इतर शिल्पांचे मुर्ती शास्त्र

अप्रतिम खांबाचे कोरीवकाम 

श्री उथमनाथर मंदिर / करानुर, पुदुक्कोट्टई जिल्हा, तमिळनाडू राज्य.

हे मंदिर 11व्या ते 12व्या शतकात बांधले गेले असे मानले जाते. मंदिराला चोला, पांड्य आणि विजयनगर यांच्याकडून योगदान मिळाले. या मंदिरातील खांब शिल्प राजराजा-II, कुलोथुंगा चोला-III आणि विजयनगरातील आहेत. शिलालेखानुसार भगवान शिवाला उथमथनीचुरामुदय नयनार असे संबोधले गेले.

प्रवेशद्वाराजवळील बाहेरील प्राकार भिंतीवरील शिल्प १७व्या शतकातील रघुनाथराय थोंडाईमन यांचा आहे.

पीसी: वेलुधरन 

Archaeological survey of India,,,AST research and analysis.. supporters.grup..thanks..

 http://www.chaturthamiti.in/2022/06/blog-post.html#google_vignette

शरभ - गडकिल्ल्यांच्या द्वार शिल्पांमधील एक पौराणीक प्राणी

॥ श्री गणेशाय नमः ॥

भारतीय संस्कृती साठी वैदिक आणि पौराणिक हे महत्त्वाचे कालखंड आहेत . या कालखंडामधले काही देव, दैवत, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा,दहा दिशांचे दिक्पाल हे जरी कालबाह्य झाले असले तरी मुर्त्यांचा स्वरूपातून ते आजही नजरेस पडतात . यातल्या बऱ्याचशा मुर्त्या त्यांच्या शैलीवरून ओळखता येतात पण बऱ्याचश्या किल्ल्याच्या मुख्य दारावर आढळणारी शरभ ह्या प्राण्याची शिल्पं आजही सर्वसामान्यांना गोंधळात टाकतात .

 चित्र क्रमांक १ . जलदुर्ग अर्नाळा येथील प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

चित्र क्रमांक एक मध्ये दिसणारा हत्तीच्या वरचा वाघ की सिंह असा बुचकळ्यात टाकणारा प्राणी म्हणजेच शरभ होय ! शरीर यष्टी वाघ सिंहाशी जरी मिळतीजुळती असली तरी तोंड मात्र अगदी वेगळं आहे . सर्वात महत्वाचा पडणारा प्रश्न म्हणजे ह्या शरभांचं शिल्प गडांच्या दरवाजावर का असतं ? त्यासाठी थोडा पुराणांचा संदर्भ घेऊया .

विष्णूनें नृसिंहरूप धारण करून हिरण्यकशिपूस मारले; पण खून चढल्यामुळे त्याची उग्रता कमी होईना; तेव्हां सर्व सृष्टि शंकरास शरण गेली; शंकराने दोन तोंडे, आठ पाय, दोन पंख व लांब शेपूट असलेल्या शरभाचे रूप धारण करून नृसिंहास फाडले आणि त्याचे कातडे पांघरले व डोके मुकुटावर धारण केले अशी एक कथा आहे. ( संदर्भ : मूर्तिविज्ञान, डॉ. गणेश हरि खरे ) .

हल्लीच्या काळामध्ये जसे सामर्थ्याचे प्रतीक पंचमुखी हनुमानाची प्रतिमा किंवा चित्र दरवाजावर लावण्याची पद्धत आहे तीच पद्धत जुन्या काळामध्ये किल्ल्यांच्या दरवाजावरती शरभाचे शिल्प कोरण्यात दिसून येते . तसंच लढाईच्या वेळेस स्फुरण चढण्यासाठी हर हर महादेव म्हणणार्या मराठ्यांच्या किल्ल्यांवर शंकराचे रूप असणाऱ्या शरभाचं शिल्प हा निव्वळ योगायोग असावा का? तसंच महापराक्रमी राजांच्या सन्मानार्थ आणि स्मरणार्थ कोरल्या जाणाऱ्या काही वीरगळांच्या कलशाभोवती देखील शरभ आढळतात . वीरगळ म्हणजे ?

 शरभ या प्राण्याचे अनेक प्रकार असून त्यात पंखधारी , पंख विरहित , गज जेता म्हणजे ज्याने पायात हत्तींना दाबून धरले आहे ( ह्यावरून शरभाच्या सामर्थ्य आणि विराटरूपाची कल्पना करता येते . ) , व्याघ्रजेता म्हणजे ज्याने वाघाला स्वतःच्या पायात धरले आहे असे अनेक प्रकार आहेत .

 चित्र क्रमांक २ . भुईकोट सोलापूर येथील बुरुजावरील शरभशिल्प .

सोलापूरच्या भुईकोटात जीर्णोद्धाराच्या वेळेस ही  शरभ शिल्प कोरण्यात आली . महाराष्ट्रातले बरेचसे किल्ले मराठ्यांनी जिंकल्यावर त्यांचा  जीर्णोद्धार करण्यात आला .

 चित्र क्रमांक ३ . जलदुर्ग किल्ले जंजिरा ( मुरुड ) येथील प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

किल्ले जंजिरा हा सिद्दी नावाच्या मुसलमान राज्यकर्त्याने बांधलेला किल्ला होता . हा अभेद्य किल्ला आजवर कोणत्याही हिंदू राज्यकर्त्यांनी जिंकला नाही हे जग जाहीर आहे .तरीही या किल्ल्यामध्ये मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बुरुजावर ती शरभाचे शिल्प दिसून येतं .

 चित्र क्रमांक ४ . किल्ले शिवनेरी ( शिव जन्मभूमी जुन्नर ) येथील आतल्या प्रवेशद्वारा वरील केवल शरभ शिल्प .

 चित्र क्रमांक ५ . किल्ले शिवनेरी ( शिव जन्मभूमी जुन्नर ) येथील आतल्या प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

चित्र क्रमांक . ५ मधील शरभ हा व्याघ्रजेता शरभ आहे . म्हणजे त्याने वाघाला पायात धरले आहे किंवा त्यावर विजय मिळवला आहे . शरभाचे बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्याचे पंख दिसून येतात . उघडलेले तोंड आणि बाहेर आलेली जीभ त्याच्या आक्रमकतेचे प्रदर्शन करतात .

 चित्र क्रमांक ६ . किल्ले शिवनेरी ( शिव जन्मभूमी जुन्नर ) येथील मुख्य प्रवेशद्वारा वरील शरभ शिल्प .

चित्र क्रमांक सहा मध्ये शरभाचं सर्वात आक्रमक रूप दिसतं . द्विगज विजयी शरभात् पराभूतौ पक्षीदेहधारी गंडभेरुंड,  म्हणजे  एका पायात गंडभेरूड ( दोन तोंडे असणारा पक्षी ) तर बाकी दोन पायात हत्तींना चिरडणारा असा शरभ शिवनेरीच्या प्रवेश द्वारावर आढळतो . ह्या शरभाचं पण अत्यंत बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्याचे पंख दिसून येतात म्हणून त्याचं पक्षीदेह धारी असं यथार्थ वर्णन केले आहे .

 गंडभेरुंड हासुद्धा एक पौराणिक पक्षी असून तोही  अत्यंत सामर्थ्यवान आहे . त्याची छायाचित्रे आणि माहीती मी वेगळ्या लेखात सविस्तर पणे देईन .

लोभ असावा !

- राहुल अभ्यंकर , विरार .

अतिरिक्त माहिती आणि छायाचित्रांसाठी इंस्टाग्राम वर फॉलो करा.

@ chaturthamiti

 

 

विरगळ - Hero stone नौकादलाचा वीरगळ ( महाराष्ट्रातील एकमेव ) एकसार ( बोरिवली , मुंबई )

जानेवारी २८, २०२२

                      ॥ श्री गणेशाय नमः ॥

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसि महिम् ।

तस्मादुतिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय ॥ 

भगवदगीतेच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या ३६ व्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना म्हणतात की " हे अर्जुना ! युद्धासाठी तयार हो कारण युद्धात मरण पावला तर तुला स्वर्गप्राप्ती होईल आणि जर का तुझा विजय झाला तर पृथ्वीचे राज्य उपभोगायला मिळेल त्यामुळे युद्धाचा निश्चय कर आणि तयार हो. "

आपल्या शास्त्रानुसार फार पूर्वीपासून युद्धांमध्ये वीरमरणाची प्राप्ती व्हावी याला अपार महत्व दिले गेलंय. आणि अशा या वीरांचे स्मरण येणाऱ्या पिढीला कायमस्वरूपी होत राहावं म्हणून जो शिल्प विशेष उदयाला आला तो म्हणजे विरगळ (Herostone )! वीरगळ समजून घेण्यासाठी त्याच्या मुळ संरचनेला समजून घ्यावं लागतं. काळ आणि स्थानपरत्वे त्याच्या रचनेत थोडं भिन्नत्व आहे परंतु वीर मरण आलेल्याचं स्वर्गरोहण आणि स्वर्गप्राप्ती या मूलभूत गोष्टी प्रत्येक शिल्पात आढळून येतात . 

वीरगळ बनवण्याची संकल्पना ही साधारणतः सातवाहन काळ म्हणजे सुमारे २२०० वर्षांपूर्वीपासून चालत आली आहे .सातवाहनांच्या व्यतिरिक्त वाकाटक, शिलाहार, राष्ट्रकुट, यादव ते अगदी मराठा साम्राज्य पर्यंत नियमित युद्ध आपण ऐकत आलो आहोत . साम्राज्यविस्तार आणि साम्राज्य संरक्षण ह्या दोन्हीसाठी युद्ध अटळ होतं. आज आपण जो वीरगळ बघणार आहोत तो महाराष्ट्रातला अत्यंत अनोखा असा नौकायुद्धाचा प्रसंग कोरलेला आणि महाराष्ट्रातला एकमेव ( नौकायुद्धाचा प्रसंग कोरलेला ) शिल्पपट आहे.

 चित्र क्रमांक १ . बोरीवली मधील एकसार गावातील शिलाहार कालीन नौकादल निदर्शक वीरगळ .

वर निर्देशित केल्याप्रमाणे चित्र क्रमांक एक मध्ये वीरगळाच्या दुसऱ्या टप्प्यात शिवपिंडी दिसून येते आणि संपूर्ण चित्रात वेगळी आणि उठावदार दिसणारी वस्तू म्हणजे त्या शिवपिंडीवर वाहिलेलं गुलाबी रंगाचे फूल ! वस्तुतः याच्या बाजुलाच एक अत्यंत सुंदर आणि लहानसं शिवमंदिर आहे .पण जुनं ते सोनं या हिशोबाने लोक आजही या वीरगळावरच्या शिवपिंडीला आस्थेने पुजतात .त्यामुळे आजही अज्ञान आणि आस्थेचा सुंदर मिलाफ बऱ्याचशा वीरगळांवरती दिसून येतो . म्हणूनच या लेखामध्ये मी वीरगळाचा प्रत्येक टप्पा आणि कप्पा उलगडून दाखवण्याचा प्रयत्न करणार आहे .

चित्र क्रमांक २ . एकसार गावातील वीरगळाचा सर्वात खालचा कप्पा (लढाई निर्देशक ).

सर्वसाधारणतः वीरगळाचा सर्वात खालचा टप्पा हा वीराच्या मृत्यूचं कारण दर्शवण्यासाठी असतो . यामध्ये विविध प्रकार असून त्याप्रमाणे वीरगळांचं वर्गीकरण केलं जातं. चित्र क्रमांक दोन मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सदर वीरगळ हा नौका दलाच्या युद्धामध्ये आलेल्या वीराच्या वीरमरणाला दर्शवण्यासाठी उभारला गेला आहे . या सर्वात खालच्या कप्प्यामध्ये ३ नौका दिसून येतात. बारकाईने निरीक्षण केल्यास त्या शिडाच्या नौका होत्या हे दिसून येतं .सातवाहन काळामध्येच मोसमी वाऱ्यांचा शोध लागला होता आणि त्याचा वापर मुख्यत्वे व्यापारासाठी केला जात होता .सातवाहनांच्या नाण्यांवरती मिळालेलं जहाजाचं चित्र हे अधोरेखित करतं की अगदी तेव्हापासून आरमाराचं अस्तित्व भारतात होतं. शिडांव्यतिरिक्तही वल्ह्यांचा वापर नौकानयनासाठी केला जात असल्याचं दिसतं. मधल्या बोटीत बारकाईने लक्ष दिलं तर लढणारी माणस धनुष्यबाणाचा वापर करताना दिसतात तर काहीजण वल्ही मारताना दिसतात त्याचबरोबर नौकेच्या शेवटी एक माणूस सुकाणू धरून नौकेला दिशा दाखवताना स्पष्ट दिसून येतो आणि त्याला लागूनच असलेला दुसरा माणूस शिडाची दोरी सांभाळताना दिसतो. शिल्पकाराच्या कमी जागेत खच्चून जास्त शिल्प भरण्यामागचा उद्देश हा त्या घनघोर लढाईचं स्पष्ट शिल्पांकन व्हावं असा दिसतो. थोडक्यात ज्या वीराला मरण आलं ते ह्या नौका दलाच्या युद्धामध्ये आलं आणि ती लढाई बरीच घनघोर झाली असावी असं यातून आकलन होतं .

चित्र क्रमांक ३ . एकसार गावातील वीरगळाचा खालून दुसरा कप्पा ( स्वर्ग प्राप्ती निर्देशक )

सर्वात खालच्या कप्प्यात लढाईचा प्रसंग घडल्यावर त्याच्या वरच्या कप्प्यात सहसा त्या वीराला स्वर्ग प्राप्ती झाली असं अभिप्रेत करणारे शिल्प कोरलं जातं. वीराचं शौर्य आणि पराक्रम या कप्प्यातून सहज दाखवलं जातं. चित्र क्रमांक तीन मध्ये मध्यभागी असलेली शिवपिंडी वीर शिवाचा उपासक असल्याचा दर्शवते. त्याच बरोबर वीरमरण आल्यामुळे त्याच्या स्वर्ग प्राप्तीचा प्रसंग दर्शवते.  चित्र क्रमांक तीन मध्ये शिवपिंडीवर  (उजवीकडे) वाहिलेल्या गुलाबी रंगाच्या फुला च्या बाजूला एक पुरोहित उभा दिसतो. उजव्या हातातल्या भस्माच्या पुरचुंडीतून तो शंकरावरती भस्मलेपन करत असल्याचं दिसतं. पुरोहिताच्या मागे असलेल्या अप्सरा या सितार / वीणा सदृश्य तंतुवाद्य घेऊन गायन वादन करताना दिसतात. त्याच सोबत अप्सरांच्या वरती पुरोहिताचे काही शिष्यगण हे मंत्रोच्चारण करताना दिसतात . शिवपिंडीच्या दुसऱ्या बाजूला (डावीकडे) वीरगती प्राप्त झालेला वीर ( शिल्प भग्नावस्थेत ) चौरंगावर बसलेला दिसून येतो.  पुरोहित त्या वीराला वेदमंत्र सांगतात .

चित्र क्रमांक ४ . एकसार गावातील वीरगळाचा खालून तिसरा कप्पा  (स्वर्गरोहण )

वेदमंत्रांनी संपन्न झालेल्या शिव पूजनानंतर स्वर्गप्राप्ती झालेल्या वीराला अप्सरा स्वर्गात घेऊन जातात. चित्र क्रमांक चार मध्ये मधोमध वीर चौरंगावर बसलेला आढळतो ( वीराची मूर्ती पूर्ण भग्नावस्थेत ). त्याच्या आजूबाजूला चवऱ्या ढाळत उभ्या असलेल्या अप्सरा त्याच्या स्वर्गरोहणाची स्थिती दर्शवतात. वीराचा वेगळा कप्पा हा त्याने गाजवलेल्या अतुलनीय पराक्रमाचं द्योतक असतं. बऱ्याचदा अप्सरा वीराला खांद्यावर उचलून नेताना दाखवतात किंवा या शिल्पाप्रमाणे त्याच्यासाठी विशेष यानाची व्यवस्था केली जाते. 

चित्र क्रमांक ५ . एकसार गावातील वीरगळावरील कलश (मोक्षप्राप्ती ).

वीरगळावरचा कलश मांगल्यासोबतच मोक्षप्राप्तीचंही प्रतिक आहे. चित्र क्रमांक पाच मध्ये कलश अत्यंत सुबकपणे कोरलेला आहे .त्यावरती श्रीफळ ( नारळ ) शोभून दिसतं . श्रीफळाभोवती यक्षिणी फेर धरून नाचताना दिसतात . कलशाचं भव्य आकारमान आणि सौंदर्य , सुबकता हे एका राजाचं वीरगळ असल्यांचं दर्शवतात. कारण इतकं भव्य, सुबक आणि सुरेख शिल्प कोरणाऱ्या शिल्पकाराला उत्तम मानधन द्यावं लागे आणि त्यासाठी राजा किंवा त्याचं राजघराणंच समर्थ असे.

सर्वसाधारणतः कोणत्याही वीरगळावर ब्राम्ही किंवा तत्सम लिपीतला शिलालेख उपलब्ध नसतो. त्यामुळे त्यामागचा अचूक इतिहास हा छातीठोकपणे सांगता येत नाही. परंतू इतिहासकारांच्या मते एकसार येथील वीरगळाबाबत दोन मतप्रवाह आहेत. प्रसिद्ध तत्त्ववेत्ता हेन्री कझिंग यांच्या मते शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वर आणि देवगिरीचा राजा महादेव यादव यांच्यात तेराव्या शतकात झालेल्या घनघोर युद्धात वीरमरण पावलेल्या सोमेश्वराचे हे शिल्पचित्रण आहे. तर डॉ. शिल त्रिपाठी यांच्या मते हे स्मारक गुजरातच्या परमार भोज राजा याच्या कोकण विजयाचे प्रतीक आहे. व इ.स. १०२० साली साष्टी येथील नौकादल निदर्शक वीरगळ जमीन एका ब्राम्हणाला दान दिली, असा निष्कर्ष काढला आहे. 

संदर्भग्रंथ : - इतिहासाचे मूक साक्षीदार वीरगळ आणि सतीशिळा, श्री. अनिल दुधाणे.

 

 

सोलापूरजवळील सकाट गावातील वीर स्त्रीचा वीरगळ .

ऑगस्ट १३, २०२२

 ॥ हर हर महादेव ॥

चूल आणि मूल इतकीच चाकोरीबद्ध भूमिका स्रियांनी निभावली हे आपल्याला इतिहासकारांनी मनावर अगदी सहजपणे ठसवलं. पण भारतीय इतिहास केवळ पुस्तकांमधून नाही तर शिलालेख, बारव, मंदिरं आणि वीरगळ अशा अनेकोत्तम साधनांमधून वाचता येतो. आपल्याकडे लागते ती केवळ दृष्टी ! 

मागे सोलापूरच्या सहलीमध्ये सकाट गावात एक वीरगळ माझ्या दृष्टीस पडला. मारुतीच्या मंदिरात मारुतीच्या मूर्तीशेजारीच असे दोन वीरगळ पहायला मिळतात. ही गोष्ट मला सर्वत्र आढळली की वीरगळांचा संदर्भ काहीकदा लागत नसल्याने ते गावाच्या वेशीवर, देवळांमध्ये किंवा किल्ल्यांवर कुठेतरी कडेला लावून ठेवलेले दिसतात.

चित्र क्र १ . वीरगळाचे छायाचित्र .

चित्र क्र २. वीरगळाचे संपादित केलेलं छायाचित्र .

वीरगळ म्हणजे एक शिल्पपटच असतो. आणि म्हणून त्याला टप्प्या टप्प्यानेच समजून घ्यावं लागतं.

टप्पा क्र १. खालून पहिला कप्पा.

नेहमीप्रमाणे वीरगळाचा खालचा कप्पा हा वीराच्या मृत्यूचं कारण दर्शवतो. इथे पुरुषांऐवजी दोन स्त्रिया ( पिवळा रंग ) हातात ढाल आणि तलवार घेऊन लढताना दिसतात. गुडघ्यापर्यंत आलेली वस्त्रं, केसांचा बांधलेला अंबाडा, कानात झुलणारी भली मोठी कर्णकुंडलं लक्ष वेधतात. ( चित्र क्र १ . पाहावे ) . 

टप्पा क्र २ . खालून दुसरा कप्पा.

खालून दुसरा कप्पा हा मृत्यूपश्चात घडणाऱ्या गोष्टींचं वर्णन करतो. युद्धभूमीत मृत्यू आलेल्याला स्वर्ग मिळतो अशी शास्त्रात नोंद आहे. त्याप्रमाणे दोन अप्सरा ( हिरवा रंग )ह्या मृत्यू पावलेल्या स्रीला स्वर्गात घेऊन जाण्यासाठी आलेल्या दिसतात. स्वतःच्या खांद्यावर बसवून त्या वीर स्त्रीच्या आत्म्याला स्वर्गात नेताना दिसतात. वीर स्त्री स्वत:चे दोन्ही हात अप्सरांच्या खांद्यावर ठेवून उभी दिसते. सोबतच अप्सरा हातातल्या चवऱ्या ( लाल रंग ) ढाळताना दिसतात. चवऱ्या म्हणजे पूर्वी राजे महाराजांच्या बाजूला दासी उभी राहून वारा घालत ते साधन. 

टप्पा क्र ३ . खालून तिसरा कप्पा.

या कप्प्यात वीर स्त्री मांडी घालून बसलेली दिसते. समोरच असलेल्या शिवपिंडी समोर नतमस्तक होऊन शिवआराधना करताना दिसते. स्वर्ग प्राप्ती झाल्यानंतर स्वतःच्या आराध्य देवाचं पूजन करण्याचा प्रसंग सर्वच वीरगळांवर आढळतो. असं असलं तरी बहुतांश वीरगळांवर शिवपिंडच आढळते हे विशेष.

टप्पा क्र ४ . सर्वात वरचा कप्पा.

 

सर्वात वरचा कप्पा हा सदर वीरेला मोक्ष प्राप्ती झाली हे कलशाच्या माध्यामतून दर्शवतो. कलश हा वीरगळाचा आणि वीर मनुष्याचं अंतिम ध्येय दर्शवतो. सहसा कलशाच्या रक्षणासाठी वाघ हत्ती शरभ इ. प्राणी किंवा काही मंगलचिन्ह कोरलेली असतात. ती इथे कुठेही मला आढळली नाहीत.

नेहमीप्रमाणे वीरगळावर कोणताही शिलालेख नसल्याने त्याचा काळ, लढाईचं विशिष्ट कारण इ. गोष्टींचा सहज बोध होत नाही. पण अहिल्याबाई होळकर, राणी लक्ष्मीबाई यांसारख्या प्रसिद्धी पावलेल्या रणरागिणींसोबतच अश्या काही प्रसिद्धी न पावलेल्या स्त्रियाही संसारासोबतच संरक्षणातही कर्तव्य चोखपणे बजावत होत्या हे कौतुकास्पदच ! 

लोभ असावा !

राहुल अभ्यंकर, विरार.

 

 

वीरगळ - गोधन संरक्षक ( भंडारदरा रतनवाडी )

जून १६, २०२२

गोधन संरक्षणाचा वीरगळ - अमृतेश्वर मंदिराजवळ , रतनवाडी, भंडारदरा

॥ हर हर महादेव ॥

यांत्रिकीकरण आणि औद्योगिकरणाच्या आधीच्या युगात पशुधन हे पण माणसाची मालमत्ता समजली जाई . ब्रिटीश काळात आणि थोडं त्यापूर्वीच्या काळात ओसरीवर झोपाळा , स्वतःची विहीर आणि गुराढोरांचा पसारा असणारा माणूसही श्रीमंत समजला जाई . शेतीसाठी पशूपालनाची गरज आणि त्या निमित्ताने का होईना पशू पक्ष्यांशी माणसांचा जिव्हाळा होता . वैदिक काळात तर गायींचा वापर चलन म्हणून केला जाई . मग कालांतराने विकत घेतलेल्या वस्तूच्या मोबदल्यात अर्धी गाय किंवा पाव गाय देणे शक्य नसल्याने इतर वस्तूंची देवाणघेवाण सुरु झालं . याची अखेर चलन व्यवस्थेत झाली तरी पशुधन, गोधन हे शब्द आजही व्यवहारात आहेत . ( संदर्भ : - प्राचीन भारतीय नाणकशास्त्र , एम. के . ढवळीकर ) . 

 ह्या पशुधनावर अनेकदा हल्ले होत असत . कधी श्वापदं ( वाघ , सिंह , कोल्हा इत्यादी ) , तर कधी टोळीयुद्ध, तर कधी चोर दरोडेखोर, इतर राज्यातले सैनिक इत्यादी पशुधनावर हल्ला करत असत . अशा वेळेला स्वतःचं पशुधन वाचवायला लोक प्राणांची बाजी लावायला ही कमी करत नसत . आणि जर या प्रसंगात ते मृत्यूमुखी पडले तर त्यांच्या बलिदाना प्रित्यर्थ त्यांच स्मारक दगडात घडवलं जाई जे येणाऱ्या पिढ्यांना साक्ष देई . असाच एक पशुधनाशी संबंधित एक वीरगळ आपण पाहणार आहोत .

