प्रान्ताधिकारी)
हकीम, हकीमजी (अ, हाकिम्‌ = आज्ञा देणारा अधिकारी)
*हजारी, हजारे (फा. हजारी, हजार सैनिक बाळगण्याची मनसब असलेला)
हरीप, हरीफ (अ. हरीफू) '
*हशमनीम, हसबनीस (फा. हशम्‌नवीस्‌ = हशमाकडील कारकून)
*हधालदार (फा. हवालत्‌ - वार्‌)
*हेजीब (अ. हाजिंब्‌ = वकील)

मुळातले हुद्दे (व्यवसाय व त्यांचे स्वरूप लक्षात यावे, यासाठी येथे मूळ शब्द व त्यांचे डॉ.पटवर्धन यांनी दिलेले अर्थ वरील यादीत नौंदविले आहेत.

*या खुणेने दर्शविलेली आडनावे आजही महाराष्ट्रात प्रचलित आहेत, याशिवाय गुमास्ते (फा.गुमाश्‍तह),दासताने (फा. दास्तान ), पेशकार (फा.पैश्‌ कार),शिकारखाने (फा. शिकार्‌ गानद्),वकील॑ (अ. वकील) अशी कितीतरी आडनावेही आढळतात.

फार्शी लेखक पर्यायवाचक शब्दांचे विशेष चाहते; त्यामुळें कांही शब्दांना प्रतिशब्द अनेक आहेत, ऐक्य व सख्य यास आश्‍नाई, इख्लास, इतलाखी, इंतफाक,
इतह्मद, इरतिंबात, इस्तियाक, एक-दिली, एक-रछ्टगी, एकी, खला-मला, ससूसीयत, तस्फिया, दिल्जमाई, दोस्ती, वसालत, मुस्ताकी, यगानगत वगेरे १८ वर प्रतिशब्द आहेत. वैर-भाण्डण या अर्थी अकस, कर्कैशा, कजिया, किलाफ, खळश, खिसा, जिकीर, जुदाई, दावा, दुस्मनगी, दुही, निफाक, पुर्कश, बर्कशी, असे १४ वर शब्द आहेत. प्रतिष्ठा याअर्थी अज, अस्करा, आब, आबताब, इज्जत, तम्मा, नक्श, नछग, नामोश, वकर, शोहरत, हुर्मत वगैरे १२ वर शब्द आहेत. कौटिल्य या अर्थी कंवाईत, केंद्‌, दुगा, फन्द, फरेब, मकर, हुन्नर, हरिफी, हिक्मत, वगेरे ९ वर शब्द आहेत. संशय या अर्थी अन्देशा, गर्द, गुबार, गुमान, दग्दगा, वस्वास, वहीम, शुक, शूभ वगेरे ९ वर शुब्द आहेत. समाधान या अर्थी खातर, खातरजमा, खातदारी, खातर्दास्त, तक्‍वा, तमानीयत, तशफ्फी, तसली, दिल्दारी, दिल्भरी, दिलासा वगेरे ११ वर शब्द आहेत. पीडा या अर्थी आजार, कसाला, जूबरी, जळाल, जाजती; जुळूम, तश्‍वीस, ताशसि वगैरे शब्द आहेत. शिक्षा या अर्थी तस्बी, नातिजा, नश्यत, शास्त, सजा असे पांच शब्द आहेत. परिश्रम या अर्थी कस्त, कोशीस, मशायत, मेहनत, शिकस्त, सई असे शब्द आहेत. चाल-रिवाज या अर्थी तऱ्हा, तरिका, दस्तूर, पाय-रव, मामूल, रव, रस्म, रवेश, रहा, रिवाज, शिरस्ता, सुदामत असे १२ शब्द आहेत. फार्शीनें मराठींत पर्यायवाचक शब्दांची भर किती आणि कशी केली आहे हें कळायला वरील विवेचन पुरे आहे.