चित्र क्र . १. बेवारस पडलेले वीरगळ, रतनवाडी , भंडारदरा .

चित्र क्रमांक १ मध्ये वीरगळ असेच झाडाच्या कडेला टेकवून ठेवलेले दिसत आहेत . न जाणो किती ऊन पावसाळे पाहीले असतील त्यांनी ! 

चित्र क्र . २ वर्षानुवर्षांच्या ऊन पावसाच्या आघाताने झिजलेला वीरगळ

चित्र क्रमांक दोन मध्ये झिजलेला वीरगळ दिसतो . वीरगळावर बहुतेक वेळा कोणत्याही प्रकारचं लेखन केलं जात नाही . त्यामूळे त्याच्या इतिहासाचा स्पष्ट मागोवा घेता येत नाही . तरीही त्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमधून प्रसंग पुन्हा एकदा उभा केला जाऊ शकतो. सदर वीरगळ झिजला असल्याने मी त्याला थोडं संपादित करून समजता येईल असा प्रयत्न केला आहे .

चित्र क्र . ३ . वीरगळाचे संपादित केलेले छायाचित्र .

चित्र क्रमांक ३ मध्ये दाखावलेल्या वीरगळाचे एकूण ४ कप्पे करून त्याला समजता येईल आणि प्रसंग पुन्हा उभा करता येईल . ( चित्र क्रमांक २ आणि ३ ची तुलना करून पाहाणे ) .

कप्पा क्र १ - सर्वात खालचा कप्पा .

सर्वसाधारणतः वीरगळाचा सर्वात खालचा कप्पा हा त्याच्या मृत्युचं कारण दर्शवतो . सर्वात खालच्या कप्प्यात ( पिवळ्या रंगात ) वीर मरून पडलेला दिसतो . त्याच्या सभोवती ( पांढऱ्या रंगात ) पशुधन उभे दिसते. प्रथमदर्शनी पाहताना असे वाटू शकते की तो वीर त्यांच्या पायदळी आला असावा . मात्र ते तसं नसून त्यांना वाचवताना तो धारातिर्थी पडला असं अभिप्रेत आहे.

कप्पा क्र . २ खालून दुसरा कप्पा

हा कप्पा घनघोर युद्ध दर्शवतो . धारातिर्थी पडलेला वीर ( पिवळ्या रंगात डावीकडे ) हातात ढाल आणि तलवार ( हिरवा रंग ) घेऊन लढताना दिसतो . तर त्याच्या समोर घोड्यांवर ( पांढरा रंग ) बसून हातात तलवारी ( हिरवा रंग ) घेऊन  दोन स्वार ( पिवळा रंग ) येताना दिसतात . लढाई तुल्यबळ नसली तरी अशा सेने समोर धावून जाऊन त्वेषाने लढण्याचा पराक्रम वीराने केलेला दिसतो .

कप्पा क्र . ३ खालून तिसरा कप्पा

हा कप्पा वीराला वीरगती प्राप्त झाली असं दर्शवतो . डावीकडे एक पुरोहीत ( पिवळा रंग ) ( जटाभारा वरून ओळखावं ) शिवपिंडीवर भस्मलेपन करताना आणि मंत्रोच्चारण करताना दिसतो . उजवीकडे दोन वीर ( पिवळा रंग ) शिवलिंगाची पूजा करताना दिसतात . वीर मरणामुळे झालेली स्वर्गप्राप्ती ह्या कप्प्यात दर्शवतात .

कप्पा क्र . ४ सर्वात वरचा कप्पा .

हा कप्पा कलश ( आकाशी रंग ) दर्शवतो . सदर कलश हा त्या वीराला मोक्ष प्राप्त झाला याचं प्रतिक आहे . सर्वसाधारणतः कलशाभोवती वाघ, सिंह किंवा शरभ ( शरभ म्हणजे ? ) हे कलशाचे संरक्षक म्हणून कोरले जातात . किंवा सुर्य चंद्र ( यावत् चंद्र दिवाकरो ) कोरले जातात . सदर  वीरगळावर कलशाभोवती जे काही कोरलं आहे ते अत्यंत अस्पष्ट आहे त्यामुळे त्यावर भाष्य करणं उचित ठरणार नाही .

थोडक्यात सदर वीरगळ न बोलताही त्या काळची शिल्पकला , समाजव्यवस्था, लोकांच्या मनोअवस्था आणि तत्कालीन समजुतीं बदद्ल बरंच काही सांगून जातो . म्हणूनच यांचं संवर्धन करणं ही आपली सर्वांची जबाबदारी आहे . वस्तूचं मूल्यं माहीत नसेल तर कसं काय कोणी तिला सांभाळेल ? ती कळावी म्हणून हा लेखप्रपंच .

लोभ असावा ....!

राहुल अभ्यंकर , विरार

 

त्रिंगलवाडी गावातील घोडेस्वार सतीशिळा

ऑगस्ट २३, २०२२

॥ हर हर महादेव ॥

वीरगळांचे अनेक प्रकार आढळतात. त्यातला सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार म्हणजे सतीशिळा. वीरगळ हा वीराच्या मृत्युचे कारण दर्शवतो तर सतीशिळा ही त्या वीराची पत्नी त्याच्या मृत्युनंतर  सती गेली हे दर्शवते. सतीशिळा ओळखावी कशी हे समजण्यासाठी वीरगळाचे नीर निरीक्षण करावे. त्याच वीरगळावर जर कुठेही कोपरापासून दुमडलेला हात दिसला ( चित्र क्र १ ) तर त्या वीरगळाला सतीशिळा म्हणतात. त्रिंगलवाडी किल्ल्याच्या ( ईगतपूरी, नाशिक ) पायथ्याशी प्राचीन जैन लेणी आहेत. त्यांच्या जवळ आढळलेल्या सतीशिळेबद्दल.

चित्र क्र १. सतीशिळेचं छायाचित्र.

चित्र क्र. २. सतीशिळेचं संपादीत छायाचित्र.

 चित्र क्र ३. सतीशिळेचा खालचा टप्पा

 चित्र क्र. ४. सतीशिळेचा मधला कप्पा

नेहमी प्रमाणे वीरगळ आणि सतीशिळा टप्प्या टप्याने समजून घेऊ.

कप्पा क्र १ . सर्वात खालचा कप्पा . चित्र क्र ( ३ )

सर्वात खालच्या कप्प्यात सती जाणारी स्त्री घोड्यावर बसलेली दिसते . सोबत तिच्या सहचरणी आहेत . त्यांच्या डोक्यावर सतीचे वाण आहे. 

कप्पा क्र. २ वीरगळाच्या  उजव्या बाजूला कोपरातून दुमडलेला हात ( चित्र क्र २ नारिंगी रंग )

स्वातंत्र्य पूर्व काळापर्यंत सती जाण्याची प्रथा होती.  सती जाणे म्हणजे पतीच्या निधनानंतर पत्नीने त्याच्या चितेवर आत्मदहन करून घेणे. ( सदर प्रथा काळाच्या ओघात बंद झाली असल्याने त्यावर कोणतीही टिपण्णी म्हणजेच कमेंट करू नये ही वाचकांना नम्र विनंती ). जसं युद्धात वीरमरण आलं की स्वर्ग मिळे ही भावना समाजात रूढ होती तीच भावना सती जाणे ह्या चाली बद्दल होती. त्यामुळे वीराच्या चितेवर सती जाणं हे भाग्याचं समजलं जाई. सदर वीराची पत्नी सती गेली हे दर्शवण्यासाठी कोपरापासून दुमडलेला हात दाखवला आहे. हातावर ठळकपणे दिसणाऱ्या बांगड्या पत्नी सौभाग्यासह स्वर्गवासी झाली हे ठळकपणे दर्शवण्यासाठी आहेत.

कप्पा क्र. ३ वीरगळाचा खालून दुसरा कप्पा ( चित्र क्र. ४ )

हा टप्पा वीराच्या मृत्युनंतरचा प्रसंग दर्शवतो. सदर वीर हा मृत्युपश्चात शिवपिंडीची पूजा आणि आराधना करताना दिसतो. पाय दुमडून बसलेला नंदी, त्याच्या पाठीवरचं कुबड अगदी स्पष्ट दिसतं. वीराच्या पाठी त्याची पत्नी सुद्धा हात जोडून बसलेली दिसते. शिव आराधना करून त्यांना स्वर्गप्राप्ती झाली असं दर्शवले आहे.

कप्पा क्र. ४ सूर्य, चंद्र आणि कलश 

चित्र क्र २ मध्ये कलशाच्या खाली चंद्रकोर आणि संपूर्ण सूर्य कोरलेले दिसतात. यावत्चंद्रदिवाकरो  म्हणजेच जोवर आकाशात चंद्र सूर्य असतील तोवर यांची किर्ती टिकेल असा त्याचा अर्थ आहे. पण त्यावर शिलालेख नसल्याने लढाईचं कारण, वीराचं नाव आणि इतर बारकावे लक्षात येत नाहीत. सर्वात वर कलश काढलेला आहे. कलशाचा अर्थ सदर वीर दांपत्याला मोक्षपद मिळाला असा असतो.

 

 

 

 

नाग पंचमी - कला आणि सांस्कृतिक संदर्भ

August 12, 2021

भारतीय लोक धर्मामध्ये नाग पूजनाची परंपरा प्राचीन काळापासून लोकप्रिय असल्याचे दिसून येते. परिणाम स्वरूप भारताच्या विविध भागात नागाची अनेक स्वतंत्र मूर्ती पाहावयास मिळतात. भारतातील कुठल्याही शहरात अथवा लहानातील लहान खेड्यात गेल्यास नाग शिल्पे दृष्टीस पडणार नाहीत असे गाव मिळणे विरळच. एखादे मंदिर, झाड, तलावाच्या शेजारी किंवा घाटावर एका सपाट शिळेवर वळसे दार शरीर असलेल्या नागांचे शिल्प हमखास असतेच. त्यावर कधी हळद, कुंकू तर कधी शेंदूर लावलेले दिसते. काही ठिकाणी 'नाग युगल' एकमेकांना वेटोळे घातलेली शिल्पे पाहावयास मिळतात. नागांशी संबंधित असंख्य कथा या देशात अस्तित्वात आहेत. आदिवासी, अवैदिक, वैदिक समाजात वेगवेगळ्या कथांची गुंफण असून अशा कथातून भारतीय संस्कृती भक्कमपणे उभी आहे. नागाशी संबंधित असलेले अनेक शिल्पे असून सूर्य व नागाचे अनन्य संबंध सर्वश्रुत आहेतच. लोकजीवनातील नागांच्या महात्म्या मुळेच हिंदू, जैन आणि बौद्ध धर्मामध्ये ही उपदेवतेच्या रुपाने नागांना मान्यता मिळालेली दिसते. विविध धर्मातील प्रमुख देवते सोबत त्यांचा संबंध जोडलेला दिसून येतो. असे मानले जाते की नागांची उत्पत्ति श्रावण मास मधील शुक्ल पक्षातील पंचमीच्या दिवशी झालेली आहे. संपूर्ण देशात या दिवशी नागाची विधिवत पूजा होत असते. यास 'नागपंचमी' या नावाने ओळखले जाते. बंगालमध्ये नागदेवी 'मनसा' तिचे पूजनही मोठ्या उत्साहाने साजरे केली जाते. कश्मीरी ग्रंथ 'नील मत पुराण' यात विविध ठिकाणी जवळपास पाचशे वेळेस नागदेवतेचा उल्लेख आलेला आहे.

 प्राचीन काळापासून भारत निसर्गपूजक देश असल्याने सूर्य पूजेचे उल्लेख ऋग्वेदात आलेली आहेत. सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर नाग आणि सूर्याच्या अनेक कथा गुंफण्यात आलेल्या आहेत. नाग हा सूर्या प्रमाणेच गायब होतो, सूर्या प्रमाणेच विद्युल्लता नागाच्या ठायी दिसते, सूर्याची दाहकता व नागाचे विष यांची तुलना, सूर्याचे तेज व नागाचा लखलखीतपणा यातील साम्यस्थळे पाहून नाग आणि सूर्य यांचे एकत्रीकरण पौराणिक कथेतून शिल्पकलेत उतरलेले दिसते. त्यासोबतच नागाचा लिंग सदृश्य आकारही त्यास लैंगिक प्रतीक बहाल करते.

 नाग पूजेची सुरुवात सर्वप्रथम इजिप्तमध्ये झाली असे मत सी. एफ. ओल्डहॅम यांनी आपल्या The sun and the Serpent a contribution to the History of Serpent Worship या ग्रंथात मांडले आहे. तर ग्राफिटन एलीएट स्मिथ यांनी, 'Geographical Distribution of the Practice of Mummification.' यात संशोधनपर अभ्यास करताना सूर्य पूजा आणि सर्प पूजा यांचा जन्म ईजिप्तमध्ये झाला असल्याचे सूचित केले आहे. जगात जिथे जिथे या पूजा केल्या जातात. त्या इजिपशीयन प्रभावातून केल्या जातात असेही ते मानतात. परंतु या मताला लायन कॅप यांनी मात्र विरोध दर्शविला आहे. ते Lost continent's the Atlantis the me in History science and literature या ग्रंथात असे म्हणतात, "संस्कृतीचे एकच एक केंद्र असते व तिथून ती संस्कृती जगात प्रसरण पावते असे समजणे योग्य नाही. वास्तविक संस्कृतीचे विशेष जगात अन्यत्र पसरत असतात. म्हणून इजीप्तच्या लोकांना किंवा अन्य कोणत्याही लोकांना अशी श्रेय देणे योग्य होणार नाही."

        ll भीती मधून नाग पूजा ll

 जगभरातील सर्वच प्राथमिक धर्मामध्ये व आदिम समाजांमध्ये नागपूजा प्रचलित असल्याचे आढळते. भारतात सर्वत्र नागपूजा प्रचलित आहे. वेदपूर्व काळापासून भारतात नागपूजा प्रचारात होती. मोहोनजोदाडो येथील उत्खननामध्ये सुद्धा नाग मूर्ती आढळल्या आहेत. नाग विषारी असल्यामुळे मनुष्याला त्याची फार भीती वाटते. ऋग्वेदामध्ये नागाचा उल्लेख 'अहि' या शब्दाने केला असून तेथे त्याची क्रूर, घातकी व भयंकर असे वर्णन केलेली आहेत. नागाची स्तुती करून त्याला वश करून घेतले तर त्यापासून भय राहणार नाही. या कल्पनेने यजुर्वेदात नाग स्तुतीपर मंत्र आढळतात. नागपूजा नागापासून वाटणाऱ्या भयातून सुरू झाली असावी. शतपथ ब्राह्मणात नाग माता कद्रू हिला पृथ्वीचे प्रतीक समजून पूज्य मानले आहे. सर्प वेध या नावाचा अथर्ववेदाचा एक उपवेद आहे. त्यात सर्पाचे विष उतरविण्यासाठी, त्यांना वश करण्यासाठी अनेक मंत्र सांगितले आहेत. करकोटक नागाचे स्मरण करणे हे पापनाशक आहे असे मानले जाते. नागांना संतुष्ट करण्यासाठी सर्पबळी , नागबळी इत्यादी विधी गृह्यसूत्र मध्ये सांगितलेले आहेत. अशाप्रकारे नागापासून आपले संरक्षण व्हावे, या उद्देशाने प्राचीन काळापासून नागपूजा भारतात प्रचारात आली आहे.

 मराठीत नागशीला म्हणून संबोधन केल्या जाणाऱ्या या शिला सारा भारत नागपूजक होता हे सिद्ध करतात. नागाला विषारी दंश असल्याने मानवजातीला त्याची प्रारंभी पासूनच भीती होती. त्याचे हे अस्त्र किती घातक आहे. याची प्रचिती सातत्याने मानवाने घेतलेली असल्याने तो या नागां पासून दूर राहात असे. भीतीतून आकर्षणाचा जन्म झाला. या सर्प योनीची भीती इतकी जबरदस्त होती की, त्यातून तो नागपूजेकडे वळला. नागाचे जमीन आणि पाण्यात ही वास्तव्य, कात टाकून द्विजत्व प्राप्त करून घेणे, त्याच्या द्विजिव्हा, हस्त - पाद - पंख विरहित शरीर, आश्चर्यकारक संभोग, अप्रतिम नागफना, त्याचा फुत्कार, त्याची भेदक नजर या सर्वांमुळे नाग मानवजातीत कुतूहल आणि आदराचा विषय बनला व त्यातूनच वेगवेगळ्या समजुती प्रचलित होऊन नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात नागांचा उल्लेख अर्धमानव रूप आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करणारा अशी ही तयार झाली. लोकपरंपरेत नाग पूजनाची असलेल्या प्रबळ लोकप्रियते मुळे नाग शिव, बौद्ध आणि जैन तीर्थनकार सारख्या महत्वपूर्ण देवते सोबत संबंध जोडला गेला. ही प्रक्रिया शुंग - कुशान काळापर्यंत पूर्ण झाली होती. सृष्टीच्या संहार कार्याशी संबंधित म्हणूनच शिवाच्या गळ्यात तसेच हातातील भूषणाच्या रूपात नागाला विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. शिवा सोबत असलेला नाग हा काल किंवा मृत्यूचा सूचक म्हणून एक चेतावनीच्या रूपाने पाहता येते. बौद्ध परंपरेत नंद, उपनंद् आणि मुचलिंद या नागांचा उल्लेख येतो. तर जैन परंपरेत सुपार्श्वनाथ आणि पार्श्वनाथ यांचे लांछन नाग आहे. पार्श्वनाथाची यक्ष, यक्षिणी हे सुद्धा नागराज धरणेद्र आणि त्याची राणी पद्मावती यांच्या रूपाने आहेत. मथुरा, भरहुत, सांची आणि अमरावती येथे शुँग, कुषाण, सातवाहनकालीन बौद्ध स्तूपावर नागांचे प्रचुर अंकन मिळते.

 नाग पूजेचा प्रारंभ नेमका कधी झाला याचा निश्चित पुरावा अद्याप सापडलेला नाही. नाग पूजा निर्मिती पाठीमागे मनोवैज्ञानिक भीती, पौराणिक साहित्यातील उल्लेख तर कुठे जनजातीय संस्कृती आणि तांत्रिक प्रतिकाच्या रूपातून तर कुठे भौगोलिक परिस्थितीच्या कारणाने भारतात नागपूजा अस्तित्वात आली असावी. लोक धर्मात ज्या स्थानीय देव- देवता असतात. त्यात नागाने आपले अस्तित्व नेहमीच टिकून ठेवले आहे. भारतीय तंत्रशास्त्रात नागाचे विशिष्ट महत्त्व असून योगातील 'कुंडलिनी' शक्तीचे प्रतीकही नागाला समजले जाते. नाग पूजेचे धागेदोरे शोधत असताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते ती ही की, नागाची पूजा हा भारतीयांचा आत्मा असावा. उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत, पूर्वेकडून पश्चिमे पर्यंत, मैदान असो की उंच पर्वते, लोक परंपरेचे आद्यरूप एक सारखीच दिसून येतात. मानवी हतबलता आणि प्राण्यांमध्ये असलेलं बल यामुळे प्राण्या मधल्या असलेल्या अज्ञात शक्तीला घाबरून त्याची पूजा अर्चना सुरू झाली असावी असे वाटते. नागपूजा कदाचित अतिप्राचीन पूजेमध्ये येत नसावी. तरी नाग पूजेचे पदचिन्ह जगातल्या सर्वच संस्कृतीत आणि कानाकोप-यात पाहायला मिळतात. आणि भारतात तर मूर्ती पूजेच्या स्वरूपात नाग पूजेचे विशेष महत्त्व आहे. भारतीय साहित्यामध्ये तीन प्रकारचे स्वरूप पाहायला मिळतात.

1. देवता गंधर्व अप्सरा हे सात्विक प्रकारात येतात.

2. यक्ष, किन्नर आणि दैत्य हे राजस प्रकारांमध्ये मोडतात

3. राक्षस, नाग, प्रेत हे तामस प्रकारांमध्ये मानले जातात.

भारतीय साहित्यात नाग हा शब्दप्रयोग देवत्व प्राप्त झालेल्या सापांसाठी वापरला असावा असे वाटते. श्रीमद् भगवद् गीतेतील दहाव्या अध्यायात 28 आणि 29 व्या श्लोका मध्ये सर्प आणि नाग असे वेगवेगळे शब्द आलेले आहेत. काही जण अनेक फणा असलेल्यांना नाग, तर एक फणा असलेला सर्प असे मांनले आहे. महाभारतातील आस्तिक उपाख्याना नुसार हे समानार्थी शब्द असावेत असे वाटते. नाग आणि सर्प यात विषधर आणि विषहीन असाही भेद असावा असे काही जणांचे म्हणणे आहे. नागवंशी हा शब्दप्रयोग त्या राजवंश यांनी केला असावा जे स्वतःचा वंश नाग माता -  पित्यापासून निर्मित मानतात. किंवा जे नागपूजेशी संबंधित आहेत त्यांनाही नाग लोक म्हणत असावेत. काहीही असले तरी शेवटी भारतीय राजनेतिक इतिहासात नागांचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिलेले आहे.

          II नाग पूजा स्वरूप II 

 भारतात कोब्रा सापाला नाग मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार नाग सामान्य सर्प जाती नसली तरी आज व्यवहारिक रूपाने कोब्रालाच नाग मानले जाते. उत्तर भारतात काही ठिकाणी नाग म्हणजे पूर्वज असे मानले जातात. नागाचे रूप घेऊन ते आपल्या घर परिवाराची सुरक्षा करीत असतात. नागपंचमीच्या दिवशी घरातल्या कुठल्याही एका कोपऱ्यात वाटीभर दूध ठेवले जाते. यासोबतच काही भागात पुत्र प्राप्ती नंतर बाळाचे जावळ काढल्यानंतर घरात किंवा घराच्या बाहेर पाच सर्पाकृती काढल्या जातात. दुसऱ्या पुत्र प्राप्ति नंतरच हे प्रतीक मिटवून नवीन प्रतीके निर्माण केली जातात. राजस्थानातील काही भागात ऋषीपंचमीच्या दिवशीच नाग पूजा केली जाते. गढवाल लोक परंपरेनुसार अलकनंदा नदीच्या परिसरात नाग वास्तव्य करतात, असे मानतात. इलाहाबादच्या दारागंज मध्ये वासुकी नागाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. प्रतिवर्ष नागपंचमीला येथे यात्रा भरते. बिहारमधील नालंदा परिसरात अनेक नागमूर्ती आढळून आले आहेत. इथेच चतुर्मुखी नागफणा असलेली स्त्री मूर्ती मिळाली आहे. तामिळनाडूमध्ये शेष नागाची पूजा केली जाते. नागपंचमी पश्चात जन्मलेल्या मुला, मुलींची नावे नागराज किंवा नागमणी असे ठेवली जातात. काठीयावड मध्येही मंदिरे आहेत. औरंगाबाद जवळील पैठण ही क्षेत्रही नाग वंशाची संबंधित आहे. ब्राह्मण कन्या गोदावरी नदीत स्नानाला गेल्यावर शेषनाग तिच्या सौंदर्यावर मुग्ध झाला. त्यांच्या प्रेमाचा परिणाम म्हणजे राजा शालिवाहन चा जन्म होय. नाग पूजेच्या संदर्भाने बत्तीस शिराळा या गावी घडलेली घटना महाराष्ट्रात सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. नाग पंचमीला शेतात नांगर फिरविल्याने नागाची पिल्ले दगावली. त्यामुळे क्रोधित नागिन संबंधिताच्या घरातील सर्वांनाच दंश केला. सासरी असलेल्या मुलीला ही दंश करण्यासाठी ती गेली असता. ती नाग पूजेत भक्तिभावाने मग्न असलेली दिसून आली. तेव्हा नागीनीने प्रसन्न होऊन सर्वांना जिवंत केले. नागपंचमीला महाराष्ट्रात मुलीला सासरी ठेवत नाहीत. लोकपरंपरेत असे म्हटले जाते की,

आता नागपंचमीच I

नाग आल्याची खेळायला I

मी ग भैय्याला सांगयितु I

बारा सणाला नेऊ नको I

पंचमीला र ठेवू नको I 

तर

 पंचमीचा सण आला डोळे माझे ओले

 बांधिले ग सख्यांनी झाडाला हिंदोळे ( तारा भवाळकर, लोक संचित )

हे सारे नाग पंचमीचे महत्व अधोरेखित करतात.

 ऋग्वेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद, गृह्यसूत्र, रामायण, महाभारत, मैत्रेयी सहिता आणि पुराणात नागांचे अनेक उल्लेख आढळतात. ते ही वेगवेगळ्या समानार्थी शब्दाने. नाग पूजेच्या  संदर्भाने भारतीय साहित्यात विविध विधी सांगितलेल्या आहेत. अथर्ववेदात नागाला चारी दिशांचा दिक्पाल म्हटलेले आहे. ललितविस्तार या बौद्ध ग्रंथात नागाला लोकपाल रुपात मान्यता दिलेली दिसते. नागराजा तक्षकाने स्वेच्छेने राजा परिक्षितला दंश केला नव्हता. तर ऋषीच्या शापाला पूर्ण करण्यासाठी तो दंश होता. असे नारदाने परीक्षित पुत्र जनमेंजय यास सांगून सर्पसत्र किंवा नागयज्ञ बंद करावयास लावला. त्यावेळी राजा जन्मेजय याने प्रायश्चित करण्याची तयारी दर्शविली. तेव्हा नारद मुनी ने सांगितले की, " सामूहिक रुपाने तुझ्या प्रजेने प्रतिवर्ष नागांची पूजा करावयास हवी. " असे म्हणतात की तेव्हापासून नागपंचमीला सुरुवात झाली. नाग संबंधी अनेक मिथके आपल्याला पाहावयास मिळतात. पंचतंत्राच्या कथित नागा संबंधी भरपूर लिखाण आढळून येते. नल दमयंती कथेत ही नल राजाने नागाची केलेली प्राण रक्षा आणि त्यातून नागाने केलेले सहकार्य वाचावयास मिळते.

         ll नाग नगरे ll

 भारताचे अतिशय प्राचीन नगर जे वायव्य सीमेवर भारताच्या प्रवेशद्वारावर वसलेले नगर म्हणजे तक्षशिला होय. जगातील विद्या अभ्यासाचं प्राचीनतम केंद्र, भारतीय लोक परंपरेनुसार ही नागराजा तक्षकाची नगरी. उत्तर प्रदेशातील अहिच्छत्र नगरी ही परंपरेने नागांची जोडल्या जाते. तिचे नावच अही म्हणजे नाग. हा तिचा नागाची संबंध सांगणारे आहे. मध्य प्रदेशात गोलियर जवळ हे शहर होते. प्राचीन पद्मावती नगरी ही पुराण प्रसिद्ध नगर. पुराणात येथील नागवंशी राज्यांची विस्तृत वर्णने आहेत. येथील नागसेन नामक राजाचा उल्लेख सम्राट हर्षवर्धन याचा राजकवी बाणभट्ट याने आपल्या हर्षचरित्रात केला आहे. नागद, नागपूर, नागापूर, नागग्राम, नागठाणा, नाग हल्ली, नागुर, नागझरी अशी नाग नामक गावे भारतात सर्व प्रांतात आहेत. हल्लीचे पद्म पवया हे ग्वालियर जवळ आहे. पूर्वी पद्मावती या नावाने प्रसिद्ध होते. येथे वृषनाग, भीम नाग, स्कंद नाग, वसू नाग, व्याग्र नाग आदी राजांची नाणी सापडली आहेत.

          ll नाग वंश ll 

 नाग वंशाच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा तील ही एक कथा आहे की, कश्यप ऋषी ला कद्रू व वनिता नावाच्या पत्नी होत्या. कद्रूच्या पोटी जी संतान झाली ती नाग या नावाने प्रसिद्ध झाली. अनेक पुराणांमध्ये थोड्याफार फरकाने आली आहे. वासूकी हा नाग राजा होता त्याची राजधानी भोगावती नगरी होती. या वासुकी नंतर देवदत्त पर्यंत अनेक महान नागराजे होऊन गेले. या नागांना विविध पुराणानुसार एक, पाच किंवा सात पासून हजार पर्यंत फणा असल्याचा उल्लेख मिळतो. अनंत हा सहस्त्र फणा असलेला नाग होता. त्यावर विष्णू झोपलेला आहे असे मानतात. विष्णू त्यावर झोपला म्हणजे नागा वर विष्णूने वर्चस्व निर्माण केले असेही मानले जाते. तर नाग शिवाच्या गळ्यात असल्याने नाग लोकांचा आणि शिवाचा अनन्यसाधारण संबंध स्पष्ट होतो. नंदीवर शिव प्रसन्न झाल्यावर नंदीचा सन्मान करण्यासाठी आलेल्या नाग मंडळींची यादी वराहा पूराणात दिली आहे. नागांच्या संबंधाने सर्वात विस्तृत वर्णन माया शिल्प या ग्रंथामध्ये उपलब्ध होते. या ग्रंथात वासुकि, तक्षक, कारकोटक, पद्म, महापद्म, शंखपाल आणि कुलिक या सात प्रमुख नागांच्या लक्षणांचे वेगवेगळे उल्लेख केलेले आहेत. तक्षकाच्या मस्तकावर स्वस्तिक आणि महापद्म याच्या मस्तकावर त्रिशुल असायला हवा. अंशुमदभेदागम मध्ये चतुर्भुज आणि त्रिनेत्र नाग देवतांचे उल्लेख आढळून येतात.

 धार्मिक ग्रंथानुसार, कुण्या व्यक्तीच्या कुंडलीमध्ये कालसर्प दोष असल्यास नागपंचमीच्या दिवशी भगवान शिव आणि नागदेवतेची पूजा करावी. असा उल्लेख आढळून येतो. या अर्थी नाग ही देवता सामाजिक, धार्मिक आणि ज्योतिषीय दृष्टिकोनातूनही रूढ झाली म्हणावी लागेल. हिंदू धर्म मान्यतेनुसार पृथ्वी शेषनागाच्या फण्यावर विराजमान आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार असलेल्या प्रमुख नागांचा तपशील पुढील प्रमाणे -

 शेष - अनंत या नावानेही शेष नागाचा ओळखले जाते. शेषनागाने गंधमादन पर्वतावर तपस्या केल्यानंतर ब्रह्माजीच्या वरदानाने पृथ्वीचा भार सांभाळण्याचे काम त्याच्याकडे सोपविण्यात आले. हरिवंश पुराणानुसार ब्रह्मदेवाने वासुकीला नागांचा राजा, तक्षकाला सापांचा राजा आणि शेषाला सर्वच विषदंती प्राण्यांचा राजा बनविला. यावरून शेषनागाचे महत्त्व सिद्ध होते. धार्मिक ग्रंथानुसार लक्ष्मण आणि बलराम शेषनागाचे अवतार रूप आहेत. हाच शेषनाग विष्णू चा सेवक म्हणून क्षीरसागरा मध्ये आहे. विष्णू विश्राम मुद्रेत शेष नागच्या वेटोळ्यावर झोपलेले असतात. श्रीकृष्ण जन्म समयी वासुदेव कृष्णाला यमुना पार करत असताना प्रचंड वर्षा होत होती. त्यावेळी शेषनागाने आपला फणा कृष्णा वर धरून यमुना पार करण्यास मदत केली होती.

 वासुकी - हा समस्त नागांचा राजा. वासुकी हा शिवाच्या कंठास लपेटलेला असतो असेही म्हणतात. समुद्रमंथनाच्या वेळी दोरीच्या रूपाने वासुकीचा उपयोग केला गेला होता. शिवाच्या त्रिपुरांतक अवतारात शिवाने एकाच बाणात असुरांची तीन पुरे नष्ट केली होती. त्यावेळी धनुष्यबाणाची प्रत्येंचा वासुकी बनला होता. कथासरित्सागर या ग्रंथानुसार लता देशाचा राजा वासुकीच्या संबंधाने आदर भाव प्रकट करण्यासाठी प्रति वर्ष उत्सव करीत असे. 

 तक्षक - शृंगी ऋषीच्या शापाची अंमलबजावणी करण्यासाठी तक्षक नागाने राजा परीक्षिताला डसले होते. त्यामुळे तक्षकाचा बदला घेण्यासाठी परीक्षित पुत्र जनमेंजयने सर्प यज्ञ केला होता. तेव्हा सर्व साप यज्ञात येऊन पडू लागले. त्यावेळी आस्तिक मुनीने तक्षकाची रक्षा केली. तक्षकच शिवाच्या गळ्यात असलेला नाग आहे असे ही मानले जाते. तक्षकाचा पुत्र अश्वसेन पाताळात राहत असे. खांडव वन अग्निकांड पासून तो अर्जुनाचा विरोधी होता. त्यामुळे कुरुक्षेत्र रणभूमीवर अश्वसेन कौरवांच्या बाजूने सामील झाला होता. अथर्व वेदा नुसार तक्षक हा सर्वाधिक विष असलेला नाग होता असे म्हटले आहे. कौशिक सूत्रानुसार गृहरक्षे साठी तक्षका समोर बळी द्यावा असे म्हटले आहे. असे म्हटले जाते की, तक्षशिला येथे तक्षक संप्रदायाचा प्रभाव होता. मध्यप्रदेशात तक्षकेश्वर या नावाने इंदोर जवळ नवाली गावात एक मंदिर आहे.

 करकोटक - यास शिवाचा गण असेही म्हणतात. हरिवंश पुराणात या नागाचा विशेष उल्लेख मिळतो. नल-दमयंती कथेतही करकोटक येतो. आपल्या आईच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी महाकाल वनात शिवलिंगाची पूजा केली होती.

 कालिया - याचा निवास आपल्या कुटुंबासह यमुना नदी मध्ये होता. त्यामुळे यमुने मध्ये विष पसरले होते. कृष्णाने कालियाला युद्ध करून यमुना सोडण्यास भाग पाडले.

 सिंधू संस्कृतीत नागांची असलेली शिक्के, भरहुत सांची आणि अमरावती येथील नागांचे शिल्पांकन यासोबतच पुढे गुप्त काळामध्ये नाग मूर्तीचे तीन प्रकारे शिल्पांकन व्हायला सुरुवात झाली.

1) मानवाकार मूर्ती ( डोक्यावर नागफणा )

2) मानव सर्प विग्रह ( कमरेच्या वर मानव रूप )

3) पूर्ण नाग रूप.

महाराष्ट्रातील काही वंशाची नावे 'शेष' अशी आहेत. प्रख्यात शिंदे घराणे हेही नागपूजकच होते. कर्नाटक, महाराष्ट्रात अनेक शिंदे घराणे आहेत. राष्ट्रकूट नृपती गोविंद तृतीय याच्या नेसरी ताम्रपटात त्याचा सामंत नाग हस्ती याचा उल्लेख येतो. कर्नाटक राज्यातील चंद्रवल्ली, बागलकोट, भैरवमट्टी, हरिहर, मात्रहल्ली येथील शिलालेखात नागवंशी राज्यांचे अनेक उल्लेख येतात. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर येथे ही नागवंशीय शिंदे यांची एक शाखा राज्य करीत होती. पैठणचे सातवाहन हे नाग वंशियच राजे होते. महाराणी नागनिका ही नाग कन्याच.

          ll नाग प्रतीके ll

 भारतीय कलेने भावना प्रकट करण्यासाठी प्रतीकांना जन्म दिला. जसे नाग कश्यप आणि कद्रू यांचे पुत्र असल्याचे पुराणात उल्लेख आहेत. पौराणिक नाग लोकांमधील अनंत, वासुकी, शेष हे नाग मानवा अनुकूल होते. तर तक्षक, कारकोटक, कालिया हे मानव वैरी होते. नाग हा वारूळात राहतो आणि वारूळ हे भू देवतेचे प्रतीक मानले आहे. त्यामुळे भूमीच्या सृजन शक्तीशी त्याचा संबंध जोडला गेला. शिव आणि विष्णु या दोघांचाही नागाशी संबंध आहे. नागफणी धारण करणारी कालिकादेवी आहे. त्याचप्रमाणे गणेशाच्या पोटावर ही नागबंध आवळलेला असतो. कंसाच्या कैदेतून बाहेर पडल्यानंतर पावसापासून रक्षण करण्यासाठी वासुकी नागाने कृष्णावर फना छत्र धरलेले होते. बुद्धांच्या जन्मानंतर नंद व उपनंद या नागांनी स्नान घातले होते. तर ज्ञान प्राप्ती नंतर मुचलिंग नागाने त्यांच्यावर आपला संरक्षक असे फनाछत्र धरले होते. जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचे नाग हेच अभिज्ञान चिन्ह आहे. कामठा किंवा मेघमालि हा पूर्वजन्मीचा पार्श्वनाथाचा भाऊ जो वैरी बनला होता. त्याच्या हल्ल्यापासून यक्ष धरणेद्र हा आपल्या सात फण्याचे छत्र पार्श्वनाथच्या डोक्यावर धरले असल्याचे शिल्प वेरूळ लेणीत आहे.

श्रवणबेलगोळ येथील गोमटेश्वराच्या प्रचंड मूर्ती भोवती अनेक वारुळे निर्मिले असून त्यातून नाग बाहेर येत आहेत असे शिल्पात दाखवले आहे. नाग हे योगाचे ही प्रतिक मानले जाते. त्या कारणाने शिवाची योगी राजत्व दाखविण्यासाठी नाग शिवा जवळ सातत्याने दाखविला जातो. अशी ही पौराणिक मान्यता आहे.

    ll आयुध रूपातील नाग प्रतीक ll

 बहुतांश देवतेसमोर नाग हे चिन्ह आयुध म्हणून दाखवण्यात येत असले तरी, प्रत्यक्षात शिवा सोबत सर्प / नाग हे लांछान कायमस्वरूपी जोडले गेलेले आहे. प्रतिमा लाक्षणिक विवरण पाहता विष्णुधर्मोत्तर पुराण, मत्स्यपुराण, मानसार, मयमत, कामिकागम, अंशुमतभेदागम, देवता मूर्ती प्रकरण, आदी शिल्प शास्त्रीय ग्रंथात शिवाच्या आयुधात कृष्णमृग, खडग, खेटक, वज्र, परशु, त्रिशूल, खट्वांग, डमरू, पाश, हस्ती चर्म, दंड, कपाल, अक्षमाला, धनुष्य, शंख, चक्र, गदा आणि सर्प किंवा नाग सांगितला आहे.

    ll नाग आणि लैंगिक काम प्रतीक ll 

 नाग किंवा साप यांना लैंगिक भावनेचे प्रतीक मानण्यात येते. ज्यावेळी एखादा साप खांबाला वेढा देऊन बसतो तेव्हा तो खांब प्रेरित झालेले लिंग वाटतो. साप हा पुरुषवाचक शब्द म्हणून वापरला जातो. या सरपटणाऱ्या प्राण्यात लिंगाची रचना असल्यामुळे ते वासनेचे प्रतीक आहे. त्यासाठी त्याला वैशेयिक मन, संभोग इच्छा आणि संभोग इच्छा कमी होणे इत्यादीचे प्रतिनिधित्व सरपटणारे प्राणी करतात. ज्या वेळी स्त्री व पुरुष उत्तम परिस्थितीत व तंदुरुस्त शरीराने एकमेकांकडे आकर्षित होतात. त्यावेळी त्यांच्या लिंगाची व योनीची स्थिती एखाद्या वळवळणाऱ्या प्राण्या सारखी होते. ग्रीक कथेत एडम व इव्हा यांच्याजवळ साप हे प्रतीक यामुळेच दाखवण्यात येते. प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिगमंड फ्रॉइड याने सुद्धा नागाला काम प्रतीक मानले आहे. त्यांच्या मतानुसार, आदिम समाजातील स्त्रिया नागाची पूजा काम प्रतिकाच्या रूपानेच करत असत. कदाचित यामुळेच जगभरात आणि विशेषतः भारतामध्ये नागपूजा या स्त्रियाच करतात. नागाची पुत्रप्राप्तीसाठी आराधना करणे किंवा शिवा सारखा श्रेष्ठ पती मिळावा यासाठी शिवपूजन करणे या पाठीमागे ही कामभावना प्रेरित असावी असेही मानले जाते. वांझ स्त्रिया पुत्र प्राप्ती साठी नागशिळेची पूजा करतात. नागाच्या काम रूपा संदर्भाने कश्मीरी लोक कथेनुसार, सुरिनसर किंवा सुनासर ही झील अध्यात्मिक बाबतीत  पवित्र मानली जाते. हा संदर्भ महाभारत काळाशी जोडला जातो. वनवासात असतांना पांडव जम्मू येथे गेले होते. ज्यावेळी नागकन्या उलुपी सोबत अर्जुनाचा विवाह झाला होता. तसेच माणिपूर राज्याची राजकन्या चित्रगंधा हिच्यासह ही अर्जुनाने विवाह केला होता. कालांतराने त्यांना बब्रुवाहन नामक वीर पुत्र जन्माला आला. अर्जुनाचे वास्तव्य तिथे अल्पकाळ असल्याने पुत्र जन्माची वार्ता अर्जुना पर्यंत पोहोचली नाही. महाभारताच्या युद्धसमाप्तीनंतर पांडवांनी अश्वमेध यज्ञ केला होता. यज्ञाचा अश्व बब्रुवाहन यांनी रोखून धरला होता. तो सोडविण्याचा प्रयत्न अर्जुनाने केला असता. युद्ध कौशल्यात अर्जुन कमी पडला. त्यामुळे अर्जुनाला मूर्च्छा आली. ही वार्ता चित्रगंधा हिला कळाली असता ती रणभूमीवर आली आणि पुत्र बब्रुवाहन यावर ती क्रोधित झाली. वडिलाला जिवंत करण्यासाठी बब्रुवाहन यांनी वैद्यची मदत घेतली. वैद्यांनी उपचार सांगितला की, पाताळ लोकातून नागमणी (वनौषधी) आणावी लागेल. त्यासाठी बब्रुवाहन याने पाताळ लोकात बाण मारला. त्या बाणाने इच्छित नागमणी आणला. त्या साठी नागकन्या उलुपीने साह्य केले. त्या नागमणीच्या सह्याने अर्जुन जागा झाला. ज्या मार्गाने बाण गेला आणि ज्या मार्गाने बाण परत आला तिथे दोन्ही बाजूने झील तयार झाली असे मानले जाते. तेव्हा पासून नवविवाहिता या झीलची तीन वेळा परीक्रमा करून नाग देवतेचा आशीर्वाद घेऊन वैवाहिक जीवनाला प्रारंभ करते.

 वारूळ हे भूमीचे - भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे याचे प्रतीक आहे. नर नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. त्याची उपासना प्राधान्याने संतान दाता देव म्हणूनही होते. दक्षिणेत अनेक जमातीत वधूने व विवाहित स्त्रियांनी नाग पूजा करण्याची चाल आहे. काही ठिकाणी विवाहित स्त्रिया वारुळाची पूजा करतात. संतान प्राप्तिची अपेक्षा करणाऱ्या स्त्रिया नागाच्या अथवा नाग युगालाच्या मूर्तीची पूजा करतात. नवस फेडण्यासाठी नागमूर्ती तयार करून मंदिराच्या आवारात अथवा झाडांच्या पायथ्याशी प्रतिष्ठित करतात.

 नागाचे संतान दायी सामर्थ्य भारतीय जनमानसातील अनेक धारणांमधून व्यक्त होत असते. दक्षिणेतील सर्व प्रमुख क्षेत्रपाल देव आपले नागरूपात्व सांभाळून आहेत. ग्रामीण भागातून आजही अशी दृढ समजूत आहे की, एखाद्या गर्भवती स्त्रीने साप पाहिला असता, त्याचे तत्क्षणी डोळे जातात आणि ती स्त्री प्रसूत झाल्यावर तिच्या नान्ही घराचा गंध अनुभवल्यावर तो नाग पुन्हा डोळस होतो. ती गरोदर असताना त्या स्त्रीचा आणि पुरुषाचा संबंध येऊ नये किंवा समागम घडू नये, असा निषेध त्यात अभिप्रेत असावा. सर्व पुरुष नागाचे प्रतिनिधी आहेत आणि नाग हे पुरुषी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. म्हणून वारुळाची पूजा भूमीच्या सृजनेंद्रीयचे प्रतीक म्हणून केली जाते. वारूळास पृथ्वीची योनी म्हणतात. योनी रूपिनी भुदेवी आहे. योनी प्रतीक म्हणून नैसर्गिक वारूळची उपासना अति प्राचीन काळापासून आजपर्यंत दक्षिण भारतात तरी अखंड प्रचलित आहे. वारूळ ही फारच नाजूक असल्यामुळे वारूळ सादृश्य घडीव शीला मूर्तीचे प्रचलन क्वचित कोठे असल्याचा पुरावा उपलब्ध आहे. वारुळाच्या शीला रूप प्रतिकृती नंतर नाभी पर्यंतच्या योनी मूर्ती घडविल्या जाऊ लागल्या. तसेच प्रसवा बरोबरच पोषणाचा ही मातृत्वाशी संबंध असल्यामुळे योनि प्रमाणेच स्थानांना उठाव देणाऱ्या स्कंदा पर्यंतच्या मूर्तीची निर्मिती होत गेली. भू देवीच्या सर्जक आणि पोषक इंद्रियांच्या मूर्तीचा हा वारूळ ते योनी - स्तन - युक्त मूर्ती पर्यंतचा क्रमविकास श्री रा. चि. ढेरे यांनी सिद्ध केला आहे.

 II काम शास्त्रीय ग्रंथानुसार नाग II

कल्याणमल्ल, कोक्कोक, दीक्षित श्यामराज, श्री प्रोढदेवराज, मथुरा प्रसाद दीक्षित यांनी नायिकेच्या माणस प्रकृतीचा ही उल्लेख केलेला आहे. देव सत्वा, यक्ष सत्वा, मनुष्य सत्वा, पिशाच्च सत्वा, नाग सत्वा, काक सत्वा, वानर सत्वा आणि खर सत्वा असे प्रकार सांगण्यात आलेले आहेत. सत्व या शब्दाचा अर्थ शील असा होतो. अर्थात नायिकेच्या चारित्र्य आणि वागणुकीवरून हे सत्वाचे प्रकार दिलेले आहेत. त्यानुसार जी नेहमी एखादी घटना किंवा काम विसरते, विसराळू स्वभावाची जी नेहमी व्याकुल, घाबरलेली असते, सापाप्रमाणे दीर्घ श्वास घेणारी, नेहमी निद्राधीन राहणारी, नेहमी जांभळी देणारी ती नाग सत्वा जाणावी. असे म्हंटले आहे.

 वरील विवेचनावरून असे म्हणता येईल की,

1) सर्वच प्राचीन मानवी सभ्यतेत नागा विषयी भीतीतून आदरभाव निर्माण झाला.

2) नाग सादृश्यधिष्टीत कल्पनेच्या जोरावर सूर्या सोबत संबंध जोडून कथा निर्मिती केल्या गेल्या.

3) नाग हे अत्यंत जहाल विष बाळगून असल्यामुळे आमचाही वंश नागसम आहे. हे दाखविण्यासाठी कुळवंश प्रतिकाच्या रूपाने नाग हे 'कुलचिन्ह' म्हणून ज्या जमातींनी किंवा राज वंशानी स्वीकारले त्यास नागलोक या नावाने ओळखण्यात येते.

4) नागाची शरीर रचना ही पुरुष लिंगाप्रमाणे असल्यामुळे आणि वारूळ स्त्री लिंग अथवा भूमिचे / सृजनाचे प्रतीक म्हणून स्वीकारले गेले असावे.

5) दक्षिणेतील अनेक क्षेत्रपाल देवता आपले नागरूप प्रकट करताना दिसतात.

6) आशीर्वाद देत असताना हाताची मुद्रा ही पाच फडा असलेल्या शेषनागाची मुद्रा मानली जाते. यज्ञोपवीतातील एका सूत्राचे नाव नाग तंतू असे आहे.

( संदर्भ ग्रंथ कर्त्यांचे आभार, फोटो स्त्रोत :- श्री प्रवीण योगी यांच्या कडून मिळाले.)

डॉ. अरविंद सोनटक्के,

दिगंबरराव बिंदू महाविद्यालय, भोकर. जि. नांदेड.