हे असे शोधुन काढणे मोठे मनोरंजक आहे. म्हणजे बघा वरील

*बिनवाला/ली (फा. बीनी = सैन्याची आघाडी) आणि *शिलेदार (फा. सिलह्दार्‌ = सैन्यातील राऊत) हे दोन स्वतंत्र शब्द आहेत याचवरुन बनलेला मराठीत एक खास शब्द वापरला जातो " बिनीचे शिलेदार "

*फरास (अ. फर्राश = बिछावत घालणारा) पुण्यात एक पोलीस चौकी आहे " फरासखाना" नावाने म्हणजे हे पुर्वी काय असणार इथे ?
तसेच

*फडणीस (अ. फर्द. = एकेरी पत्र,नवीस्‌ लिहिणारा )
नाना फडणवीस म्हणजे एक आग्रह मी बघितलाय नाना फडणीस नव्हे नाना फडणवीस व पाहीजे हा आग्रह काहीशा शुद्धतेच्या आग्रही अभिनिवेशाने धरला जातो.
तेव्हा त्याच्या शब्दाचा मुळांविषयी अनभिज्ञता हे कदाचित एक कारण असावे. म्हणजे मुळ तर फारसी आहे मात्र आमचे व्हर्जन असे असेच असावे या प्युरीटनीस्ट आग्रहाची मौज वाटते.

याच पुस्तकात एक शब्द दिलेला आहे "रिसाला" याचे रुट रिसालह = घोडदळाची तुकडी असे दिलेले आहे. मराठवाड्यातील जालना शहरात दर रंगपंचमीच्या दिवशी राजा ची रिसाला मिरवणुक निघण्याची परंपरा आहे. म्हणजे राजा बहुधा कधी काळी घोडदळाच्या तुकडी सहीत निघत असावा त्याला तेथे " रिसाला " मिरवणुक असेच म्हटले जाते. तो राजा पुढे गेला की मग रंग खेळणे बंद होते अशी गाव परंपरा आहे.

देवनागरी कशाला, मूळ स्वरूपात वाचता येईल की. फार अवघड नाहीये.

हे एक पुस्तक आहे - चित्रे पाहून शब्द शिका, सोपे ani मजेदार आहे
http://ncertbooks.prashanthellina.com/class_1.Urdu.IbtadayeUrdu/all_in_one1.पडफ

दुसरा सोपा उपाय - फारसी शब्द कॉपी करून ईथे पेस्ट करा. हि साईट तुम्हाला ती गझल वाचून दाखवेल.
http://farsireader.com/webdemoen/

(शेवटचे वाक्य त्यांची जाहिरात आहे - आपण टाकलेला मजकूर नाही )

शिकिलकर (फा. सैकल्गर्‌ = हत्यारे साफसूफ करून पाणी देणारा

"शिकलकरी" या नावाने ओळखला जाणारा समाज माहीतीत आहे. हे साधारण शिख लोकांसारखे डोक्यावर फेटा बांधतात.
पण हा मुळ शब्द आणि यांचा असा संबंध माहीत नव्हता.

अजुन एक प्रश्न असा पडतो की कारखानीस चिटणीस मुजुमदार फडणीस पोतनीस टिपणीस अशी बरीच नावे " चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु" ची आडनावे आहेत
या समाजाचा सामाजिक इतिहास हा या व्यवसायाच्या नोकरीच्या अंगाने पडताळता येइल का ? म्हणजे मुघलांच्या सेवेत या समाजाचे प्रमाण अधिक असावे का ? कशा स्वरुपाचे असावे ? की आडनावे इथेच या समाजात उचलली गेली इतर समाजातही असे नोकरी करणारे असतीलच पण आडनावे नसतील लावली कदाचित

अरबीत संपूर्ण नाव लिहिण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे...

(व्यक्तीचे नाव) बिन / बिन्त* (वडिलांचे नाव) बिन (आजोबांचे नाव) अल् (घराण्याचे/ट्राईबचे नाव)

* बिन = चा मुलगा आणि बिन्त = ची मुलगी.