(9423139676)

 

 

प्राचीन मंदिरों के वास्तु शिल्प में नागांकन

सर्प एवं मनुष्य का संबंध सृष्टि के प्रारंभ से ही रहा है। यह संबंध इतना प्रगाढ एवं प्राचीन है कि धरती को शेषनाग के फ़न पर टिका हुआ बताया गया है। इससे जाहिर होता है कि धरती पर मनुष्य से पहले नागों का उद्भव हुआ। वैसे भी नाग को काल का प्रतीक माना जाता है। जो शिव के गले में हमेशा विराजमान रहता है। कहा गया है - काल गहे कर केश। इसके पीछे मान्यता है कि काल धरती के जीवों का कभी पीछा नहीं छोड़ता और हमेशा उसके गले में बंधा रहता है। इस मृत्यू के प्रतीक को मनुष्य ने हमेशा अपने समक्ष ही रखा और मानव जीवन में भी महत्वपूर्ण स्थान दिया। 

राजा रानी मंदिर के द्वार पर स्थापित नागप्रहरी - भुवनेश्वर उड़ीसा

शासकों के कुल भी नागों से चले, नागवंशी, छिंदक नागवंशी, फ़णीनागवंशी इत्यादि राजकुलों की जानकारी हमें मिलती है। इसके साथ ही हमें मंदिरों के द्वार शाखा एवं भित्तियों पर अधिकतर नाग-नागिन का अंकन मिलता है। वासुकि नाग एवं पद्मा नागिन का पाताल लोक के राजा-रानी के रुप में वर्णन मिलता है। नागों को एक दूसरे से गुंथित या नाग-वल्लरी के रुप में दिखाया जाता जाता है भारतीय शिल्पकला में इन्हें देवों के रुप में प्रधानता से स्थान दिया जाता है। इसके पीछे मान्यता है कि मंदिर के प्रवेश के समय इनके दर्शन करना शुभ एवं सौभाग्य का प्रतीक माना जाता है।

राजीवलोचन मंदिर राजिम छत्तीसगढ़ के मंडप स्तंभ पर अंकित नागपाश

प्रागैतिहासिक शैलचित्र कला में नाग का चित्रण, मोहनजोदड़ो, हड़प्पा से प्राप्त मुद्राओं पर नागों का अंकन हुआ है, जो नागपूजा का प्राचीनतम प्रमाण माना जाता है। इससे स्पष्ट होता है कि मानव प्राचीन काल से नागपूजा कर रहा है। नाग का भारतीय धर्म एवं कला से घनिष्ठ संबंध रहा है। कहा जाए तो नागपूजा हड़प्पा काल से लेकर वर्तमान काल तक चली आ रही है। इसके पुरातात्विक एवं साहित्य प्रमाण प्रचुरता में मिलते हैं। मंदिरों की द्वार शाखाओं पर नागाकृतियों का उत्कीर्ण किया जाना, विष्णु की शैय्या के रुप में, शिव के गले में, बलराम एवं लक्ष्मण को शेषावतार के रुप में प्रदर्शित किया जाना। 

राजीवलोचन मंदिर राजिम छत्तीसगढ़ के मंडप के द्वार शीर्ष पर शेष शैया

वासुकिनाग का समुद्र मंथन के साथ उल्लेख, वराहावतार का प्रतिमा के साथ नाग का आबद्ध होना, भारतीय संस्कृति में नागपूजा एवं उसके महत्व को प्रदर्शित करता है। जैन परम्परा में भी तीर्थंकर पार्श्वनाथ एवं सुपार्श्वनाथ के साथ पांच फ़न एवं सप्तफ़न के नाग लांछन का प्रयोग किया जाता है, जो जैन संस्कृति में नाग के महत्व को उजागर करते हैं।

छत्तीसगढ़ के प्राचीन नगर सिरपुर से उत्खनन में प्राप्त जैन तीर्थांकर पार्श्वनाथ की प्रतिमा

पूर्व मध्यकाल एवं उत्तरमध्यकाल से लेकर आज तक लगभग प्रत्येक ग्राम में नागदेवताओं की किसी न किसी रुप में पूजा की जाती है। इसकी प्रतिमाएं आज भी गांवों में मिलती है तथा नागपंचमी का त्यौहार तो वर्ष में एक बार मनाया ही जाता है। इस विषधर जीव की जितने मुंह उतनी कहानियां मिलती हैं। शायद मनुष्य ने भयभीत होकर इस काल के प्रतीक की पूजा प्रारंभ की होगी और कई परिवारों में इसे कुलदेवता के रुप में मान्यता मिली हुई है, मनुष्य आज तक इसके महत्व एवं उपस्थिति के साथ बल को नकार नहीं सका है।

 

 

 

बाजारपेठेतील_शिळेवरील_शेषनाग

#बाजारपेठेतील_शिळेवरील_शेषनाग 🐍
किल्ले रायगडवर हुजूरबाजाराची म्हणजेच बाजारपेठ बसवून नुकतीच सुरुवात झाली होती, आता हिंदुस्तानातील अनेक व्यापारांना अभय देऊन आणि सन्मानाने आमंत्रण देऊन त्यांना या बाजारपेठेत स्थायिक करणे गरजेचे होते. कारण तसे न केल्यास परकीय शत्रुंना यांचा गैरफायदा घेणे सोयीचे झाले असते. यासाठी महाराजांना कोणीतरी सन्माननीय आणि भरवशाचा व्यक्ती आवश्यक होता जो ह्या बाजारपेठेचा संपूर्ण कारभार बघेल आणि सर्व व्यापाऱ्यांचा विश्वास जिंकून घेईल, तेव्हा शिवरायांना आठवण झाली ती म्हणजे बाबाजीनाईक पुंडे यांची. नगर जिल्हातील श्रीगोंदे येथील परंपरागत सावकार घराण्यातील बाबाजी शिवरायांच्या पदरी सन्मानाने आश्रित होते. विजापूरच्या आदिलशाहीशी शिवरायांच्या झालेल्या तहानुसार ते विजापूर दरबारी १६६७ पासून स्वराज्याचे वकील म्हणून काम पाहत होते. १६७२ मध्ये तह मोडल्यामुळे ते पुन्हा विजापूर येथून निघून रायगडावर येण्यास निघाले. श्रीगोंदे येथील नाईक यांचा परंपरागत सावकारीचा पेशा असल्यामुळे महाराजांना यांची बाजारपेठेसाठी सावकार किवा महाजन पदी नियुक्ती करणे सोयीस्कर ठरले. कारण कोणा लबाड लांडगा, शत्रूचा हेर यास गाळा देऊन बाजारपेठेत निवास देणे धोक्याचे होते. त्यावेळी बाबाजीनी विचार केला, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आश्रयाखाली त्यांना हे सोन्याचे दिवस लाभले आहेत ते फक्त आणि फक्त त्यांच्या आजोबांमुळे “शेषाबानाईक पुंडे”. बाबाजीना ही आपल्या आजोबांची पुण्यायी वाटू लागे. त्यामुळेच बाबाजीनी आपल्या आजोबांचे ऋण लक्षात घेऊन ७ व्या किवा ८ व्या दुकानाच्या मधल्या शिळेवर शेशाबाची स्मृती म्हणून त्यांनी “शेषनाग” कोरवुन घेतला. यापुढे बाबाजीनाईक यांचे अस्तित्व दर्शवणारा तो शेषनाग हुजुरबाजाराचे वैभव दर्शवू लागला. आजही आपण त्या बाजारपेठेत फेरफटका मारताना त्या शेषनागाच्या शिळेजवळ क्षणभर थांबतो आणि त्याचे दर्शन घेतो. आपण जर नीट निरीक्षण करून पाहिल्यास असे दिसते कि हा एक फणा असलेला साधा नाग नसून छोटे छोटे असे सात फणे असलेला शेषनाग आहे. भोसले घराण्याशी प्रामाणिकता दर्शवणाऱ्या शेषाबानाईक यांची ती स्मृती आहे...!

 

 http://maharashtra-bhakti-shakti.blogspot.com/2019/06/blog-post.html

 

 

 

 

 

 

 

 

किर्तीमुख.....

भटका जीव

4–5 minutes

---

🦑🦑🦑 किर्तीमुख🦑🦑🦑

आपले मंदिरे नुसती बांधायची म्हणून अजिबात बांधलेली नाहीत, मंदिर कुठलंही बघा त्यामागे मंदिराची रचना, स्थान, भौगोलिक स्थिती या सर्वांचा जबरदस्त मेळ घालुनच ते बनविलेले असते, त्यावर असलेल्या प्रत्येक शिल्पाकृतीचाही काहींना काही अर्थही  नक्कीच असतो... पण माहिती अभावी आज मात्र कशाचा कशालाच ताळमेळ नसतो... आणि म्हणून अनावधानाने त्या-त्या शिल्पाचे, मूर्तीचे नुकसान ही होत असते,आता हेच बघा ना

तुम्ही मंदीरात गेल्यावर मंदिरांच्या प्रवेशव्दारापाशी एक राक्षसाच्या तोंडासारख एक शिल्प कोरलेले असंत. 

या शिल्पाला “किर्तीमुख” अस म्हणतात. हे किर्तीमुख मंदिराच्या प्रवेशव्दारापाशी ठेवण्या मागच्या दोन प्रचलित पौराणिक कथा आहे.त्यातील पहिली.....

जालंधर नावाचा एक राक्षस होता. तो महादेवाचा मोठा भक्त होता त्याला प्रचंड भुक लागायची. कितीही खाल्ले तरी त्याची भुक कधी संपायची नाही. अश्याही स्थितीत त्याने घोर तपश्चर्या केली. 

 महादेव प्रसन्न झाले....

 बोलले....काय पाहिजे...???

  जालंधर न मागून-मागून मागितल तरी काय, त भूक लागली खायला द्या😂😂

  महादेवाने त्याला स्वत:च शरीर  खायला सांगितले,त्याने पायापासून खायला सुरवात केली उरलं फक्त तोंड आणि डोकं...तरीही त्याची भूक संपली नाही....! देवा अजून भूक लागली...म्हटल्यावर भोळ्याशंकराने मस्तपैकी स्माईल देऊन त्याला जालीम उपाय सांगितला...की जिथं जिथं मी असेल... तिथं तिथं माझ्या दारात येऊन बस आणि येणार्‍या  सर्वांची पाप खाऊन टाक...!!!

न संपणारा भंडारा आहे तो...

 कितीही खाय...तुला ती कधी कमी पडणार नाही.🤣🤣

आणि म्हणून या किर्तीमुखाच शिल्प मंदिरा च्या दारात कोरण्याची प्रथा रुढ झाली !!

कथा दुसरी.....

        एकदा पार्वतीच्या सौंदर्याची महती ऐकून महा शक्तिशाली जलंधर राक्षसाने पार्वतीस लग्नाची मागणी घालण्यास राहू ला आपला दूत म्हणून पाठवले. राहू कैलासावर गेला, आणि त्याने जलंधरासाठी पार्वती ला मागणी घातली. हे  ऐकून संतापलेल्या महादेवाच्या तिसऱ्या डोळ्यातून एक भीषण आक्राळविक्राळ प्राणी तयार झाला, आणि तो राहूवर धावून गेला. त्या प्राण्यांचे महाभयंकर रूप पाहून राहूची चिक्कार फाटली...! मग करेल तरी काय... त्याने महादेवाच्या पायावर डोकं ठेवल...! त्यामुळे महादेवाने राहूला माफ केले. राहू तिथून निघून गेल्यावर महादेव परत ध्यानस्थ झाले.

पण बाहेर आलेल्या प्राण्यांची भूक वाढत होती. त्याने महादेवाला विचारले, मी खाऊ तरी काय? महादेवांनी सांगितले, की खा स्वतःलाच.... देवाधिदेव महादेवाची चा हुकूम सर आखोंपर मानून ह्या प्राण्यांने स्वतः ला पायापासून खायला सुरवात केली आणि खात खात त्याचे फक्त डोकेच उरले. तरीही त्याची भूक भागली नाही. महादेवाचे ध्यान संपल्यानंतर त्यांना दिसले ते फक्त त्याचे डोके!!🦑 पहिला प्रश्न देवा भूक लागली😂😂

 या खाऊगिरी वर महादेव जाम खुश झाले. त्यांनी त्या डोक्याला नाव दिले कीर्तिमुख  आणि काम ही दिलं.... तेच पाप खायचं✨

ह्या जगात कधीही न संपणारी गोष्ट म्हणजे मनुष्याचे पाप,अमर्याद अशी भूक लागलेल्या किर्तीमुखाला देवाने काम दिले भक्तांची पापं खाण्याचे.!!!

ऐकंदरीत दोन्ही कथा मिळत्या-जुळत्या...!!!

व आशय ही सारखाच....

फक्त महादेवच नाही... तर  मंदिर  कुठलही असो आता हा दिसतो म्हणजे दिसतोच!!!

जागा मात्र कधी-कधी बदलत असतो...कधी मंदिराच्या शिखरावर...कधी मूर्ती मागच्या प्रभावळीवर....कधी प्रवेशद्वारच्या वर....

 जागा कुठंही असो पण काम आपलं तेच पापखायच...

असा हा कीर्तिमुख🦑✨

हल्लीच्या काळात यांच्यावरही बेरोजगारी च संकट आलं आहे....

कारण आपले येडे अंधभक्त🤦🏽‍♂️.....!!!याच्यावर पाय ठेवून मंदिरात जाण्याऐवजी यालाच ऑइल पेंट मारत आहे...कुणी पेढा खाऊ घालत आहेत...कुणी हळदी-कुंकू खाऊ घालत आहेत... तर कुणी याच्यावर बेलफुल टाकून बुजवून टाकत आहेत ह्याला....!!!🙈🙉🙊

 हे टाळायला पाहिजे🙏🏽🙏🏽

कदाचित याचमुळे  तो सध्या जरा नाराज दिसतो...🙃🙏🏽

वरच सर्व दोन-तीन वेळा वाचलं की तुम्ही कुठल्याही प्राचीन मंदिरात जा... तुम्हांला  किर्तीमुख दिसलाच म्हणून समजा...😊

(📸फोटू:-हिंडून फिरून मीच काढलेले आहेत)

✍🏾निखील

 http://maharashtra-bhakti-shakti.blogspot.com/2019/08/blog-post_51.html

 किर्तीमुख

किर्तीमुख

अनेक मंदिरांच्या प्रवेशव्दापाशी एक राक्षसाच्या मुखासारख एक शिल्प कोरलेले दिसते. या शिल्पाच नाव आहे "किर्तीमुख". ही किर्तीमुख मंदिराच्या प्रवेशव्दापाशी ठेवण्या मागची सुध्दा एक कथा आहे.. किर्तीमुख नावाचा असूर होता. तो शंकराचा भक्त होता त्याने तहान भूक विसरून घोर तपश्चर्या केली. कालांतरान शंकर त्याला प्रसन्न झाले. शंकराने त्याला वर मागण्याची आज्ञा दिली. तेंव्हा प्रचंड भूकेची जाणीव झालेल्या त्या असूराने महादेवांना खायला देण्यास सांगितले. महादेवाने त्याला स्वत:च शरीर पायापासून खायला सांगितले.  त्या असुराने तसे केल. तरीही त्याची भूक भागली नाही. त्यावर उपाय म्हणून शंकराने त्याला सांगित्ले, की तू माझ्या दारात येऊन बस आणि येणार्‍या जाणार्‍या सर्व भाविकांची पाप खा. तुला ती कधीच कमी पडणार नाही. तेव्हा पासून या किर्तीमुखाच शिल्प शिवमंदिराच्या दारात कोरण्याची प्रथा रुढ झाली. हरीश्चंद्रगडावरील मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या शेजारी ही किर्तीमुख आहेत. अनेक ठिकाणी लहान लहान किर्तीमुखांतून फुलाच्या माळांची तोरण विणलेली दाखेवलेली आहेत.

 मंदिरांवर किर्तीमुखाची विविध स्वरुपातील शिल्पे आढळतात. खिद्रापुरच्या कोपेश्वर मंदिराच्या प्राकारात १६ प्रकारात सादर केलेली किर्तीमुख त्यातील कलाकुसर यास तोड नाही. या प्रत्येक किर्तीमुखाची ठेवण वेगळी आहे. नक्षीकाम करणार्‍याने शिवापार्वतीलाही किर्तीमुखात बद्ध केलेले आहे. अनेक ठिकाणी किर्तीमुखातील नक्षीकामातून मोर आणि हंस साकारलेले दिसतात, याशिवाय फळफुले सुध्दा बहरलेली दिसतात. काही ठिकाणी व्याघ्र ही साकारलेले दिसतात. वानर सुद्धा किर्तीमुखाच्या शिल्पात दाखवितात. काही मंदिरात सभामंडपातही खांबांवर किर्तीमुख कोरलेली आहेत.

विठ्ठल संतोष भिसे
सह्याद्रीचे रखवालदार......

शिवालयों में कीर्तिमुख अलंकरण

शिवालयों में द्वारपट, स्तंभों, भित्तियों में एक भयावह मुखाकृति बनी दिखाई देती है। इस आकृति को शिल्पकार अपनी कल्पना शक्ति के अनुसार भयावह निर्मित करते थे। देखने से प्रतीत होता है कि किसी राक्षस की प्रतिमा है। भक्तजन इस मुखाकृति को प्रणाम कर आगे बढ जाते हैं। परन्तु उनके मन में हमेशा इस मुखाकृति के प्रति कौतुहल बना रहता है। कुछ मित्र मुझसे इस आकृति के विषय में हमेशा चर्चा कर अपनी जिज्ञासा शांत करते हैं। उनका प्रश्न रहता है कि इस आकृति को शिवालयों में क्यों निर्मित किया जाता है? यह आकृति शिवालयों के साथ जैन मंदिरों के शिल्प में भी पाई जाती है। खजुराहो के पार्श्वनाथ मंदिर में भी इस मुखाकृति को मंदिर शिल्प में स्थान दिया गया है।

कीर्तिमुख (भीमा-कीचक) मल्हार छत्तीसगढ़

इस मुखाकृति को कीर्तिमुख कहा गया है। पौराणिक कथाओं के अनुसार इसका जीवंत निर्माण लंका के प्रवेशद्वार पर शुक्राचार्य द्वारा किया गया था। वर्णन है कि शुक्राचार्य ने "रुद्र कीर्तिमुख" नाम का दारुपंच अस्त्र लंका के प्रवेशद्वार पर स्थापित किया, बाहर होने वाली प्रत्येक गतिविधि इस पर चित्रित होकर दिखाई देती थी। इसके मुख से अग्नि का गोला निकल कर शत्रु का संहार करता था। लंका में कीर्तिमुख का अस्त्र के रुप में प्रयोग किया गया। वर्तमान में हम घरो, दुकानों एवं अन्य महत्वपूर्ण स्थानों पर सी सी टी वी कैमरों का इस्तेमाल करते हैं, इसी तरह कीर्तिमुख अस्त्र का निर्माण कर प्रयोग किया गया था।

कीर्तिमुख के विषय में एक कथा मत्स्य पुराण अ 251 में आती है -  अंधकासुर के वध के समय भगवान शंकर के ललाट से पृथ्वी पर जो स्वेद बिंदू गिरे उनसे एक भयानक आकृति का पुरुष प्रकट हुआ। जिसने अंधकगणों का रक्त पान किया, परन्तु अतृप्त ही रहा। अतृप्त होने के कारण वह भगवान शंकर का ही भक्षण करने चल दिया। इस कारण महादेवादि देवों ने इसे पृथ्वी पर सुलाकर वास्तु देवता के रुप में प्रतिष्ठित किया और उसके शरीर में सभी देवताओं ने वास किया।  इसलिए यह वास्तु पुरुष या वास्तु देवता कहलाने लगा। देवताओं ने वास्तु को  गृह निर्माण, वापी, कूप, तड़ाग, गरी, मंदिर, बाग बगीचा, जीर्णोद्धार, यग्य मंडप निर्माणादि में पूजित होने का वरदान दिया। तब से यह वास्तु देवता के रुप में पूजित एवं प्रतिष्ठित है।

कीर्तिमुख (ताला) छत्तीसगढ़

एक अन्य कथा में  बताया गया है कि प्राचीन काल में  जलंधर नामक एक महाशक्तिशाली दैत्य उत्पन्न हुआ जिसने अपनी तपस्या के बल पर  ब्रह्मा को खुश करके कई वरदान प्राप्त कर लिये। इसने जंगल के मध्य अपने लिए एक भव्य भवन का निर्माण कराया और एक राक्षसी सेना भी तैयार कर ली। इससे इसकी ताकत बहुत बढ़ गई और मन में अहंकार भी समा गया। अब वह प्रतिदिन संध्या समय एक सुंदर रथ पर सवार होकर भ्रमण के लिए निकलता था और  ऐसे-ऐसे कार्यों को अंजाम दे डालता था जिससे प्रजा त्राहि-त्राहि कर उठती थी।

इसी क्रम में एक दिन जलंधर रथ पर सवार होकर घूम रहा था कि एक मादक सुगंध उसके नाक में समा गई जिससे वह चकित हो उठा और चतुर्दिक दृश्यों को निहारने पर एक अद्वितीय सुंदर नारी जंगल में घूमती हुई दिखाई दी। तब वह चौंका – कौन है यह नारी? इस सुन्दरी के अंदर तो सृष्टि की सारी सुघड़ता सिमटी जैसी दिखाई दे रही है। ‘यह कैलासपति शिव की पत्नी पार्वती है’, एक सेवक ने उत्तर दिया तो वह हंस पड़ा, ‘भला उस बूढ़े शिव के साथ इस अनुपम सुन्दरी का क्या काम? मैं इसे अपनी पटरानी बनाऊंगा।’ दैत्य ने मन में ठान लिया और बेचैन होकर महल में वापस लौट आया फिर अपने एक सेवक को दूत बनाकर शिव के पास भेजा।

कीर्तिमुख पंचायतन शिवालय सुरंग टीला सिरपुर छत्तीसगढ़

इस सेवक का नाम रोनू था। वह कैलास पर्वत पर पहुंचा तो भोलेनाथ योगसाधना में मगन थे। इससे रोनू तनिक सहमा किंतु शीघ्र अपनी राक्षसी प्रवृत्ति के अनुकूल जोर-जोर से चिल्लाने लगा, ‘आप पार्वती को तुरंत हमारे हवाले करें क्योंकि दैत्यपति जलधर को वह पसंद आ गयी है।’ शिव कुछ सुन नहीं पाये क्योंकि उनकी आंखें मुंदी थीं और पूरा शरीर एकदम स्थिर था। मगर रोनू का हठ तो पराकाष्ठा पर पहुंच गया और अपनी बात चिल्ला-चिल्ला कर बताने लगा। उसकी चिल्लाहट से शिव की तंद्रा टूट गयी और और उन्होंने रोनू की तरफ लाल-लाल आंखों से देखा फिर क्रोध से अपने त्रिनेत्र खोल लिये। इस त्रिनेत्र के खुलते ही आक्रोश की एक रक्तिम धारा बहने लगी जिससे एक विचित्र जीव पैदा हो गया। 

इस जीव के चेहरे का आकार बाघ पशु के समान चौड़ा एवं मजबूत था जबकि हाथ-पैर रस्सी की भांति पतला तथा छिन्न। यह जीव जन्म लेते ही भूख-भूख चिल्लाने लगा और रोनू की ओर लपका। वह शिव के चरणों में गिर पड़ा और प्राण रक्षा के लिए गुहार लगाने लगा। रोनू के गिड़गिड़ाने से शिव को दया आ गयी और उन्होंने माफ कर दिया, पर उस जीव की भूख को मिटाना आवश्यक था। इससे शिव सोच में पड़ गये किंतु शीघ्र ही इस जीव का नामकरण कीर्तिमुख किया फिर प्रेमपूर्ण दृष्टि से निहारते हुए समझाया – पुत्र कीर्तिमुख, जब तक भोजन का प्रबंध नहीं होता तब तक अपने ही हाथ-पैर खाकर भूख मिटा लो।

कीर्तिमुख कंसुवा शिवालय कोटा (फ़ोटो - रिंकेश अग्रवाल कोटा)

बस फिर क्या कहना था, कीर्तिमुख अपने ही हाथ-पैर पर टूट पड़ा और पेट-पीठ भी खा गया। इसके बाद गर्दन की ओर बढ़ा तो शिव ने रोकते हुए कहा  पुत्र कीर्तिमुख, तुम्हारा जीवित रहना आवश्यक है ताकि मेरी कुटिया की सुरक्षा होती रहे अत: तुम द्वार पर नियुक्त हो जाओ। शिव से आदेश पाकर कीर्तिमुख इनके द्वार  का प्रहरी बन गया और अपने जीवन को धन्य कर लिया। इस जीव के अंदर शिव-मस्तिष्क का कल्याण समाहित है, इसलिए शिवालयों में इसकी दैत्यनुमा आकृति बनाने की परम्परा है और यह भी मान्यता है कि जो व्यक्ति कीर्तिमुख की पूजा करके शिवालय में प्रवेश करता है उसकी प्रार्थना शिव तुरंत सुनते हैं। इसी मान्यता स्वरुप शिवालयों में कीर्तिमुख का निर्माण किया जाता है।

 

 

किर्तीमुख

अनेक मंदिरांच्या प्रवेशव्दारापाशी एक राक्षसाच्या मुखासारख एक शिल्प कोरलेले दिसते.मुख्यत: शिवाच्या मंदिरात गर्भगृहाच्या उंबरठ्यावर. या शिल्पाच नाव आहे "किर्तीमुख". ही किर्तीमुख मंदिराच्या प्रवेशव्दारापाशी ठेवण्या मागची सुध्दा एक पौराणिक कथा आहे.. जालंधर नावाचा एक राक्षस होतो. त्याला प्रचंड भुक लागायची.कितीही खाल्ले तरी त्याची भुक कधी शमायची नाही. तो महादेवाचा भक्त होता त्याने घोर तपश्चर्या केली. कालांतराने महादेव त्याला प्रसन्न झाले.महादेवाने त्याला वर मागण्याची आज्ञा दिली. तेंव्हा प्रचंड भूकेची जाणीव झालेल्या त्या असूराने भुकेपासून मुक्ती मिळावी हि प्रार्थना केली. महादेवाने त्याला स्वत:च शरीर पायापासून खायला सांगितले,त्या असुराने तसे केलं, तरीही त्याची भूक भागली नाही. त्यावर उपाय म्हणून शंकराने त्याला सांगितले, की तू माझ्या दारात येऊन बस आणि येणार्‍या जाणार्‍या सर्व भाविकांची पाप खा. तुला ती कधीच कमी पडणार नाही. तेव्हा पासून या किर्तीमुखाच शिल्प शिवमंदिराच्या दारात कोरण्याची प्रथा रुढ झाली. अनेक मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या शेजारी ही किर्तीमुख आहेत.

अनेक ठिकाणी लहान लहान किर्तीमुखांतून फुलाच्या माळांची तोरण विणलेली दाखेवलेली आहेत.मंदिरांवर किर्तीमुखाची विविध स्वरुपातील शिल्पे आढळतात. खिद्रापुरच्या कोपेश्वर मंदिरावर जवळजवळ सोळा प्रकारात सादर केलेली किर्तीमुख त्यातील कलाकुसर यास तोड नाही. या प्रत्येक किर्तीमुखाची ठेवण वेगळी आहे. नक्षीकाम करणार्‍याने शिवापार्वतीलाही किर्तीमुखात बद्ध केलेले आहे. अनेक ठिकाणी किर्तीमुखातील नक्षीकामातून मोर आणि हंस साकारलेले दिसतात, याशिवाय फळफुले सुध्दा बहरलेली दिसतात. काही ठिकाणी व्याघ्र ही साकारलेले दिसतात. वानर सुद्धा किर्तीमुखाच्या शिल्पात दाखवितात. काही मंदिरात सभामंडपातही खांबांवर किर्तीमुख कोरलेली आहेत. कालांतराने या कथेचे पौराणिक संदर्भ पुसट झाले व किर्तीमुख हे डेकोरेटिव्ह मोटिफ म्हणुन मंदिर स्थापत्यामध्ये वापरले जाऊ लागले.

 

 

 

 

 

मखर, अर्थात मकरतोरण

मखर, याचा उगम मकर अथवा मगरापासून होतो. मगरीच्या (मकराच्या) मुखातून निघालेले तोरण म्हणजे मकरतोरण. याचाच पुढे अपभ्रंश होत जाऊन आजचे मखर तयार झाले. काळानुरूप बदल होत जाऊन हल्ली तोरणाचा उगम मूळ मकरमुख जरी फारसे दिसत नसले तरी नक्षी मात्र अगदी तशीच आहे.

१. वेरूळच्या कैलास लेण्यातील गंगा. बघा ही मकरावर आरूढ असून तिच्या दोन्ही बाजूंच्या स्तंभांवर मकरतोरण आहे.

२. खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील महावीराची प्रतिमा. मस्तकी असलेल्या कळसावर मकरतोरण आहे.

३. खिद्रापूरच्याच मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील अजून एक मकरतोरण

४. खिद्रापूरच्याच मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील अजून एक मकरतोरणांकित प्रतिमा

५. सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील स्तंभावरील माहेश्वरी (प्रतिहारी)

६. गोंदेश्वराच्याच स्तंभावरील अजून एक मकरतोरण

७. अंजनेरीच्य विष्णूमंदिरातील वैष्णव प्रतिहार

८. अंजनेरीच्या विष्णूमंदिराच्या बाह्य भागावरील मकरतोरणात असलेला विदारण नरसिंह

९. नारायणपूरच्या नारायणेश्वराच्या राऊळातील शैव प्रतिहार

१०. भुलेश्वर मंदिरातीलल मकरतोरण सभोवती असलेला भैरव प्रतिहारी

११. भुलेश्वरातील मकरतोरणांकित मूषकारूढ विनायकी, नंदीवर आरूढ असलेली माहेश्वरी आणि मयुरारूढ कौमारी

१२. भुलेश्वरातील मकरतोरणांकित प्रेतवाहिनी चामुंडा, गजारूढ ऐन्द्री

१३. सिन्नरच्या ऐश्वर्येश्वर मंदिरातील अत्यंत देखणे मकरतोरण. मध्यभागी शिवतांडवनृत्य

१४. हे मकरतोरण मात्र सर्वात अर्वाचीन. पुण्यातील त्रिशुंड गणपती मंदिराच्या दर्शनी भिंतीवर. १८ व्या शतकातील.

मखराची कूळकथा आवडली. तोरणात मकराला स्थान द्यायचं काय विशेष कारण असावं? मकर हे गंगेचं वाहन मानलं गेलं. गजेंन्द्र मोक्षाची कथा मकराशी संबंधित. तसाच "सुंदर ते ध्यान" अभंगात "मकर कुंडले तळपती श्रवणी" असा उल्लेख विठोबाच्या बाबत आहे. यात कुंडलांनाही मकराचा आकार आहे का?

तोरणात मकराला स्थान द्यायचे नक्की कारण माहीत नाही बहुतेक शिल्पात येणारी लयबद्धता हेही कारण असावे किंवा मकर पवित्र मानले जात असावे. बाकी मकर हे गंगेबरोबरच वरूणाचेही वाहन आहे. बाकी विष्णूच्या कानात मकर कुंडले असतात त्यामुळे विठोबाच्याही ती असल्यास त्यात काही नवल नाही.

हा वेरूळ लेणीतील मकरारूढ वरूण

आणि ही दिवेआगरमधली विष्णूच्या कानातील मकरकुंडले (१२ वे शतक)

भुलेश्वरातील तोरणावरील डिझाईन अप्रतिम, सिन्नरच्या ऐश्वर्येश्वर मंदिरातील तोरण पाहून हे दगडात कोरलेले मानवनिर्मित काम वाटतच नाही.
सध्या दिसणार्‍या मंदिरातील सोनेचांदीच्या प्रभावळीतपण मकर आहेच. पण या तोरणाच्या शीर्षस्थानी असणार्‍या मुखासंबंधी सांग ना. काही म्हणतात तो वीरभद्र तर काही महिष.

तोरणाच्या शीर्षस्थानी किर्तीमुख असते. थोडक्यात सिंहमुख.

मंदिरात येऊ पाहणार्या दुष्ट शक्तींना किर्तीमुखे रोखत असतात अशी मूळ धारणा.

अगदी पूर्वी वास्तु लाकडाच्या असत, त्यातील अवश्यक बाबी (उदा. लाकडी खांबांवर तुळया टाकताना दिलेले रुंद टेकू, तसेच तुळयांची भिंतींच्या बाहेर निघणारी टोके इ.) पुढे लेणी खोदताना आवश्यक नसूनही त्या खोदल्या जात. याची उदाहरणे आहेत का काही तुमच्या फोटोंमधे?
..

तशी बरीच उदाहरणे आहेत.

हे पहा वेरूळचे सुतार लेणे. हे चैत्यगृह आहे. पण याची रचना हुबेहूब लाकडी कामासारखी केलीय.

हा पहा अजिंठ्याचा चैत्य. इथे छतावरील लाकडी फासळ्यांची जागा अखंड कोरीव दगडी फासळ्यांनीच घेतलीय.

आणि तुम्ही वर दिलेत तशा शैलीत असणारा देवगिरी किल्ल्यातील हा दगडी सज्जा.

मकर आणि नाग (आणि काही ठिकाणी सिंहसुद्धा) अतिपूर्वेला जाता जाता त्यांचा काल्पनिक संकर होऊन ड्रॅगन बनला असावा काय? ड्रॅगनही असाच प्रवेशद्वारावर अथवा घरावर पहारा देत दुष्ट शक्तींना पिटाळून लावतो असे तिकडे समजतात.

मकर आणि नाग (आणि काही ठिकाणी सिंहसुद्धा) अतिपूर्वेला जाता जाता त्यांचा काल्पनिक संकर होऊन ड्रॅगन बनला असावा काय?

त्याबद्दल नक्की काही सांगता येत नाही. पण जगातील बहुतेक प्राचीन संस्कृतींमध्ये काही ना काही गोष्टी समान आहेत. ड्रॅगनचे मूळ कितपत जुने ते काही माहित नाही.

पण हा अजिंठा लेणीतील १७ च्या क्रमांकाच्या विहारातील हे चित्र रोचक ठरावे.

प्रचलित हिंदू धर्मातील देवतांचे सगुण रूप

दोन महिन्यांपूर्वी हिंदू धर्मग्रंथाच्या कालाबद्दल एक लेखमाला मी उपक्रमवर लिहिली होती. त्या वेळी काही संदर्भ वाचन करत असताना एक प्रश्न माझ्या डोक्यात घोळत असे. सध्या आपण ज्या देवतांचे पूजन करतो त्या देवतांना सध्या प्रचलित असलेली त्यांची सगुण रुपे कोणी व कधी दिली असावीत? म्हणजे गणपतीला गजमुख दाखवायचा किवा शंकराला जटा व गळ्याभोवती नाग या स्वरूपातच दाखवायचा. लक्ष्मीला कमलपुष्पातच उभे करायचे.

यापैकी ही रुपे कधी दिली गेली असावीत या संबंधी अंदाज बांधणे त्या मानाने सोपे आहे. मोहोंजोदारो व हडाप्पा संस्कृतीमधे देवताना सगुण रूप होते परंतु त्या वेळी प्रजननक्षमता (Fertility) हीच देवता पूजत असत. या देवतेच्या सगुण रूपाला अदिती असे नाव होते असे काही तज्ञांचे म्हणणे. म्हणजे सध्याच्या प्रचलित देवता इ.स.पूर्व 1300 च्या आधी तरी नव्हत्या एवढे ढोबळपणे म्हणता यावे. आर्य टोळीवाले मूर्ती पूजकच नव्हते. त्यांचे देव म्हणजे इंद्र, वरुण, सूर्य, रुद्र व विष्णू. या देवतांचे पूजन ते अग्नीच्या माध्यमातून करत. आर्य संस्कृती भारतात रुजली तेंव्हाही सध्याच्या देवतांची सगुण रूपे नसणार. म्हणजेच आपण इ.स.पूर्व 1000 पर्यंत आलो. हा काल व इ.स,पूर्व 500 हा बौद्ध धर्माच्या उदयाचा काल या मधेच देवतांना सध्याची सगुण रूपे दिली गेली असावीत असे मला वाटते.

परंतु या सर्व देवतांना ही सगुण रूपे कोणी दिली असावीत याचा काहीही अंदाज मला तरी बांधता येत नाही. बघुया दुसर्‍या कोणी उपक्रमीला काही सांगता येते का?

त्यांचे देव म्हणजे इंद्र, वरुण, सूर्य, रुद्र व विष्णू. या देवतांचे पूजन ते अग्नीच्या माध्यमातून करत.
इंद्र, वरुण, सुर्य, रुद्र, विष्णू यांच्या पैकी बरेच जण खरेच (म्हणजे सगुणच)आर्य टोळ्यांचे नेते होते. अग्नीच्या माध्यमातुन पूजनाचा संबंध सरळसरळ यज्ञ व आहूतीशी संबंधित आहे.

आर्य संस्कृती भारतात रुजली तेंव्हाही सध्याच्या देवतांची सगुण रूपे नसणार.
सहमत.

मधेच देवतांना सध्याची सगुण रूपे दिली गेली असावीत असे मला वाटते.

सहमत. ही अशी रुपे देण्यामागे तत्कालिन समाजामनावर भीती, लालसा या बाबींचा वापर करुन अधिपत्य गाजवणारी व्यवस्था निर्माण करणे हा हेतू होता. हा हेतू आजतागायतही सफल झालेला आहे. ही सगळी सगुण रुपे होऊन गेलेल्या नायकांवर काल्पनिक देवत्व आरोपित करुन, त्यांच्या पराक्रमांच्या अतिरंजित कहाण्या निर्माण करुन त्यांच्या आधारे निर्माण करण्यात आली. या रुपांचा तत्कालिन नायकांच्या खऱ्या रुपाशी फारसा संबंध नसुन ती रचणाऱ्याच्या मानसिकतेत त्या रुपाच्या उपयोजनाची काय संकल्पना असेल त्यावर आधारीत आहेत. ही रुपे नायकांची असल्याकारणाने ती रचनाकर्त्यांच्या समुहाचेच प्रातिनिधित्व करणारी आहेत.

अवांतर
ही सगुण रुपरचना करतांना अर्थात खलनायकांचीही सगुण रुपे तयार करावी लागली. देवांचे नायक जसे चित्रित झाले तसे राक्षसांचेही खलनायक चित्रित करावे लागले. वास्तविक राक्षस हे ही अस्तित्वात असलेल्या भारतातील पूर्वप्रस्थापित टोळ्यांचे नायकच होते. परंतु ते शत्रु असल्या कारणाने त्यांची रुपे लांब नखे , सुळे दात, शिंगे, अस्ताव्यस्त वाढलेले केस, काळाकुट्ट रंग, गडगडाटी हास्य करणाऱ्या भेसूर मुद्रा अशा तऱ्हेची रेखाटली गेली. पण अशी काही मानवजात अस्तित्वात असावी असे वाटत नाही. आणि हे मानव नसुन हिंस्र पशू असते तर देवनायकांना त्यांच्याशी इतकी दमछाक होईपर्यंत लढायचे कारणही नव्हते. असो. जेणेकरुन या खलनायकांचे सगुणरुप चित्रण ही लबाडी आहे हे दिसून येते. तशीच देवदेवतांची सगुण रुपे तयार करणे हा ही एक लबाडीचाच भाग आहे.

आपल्या देवी देवतांना सगुण रुपे देण्यात राजा रविवर्मा आणि इतर चित्रकारांचा मोठा हात आहे. हल्लीच लोकप्रभामध्ये यावर लेख होता. येथे वाचा.

रविवर्मा यांनी लक्ष्मी आणि सरस्वती यांना नऊवारी साड्या आणि शिवलेले ब्लाऊज नेसवले. वीणा घेऊन मोरावर बसलेली सरस्वती आणि कमळात उभी राहिलेली लक्ष्मी यांना रेखाटताना त्यांनी एका पारशी महिलेला (लेखात पारशी माणसाची बायको असे म्हटले आहे परंतु काळ लक्षात घेता पारशी माणसाची पारशी बायकोच असावी असे वाटते.) मॉडेल म्हणून वापरले होते. ही चित्रे आज घराघरातून पूजली जातात. :-)

असो.

दुसर्‍या शतकातील शंकराची मूर्ती पहा. तिच्या गळ्यात नाग नाही. हातात त्रिशूळ आहे आणि शंकर मिशीधारी दिसतो. शंकराच्या हातातील त्रिशूळही पाश्चात्य ट्रायडेंटशी (पसायडन किंवा नेपच्यूनच्या हातातील) मेळ खातो. नंतरच्या चित्रांत मात्र त्रिशूळाचा आकार आणि स्वरुप बदलेले दिसते. (असेही असू शकेल की ही मूर्ती गांधारातील असल्याने वेगळी घडवली असेल.)

पूजेसाठीचे ढोबळ पिंड "सगुण" म्हणून चालेल का?

पूजनासाठी ढोबळ पिंडे (शेंदूर फासलेले, कधीकधी मोठे डोळे चितारलेले लंबगोल पाषाण) ही बहुधा फार प्राचीन काळापासून वापरात असावी. या वेगवेगळ्या "आया" आणि "बा" आहेत.

काही भक्तश्रीमंत ग्रामदैवतांची ओळख प्रमुख पौराणिक देवांशी जुळवल्याच्या घटना अगदी अलिकडे सुद्धा दिसतात.

खंडोबाचा शंकराशी संबंध, महाराष्ट्रातील बहुतेक आयांचा पार्वतीशी संबंध, काही आयांचा विष्णुपत्नीशी संबंध, लिंगरूप दैवताचा वैदिक रुद्राशी संबंध...

असे करता पौराणिक/वैदिक देवाला दृश्य-स्पर्शरूप मिळते. ते दृश्य-स्पर्शरूप लोकांमध्ये आधीच पूजनीय असल्यामुळे, त्या पिंडाची पूजनीयता नव्याने पटवून द्यावी लागत नाही.

दा. ध. कोसंबी यांच्या "मिथ अँड रिऍलिटी" मध्ये महाराष्ट्रातील अनेक आई-देवतांबद्दल समूळ संशोधनासहित चर्चानिबंध आहे. त्यात काही वैदिक/पौराणिक<->लौकिक/स्थानिक दैवतांच्या जोड्यांची चर्चा सापडेल - जोड्यांमधली दैवते मुळात वेगळी असली तरी क्षेत्रमाहात्म्यात अभेद झालेली आहेत.

मनुष्याकार नसलेल्या पूजनीय पाषाणांवरती मनुष्याकृती मुखवटे चढवतात, ही प्रथा तर सर्वांच्या ओळखीचीच असेल. गोव्यातील शंकरांच्या पिंडींवर मुखवटे असतात. हल्लीच वैष्णोदेवीच्या देवळात गेलो, तिथे दैवते अखंड नैसर्गिक अभिषेक होत असलेले "स्टॅलॅक्टाइट" आहेत. पण त्यांच्यापुढे देवीचा घडीव मुखवटा आहे.

कोकणातल्या एका घरगुती पूजाविधीमध्ये देवीचा मुखवटा तांदळाच्या उकडीने बनवतात. या रूढीत सुद्धा काहिशा-निर्गुण पिंडाला दिखाऊ सुंदर सगुण रूप देण्याची लोकपरंपरा दिसते, असा माझा कयास आहे.

पुरीच्या जगन्नाथाच्या कथेतून सगुण-निर्गुण पिंडांबद्दल लोकांच्या श्रद्धेमध्ये जो तणाव आहे, त्याचे अंशदर्शन घडते. (राजाला जगन्नाथाची मूर्ती सुबक बनवायची होती, पण विश्वकर्म्याने ढोबळ पिंडे बनवली...)

मूर्तीपूजा अस्तित्वात आल्यावर प्रत्येक कालखंडातील शिल्पकार, चित्रकार यांनी आपापल्या कुवती आणि समजानुसार देवांना रेखाटले असावे. 

 पुरीच्या जगन्नाथाच्या कथेतून सगुण-निर्गुण पिंडांबद्दल लोकांच्या श्रद्धेमध्ये जो तणाव आहे, त्याचे अंशदर्शन घडते. (राजाला जगन्नाथाची मूर्ती सुबक बनवायची होती, पण विश्वकर्म्याने ढोबळ पिंडे बनवली...)

सहमत आहे. गणपतीच्या बहुतांश देवळांतील मूर्ती (त्यांना मूर्ती तरी म्हणावे का नाही असा संभ्रम होतो) ढोबळ असतात. गणेशोत्सवातल्या गणपतीसारख्या मूर्ती सहसा देवळात नसतात. शंकराच्या देवळात सहसा पिंडच असते.

वैष्णव देवळांतल्या (राम, कृष्ण, दत) मूर्ती मात्र सुबक असतात का? हे अर्वाचीन देव (दत्त अर्वाचीन आहे यात शंका नाही) असावेत का?

बाबासाहेब जगताप यांनी म्हटल्याप्रमाणे सरंजामशाहीत एखाद्यावरील अतिरेकी निष्ठा हा गुण आवश्यक होता. त्या गुणाचा विकास करण्याचे काम भक्तीमार्गाच्या प्रसारातून साधले गेले.

 

गणपतीला गजमुख दाखवणे हे किमान ९ व्या शतकाआधीपासून असावे असे विकीपीडियाच्या संदर्भावरून वाटते. ११ व्या शतकापूर्वी गणपतीचे सध्याचे रूप व्यवस्थित प्रचलित झाले होते असे वाटते. विकीवरच श्रीलंकेत २र्‍या शतकातली गणपतीची या प्रकारची मूर्ती आहे असे म्हटले आहे. पण मूर्तीच्या चित्राचा दुवा मिळाला नाही.

कमळ हे भारतीय साहित्यात खूपच महत्त्वाचे फूल आहे. ऋग्वेदातही सरस्वती नदीच्या पात्रातील कमळांचा उल्लेख आहेच. नंतरच्या काळात शिल्पकलेतही याचा उपयोग आहेच. गजलक्ष्मीचे बर्‍यापैकी प्राचीन बौद्ध शिल्प (शुंग काळ, ख्रिस्तपूर्व १ -२ शतके) - यात हत्ती, अर्थातच पण पायाशी कमळही आहे.

काही अधिक चित्रे इथे -

 

 

 

 

 

 

जगातील पहिले व्यंगचित्र ( शिल्प ) - महेन्द्र शेगावकर

जगातील पहिले व्यंग चित्र (शिल्प) 

भरहूतच्या स्तुप स्तंभावरचेच..... 

कारण हे शिल्प इ.स.पु. दुसऱ्या शतकात साकारल्या गेले !

 दंतवैद्याकडे पाळलेले माकड असते . वैद्यबुआ एका व्यापाऱ्याचा दुखरा दांत उपटून त्याला वेदनामुक्त करतात , त्याचा मोबदला म्हणून व्यापारी सुकामेवा , फळे , खजूर व द्रव्यही देतो .

माकडाने हे बघितले ,. त्याने ठरविले ,की आपणही वैद्य झालोच पाहिजे .

त्याने त्याचा व्यवसाय सूरु केला ......

एक व्यापारी आपला दांत उपटून घेत आहे . भल्लीमोठी सांडसी लावलेली आहे . तीला दोर बांधून हत्ती ओढत आहे . हत्तीला उत्साह यावा म्हणून काही माकडे ढोल, पिपाणी, ताशे वाजवत आहेत ....

एक माकड तर चक्क हत्तीच्या शेपटीचा कडाडून चावाच घेत आहे ...

दुखरा दांत व माकडचाळे पाहून  त्राग्याचे भाव व्यापाऱ्याचे चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत आहेत ...

आज हे शिल्प कलकत्ता वस्तुसंग्राहलयात आहे .

बौध्द जातककथामध्ये काही विनोदी जातककथाही आहेत .त्यातील ही एक विनोदी जातककथा आहे ,.

 " आधा अधूरा हकीम , मरिज के लिए  जान का खतरा ! "

 

 

 

मूती मालिका -५

भक्ताची भव्य मूर्ती (औंढा नागनाथ, जि.हिंगोली)

देवदेवतांच्या कलात्मक आणि भव्य मूर्ती आपण पाहतो पण सामान्य भक्ताची मूर्ती आणि तिही इतकी भव्य? हे आश्चर्य औंढा नागनाथ येथील मंदिरावर आढळून येतं. मूर्तीची भव्यता लक्षात यावी म्हणून मी हा पाठभिंतीचा पूर्णच फोटो मुद्दाम दिला आहे. दोन्ही हात जोडलेले, पद्मासनात बसलेली, चेहर्‍यावर शांत भाव असलेली, कुठलेच अलंकरण नसलेली ही मानवी मूर्ती लक्ष वेधून घेते. औंढ्याचं मंदिर पश्चिमाभिमुख आहे. त्याबद्दल सांगताना संत नामदेवांना मंदिरात प्रवेश करू दिला नाही, मग त्यांनी आपल्या भक्तीच्या शक्तीने देवालाच बदलण्यास भाग पाडले, आणि मंदिर फिरून पश्चिमेला आले. यातला खरेखोटेपणा माहित नाही कारण ही दंतकथा आहे. पण पूर्वेला एका भक्ताची भव्य मूर्ती मंदिरावर कोरून भक्तीची महती किती याचा पुरावाच इथे आढळतो.

गर्भगृहाच्या पाठभिंतीवर ही मूर्ती पूर्वेला तोंड करून विराजमान आहे. अशाच अजून दोन मूर्ती दक्षिण आणि उत्तरेला गाभार्‍याच्या बाह्यांगावर आहेत. दीड मिटर बाय दीड मिटर इतक्या भव्य कोनाड्यात या मूर्ती आहेत. मुर्तीच्या बाजूला छत्रचामर धारिणी आहेत. मुर्तीच्या माथ्यावर साधी टोपी आहे. त्यावर चंद्रासारखी आकृती कोरलेली आहे.

मंदिराला प्रदक्षिणा घालून आपण मागे या मूर्तीच्या समोर दगडी पायर्‍यांवर बसूलो तर एक वेगळाच अनुभव येतो. भक्तीतून येणारी शांत समाधानाची भावना मनात जागी येते. आपण मूर्तीसमोर हात जोडतो पण इथे मूर्तीच आपल्या समोर हात जोडते आहे, आपल्यातले पावित्र्य देवत्व जागवते आहे असे काही विलक्षण जाणवते. देवदर्शन करून घाईघाईत निघून जाणार्‍या अंधभक्तांचे काही सांगता येत नाही पण खरा भक्त, रसिक, शिल्पप्रेमी या मूर्तीच्या प्रेमात पडून समोरच्या दगडी पायर्‍यांवर बसून राहतो हे निश्चित.

तज्ज्ञांनी यावर अजूनही सविस्तर कुठे काही लिहीलं नाही (three huge sculptures probably of devotee इतकाच उल्लेख गो.ब. देगलुरकरांच्या पुस्तकात आहे). या प्राचीन भव्य मंदिरावर सर्वात मोठ्या आकारात या मानवी मूर्ती कशासाठी कोरल्या गेल्या आहेत? का हा कुणा देवतेचाच प्रकार आहे? कुणाला याची माहिती असल्यास खुलासा करावा.