एक अस्सल मराठी (?) शब्द आहे शिपाई. सिपाही हा मूळ फारसी शब्द आहे. त्यावरून मराठीत शिपाई आला. चपराशी व शिफारस हे देखील मराठीत रुळलेले मूळचे फारसी शब्द आहेत.

शेवटी त्या सुप्रसिद्ध मराठी वाक्याची आठवण होतेच : शाब्बास तुमच्या रुस्तुमीची, दिलेरीची आणि सफेजंगीची.

अमीन आडनाव ब्राह्मणात पाहिलेले आहे. खासगीवाले पण. त्यांचा उगम असा असेल असे वाटले नव्हते. दहावीला माझ्या बरोबर एक शेरखाने आडनावाचा मुलगा होता.

'ढालगज-भवानी' हा शब्द अनेक वेळा 'भोचक' वा 'पुढे पुढे मिरविणारी अशा अर्थाने वापरला जातो. मात्र या शब्दाचा खरा अर्थ समजून घेतला तर जिला उद्देशून हा शब्द वापरला गेला तिला ते अभिमानास्पद वाटेल.

ढाल म्हणजे कवच, संरक्षक आवरण.

गज म्हणजे हत्ती.

भवानी म्हणजे आरंभ, आघाडी, कार्याला सुरुवात.

पूर्वीच्या काळी शत्रूच्या किल्ल्याला वेढा घातला जात असे. अनेक दिवस वेढा चालवूनही शत्रू शरण येत नाही म्हणताना निकराचा हल्ला म्हणजे 'सुलतानढवा' किंवा 'एल्गार' केला जात असे - म्हणजे सर्व शक्तिनीशी किल्ल्याचा दरवाजा भेदून आत शिरायचा प्रयत्न.

यासाठी मदमस्त हत्तींना मस्तकावर कवच चढवून किल्ल्याच्या दारावर मुसंडी मारायला लावले जात असे. प्रचंड ताकदीच्या हत्तीने दिलेल्या धडकांनी दरवाजा कोलमडून अखेर किल्ल्यात प्रवेश शक्य होत असे. यात मजबूत दरवाज्यावर लावलेल्या अणकुचीदार खिळ्यांची पर्वा न करता स्वामीच्या आज्ञेनुसार धडका देणार्‍या हत्तीची भूमिका सर्वात महत्त्वाची.

तेंव्हा ढालगजभवानी म्हणजे परिणामांची तमा न बाळगता, अडचणींची पर्वा न करता ध्येयाप्रत पोचण्यासाठी पुढे सरसावलेली पराक्रमी स्त्री असा आहे.
- सर्वसाक्षी

तुर्क,मोगल यांनी इराणवर केलेले आक्रमण,त्यांच्यावर झालेले इराणी संस्कृतीचे संस्कार(फार्सी माषेचा स्वीकार इ.) व त्यांचा भारतात प्रवेश इ. गोष्टी इतिहासात नमूद आहेत.

याचा अर्थ असा की पर्शियन लोकांनी/राजांनी भारतावर कधीच आक्रमण केलं नाही (अपवाद फक्त नादिरशहा). भारतात फारसी भाषेचा प्रचार व प्रसार झाला तो तुर्क व मंगोल्यांमुळे. त्यांच्या स्वत:च्या भाषेत राज्यकारभाराविषयी काहीच माहिती नव्हती. युद्ध जिंकणं वेगळं आणि जिंकलेल्या प्रदेशाच्या राज्यकारभाराची घडी बसवणं वेगळं.

तर मग मराठीतले फारसी शब्द हे तुर्क व मंगोल्यांचं भाषादारिद्र्यच दर्शवीत नाही काय? अर्थात, मराठीत राजनीतीसाठी प्रतिशब्द उत्पन्न करायला हवेतंच. किंबहुना शिवाजीमहाराजांनी ते तसे केलेही आहेत. फक्त माझं म्हणणं इतकंच आहे की मराठीतले फारसी शब्द हे एका वेगळ्या तथ्याकडेही अंगुलीनिर्देश करतात. त्यामुळे मराठीच्या शुद्धतेचा आग्रह हा मराठीचं अंगभूत सामर्थ्य व्यक्त करण्यासाठी असावा.