 

चक्रव्युह छेदणारा अभिमन्यु (होयसळेश्वर. हळेबीडू)

कर्नाटकातील होयसळेश्वर मंदिर शिल्पकलेचा अत्युच्च नमुना आहे. या मंदिरावर बाह्य भागात एक फुट उंच आणि दोन अडीच फुट रूंद असा हा सुंदर शिल्पपट आहे. महाभारतात ज्याचे वर्णन आलेले आहे तो चक्रव्युह या ठिकाणी कोरलेला आहे. रथावर अर्जूनपुत्र अभिमन्यु स्वार आहे. सहस्त्रावधी बाणांनी तो लढतो आहे. त्याला कर्णाने पूर्णत: घेरले आहे. त्याचे बाण आपल्या बाणांनी रोकले आहेत. डाव्या बाजूला भीम आणि हिडिंबेचा पुत्र घटोत्कच दाखवला आहे. त्याच्या हातात गदा आहे. इतक्या छोट्या शिल्पात राक्षस कुळातील घटोत्कच वेगळा दाखवत शिल्पकाराने कमाल केली आहे.

खरी कमाल तर चक्रव्युहात बारीक बारीक कोरलेल्या सैन्याला दाखवून केली आहे. हा फोटो मी साध्या मोबाईलच्या कॅमेर्‍यातून काढलाय. मोठ्या कॅमेर्‍यातून फोटो काढून enlarge करून बघितल्यास बारकावे अजून नीट समजतील.

होयसळ शैलीत शिल्पकलेने कळस गाठला होता असं म्हणतात ते उगीच नाही. हळेबीडू आणि बेलूरच्या मंदिरात त्याचा प्रत्यय दर्शकांना जरूर येतो. ही मंदिरे आपल्या एखाद्या मोठ्या सहलीचा भाग म्हणून गडबडीत पाहू नका. किमान एक संपूर्ण दिवस इथे घालवला पाहिजे. तर इथलं शिल्प सौंदर्य समजू शकेल. बारकावे पहायचे तर आठवडा लागतो.

 

 

 

मूर्ती मालिका -९

नर्तकाची देखणी मूर्ती

अजिंठ्याच्या जवळ अन्वा (ता. भोकरदन, जि. जालना) येथे उत्तर चालूक्य कालीन मंदिर आहे. या मंदिवरील विष्णु शक्तीच्या मूर्तींमुळे अभ्यासकांचे लक्ष इकडे वेधले गेले. याच मंदिरावर प्रदक्षिणा पथावर उजव्या बाजूला ही नर्तकाची मूर्ती मला आढळून आली. या पूर्वी तीन चार वेळा मंदिर बघितले पण ही मूर्ती लक्षात आली नव्हती. नर्तकी, अप्सरा, सुरसुंदरी या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या स्त्री शिल्पांची माहिती होती. अशी भरपुरं शिल्प मंदिराच्या बाह्य भागावर आढळून येतात. पण या तूलनेत मोठ्या आकारातील (शिल्पाची उंची दीड फुट) नृत्य पुरूष (नर्तक) शिल्पांची संख्या फारच कमी आहे.

या नर्तकाचे कानातले, गळ्यातले, दंडावरचे ठळक ढोबळ वाटणारे दागिने वेगळेपण सांगतात. स्त्रीयांचे दागिने नाजूक कोरलेले असतात. कमरेला असलेली मेखला जाड माळेसारखी दाखवलेली आहे. स्त्रीयांच्या मेखलेचा नाजूकपणा इथे नाही. नर्तकी-नर्तकांचे डोळे काजळाने अधोरेखीत केले असल्याने ठसठशीत दिसून येतात. या नर्तकाचे डोळे तसेच आहेत. ओडीसी नृत्यात यासारखी मुद्रा असलेले गुरू केलूचरण महापात्रा यांचे छायाचित्र प्रसिद्ध आहे. कथ्थक मध्येही याला साधर्म्य साधणारी मुद्रा आढळते. लेणी आणि मंदिरांवर आढळून येणार्‍या नृत्यमुद्रांवरूनच नंतरच्या काळातील नृत्य प्रकार समृद्ध होत गेले असं अभ्यासक सांगतात.

या मंदिर सभामंडपात भव्य अशी वर्तुळाकार रंगशीळा आहे. भोवती आसन कक्ष आहेत. म्हणजे देवतेच्या समोर नृत्य सादर केले जायचे व ते पाहण्यासाठी लोक आसनांवर बसून असायचे. मंदिरांचा मुख्य मंडप हा कलाविष्काराचे केंद्र होता.

Mahagami Gurukul

तूमच्याकडे अशा शिल्पांवर अभ्यास झालेला असेल तर जरूर माहिती सांगा.

 

  ना..

देखणा द्वारपाल

प्राचीन मंदिरांवर विविध शिल्पे आढळून येतात ती केवळ सहज म्हणून कोरलेली नसतात. त्यांची एक परिभाषा असते. ते शिल्प तिथेच का कोरले याचे विशिष्ट कारण असते. छायाचित्रातले हे जे शिल्प आहे ते द्वारपालाचे आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश करतानाच्या दरवाज्याची जी चौकट असते त्यावर अतिशय कलात्म नक्षीकाम असते. त्याला द्वारशाखा म्हणतात. या द्वारशाखा एक दोन तीन अगदी माणकेश्वर मंदिर (ता. भुम जि. उस्मानाबाद) इथे तर तब्बल सात द्वारशाखा आहेत. या द्वारशाखेच्या तळाशी द्वारपालाचे शिल्प कोरलेले असते. हे शिल्प होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) येथील मंदिराच्या द्वारशाखेवरील द्वारपालाचे आहे.

या द्वारपालाच्या हातात डमरू आणि त्रिशुळ आहे. यावरून हा शैव द्वारपाल असल्याचे अनुमान काढता येते. म्हणजे हे मंदिर शैव देवतेचे आहे हे ठरवता येते.

आक्रमकांच्या भितीने बहूतांश मंदिराच्या गर्भगृहातील मूर्ती भक्तांनी मुळ जागेवरून दूसरीकडे नेवून ठेवल्या. मग बराच काळ लोटल्यावर सगळं काही स्थिरस्थावर झाल्यावर रिकामा गाभारा पाहून स्थानिक भाविकांनी घडवायला सोपी म्हणून महादेवाची पिंड आणून बसवली. मग मंदिर मुळ कुठल्या देवतेचे? हे ओळखणं अवघड होवून बसले. अभ्यासकांनी हे दाखवून दिले की जी मुख्य देवता मूर्ती आहे त्या अनुषंगाने द्वारपाल, ललाटबिंबावरील देवता, बाह्य भागातील देककोष्टकांतील देवता यावरून काही अनुमान काढता येते.

गर्भगृहातील अभिषेकाचे पाणी बाहेर जाण्यासाठी जी प्रणाल असते तिलाही अर्थ आहे. तिथे गोमुख कोरले आहे किंवा मकर प्रणाल आहे याचेही अर्थ आहेत.

अतिशय देखणी अशी ही शैवद्वारपालाची मूर्ती आहे. आजूबाजूला इतर भक्तगणांची शिल्पे आहेत. सर्वच नृत्याच्या ललित मूद्रेत आहेत. भोवती सुरेख नक्षी आणि किर्तीमुखही कोरलेले आहे.

मंदिराचा मुख्यमंडप आणि गाभारा यांना जोडणार्‍या जागेला अंतराळ असा शब्द आहे. या ठिकाणी अंधारच असल्याने इथली शिल्पकला दूर्लक्षीत राहते. प्राचीन मंदिरात गेलात तर गर्भगृहाच्या द्वारशाखा आवर्जून बारकाईने न्याहाळा. खुप सुंदर कलाकृती इथे दिसतील.

 

र सौजन्य

Vincent Pasmo

पशु पक्षी शिल्पं घोटण

मंदिरांवर कोरलेल्या शिल्पांमागे काही एक अर्थ दडलेला असतो. पण काही शिल्प काही वास्तुरचना या सौंदर्याचा भाग बनुन निखळ कलात्मक आविष्कार बनुन येतात. पशु पक्षांच्या या सहा जोड्या घोटण (ता. शेवगाव जि. नगर) थेथील मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरावरील आहेत. मंदिराच्या पायाशी गजथर, अश्वथर असतो. पण हे प्राणी युद्धात वापरले जाणारे आहेत. मोर हंस गरुड हे देवतांचे वाहन आहैत. पण घोटण मंदिरावरील ही शिल्पे मुख्य मंडपावरील खांबांवर स्वतंत्र शिल्प म्हणून कोरलेली आहेत हे विशेष. बदक, हत्ती, हंस, वराह, हरिण आणि वानर अशा या सहा जोड्या आहेत. यातही परत नर मादी असं काही दाखवलं असतं तर त्यालाही काही वेगळा अर्थ देता आला असता. इथे तसंही नाही. केवळ जोड्या आहेत. मुख्य मंडपाच्या स्तंभांवर पौराणीक संदर्भ कोरलेले असतात किंवा नक्षी असते. पण इथे प्रामुख्याने पशु पक्ष्यांच्या जोड्या आहेत.

तेराव्या शतकातील या मंदिराचा जिर्णोद्धार पेशवेकाळात १८ व्या शतकात करण्यात आला. पुरातत्व खात्याकडून हे मंदिर चांगल्या पद्धतीनं जतन केलं गेलं आहे. पैठणपासून दक्षिणेला २० किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. इथपर्यंत जाण्यासाठी रस्ता चांगला आहे.

 

 

 o

अशोक वनात हनुमान

घोटणच्या मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरात (ता. शेवगांव जि. नगर) पशुपक्ष्यांची शिल्पे लक्षणीय आहेत हे मी आधी सांगितले होतेच. या शिल्पात सीतेच्या शोधातील हनुमान दाखवला आहे. शिल्पाची झीज झाली शिवाय मोडतोड झाल्याने आधी लक्ष्यात नाही आले. तेथील पुजार्‍याने सांगितल्यावर नीट लक्ष्य देवून बघितले. मग हनुमानाने पुढे केलेले बोट म्हणजे तो सीतेला अंगठी दाखवतोय हे लक्ष्यात आले. बाजूला दोन बलदंड स्त्रीया म्हणजेच राक्षसी आहेत. अंगठी दिसताच सीतेने मान वरती केली, अंगठीसाठी हाताची ओंजळ पुढे केली. एरव्ही सीता खाली मान घातलेली दाखवली जाते. पण रामाची अंगठी दिसताच ती आनंदली. या शिल्पकाराने नेमका हा क्षण टिपला आहे. मागची अशोकाचे खोड सरळ न दाखवता कलात्मक असे त्रिभंग मुद्रेत उभ्या असलेल्या सुरसुंदरी सारखे दाखवले आहे. हनुमान हा आकाराने लहान होवून सीते समोर उभा राहिला असे वर्णन रामायणात आहे. इथे शिल्पकाराने त्याचाही विचार केलाय हे विशेष. बसलेल्या सीतेइतकीच हनुमानाची उंची आहे.

जेंव्हा हे शिल्प संपूर्ण चांगल्या स्थितीत असेल तेंव्हा त्याचे सौंदर्य काय आणि किती असेल. आज केवळ अवशेषांवरून अंदाज लावला तर त्याचे सौंदर्य जाणवते. मंदिरावरची छोटी शिल्पे आकारामुळे दूर्लक्षीत राहतात पण त्यांच्यातही मोठा अर्थ दडलेला असतो.

 

 

 हे.

गुढ शिल्पे (गोकुळेश्वर, चारठाणा)

काही मंदिरांवर तंत्रमार्गी, अघोरपंथी, शाक्तपंथी अशी शिल्पे कोरलेली आढळून येतात. त्यांचा अर्थ त्या संप्रदायातील एखाद्या कृतीशी निगडीत असतो. पण सामान्य दर्शकाला मात्र कळत नाही.

हे शिल्प चारठाणा (ता. जिंतूर जि. परभणी) येथील गोकूळेश्वर मंदिराच्या मुखमंडपाच्या स्तंभावरील आहे. यात एकुण पाच मानवी आकृती दिसून येतात. पण पाय मात्र ८ आहेत. दोन्ही टोकाच्या दोन स्त्रीया आहेत. अगदी मधला पुरूष आहे. पण त्या बाजूचे दोन कोण हे चटकन कळत नाहीत. कारण त्यांचे केस स्त्रीयांसारखे मागे बांधलेले आहेत. पण छाती सपाट दाखवली असल्याने त्यांना स्त्री संबोधता येत नाही.

मधल्यांनी बाजूच्यांच्या डोक्यावर हात ठेवले आहेत. शिवाय सर्वात मधल्याचे वाटणारे दोन्ही हात बाजूच्या स्त्रीयांच्या हातात आहेत. हेच हात मधल्या पुरूषांचेही भासतात. पायासोबतच हाताचीही संख्या आठच आहे.

यातील टोकाच्या स्त्रीया स्वतंत्र आहेत. मधले तीनही एकमेकात अडकलेले आहेत. एक तर्क असा मांडता येतो. पुरूषाच्या उजव्या बाजूस त्याची शक्ती असते आणि डाव्या बाजूस पत्नी (वामांगी). बहूतेक देवतांच्या बाबत हे शिल्पांकित केलेले आढळून येते. येथे सामान्य पुरूषाच्या बाबतीतही हे सुचित केले असावे. आणि आज कार्टून काढताना जशी चलचित्र (animation) काढली जातात तसे उजवीकडचे चित्र पहिले, दूसरे चित्र दोन्ही स्त्रीयांचे हात हाती घेतलेले. आणि तिसरे मग पूर्णत: डावीकडच्या स्त्रीच्या डोक्यावर हात ठेवला असे. मधला पुरूष एकच असावा. फक्त तीन अवस्थांत दाखवला आहे. याला एक गती आहे. ही नृत्यातीलही एक गतीमान अशी मुद्रा असू शकते. कारण डाव्या बाजूच्या स्त्रीच्या हातात टिपरी सारखे काही दिसत आहे.

याचा तंत्रमार्गातही काही वेगळा अर्थ असू शकेल. केसांची आणि पायांची रचना यातून पुरूषांत स्त्रीचा अंश आहे असेही सुचवायचे असावे.

Laxmikant Sonwatkar

तूमच्या सारख्या अभ्यासकांनी यावर प्रकाश टाकावा. Dr-Arvind Sontakke हे तूम्हा अभ्यासकांना आव्हान ठरणारे विषय आहेत.

 

 चित्र सौजन्य

Travel Baba Voyage

तोरण शिल्पाचा 3D नमुना

होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) येथील मंदिरांचा विविध पैलूंनी बारीक विचार झाला पाहिजे. आता हे जे शिल्प आहे ते गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवरील तोरणाचे आहे. समोरून पाहताना हातात माळा घेतलेले यश किन्नर दिसतात. त्यांच्या हातातील माळांची सुरेख अशी नक्षी बनलेली आढळून येते. या भागात सहसा अंधार असतो त्यामुळे संपूर्ण शिल्पाकडे लक्ष जात नाही. पण या तोरणावर प्रकाश टाकला आणि खालची बाजू बघितली तर आपण चकित होतो. हे शिल्प 3D आहे. आपल्याला दिसते ती छाती पासून वरची बाजू दर्शनी प्रतलात आहे. पण कमरेपासून खालची बाजू दूसर्‍या प्रतलात आहे. ९० अंशाचा कोन करून या मानवी आकृत्या वळवलेल्या आहेत. शिल्पकलेतील हे मोठं आव्हानात्मक काम आहे. अशाच पद्धतीने द्वारशाखेवर नृत्य करणारे स्त्री पुरूष दाखवलेले आहेत. म्हणजे शिल्पकलेत एकाच प्रतलाचा वापर न करता दोन दिशा दोन प्रतलात शिल्प कोरलेली आढळून येतात. हे केवळ सौंदर्यपूर्णच आहे असे नाही तर गणिताचा अभ्यास करून निर्माण झालं आहे.

प्राचीन मंदिरांबाबत अशा काही बाबी खरंच आचंबीत करतात. वास्तुशास्त्र, शिल्प सौंदर्य, विज्ञान, गणित असा अद्भुत संगम इथे पहायला मिळतो. दगडाची प्रतवारी शोधून मगच शिल्प कोरले जाते. दगडी चिर्‍यांची रचना नुसती सौंदर्यपूर्ण नसते तर त्यात शास्त्रही सांभाळलेले असते.

Travel Baba Voyage

अशा अवघड जागी वर चढून फोटो काढल्या बद्दल धन्यवाद मित्रा.

युद्ध शिल्पे

घोटण (ता. शेवगांव, जि. नगर) येथील मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरावर पशु पक्षांची वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पं असल्याचे याच मालिकेत पूर्वी लिहिलं होतं. याच मदिराच्या स्तंभांवर युद्ध आणि युद्ध सराव अशी काही शिल्पे आढळून आली. ही शिल्पे पण वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. पहिल्या शिल्पात तलवार घेवून लढणारे दोन योद्धे दिसत आहेत. त्यांनी शिरस्त्राण घातलेले आहेत. प्रत्यक्ष युद्धापेक्षा हा युद्ध सराव असावा. दूसरे शिल्प कुस्तीचे आहे. खेळा सोबतच युद्धाची तयारी म्हणून प्रशिक्षणाचा भाग असावा.

तिसर्‍या शिल्पात हत्ती आणि घोडा आहे. हत्तीने सोंडेत एक माणूस पकडला आहे. समोरचा घोडा उधळलेला आहे. हत्तीवर माहूत नाही. प्रत्यक्ष युद्धातीलच एक क्षण शिल्पात फोटोसारखा पकडला आहे. चौथे आणि शेवटचे शिल्पही असेच गतीमान आहेत. यात दोन अश्वस्वार दिसत आहेत. दोघांच्याही हातात भाले दिसत आहेत. दोघांच्या मध्ये जमिनीवर एक योद्धा आहे. घोडे मागील दोन पायांवर आहेत. युद्धाचा जोर इथे दिसून येतो. वीररसात ही शिल्पे न्हावून निघाली आहेत.

छायाचित्र सौजन्य

Travel Baba Voyage

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575

मूर्ती मालिका -२१

लाकुड नव्हे हा दगड आहे

वेरूळ लेण्यातील ३२ क्रमांकाच्या लेणीत स्तंभावरील हे नक्षीकाम नजरेस पडले आणि पाय अक्षरश: थिजलेच. पर्णयुक्त घटाचे शिल्प खुप ठिकाणी पहायला मिळते. त्यावर उत्तम नक्षीकामही केलेले असते. पूर्ण कलशास स्त्री गर्भाचे प्रतिक मानले जाते. हे मंगल प्रतिक आहे. पूर्ण कलश म्हणजेच पाण्याने भरलेला, त्यावर पर्ण आणि या कलशास हार, रत्नांच्या माळांनी शृंगारलेले असते.

वेरूळच्या या स्तंभावर प्राचीन मांगल्य संकल्पना प्रमाणे शिल्पांकन आहेच. पण मुख्य म्हणजे शिल्पकाराने कलाविष्कारासाठी स्वातंत्र्य घेत ज्या अप्रतिम पद्धतीने बारकावे कोरले आहेत ते थक्क करणारे आहेत. कलशाच्या मुखातून खाली लोंबलेली पाने आणि त्यांना समतोल करण्यासाठी सोन्याचा मोत्याचा गोफ अशा माळा बघत रहाव्यात अशा आहेत.

कलशावर पण नक्षी कोरलेली आहे. हे सगळं एका अखंड स्तंभाचा भाग आहे. सगळं दालनच एका दगडात कोरलेलं. चुकीला जागाच नाही. मंदिराच्या उभारणीत तरी एखादा दगड शिल्पकामात डावा वाटला तर बाजूला काढता येतो. लेणीत म्हणजेच लयन स्थापत्यात चुकीला जागाच नाही. हे लक्षात घेतलं म्हणजे या कामाचे मोल कळते. कलशाच्या चारही बाजूला खाली यक्ष किन्नरही कोरलेले आहेत. वेरूळचे वैशिष्ट्य म्हणजे भव्यता. पण कुठेही बोजडपणा नाही. कवेत येणार नाहीत असे रूंद आणि उंच खांबही विलक्षण सुंदर आहेत. कलात्मक दृष्ट्या नाजूक कलाकुसरीने मढलेले आहेत.

या लेण्यांच्या शिल्पकलेने वेडे होवून परत परत भेट देणार्‍यांची संख्या प्रचंड आहे. वेरूळ अजिंठ्याचा नाद लागला की माणूस "आषाढी कार्तिकी" वार्‍या करत राहतो.

Vincent Pasmo

हा आमचा वेडावलेला फ्रेंच मित्र वर्षातून किमान एकदा तरी वेरूळची वारी करतोच. काही परदेशी पर्यटक तर तिथेच मुक्काम ठोकुन असतात. भारतीय भावा बहिणींना हात जोडून विनंती तूम्ही कैलास लेण्याशिवाय बाकीच्या सुंदर लेण्यांना किमान एकदा भेट द्या. शांतपणे लेण्या बघा. कुठून कुठे जाताना रस्त्यात वेरूळ लागलं म्हणून वचावचा पाहून पळून जावू नका.

 

 

 )

भव्य द्वारपाल

कैलास लेणं (वेरूळ, ता. खुलताबाद, जि. औरंगाबाद) विविध कारणांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यातील एक वैशिष्ट्य आहे भव्यता. ही भव्यता कलात्मक आहे. केवळ प्रचंड मोठी एखादी ओबडधोबड वास्तु आहे असे नव्हे.

कैलास लेण्यातील दर्शनी भागातील हे दोन द्वारपाल. सामान्य मानवी आकारापेक्षा जरा मोठेच आहेत. हातातील गदा जमिनीवर रोवून द्वारपाल अतिशय रिलॅक्स असे उभे आहेत. त्यावर त्यांची ढोपरं विसावली आहेत. त्यांच्या गळ्यातले दागिने, पायातले तोडे, कमरेची मेखला संपन्नता दर्शवतात. या भव्य मंदिरात प्रवेशणार्‍या भक्तांकडे ते कौतूकाने पहात आहेत.

राष्ट्रकुटांची सत्ता या काळात शिखरावर होती. त्यामुळे संपन्नता भव्यता शांतपणा असा भाव आपल्याला इथे पहायला मिळतो. ज्या ८ व्या शतकात लेणं कोरल्या गेलं त्या काळाचाही विचार केला पाहिजे.

कैलास लेण्याचा विचार असा विविध पैलूंनी करता येतो. प्रत्येकवेळी भेट दिली की काहीतरी वेगळंच लक्षात येतं. सौंदर्याची प्रचिती प्रत्येकवेळी नव्याने येते.

 

म.

द्वारशाखेवरील 3D शिल्प

होट्टल मंदिरातील गर्भगृहाच्या तोरणावरील 3D शिल्पाचा उल्लेख यापूर्वी या मालिकेत आला आहे. हे आताचे शिल्प आहे अन्वा (ता. भोकरदन जि. जालना) येथील महादेव मंदिराच्या द्वारशाखेचे. अतिशय आकर्षक अशी ही द्वारशाखा. एकुण पाच द्वारशाखा या मंदिराला आहेत. शार्दूल शाखा, पुष्प शाखा, स्तंभ शाखा, पुष्प शाखा अशा क्रमाने चार शाखा आहेत आणि पाचवी छायाचित्रात दिसणारी विद्याहार शाखा. गायन वादन नृत्य करणारे स्त्री पुरूष यावर कोरलेले आहेत. यात मध्यभागी पुरूष आहेत आणि आजू बाजूला छोट्या आकारात स्त्रीया आहेत.

कोपर्‍याचा वापर करून त्यावर अशी नक्षी कोरायची हे आवाहन शिल्पकाराने लिलया पेलले आहे. आश्चर्य म्हणजे यातील प्रत्येक शिल्प वेगळे आहे. एकच आकृती परत परत डिझाईनचा भाग म्हणून काढलेली नाही. प्रत्येक शिल्पाचा वेगळा विचार केला आहे हे विशेष. या द्वारशाखांवर एका बाजूला विष्णु आणि एका बाजूला लक्ष्मी कोरलेली आहे. आपण ज्याला एकसारखे बारीक डिझाईन समजतो ते एकसारखे नसते. जवळून बारकाईने निरिक्षण केल्यास त्यातील फरक लक्षात येतात आणि थक्क व्हायला होतंं. एका पुष्पशाखेत कळी पासून अर्ध उमलले, पुर्ण उमललेले, कोमेजलेले अशा सर्व अवस्था दाखवलेल्या आहेत. एक एक मंदिर पहायचे तर किमान एक दिवस तरी पूर्ण घालवला पाहिजे. ज्या अनाम शिल्पकारांनी आयुष्य खर्च करून हे निर्माण केलं त्यांच्यासाठी किमान दिवस तर खर्च करून कलेला दाद द्यावी.

द्वारपाल - वालूर

वालूर (ता. सेलु, जि. परभणी) हे अतिशय प्राचीन वारश्याने संपन्न असे गाव.

Malharikant Deshmukh

या मित्राने याच गावावर लिहिलं आहे. या गावातील सिद्धेश्वर मंदिरावरील हे द्वारपाल. वेरूळच्या कैलास लेण्यांतील द्वारपालांवर नुकतंच लिहिलं होतं. त्याच्या साधारण ५०० वर्षानंतरचा या मंदिराचा कालखंड असावा. द्वारपालांचे मुकुट, पाठीमागची प्रभावळ, अलंकरण यादवांच्या काळातील समृद्धी दर्शवते. उत्तर यादवांच्या काळातील मंदिरं आणि बारवा या परिसरांत प्रामुख्याने आढळतात. सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकुट, चालूक्य आणि यादव या राजघराण्यांची समृद्धी या भागातील प्राचीन वारशावरून स्पष्ट होते.

या दोन्ही द्वारपालांचे दरवाजाच्या दिशेचे पायाचे पंजे आत वळलेले आहेत आणि विरूद्ध दिशेचे सरळ समोर आहेत. म्हणजे आतून काही आज्ञा आली की आत वळायचेच आहे. या शिल्पांत उभं राहण्याची ललित मूद्रा मोहक आहे. मंदिराचा जो भाग शिल्लक आहे त्यावर फारसे शिल्पांकन नाही. इथेच एक मैथून शिल्पाची शिळा निखळून पडली आहे. त्यावरून आणि या द्वारपालांवरून कोसळलेल्या भागात काही शिल्पे असावीत याचा अंदाज येतो.

या मंदिराच्या प्रदक्षिणा पथावर वाळवणं घातली आहेत. भिंतींना खिळे ठोकून दोर्‍यांवर कपडे वाळत घातले आहेत. मंदिराच्या बाजूने गटार वहाते आहे. मंदिराच्या भिंतीला लागुन चुली मांडल्या आहेत पाणी तापविण्यासाठी. त्याची काजळी भिंतींवर चढत आहे. मंदिराच्या छतावर गवत वाढले आहे. काय अनास्था आहे कळत नाही. अशा उकिरड्यात हे शिल्पसौंदर्य पडलेलं आहे.

 

 

 चित्र सौजन्य

Travel Baba Voyage

घोड्याच्या पायदळी शिक्षा

गोकुळेश्वर मंदिर चारठाणा (ता. जिंतुर जि. परभणी) येथील मंदिराच्या खांबावर हे शिल्प आहे. या पूर्वीही खांबावरील गुढ शिल्पावर लिहिले होते. या शिल्पात चार व्यक्ती दिसत आहेत. घोड्याच्या पुढे आणि मागे शस्त्रधारी सैनिक दिसत आहेत. त्यांच्या हातात तलवार, खड्ग किंवा दंडा असे काहीतरी दिसत आहे. एक सैनिक घोड्यावर बसलेला आहे. जो आरोपी आहे तो वाकलेला असून त्याची मान खाली झुकलेली आहे.

हत्तीच्या पायी तुडवणे अशी एक मृत्युदंडाची शिक्षा असते. तसेच गाढवावरून धिंड अशीही एक शिक्षा आहे. इथे घोडा आहे. घोड्याच्या पायी तुडवणे अशीही शिक्षा असावी.

काही शिल्पे ही केवळ शिल्पे नसतात. त्यामागे धार्मिकते पलिकडचा त्या काळातील समाज जीवनाशी संबंधीत काही संकल्पनांचा गुढ अर्थ असतो. याचा वेगळा विचार झाला पाहिजे.

शिल्पांचा बारकाईने अभ्यास करण्यासाठी मंदिराचे निरिक्षण करण्यात वेळ खर्च करावा लागतो. परत परत त्या मंदिराला भेट द्यावी लागते.

 

 

व्याल मूर्ती

 Posted byFearless Explorer'sFebruary 9, 2021

Posted inUncategorized

मंदिरांच्या भीतीवर, स्तंभांवर, द्वारशाखांवर दिसणारा अक्राळ विक्राळ चेहऱ्याचा हा प्राणी म्हणजेच ‘व्याल‘ होय. यालाच वारालक, वराल, वीराल,व्रलीका, वरालीक, अशी नावे आहेत. दक्षिण भारतात ‘याली‘ तर ओरिसात याला “बीडाल” म्हणतात.
व्याल निर्मिती नेमकी कधीपासून चालू झाली यावर अभ्यासकांत दुमत आहे. मात्र व्याल ही संकल्पना सिथीयन किंवा ऍकमेनिडियन(इराणी) शिल्पकलेतून गांधार स्थापतींच्या माध्यमातून मौर्यकालखंडात भारतात आली असावी. गुप्तकाळात आणि नंतर मध्ययुगात व्यालाचा वापर वाढला होता. मूळ इराणी परंपरेतील व्यालाला असलेले पंख मात्र भारतीय शिल्पात दिसून येत नाहीत. सांची स्तूपावरील आणि जुनागढ(क्षत्रप काळ) संग्रहालयातील व्याल हे पंखयुक्त आहेत.

नंतरच्या होयसळ, चौल, पल्लव या सर्वच स्थापत्यकारांनी व्यालाचा पुरेपूर वापर केला. दहाव्या शतकातील ब्रह्मपुरीश्वर मंदिरात व्यालाचा सर्वोत्कृष्ट आविष्कार बघायला मिळतो. या नंतरच्या विजयनगर स्थापत्यात व्याल मूर्ती सर्वाधिक वापरल्या गेल्या. कलात्मक दृष्ट्या खुजुराहो च्या व्यालमूर्ती डोळ्यात भरतात.
शिल्पशास्त्रातील अभ्यासक याला एक कल्पनाविलास मानतात, याच संकल्पनेतून विष्णूचा हायग्रीव, वराह अवतार, हत्तीची सोंड असलेला श्री गणेश, हनुमान, या देवता सुद्धा उत्क्रांत झालेल्या आहेत.
हीच पशु-मानव संकल्पना मूर्तिकारांनी मंदिरांच्या सुशोभिकरणासाठी वापरली आहे.
सुळे व जीभ बाहेर आलेली, आखूड कान, बटबटीत डोळे, उग्र अविर्भाव असे अर्ध मानव अर्ध प्राणी असलेले. माणसाचे धड त्यावर सिंहाचे शीर,सोबतच हत्ती, साप, वाघ, माकड, हरीण, कोंबडा, मोर अश्या अनेक प्राण्यांचे शरीरापासून बनलेले जवळपास विसपेक्षा जास्त प्रकारच्या व्यालमूर्ती श्री ढाके यांनी त्यांच्या प्रबंधात मांडल्या आहेत. वास्तुशिल्पात गजव्याल, अजव्याल, वृषव्याल, अश्वव्याल, सर्पव्याल, नरव्याल,सिंहव्याल, मेशव्याल,खरवव्याल, गंडकीव्याल, अशे अनेक प्रकारचे व्याल आपल्याला भारतात पाहायला मिळतात.
व्याल हे सहसा एकटे खोदले जात नाहीत, कधी ते हत्तीवर आरूढ झालेले, कधी हत्तीच्या पायाखाली चिरडले गेलेले, कधी आपल्या पाठीवर एखादी सुरसुंदरी वाहणारे, कधी झेप घेण्याच्या पवित्र्यात, कधी कोण्या योध्यासोबत युद्ध करताना, तर कधी द्वारशाखेत एकमेकांवर एक असे सलग व्याल खोदले जातात.

सोबत दिलेल्या छायाचित्रांमध्ये असेच काही व्याल मूर्ती दाखवलेले आहेत, पैकी तामिळनाडूच्या धारसुरम इथल्या मंदिरात स्तंभ तोलणारे व्याल किंवा याली हे विशेष असून, सिंहाचे शरीर, हत्तीची सोंड, शिंगे, गाईची शेपटी अस त्यांचं स्वरूप आहे.

सोळाव्या शतकानंतर मात्र मंदिरं स्थापत्यातील बाह्य नक्षीकाम मंदावले आणि आपसूकच व्यालमूर्ती सुद्धा मंदिर स्थापत्यातुन नाहीश्या झाल्या.

व्यलशाखा – भुलेश्वर मंदिर, यवत

व्याल – भुलेश्वर मंदिर, यवत

द्वारशाखेवरील व्यालशाखा – श्री गोदेश्वर मंदिर, सिन्नर, नाशिक

गजव्याल-सिंहव्याल, भुलेश्वर मंदिर, यवत

योध्याशी युद्ध करणारा व्याल

स्तंभ तोलणारे गजव्याल -ऐरावतेश्वर मंदिर, तमिळनाडू

हत्तीवर आरूढ व्याल – गोदेश्वर मंदिर, सिन्नर, नाशिक

महेश तानाजी देसाई

 

 

 

 

 

 

मिथक शिल्पे – किन्नर किन्नरी

सामना ऑनलाईन

5–6 minutes

---

>> आशुतोष बापट

ग्रीक पुराणकथांमधील पंखधारी घोडा अर्थात पेगॅससबद्दल काही कथा आपण बघितल्या. याच पंखधारी घोडय़ाबद्दल अजून एक बाब म्हणजे कॉरिन्थच्या नाण्यांवर पंख असलेल्या पेगॅससचा छाप दिसून येतो. इ.स.पूर्व 4 थ्या शतकातील कॉरिन्थच्या चांदीच्या नाण्यावर पंखधारी पेगॅसस कोरलेला आहे. त्याच कालखंडात निर्माण झालेल्या लाम्पसॅकसच्या नाण्यांच्या मागच्या बाजूवरसुद्धा पंखधारी अश्वाचे शिल्प बघायला मिळते. म्हणजेच कलेमध्ये या पंखधारी घोडय़ाचे स्थान जसे शिल्पांमध्ये आहे तसेच ते नाण्यांवरसुद्धा दिसून येते. पंखधारी घोडय़ासारखा अजून एक चमत्कारिक प्राणी आपल्याला दिसतो तो म्हणजे पंखधारी हत्ती.

अमरावती, सांची, नागार्जुनकोंडा इथल्या उडणाऱया हत्तींची शिल्पे बुद्धजन्माच्या चमत्काराची घटना दाखवतात. या शिल्पांमधे जरी हत्तींना पंख दाखवले नसले तरीसुद्धा त्यांच्या शिल्पांवरून ते आकाशात विहार करताहेत हे स्पष्टपणे समजून येते. अर्थात हत्तींना पंख दाखवणे हे काही हिंदुस्थानी कलाकारांना अगम्य नव्हते. अमरावती इथल्या शिल्पांमधून आपल्याला पंख असलेले हत्ती शिल्पांकित केलेले बघायला मिळतात.

 

पुणे परिसरातील योग-साधना व संबंधित शिल्पे

Travels and tourism, History and culture, Archaeology, Anthropology, Folk culture, Yoga, Hindi literature, Environment, Geography, Manuscripts, Iconography etc.

आधुनिक जीवनशैलीमुळे आरोग्यसंबंधीच्या निर्माण झालेल्या अनेक समस्या तसेच दिवसेंदिवस वाढत चाललेला ताण-तणाव, यांवरती उपाय म्हणून योगसाधनेकडे जग मोठया आशेने पाहत आहे. दैनंदिन जीवनात आरोग्य विषयीचे महत्त्व आपल्या पूर्वजांनी फार पूर्वीपासूनच ओळखले होते. यासाठी त्यांनी योगसाधनेला आपलेसे केले. अनेक ऋषी-मुनींनी योगविद्येच्या बळावर आपले व इतरांचे जीवन आरोग्यदायी बनविण्याचा प्रयत्न केला. जागो-जागी असणारे सांप्रदायिक मठ तसेच गुहा-कंदरांमध्ये ही साधना चालत असे. वरचेवर यात नवनवीन प्रयोग झाल्याने ही विद्या भरभराटीस आली. कित्येक प्राचीन मंदिरांवरती शिल्पकलेच्या रुपात आपल्याला याचे पुरावे मिळतात.

अर्ध-मत्स्येंद्रासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

आपला हा प्राचीन वारसा अनेक ग्रंथ व मौखिक परंपरेने तर जपला गेला आहेच, परंतु हा एवढया पुरताच मर्यादित न राहता शिल्पकलेच्या माध्यमातूनही जोपासण्याचा प्रयत्न झाला. योगविषयीची अनेक आसने, मुद्रा, प्राणायामांचे प्रकार शिल्पबद्ध केले गेले. पुणे परिसरात व जिल्ह्यात इतरत्र अशा प्रकारची शिल्पे व अवशेष आपल्याला पहावयास मिळतात.

आज पुणे शहरातील ‘अय्यंगार योग संस्था’ तसेच लोणावळ्यातील ‘कैवल्यधाम’ व ‘लोणावळा योग संस्था’ योगविद्येच्या प्रचार व प्रसारासाठी कार्यरत असल्या तरी, ही परंपरा पुण्यासाठी नवीन नाही. इसवीसन १७५४ ते १७७० या काळात सोमवार पेठेत बांधल्या गेलेल्या त्रिशुंड गणपती मंदिर व मठात योगविद्येची साधना केली जात असे. साधकांना योग्य प्रकारे साधना करता यावी म्हणून विशिष्ट खोल्यांची रचनाही येथे केली गेली होती. येथे ‘धुम्रपान’ नावाची एक विशिष्ट साधना होत असे. त्यामध्ये हठयोगाचे साधक स्वतःला छताला उलटे टांगून घेत व खाली निखाऱ्यामध्ये काही औषधी वनस्पती टाकल्या जात व त्यापासून निघालेला धूर ते नाकाद्वारे घेत असत. यामध्ये संभवतः दशनामी गोसावी पंथातील साधक हठयोगाची साधना करीत. येथे काही योगसाधकांच्या समाध्याही आहेत. अशा या योग-स्मारकाचे संवर्धन करून त्याचा विकास करणे अगत्याचे आहे.

पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर पिंपरी-दुमाला नावाचे गाव आहे. येथील सोमेश्वर मंदिरावर कुंडलिनी योग विषयीचे महत्त्व सांगणारे दुर्मिळ शिल्प आहे. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले गेले. या मंदिराच्या प्रदक्षिणामार्गावर संभवतः आदिनाथांची एक अतिशय दुर्मिळ प्रतिमा आहे. आदिनाथ अर्थात शिव. यामध्ये ते समाधिस्थ योगीच्या रुपात साकारले गेले असून ते पद्मासनात बसले आहेत. त्यांचा उजवा हात ‘सूची’ मुद्रेत आहे. सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे शिल्पकाराने त्यांच्या डोक्यावर अर्धवट उमललेले कमळ दाखविले आहे. हे कमळ योग साधनेत खूप महत्त्वाचे प्रतिक मानले जाते. मानवी शरीरात कुंडलिनीरूपाने ‘शक्ती’ सुप्त अवस्थेत असते तसेच मस्तकातील सहस्रारांत शिवाचा निवास असतो. कुंडलिनीचा प्रवास मेरुदंडाजवळील मूलाधार चक्रापासून सुरु होऊन त्यानंतर स्वाधिष्ठान चक्र, मणिपूर चक्र, अनाहत चक्र, विशुद्धाख्य चक्र आणि आज्ञा चक्र अशा सहा चक्रांना ओलांडून सहस्रारांत संपतो. योगी ह्या कुंडलिनीरुपी शक्तीला जागृत करून सुषुम्ना नाडीच्या माध्यमातून शक्ती व शिवाचे मिलन सहस्रारांत घडवून आणतो आणि हे सहस्रार रुपी कमळ उमलले जाते अर्थात योग्यास परमानंदमय समाधी प्राप्त होते. असे हे अनन्यसाधारण शिल्प येथील मंदिरावर कोरण्यात आले आहे. पुणे परिसरात योगसाधनेचा प्रचार-प्रसार किती मोठ्या प्रमाणात झाला होता याचे हे उत्तम उदाहरणच होय. सोमेश्वर मंदिरांवरील या शिल्पांमध्ये नाथ संप्रदायातील इतर हठयोगीही दाखविले आहेत. यामध्ये मत्स्येंद्रनाथ व गोरक्षनाथांची शिल्पे या भागात दुर्मिळच म्हणावी लागतील. योगसाधनेच्या उज्ज्वल परंपरेमध्ये पिंपरी-दुमाला येथील मंदिरावरील हठयोगाच्या महान गुरूंची शिल्पे राष्ट्रीय संपदा ठरावीत अशी आहेत.

कुंडलिनी योग संबंधीचे शिल्प, पिंपरी-दुमाला

कुंडलिनी योगाचे ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथात भरपूर विवेचन केले आहे. आळंदी येथे इंद्रायणी काठी तर ८४ सिद्धांचा मेळा भरत असे. या सिद्धांपैकी काही सिद्ध हे हठयोगी होते. ज्ञानेश्वरांच्या परंपरेतील नाथ-योग्यांच्या समाध्या आजही ज्ञानेश्वर मंदिर परिसरात पहावयास मिळतात.

पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर प्रसिद्ध असणाऱ्या प्राचिन भुलेश्वर मंदिरातही सिद्धांची बरीच शिल्पे आहेत. त्यांना पद्मासन, सिद्धासन यांसारखी विभिन्न आसने व मुद्रांमध्ये दर्शविले आहे. किंबहुना येथील एक सुंदर शिल्प विशिष्ट अशा द्विपादशिरासनात असून साधकाने यात आपल्या पाठीमागे दोन्ही पाय एकमेकांत अडकविले आहेत. 

द्विपादशिरासन/पाशिनी मुद्रा, भुलेश्वर मंदिर

जुन्नरपासून साधारणतः १० किमी अंतरावरील पारुंडे गावातील ब्रह्मनाथ मंदिराच्या खांबांवरती विविध ध्यान-धारणा व आसनातील अनेक शिल्पे कोरण्यात आली आहेत. उर्ध्व-धनुरासन, गरुडासन, नौकासन, प्रसारित-पादोत्तानासन, गोमुखासन, पाद-पश्चिमोत्तानासन, अनंतासन, अर्ध-मत्स्येन्द्रासन, क्रौंचासन अशा किती तरी आसनांचे प्रकार येथे कोरले गेले आहेत.

पाद-पश्चिमोत्तानासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

येथूनच पुढे हरिश्चंद्रगडावर प्रसिद्ध योगी चांगदेव यांनी ‘तत्त्वसार’ नावाचा ग्रंथ लिहिला होता. त्यामुळे हा परिसर एकेकाळी योग साधकांच्या गर्दीने फुलून गेलेला असावा असे दिसते. अशा या दर्जेदार वारशामुळे सांस्कृतिक, शैक्षणिक क्षेत्रांबरोबरच योगसाधनेच्या परंपरेतही पुणे परिसर व जिल्ह्याचे महत्त्व ठळकपणे दिसून येते.

योग विद्येचे जागतिक महत्त्व ओळखून या स्थळांचे व्यवस्थितरित्या संगोपन व संवर्धन होणे गरजेचे आहे. योगसाधनेच्या परंपरेत आपणासही असा प्राचीन वारसा लाभला आहे, याचा अभिमान सर्वांनी बाळगायला हवा. या अवशेषांचे अस्तित्त्व टिकून राहणे म्हणजे आपले व आपल्या पूर्वजांचे अस्तित्त्व टिकून राहण्यासारखे आहे. हा अनमोल ठेवा नाहिसा होण्याअगोदर त्याची माहिती सर्वदूर पोहोचवून त्याचे महत्त्व जगासमोर मांडणे गरजेचे आहे. संपूर्ण विश्व योगसाधनेला जवळ करीत असताना आपणही या निमित्ताने आपल्या पूर्वजांप्रमाणे योगविद्येला अंगीकारून आपल्या जीवनाचा अविभाज्य घटक बनवायला हवे. आपल्या भारतीय योगपरंपरेचे हे प्राचीन दुर्मिळ पुरावे निश्चितच संपूर्ण जगासाठी मार्गदर्शक व प्रेरक ठरतील व आपल्या पूर्वजांचे महान कार्य शिल्परूपाने बोलू लागतील.

 

 https://vijaysardehindi.blogspot.com/2020/06/travels-and-tourism-history-and-culture.html

 

 

मिथक शिल्पे – आकाशगामी

सामना ऑनलाईन

5–7 minutes

---

>> आशुतोष बापट 

मागील लेखात आपण आकाशगामी म्हणजेच व्योमचरिन् या वर्गातले प्राणी बघायला सुरुवात केली होती. या प्रकारात एकापेक्षा एक आकर्षक आणि विस्मयकारक प्राणी भरलेले आहेत. त्यातल्या ग्रिफिनपर्यंत आपण येऊन पोचलो होतो. भारतीय कलेच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर ग्रिफिन हे नंतरच्या काळात दिसणाऱया श्येन, गरुड आणि शुक-व्याल या संकल्पनेचे प्राथमिक रूप म्हणता येईल. भारतीय कलेत दिसणाऱया ग्रिफिनच्या शिल्पासारखेच ग्रिफिनचे एक शिल्प मिलेटस इथल्या ग्रीक देवता अपोलोच्या मंदिरातील एका स्तंभावर कोरलेले दिसते. त्याशिवाय इ.स.पूर्व 4-5 व्या शतकातील तिओस आणि थ्रेसच्या नाण्यांवरसुद्धा ग्रिफिनचे शिल्प आढळून येते.

ग्रिफिनबद्दल काही सुरस कथा प्रसिद्ध आहेत. ग्रिफिन हे जगाच्या उत्तर टोकावर हायपरबोरीयनचे शेजारी म्हणून वास्तव्याला असतात. ते सोन्याच्या खजिन्याचे राखणदार असतात. या खजिन्यावर एकच डोळा असलेल्या अरिमास्पियन्सचे लक्ष असते. ते हा खजिना चोरण्याच्या प्रयत्नात असतात. ग्रिफिन, हायपरबोरीयन आणि अपोलो यांचेसुद्धा सुरेख संबंध या कथांमधून येतात. अपोलो या ग्रीकांच्या देवतेने हायपरबोरीयनसमवेत काही काळ घालवला होता. त्यामुळे हायपरबोरीयन्स हे पवित्र समजले गेले. कालांतराने अपोलो आणि हेलीयस या सूर्यदेवतांचे एकत्रीकरण झाले किंवा अपोलोलाच पुढे हेलीयस असे संबोधले जाऊ लागले तेव्हा हे ग्रिफिन हेलीयसचे सारथी झाले होते. हेलीयसचा रथ हे ग्रिफिन आकाशमार्गे ओढून नेतात असे वर्णन अनेक कथांमधून येते.

 एखाद्या प्रांतातल्या लोकप्रिय झालेल्या लोककथा, त्यातले संदर्भ तसेच ठेवून किंवा त्यात काही जुजबी बदल करून जगाच्या विविध भागात प्रसारित होत असतात. ग्रिफिनच्या बाबतीत प्रसिद्ध असलेल्या अशाच काही कथांमधून ग्रिफिन्सचे वास्तव्य उत्तर भारतात असल्याचेही उल्लेख आलेले आहेत. उत्तर भारतात ग्रिफिन्सचे वास्तव्य होते. तिथे त्यांनी वाळवंटातून सोनेरी वाळू खणून काढली. त्यामुळे साहजिकच त्यांच्या शेजाऱयांचे त्या सोन्याच्या वाळूवर लक्ष गेले. ती वाळू त्यांना चोरायची तर होती, पण त्याच्या रक्षणासाठी बसलेले हे ग्रिफिन्स फारच उग्र आणि भयंकर होते. पण त्या शेजाऱयांना तर ती सोनेरी वाळू हवी होती. मग या ग्रिफिन्सच्या शेजाऱयांनी सोनेरी वाळू चोरण्यासाठी एक शक्कल लढवली. त्यांनी ग्रिफिन्सना आवर्जून खायला आणून दिले आणि जेव्हा ग्रिफिन्स खाण्यात व्यग्र होते, तेव्हा त्यांनी ती सोनेरी वाळू चोरून नेली.

पंखधारी हरीण किंवा काळवीट

पंखधारी हरीण किंवा काळविटाची दोन शिल्पे आपल्याला सांचीला दिसतात. सांची स्तुपाच्या उत्तर तोरणावर पाठीला पाठ लावून बसलेल्या या दोन पंखधारी हरणांचे शिल्प आहे. टोकदार शिंगे असलेल्या या हरणांनी आपले पंख उंचावलेले आहेत. अतिशय मोहक आणि आकर्षक असे हे शिल्प आहे. यांनाच पुढे हरीण-व्याल म्हणून संबोधले जाऊ लागले. याच तोरणाच्या मागच्या बाजूवर पंखधारी काळविटाचे एकमेव शिल्प आहे. यालासुद्धा हरीण-व्याल असेच म्हणतात. सांचीसारखेच अमरावती आणि मथुरा इथे आपल्याला पंखधारी हरीण (हरीण-व्याल) शिल्पांकित केलेले दिसून येतात.

पंखधारी घोडा 

उडणारे घोडे किंवा पंख असलेल्या घोडय़ाचे उल्लेख भारतीय आणि परकीय साहित्यातून जरी विपुल प्रमाणात दिसत असले, तरी त्या मानाने त्यांचे कलेमध्ये शिल्पांकन फारच थोडे दिसते. अशी शिल्पे दुर्मीळच म्हणायला हवीत. मात्र एक सुंदर शिल्प आपल्याला सांची स्तुपाच्या कठडय़ावर दिसते आणि दुसरे शिल्प अमरावती कलेमधे दिसून येते. हिंदू पौराणिक कथांमधून दिसणारा ‘उच्चैश्रवा’ नावाचा घोडा, हा या पंखधारी घोडय़ाचे मूळ रूप असण्याची शक्यता आहे.