 

पर्शियन, अरबी, फारसी इ भाषा आणि प्राचीन लिप्या

 पर्शियन भाषेत स नाही असे नसून, संस्कृतमधल्या शब्दाच्या सुरुवातीच्या स चा पर्शियनमध्ये ह होतो.

स असलेल्या पर्शियन शब्दाचे उदाहरण म्हंजे "अस्प". तो अश्व या शब्दावरून आलेला असून, त्याचा अर्थही घोडा असाच आहे.

वर्ड-इनिशिअल सोबत अन्य पोझिशनचा नियम नीट काढून पाहिला पाहिजे. बरेच अपवाद दिसायलेत :P मुद्दा इतकाच की संस्कृतातल्या स चे तिकडे ह होते. तसे पाहिले तर पर्शियन भाषेचे नाव "फारसी" मध्येही स आहेच.

अरबी अन फारसी या पूर्णतः वेगळ्या भाषा म्हटल्या तरी चालेल. फारसी ही इंडोयुरोपियन भाषाकुळातली , तर अरबी ही सेमेटिक भाषाकुळातली भाषा आहे. दोहोंत जे साम्य आढळते त्याचे कारण म्हंजे इराणवर अरबांच्या आक्रमणानंतर फारसी भाषेत अनेक अरबी शब्द शिरले हे होय. अन वर्णमालेत काही नवी व्यंजनेही आली. मुख्य म्हंजे फारसीची लिपी बद

लली. मूळ अरबी भाषेचीच लिपी वुइथ सम मॉडिफिकेशन्स फारसीला वापरू लागले. फारसीतून काही नवे शब्दही आले, उदा. पैगंबर. मूळ अरबी भाषेत प हा साउंडच नाहीये, अरब लोक इंग्रजीतील प चा बोलताना ब करतात बर्‍याचदा. बिका नाहीतर पेठकरकाका हे कन्फर्म करू शकतील. इन फॅक्ट, फा़रसी हे नावच मुळात अरबांमुळे मिळाले आहे. त्याच्या आधीचे नाव पारसी असे होते. अरबांना प उच्चारता येत नसल्याने त्यांनी त्याचा फ़ केला.

तू दिलेली उदाहरणे रोचक आहेत. पण नेटवर पाहिले तर त्यांचा मूळ अरबी उच्चारच उथ्मान आणि हादिथ असे आहेत असे दिसले.

عثمان بن عفان‎,= उथ्मान बिन अफान

حديث‎,= हदीथ

त्यामुळे हा एक वेगळा प्रकार आहे. शुद्ध ब्रिटिश्/अमेरिकन इंग्रजी उच्चारात "नॉर्थ" या शब्दातल्या थ चा उच्चार मराठीतल्या थ पेक्षा लै वेगळा असतो- ऑल्मोस्ट स वाटेल असा. इथेही तोच प्रकार आहे असे त्याच्या फोनेटिक साईनवरून वाटते. त्यामुळे मराठी कानांना ते ऐकून स वाटले असण्याचीच शक्यता जास्त.

फारसीची मूळची लिपी खरोष्टी होती का? बाकी पर्शियामध्ये पारस नावाचा एक प्रांत होता. त्यावरूनच पर्शिया असे नाव परकियांनी दिले असे माहितीय. बाकी पर्शियन लोक स्वतःला मॅगीयन म्हणवून घेत असे काहीसे होते.

मूळ अरबी उच्चारच उथ्मान आणि हादिथ असे आहेत हे रोचक आहे.

फारसीची सर्वांत जुनी लिपी क्यूनिफॉर्म होती. ५००-६०० बीसी ते २००-३०० बीसी पर्यंत चालली. खाली पहा क्यूनिफॉर्म. डरायस इ. चे शिलालेख याच लिपीत आहेत. ही डावीकडून उजवीकडे लिहिली जात असे.

नंतर पुढे मग पहलवी लिपी सुरू झाली. ती अरबी आक्रमणानंतर काही वर्षांपर्यंत सुरू राहिली. पुढे मग अरबी लिपीचा प्रसार सगळीकडे झाला. फक्त पारशांच्या धार्मिक लेखनात तेवढी ही लिपी नंतर टिकून राहिली. पहलवी लिपीचा नमुना खाली दिलेला आहे. ही लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिली जात असे.

उलटे फाळ असलेल्या बाणांसारख्या रेषांवरून बनलेली क्यूनिफॉर्म लैच भारीय रे.
बाकी पहलवी, अरबी , फारशीबद्दल मला नेहमीच एक प्रश्न पडतो तो असा की ह्या लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिल्या जातात पण वाक्यरचनासुद्धा अशीच असते का? म्हणजे वाक्य लिहिणे/ वाचणे सुद्धा उजवीकडून डावीकडे असते का फक्त एकेक शब्द उलटा वाचत पुढे सरकत राहायचे?

क्यूनिफॉर्म लिपी बघायला एकदम भारी वाट्टे-सवालच नाही.

बाकी पहलवी, अरबी , फारशीबद्दल मला नेहमीच एक प्रश्न पडतो तो असा की ह्या लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिल्या जातात पण वाक्यरचनासुद्धा अशीच असते का? म्हणजे वाक्य लिहिणे/ वाचणे सुद्धा उजवीकडून डावीकडे असते का फक्त एकेक शब्द उलटा वाचत पुढे सरकत राहायचे?

येस्स वाक्यसुद्धा. उदा. उर्दूतले हे वाक्य बघ. मराठी वाक्य उर्दू लिपीत लिहिले आहे.

میسالپااو حیی عک ماراٹحیی وپسایٹ اھع۔
.(आहे) (वेबसाईट) (मराठी) (एक) (ही) (मिसळपाव)

अक्षरन अक्षर उजवीकडून डावीकडे लावत जायचे. आता यात एक अजून मजा अशी, की उर्दू-फारसी-अरबी लिपी लिहिताना आकडे मात्र डावीकडून उजवीकडे लिहितात- भारतीय पद्धत ढापल्यामुळे ;)

अरबी मधे अपुर्णांक कसे लिहितात ही एक शंका आहे माझ्या मनात अजुन , कारण ह्यांचे . म्हणजे ० .

अपूर्णांक म्हणजे पॉइंटवाले नंबर कसे लिहितात हे पाहिजे असेल तर ही लिंक पहावी.

डेसिमल पॉइंटसाठी एक कॉमा दिला पाहिजे असे त्यात दिलेय. म्हणजे समजा ३.५ लिहायचे असेल तर ٣.٥ असे लिहावे लागेल.

३/५ लिहायचे तर ٣/٥ असे लिहावे लागेल. सहज शोध घेता घेता ही लिंक सापडली.

मॉडर्न अरेबिक मॅथेमॅटिकल नोटेशन.

त्यात तर अगदी लिमिट, डेरिव्हेटिव्ह, सम, प्रॉडक्ट, इ. ची नेहमीची नोटेशन्स अरेबिक लिपीत कशी लिहिली जातात, हे दिलेले आहे. चिन्हे मजेशीर आहेत. साईन,कॉस, इ. ची तर विशेषतः.

डेसिमल पॉइंटसाठी एक कॉमा दिला पाहिजे असे त्यात दिलेय.

>> ओके . माझा गोंधळ ३.५ आणि ३०५ मध्ये होत होता... धन्यवाद :)

त्यात तर अगदी लिमिट, डेरिव्हेटिव्ह, सम, प्रॉडक्ट, इ. ची नेहमीची नोटेशन्स अरेबिक लिपीत कशी लिहिली जातात, हे दिलेले आहे. चिन्हे मजेशीर आहेत. साईन,कॉस, इ. ची तर विशेषतः.

लिन्क पाहिली ...फारच भयंकर चिन्हे आहेत

माझ्या निरिक्षणानुसार दशांश चिन्ह, स्वल्पविराम स्वरूपात (,) लिहीतात. पूर्णविराम (.) शून्य दर्शवितो. पोकळ वर्तूळ (अंडाकृती) म्हणजे ५.

म्हणजेच ३.५ लिहीताना ٣,٥ असे लिहावे लागेल तर ३०५ असे लिहीताना ٣.٥.

अरेबिक मध्ये 'प' चा 'ब' होतो. 'स' चा 'झ' होतो. त्यामुळ 'पेठकर'चा 'बेतकर' होतो तर 'पैसा' चा 'बैझा' होतो.

ही निरिक्षणे आहेत. अरबी व्याकरणाशी माझी तोंडओळखही नाही.

आकडे आणि विशेषतः शुन्य भारतातून अरबांकडे आणि त्यांच्यामार्फत युरोपमध्ये गेले हे आता सर्वमान्य आहे... त्यामुळेच अरबी अंकांना 'हिंदी न्युमरल्स' म्हणतात आणि इंग्लिश अंकांना 'अरेबीक न्युमरल्स' म्हणतात.

अक्षरे उजवीकडून डावीकडे लिहित असतानाही आकडे डावीकडून उजवीकडे लिहीणे हा त्याचाच एक फार मोठा पुरावा आहे.

नेटवर पाहिले असता खरोष्ठी लिपी दिसायला बरीच वेगळी दिसते या लिप्यांपेक्षा. अर्थात देवाणघेवाण झाली असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही हे आलेच. अ‍ॅरेमाईक लिपीशी पहलवी अन खरोष्ठी दोहोंचे साम्य आहे. फक्त डैरेक्ट देवाणघेवाण नसावी असे वाट्टे.

येस्स, त्या लिप्या सिमिलर आहेतच. अशोकाच एक शिलालेख तर ग्रीक/अ‍ॅरेमाईक असा द्वैभाषिकही आहे. त्याचे वरिजिनल मिळाले तर पाहतो, मजा येईल बघायला.

तुझे कष्ट हलके केले.
हे बघ इथे आहे ओरिजीनल आणि भा

षांतरीत.

http://www.ancient.eu.com/image/259/

बाकी ग्रीक व्हर्जनमध्ये βασι[λ]εὺς Πιοδασσης = वासिलेउस पिओदास्सेस= राजा प्रियदर्शी. जेम्स प्रिन्सेपला ग्रीक अन ब्राह्मी लिपीत लेख असलेले नाणे सापडले त्यातला ग्रीक शब्दही βασι[λ]εὺς हाच होता असे वाचल्याचे आठवतेय.

पर्शियन लोक स्वतःला मॅगिअन म्हणवून घेत असत हे रोचक आहे. इंग्लिश मधला मॅजिक हा शब्द त्या मॅगिअन वरून आलाय असे एक सीरिअस मत वाचले होते कुठेतरी. (होय, कुणी पु ना ओकांना आठवायला नको :) )

मॅगियन्स बद्दल इथे लैच रोचक माहिती आहे.
सुरुवातीलाच त्यात स्पष्ट केलेय की मॅजिकचा मॅगियन्सबरोबर काहीच संबंध नाही.

खरोष्ठी लिपीचा वापर चीनच्या अंतर्भागातही होत होता हे निय येथील उत्खननातून दिसून आले आहे. विकीवर या विषयी अनेक दुवे आहेत त्यापैकी एक : http://en.wikipedia.org/wiki/Niya_%28Tarim_Basin%29
उपक्रमावरही नियाविषयी चर्चा झाली होती.

निया ठिकाण तर चीनच्या उत्तर्पुर्वेला झिंजियांग मधे आणि सिल्क रूटवरचे आहे... मध्यपुर्वेतले व्यापारी त्या सिल्क रूटच्या उगमापर्यंत म्हणजे चीनची पहिली प्राचीन राजधानी शियानपर्यंत पोहोचले होते. त्याचे वंशज चीनमध्ये अजूनही 'हुई' म्हणून ओळखले जातात. शियानमध्ये तर त्यांची एक मोठी वस्ती आहे (जसे इतर देशात चायनाटाउन असते तसे) ! त्यामुळे चीनच्या उत्तर्पूर्वेला खरोष्ठी भाषेचे असणे सहाजीकच आहे.

'एक असीरीयन मुलगा ' म्हणजे हल्लीच्या संदर्भात कोण्या देशाचा, त्याची मातृभाषा कोणती ?

त्याचे आई वडील इराण मधुन आलेत. त्यांच्या म्हणण्यानुसार ते मुसलमान नाहीत असीरीअन आहे. त्यांची भाषा वेगळी आहे. नावं ख्रिश्चन आहेत...ख्रिश्चनांचाच एक प्रकार आहे असं त्या मुलाची आई सांगत होती.

शक्य आहे... सिरियचे अरबीतले नाव "अस्सुरिया" असेच उच्चारले जाते. लिहिताना "अल् सुरिया" असे लिहितात. उच्चारताना (काही वेळेस लिहितानाही) अल् मधला ल् नंतर येणार्‍या व्यंजनाप्रमाणे बदलतो. जसे अल् नूर (प्रकाश) = अन्नूर, अल् दम्माम (दम्माम शहर) = अद्दमाम, इ.

आता प्रश्न असा आहे की: (१) "अल् सुरिया" मुळे ही सुरभूमी / देवभूमी मानयची की (२) "अस्सुरिया" मुळे ही असूरभूमी मानायची ?

आताचे जॉर्डन, लेबॅनॉन, सिरिया, इराक या देशांच्या भूमीवरचे इस्लामपूर्व संस्कृतीचे सर्व अवशेष, काही रोमन अवशेष वगळता, नष्ट केले गेले आहेत. मात्र याला एक फार मोठा अपवाद आहे.

जॉर्डनच्या जगप्रसिद्ध पेत्रा व्हॅलीत इस्लामपूर्व संस्कृतीचे अवशेष आहेत. त्यांत रोमनपूर्व आणि रोमन अशा दोन्ही संस्कृतींची सरमिसळ दिसते. तेथे माणसे मृत झाल्यावर त्यांचे दहन करून नंतर अस्थी /राख डोंगराच्या खडकांत कोरलेल्या थडग्यांच्या दरवाज्यावर कोरलेल्या कलशात ठेवण्याची प्रथा होती.

तसेच पेत्रा व्हॅलीच्या वेशीवर आपल्याकडे गावाच्या वेशीवर असते तशी गावाचे रक्षण करणार्‍या देवाची मुर्ती आहे... आणि मुख्य म्हणजे त्या देवाशेजारी त्याच्या पत्नीचीही मुर्ती कोरलेली आहे !

Persian Writing Lesson 1

This page is recommended if you want to write in Persian. On this page you’ll find the same letters you have just studied This week. It will also help you detect Persian letters quite easily. Here, all you need to do is follow the arrows and numbers carefully. Please practice them for a couple of times.

Let’s Write 1

Notes:

1. As you know, Persian letters are written from right to left. Please follow the arrows.
2. As you see, there are some ‘dots’ or ‘full stops’ on or under the letters. Please put the ‘dots’ in appropriate places.
3. Please pronounce the letters with /e/ sound. /e/ as in bed.
4. There are lines for Persian letters called ‘base lines’. When writing, you’ll have to keep an eye on the ‘base lines’.

Discover more

Write

write

Writing

Let's Write 1

written

writing

Farsi alphabet posters

Online Farsi tutoring

Language learning apps

Iranian film streaming subscriptions

Lesson 1

• Lesson 1
• Useful Drills 1
• Persian Samples 1

https://easypersian.com/writing/lets-write-1/