बौद्ध साहित्यात बर्याच जातक कथा आहेत. या कथांमधून गौतम बुद्धाचे पूर्वीचे जन्म आणि त्यात त्याने समाजासाठी केलेले योगदान सांगितलेले असते. त्या जातक कथांच्या विषयानुसार त्यांना विविध नावे दिलेली आहेत. अशाच एका ‘वलहंस जातका’त या पंखधारी घोडय़ाचा उल्लेख येतो. या घोडय़ाचा संदर्भ बौद्ध संकल्पनेतील एका रत्नाशी आहे. तो असा की, बौद्ध संकल्पनेनुसार चक्रवर्तीपदाची काही लक्षणे आहेत. ज्यानुसार चक्रवर्ती हा सप्त रत्नांनी सुशोभित केलेला असतो. म्हणजेच त्याच्या बाजूने सात रत्ने दाखवलेली असतात. त्यातील एक रत्न म्हणजे वलह श्रेणीतला एक घोडा असतो. आणि म्हणून हा घोडा या जातककथेत दिसून येतो. या जातककथेनुसार हा घोडा, ‘विदुरपंडित’ जातकातल्या पुणक यक्षासारखा आकाशात उडू शकतो. बहुदा या कथांमधून आलेल्या उडणाऱया घोडय़ांच्या कल्पनेवरून, शिल्पकारांना प्रेरणा मिळाली असावी आणि म्हणून त्यांनी पुढे अशा उडणाऱया घोडय़ांची शिल्पे निर्माण केली असावीत.

ग्रीक पुराणकथांमधूनही उडणाऱया घोडय़ाचे उल्लेख येतात. तिथे पेगॅसस नावाच्या पंख असलेल्या घोडय़ाची कथा आहे. पॉसिडॉनचा मुलगा असलेला हा पेगॅसस. या पेगॅससचा एका पाण्याच्या झऱयाशी संबंध आलेला आहे. त्याच्या जन्माची कथा मोठी रंजक आहे. त्याच्या आईचे डोके पर्सियसने कापले. त्यानंतर तिच्या रक्तबंबाळ शरीरातून हा पेगॅसस जोरदार उसळी मारून बाहेर पडला. तो फारच उत्तेजित झालेला होता. जन्माला आल्यावर त्याने आकाशात उंच झेप घेतली. तो पहिल्यांदा जिथे विश्रांतीसाठी थांबला ते ठिकाण म्हणजे कॉरीन्थचे एक्रोपोलीस होते. नंतर तो जेव्हा पेरेनाच्या कारंज्यापाशी पाणी पिण्यासाठी थांबला तेव्हा अथेन आणि पॉसिडॉनच्या मर्जीने बेलेरोफोन याने पेगॅससला शांत केले आणि तो त्याच्यावर स्वार झाला. याच पेगॅससवर आरूढ होऊन बेलेरोफोनने युद्धात मोठमोठे विजय मिळवले. चिमेरावर मिळवलेला विजय हा त्यातल्याच एक होय. पुढे पेगॅससने त्याच्या बेलेरोफोन या स्वाराला धुडकावून लावले आणि तो उंच उंच उडत पार स्वर्गात गेला. तिथे त्याने झ्यूसबरोबर वास्तव्य केले. वीज आणि ढगांचा गडगडाट आणण्याच्या कामात त्याने झ्यूसला मोलाची मदत केली. काही लेखकांनी पेगॅससला इरॉस किंवा म्युझेसचा अश्व म्हणून संबोधले आहे. पेगॅससने ज्या ठिकाणी हेलीकॉनला आपल्या खुराने मारले, त्या ठिकाणी पाण्याचा झरा उत्पन्न झाला. ज्याला ‘अश्वाचा झरा’ असे नाव पडले. ट्रोजनजवळ असलेला हिप्पोक्रीन नावाचा झरा आणि अक्रोकोरीन्थस जवळचा पिरेन झरा यांच्या उत्पत्तीची कथासुद्धा अशीच सांगितली जाते.

ashutosh.treks@gmail.com

 

 

मिथकशिल्पांचे प्रकार

सामना ऑनलाईन

5–6 minutes

---

>> आशुतोष बापट

आपण बघितले की, के. कृष्णमूर्तींनी त्यांच्या पुस्तकात हे इहामृग, व्याल किंवा जे काल्पनिक प्राणी वर्णन करून सांगितले आहेत, ते साधारणत तीन प्रकारांत विभागले आहेत. आकाशगामी प्राणी (व्योमचरिन्), जमिनीवरचे प्राणी (भूचरिन्) आणि पाण्यातले प्राणी (जलचरिन्). काल्पनिक प्राणी चित्रित किंवा शिल्पांकित करताना त्या प्राण्यांना दाखवलेल्या विशिष्ट अवयवांवरून त्यांचे वर्गीकरण तीन प्रकारांत केलेले आहे. मूलत तो प्राणी कोण आणि त्याला कुठले अवयव जोडले आहेत याचा विचार करून हे प्रकार ढोबळमानाने ठरवले गेले आहेत. प्राणी कुठल्या गटात बसतो वगैरे तांत्रिक बाबी सोडल्या जरी असल्या तरी यातली नाटय़मयता, प्राण्यांचे नवीन रूप, काही प्राण्यांचे परकीय कलेशी असलेले साधर्म्य यांचा ऊहापोह के. कृष्णमूर्तींनी केलेला आहे. या तीन वर्गीकरणांतला पहिला प्रकार आहे तो आकाशात उडणारे प्राणी. त्यांना ‘व्योमचरिन्’ असे म्हटले आहे.

आकाशगामी (व्योमचरिन्) – आकाशगामी म्हटले की, साहजिकच उडणे ही क्रिया अपेक्षित आहे आणि उडणे या क्रियेशी जोडला गेलेला अवयव म्हणजे पंख. त्यामुळे प्राणी जरी संमिश्र असला तरी त्याला पंख दाखवले की, तो उडणारा आहे हे लगेच समजून येते. ‘आकाशगामी’ या नावातच स्पष्ट होतं की, असे संयुक्त, काल्पनिक प्राणी (व्याल) ज्यांना पंख दाखवलेले असतील, त्यामुळे या प्रकारात जे प्राणी समाविष्ट केले आहेत त्यांचे प्रकार पुढीलप्रमाणे बघता येतील. यामध्ये पंखधारी सिंह, पंखधारी आणि शिंग असलेले सिंह, ग्रिफिन म्हणजे पंखधारी गरुडरूपी सिंह, पंखधारी हरीण, काळवीट, पंखधारी घोडे, पंखधारी हत्ती, किन्नर आणि किन्नरी, पंखधारी आणि हत्तीमुखी बैल म्हणजे पंखधारी गरुडरूपी सिंह, पंखधारी पाणमांजर, पंखधारी बकरी, सिंहमुखी कोंबडा, पंखधारी आणि सिंहाचे शरीर असलेले पुरुष आणि स्त्राr, पाच फणे असलेला नाग आणि गरुड, पक्ष्याचे शरीर असलेली स्त्राr. एवढय़ा विविधतेचे प्राणी आपल्याला ‘आकाशगामी’ म्हणजे ‘व्योमचरिन्’ या श्रेणीमध्ये सापडतात. या प्राण्यांचे शिल्पांकन किंवा चित्रांकन कुठे केलेले आहे तेसुद्धा बघू या.

 पंखधारी सिंह – पंखधारी सिंह दाखवताना सिंहाच्या पुढच्या पायाच्या बाजूने बाहेर आलेले पंख दाखवलेले असतात. त्यामुळे हे जणू आकाशातून विहार करणारे कुणी राक्षसच असावेत असा बघणाऱयाला भास होतो. हे पंखधारी सिंह शक्यतो कुठल्या तरी खांबांच्या शीर्षस्थानी कोरलेले असतात. शीर्षस्थानी कोरल्यामुळे उंचावर असलेले त्यांचे अस्तित्व ते प्राणी आकाशगामी असल्याचे दर्शवतात. अशा उंचावर कोरल्यामुळे या प्रजातीचे वास्तव्य अंतरिक्षात असते असे शिल्पकाराला ठळकपणे दाखवून द्यायचे असते. शिल्पकलेमधे पंखधारी सिंह हा बऱयाच ठिकाणी आढळतो. त्यातही विशेषकरून बघायचे झाल्यास सांची इथले शिल्प, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा इथली शिल्पे आपल्याला प्रामुख्याने विचारात घ्यावी लागतील. यातही एक आश्चर्यकारक गोष्ट दिसून येते ती म्हणजे वाकाटक-गुप्त काळात हा प्रकार कलाकारांमध्ये फारसा लोकप्रिय नव्हता असे दिसते. कारण या काळातील अजिंठा लेण्यांमधील चित्रकलेत असे पंखधारी सिंह कुठेही दिसत नाहीत. तस गांधार कलेच्या कलाकारांनीसुद्धा यांचे शिल्पांकन आपल्या शिल्पकलेत केलेले दिसत नाही.

हिंदुस्थानी साहित्यात याचा उल्लेख ‘वाल्मीकी रामायणा’त ‘सिंहा: पक्षगम:’ असा केलेला आहे (रामायण, किष्किंधा 42, 16) त्या उल्लेखानुसार या पंखधारी सिंहांचे वास्तव्य जिथे सिंधू नदी समुद्राला मिळते त्या ठिकाणी असलेल्या सोमगिरी पर्वतावर होते. या स्थानाला पश्चिम दिशेचे टोक म्हणजे शेवटचे स्थान असे म्हटलेले आहे. यावरून असाही एक अंदाज बांधता येतो की, लेखकाने इराण, मेसोपोटेमिया इथल्या पारंपरिक कलाकृतींच्या पार्श्वभूमीवर हे लेखन केले असावे. कारण त्या प्रदेशात अशा अजस्र आकाराची शिल्पनिर्मिती केली जात असे. या शिल्पकृतींच्या कथा त्या देशांतून समुद्रमार्गे येणारे व्यापारी आणि प्रवासी यांच्याकडून लेखकाने ऐकलेल्या असणार आणि त्यानुसार त्याने आपल्या लिखाणात त्यांचा उल्लेख केलेला असणार. याचेच काही नमुने एका उत्खननात सापडले आहेत. इ.स.पूर्व 5 व्या शतकातल्या अॅकिमेनिड काळातला तो नमुना आहे. इकबाटन इथे झालेल्या उत्खननात काही सोन्याची भांडी मिळाली, ज्यावर पंखधारी सिंहाचे शिल्प कोरलेले सापडले. हमादान इथल्या उत्खननात कपडय़ावर लावायच्या सोन्याच्या बटणाच्या रूपात पंखधारी सिंह सापडले. तसेच पर्सिपोलीस इथल्या उत्खननात तलवारीच्या म्यानावर पंखधारी सिंहाची आकृती कोरलेली मिळाली.

पंखधारी शिंग असलेला सिंह – प्राचीन हिंदुस्थानी मूर्तींमध्ये अशा प्रकारच्या सिंहाचे शिल्प अगदी क्वचितच आढळते, पण जी शिल्पे उपलब्ध आहेत, त्यातले सर्वात सुंदर असे शिल्प सांची इथे आहे. पंखधारी, शिंग असलेला हा सिंह असून त्याच्या पाठीवर एक स्वार बसला आहे. त्या स्वाराने हातात लगाम धरलेला दाखवलेला आहे. काहीसा उग्र दिसणारा हा प्राणी आपल्याला सांची इथे बघायला मिळतो. याच्या तुलनेत अमरावती आणि नागार्जुनकोंडा इथे असलेले पंखधारी शिंग असलेले सिंहाचे शिल्प अगदीच साधे आहे.

ग्रिफिन (पंखधारी गरुडरूपी सिंह)
सिंहाचे शरीर, गरुडाची किंवा पोपटाची चोच आणि गरुडाचे पंख असलेला हा संमिश्र प्राणी. या प्राण्यांचे शिल्पांकन आपल्याला सांची इथे बऱयाच प्रमाणावर आढळते. चारही पाय दुमडून बसलेला हा प्राणी आपले पंख फुलवून मागे वळून बघतो आहे असे हे शिल्प. इथे सिंहाची आयाळ ठसठशीतपणे दाखवलेली आहे. सांची स्तूपाच्या पश्चिम तोरणावर समोरच्या बाजूला एकतर मागच्या बाजूला दोघे पाठीला पाठ लावून बसलेले ग्रिफिन आपल्याला दिसतात. इथेच 2 ाढमांकाच्या स्तूपाच्या कठडय़ावर अशा ग्रिफिनचे शिल्पांकन केलेले आहे. अशाच प्रकारचा एक ग्रिफिन मथुरा कलेमध्येसुद्धा बघायला मिळतो.

हिंदुस्थानी कलेच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर ग्रिफिन हे नंतरच्या काळात दिसणाऱया श्येन, गरुड आणि शुक-व्याल या संकल्पनेचे प्राथमिक रूप म्हणता येईल. या ग्रिफिनच्या काही सुरस कथा आहेत. त्या पुढच्या भागात बघू या.

 

मिथक शिल्पे – शिल्प आणि चित्रांचा संदर्भ

सामना ऑनलाईन

5–6 minutes

---

>> आशुतोष बापट

साहित्यातील संदर्भ पाहिल्यानंतर आपण या काल्पनिक विश्वातील प्राण्यांचे अजून कुठे कुठे संदर्भ येतात हे शोधायला गेलो की, अर्थातच कलेमध्ये त्याचे पडलेले प्रतिबिंब स्पष्ट दिसून येते. मुळात साहित्यात जे संदर्भ आले आहेत त्याचे रूपांतर कलेत होणे हे अगदी क्रमप्राप्तच आहे म्हणा. ‘मिथीकल अॅनिमल्स इन इंडियन आर्ट’ या आपल्या पुस्तकात श्री. के. कृष्णमूर्ती यांनी या संकल्पनेचा सगळा ऐतिहासिक आढावा घेतलेला आहे. त्या पुस्तकावर आधारित असलेले आणि अजून बरेच निरनिराळे संदर्भ जोडून प्रसाद प्रकाशनाने ‘मिथक शिल्पे’ हे पुस्तक प्रकाशित केले. या पुस्तकात के. कृष्णमूर्ती यांनी विचारात घेतलेली ‘इहामृग’ ही संकल्पना, त्याचे कलेत पडलेले प्रतिबिंब हे मांडले आहेच, पण त्याशिवाय श्री. ढाकी यांनी पुढे मांडलेली ‘व्याल’ ही संकल्पना आणि त्याचे हिंदुस्थानी कलेत दिसणारे रूप याचासुद्धा विचार केला आहे. तसेच के. कृष्णमूर्ती यांनी सांची, अमरावती, नागार्जुनकोंडा इथली शिल्पे आणि अजिंठा लेणीतील भित्तिचित्रे यांचाच समावेश त्यांच्या पुस्तकात केला आहे. मात्र मराठी पुस्तकात विविध लेण्यांमध्ये दिसणारे हे काल्पनिक प्राणी आणि पुढे मंदिरांवर विपुल प्रमाणावर दिसणाऱया व्याल प्रतिमा यांचासुद्धा समावेश केलेला आहे.

के. कृष्णमूर्ती यांनी त्यांच्या पुस्तकात म्हटले आहे की, त्यांनी फक्त इ.स.च्या 6व्या शतकापर्यंतचा कालावधी लक्षात घेऊन त्या कालावधीत आढळणारी मिथक शिल्पे विचारात घेतली आहेत. कारण पुढे श्री. ढाकी यांनी ‘व्याल’ ही संकल्पना त्यांच्या पुस्तकातून विस्तृतपणे उलगडून दाखवली. त्यांनी ‘द व्याल फिगर्स ऑन द मेडिएव्हल टेंपल्स ऑफ इंडिया’ या त्यांच्या पुस्तकात ‘व्याल’ या संकल्पनेबद्दल खूप सखोल अभ्यास मांडला आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार अंदाजे इ.स.च्या 4थ्या शतकापासून ‘व्याल’ ही संकल्पना विकसित झाल्याचे दिसून येते.

 वर म्हटल्याप्रमाणे श्री. के. कृष्णमूर्ती यांनी इहामृगाचे कलेतील संदर्भ शोधण्यासाठी भारहूत, सांची, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा आणि गांधार इथली शिल्पे आणि अजिंठा लेण्यांतली चित्रे यांचा विचार इथे केला आहे. हिंदुस्थानी कलेवर परदेशी कलेचा किती प्रभाव पडतो हेसुद्धा इथे दिसून येते. शिल्पातून दिसणारे हे इहामृग म्हणजे कलाकारांच्या अफलातून कल्पनाशक्तीतून निर्माण झालेला एक सुंदर कलाविष्कार आहे. प्राचीन कलेत अशा काल्पनिक किंवा पौराणिक प्राण्यांची विविधता फार मोठी आहे. ते प्राणी किती आहेत आणि कोणकोणते आहेत याची एक झलक बघायची म्हटली तर आपल्या समोर कलेचे एक मोठे दालनच उघडले जाते. ज्यात पंख असलेला सिंह, चोच असलेला सिंह, शिंग असलेला सिंह, किन्नर-किन्नरी, चेहरा माणसाचा आणि शरीर सिंहाचे किंवा हत्तीचे असा प्राणी, अर्धा माणूस आणि अर्धा घोडा, हत्तीचे तोंड असलेला माणूस, बकरीचे तोंड असलेला माणूस, सिंह-मगर-माशाची शेपूट असा संयुक्त प्राणी, पंख असलेले हरीण, पंख असलेला बैल, हत्तीचे तोंड आणि पंख असलेला बैल, पंख असलेली बकरी, गरुडाचे शरीर आणि पंख असलेला पुरुष किंवा स्त्री, नरसिंह आणि त्याला पंख, सिंह-मगर, हत्ती-मासा, हरणाला माशाची शेपूट, बकरीला माशाची शेपूट, हत्तीला विंचवाची शेपूट, सिंहाचे पंजे असलेला बैल आणि त्याला माशाची शेपूट, माशाची शेपूट असणारी जलपरी, घोडय़ाचे तोंड असलेला समुद्री मासा ज्याला हॉर्सफिश असे म्हणतात, पंख असलेली बकरी आणि तिला माशाची शेपूट असे अक्षरश अगणित व्याल प्रकार आपल्या प्राचीन हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात.

या काल्पनिक संमिश्र प्राण्यांबद्दल कलाकारांच्या मनात काय कमालीचे आकर्षण होते आणि त्याचबरोबर त्यांच्या कल्पनाशक्तीची झेप किती अफाट होती हे यावरून दिसून येते. कुठल्याही दोन भिन्न प्राण्यांच्या शरीराचे विशिष्ट भाग एकत्र करून एक नवीनच प्राणी सादर करायचा असा जणू छंदच त्यांना जडला होता. या संकल्पनेचे कलेमध्ये सादरीकरण करताना या कलाकारांची कल्पनाशक्ती किती अचाट होती याची जाणीव, हे सगळे व्याल बघताना आपल्याला प्रकर्षाने होते. हे सगळे इतक्या मोठय़ा संख्येने असलेले आणि विविध प्रकारचे प्राणी आपल्यासमोर सांगताना त्यांची वैशिष्टय़ानुसार निरनिराळ्या गटात विभागणी केली आहे. हे एवढे सगळे विविध प्रकार एकत्र करताना त्यांची काही वैशिष्टय़े लक्षात घेऊन ती इथे सादर केली आहेत. त्यांचे अवयव किंवा कुठल्या प्राण्याचे अवयव त्यांना जोडले आहेत हे विचारात घेऊन त्यांचे साधारण वर्गीकरण केले आहे. के. कृष्णमूर्तींनी त्यांच्या पुस्तकात हे इहामृग किंवा व्याल मांडताना ते साधारणत तीन प्रकारांत विभागले आहेत. आकाशगामी प्राणी (व्योमचरिन्), जमिनीवरचे प्राणी (भूचरिन्), आणि पाण्यातले प्राणी (जलचरिन्) असे हे तीन प्रकार होत. या प्राण्यांना दाखवलेल्या विशिष्ट अवयवांमुळे त्यांचे वर्गीकरण अशा तीन प्रकारांत केलेले आहे. यातले काही प्राणी दोन गटांतसुद्धा मोडतात. मूलत तो प्राणी कोण आहे आणि मग त्याला कुठले अवयव जोडले आहेत याचा विचार इथे केला आहे. मूलत तो प्राणी जर जमिनीवरचा असेल आणि त्याला पंख जोडले असतील तर त्याचा समावेश आकाशगामी प्राण्यात केला आहे. त्याचे बदललेले रूप कोणते आहे यावर तो कुठल्या गटात बसतो हे ठरवले आहे. या काही तांत्रिक बाबी जरी असल्या तरी यातली नाटय़मयता, त्या प्राण्यांचे नवीन तयार झालेले रूप, त्यातल्या काही प्राण्यांचे परकीय कलेशी असलेले साधर्म्य किंवा पूर्णपणे परदेशी कलेतच त्यांचा असलेला आढळ यांचा ऊहापोह त्या त्या वेळी केलेला आहे. के. कृष्णमूर्तींनी तर अनेक प्राण्यांच्या कथा, लोककथा यांचे खूप रंजक वर्णन केले आहे. यातल्या प्रत्येक प्रकारातील गमतीशीर प्राणी आपण इथे बघणार आहोत.

ashutosh.treks@gmail.com

 

मिथक शिल्पे – इहामृग

सामना ऑनलाईन

4–5 minutes

---

>> आशुतोष बापट

मिथक शिल्पे म्हणजे प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप. थोडक्यात काय तर एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे. अशी शिल्पे आपल्याला फार प्राचीन काळापासून भारतीय कलेमधे दिसून येतात. या प्रकाराला सरसकट ‘व्याल’ असे सध्या जरी म्हणत असले तरी ‘व्याल’ हा शब्द इ.स.च्या साधारण 6 व्या शतकानंतर वापरला जाऊ लागला. संयुक्त प्राणी ज्याला इंग्रजीत ‘मिथीकल अॅनिमल’ असं म्हटलं गेलं आहे. हे अशा प्रकारचे काल्पनिक प्राणी कलेत दाखवणे ही कलाकाराच्या कल्पनाशक्तीची उत्तुंग भरारी म्हणावी लागेल. कलाकारांच्या या कल्पनाशक्तीला जोड मिळाली ती या प्राण्यांच्या साहित्यातून येणाऱया वर्णनांची आणि त्याचबरोबर परकीय कलेच्या प्रभावाची. भारतीय कलेमध्ये अशा संयुक्त प्राण्यांच्या वापराचे संदर्भ आपल्याला अगदी प्राचीन साहित्यातून मिळतात. साहित्यात अशा प्राण्यांना ‘इहामृग’ असे म्हटले गेले आहे.

‘इहामृग’ याचा शब्दश अर्थ ‘इच्छाधारी हरीण’ असा होतो किंवा त्याचा अर्थ एक काळवीट असा आहे. मात्र ‘इहामृग’ हा शब्द काही विशिष्ट हेतूनेच वापरला जातो. काही प्राचीन साहित्यात काही ठिकाणी असेही उल्लेख सापडतात की, माणसाचा तोंडावळा हा कुठल्या तरी प्राण्याच्या किंवा पक्ष्याच्या रूपाशी साम्य दाखवतो. मग यातूनच पुढे माणसाचे शरीर आणि कुठल्याशा प्राण्याचे किंवा पक्ष्याचे तोंड असलेला प्राणी दाखवणे किंवा दोन भिन्न प्राण्यांचे एकत्रीकरण करून एखादी काल्पनिक कलाकृती करणे हे कसब कलाकारांनी साधले. यालाच पुढे ‘इहामृग’ असे म्हणू लागले. थोडक्यात काय तर ‘इहामृग’ म्हणजे कलाकाराच्या डोक्यातून आलेली कुठल्याशा संमिश्र प्राण्याची एक विलक्षण काल्पनिक प्रतिमा होय.

 साहित्यातले संदर्भ

प्राचीन भारतीय साहित्यात इहामृगाचे खूप संदर्भ सापडतात. या संदर्भांचे धागेदोरे अगदी ऋग्वेदापर्यंत गेलेले आहेत. ऋग्वेदात ‘इहामृग’ असा शब्द येत नाही, तर ‘यातु’ असा शब्द आहे. उलुकयातु म्हणजे घुबड, स्वयातु म्हणजे कुत्रा, कोकायातु म्हणजे कोकिळा, सुपर्णयातु म्हणजे गरुड तर गृध्रयातु म्हणजे गिधाड. ऋग्वेदात या सगळ्यांचा इंद्राशी संबंध जोडलेला दिसतो. ऋग्वेदात इंद्राला ‘नृयातु’ असा शब्द आहे.

माणसाचे शरीर आणि प्राण्याचे शरीर हे अर्थातच भिन्न-भिन्न साच्यांतून तयार झालेले आहे. या दोन भिन्न साच्यांच्या एकत्रीकरणातून म्हणा किंवा दोन भिन्न गोष्टींच्या संयोगातून काही काल्पनिक प्रकार उदयाला आले. कलेमध्ये असे एकत्रीकरण दाखवण्याची कल्पना हळूहळू विकसित होत गेली आणि त्यातूनच गणपती, हयग्रीव, हनुमान, वृक्षकपी, नृसिंह, नृवराह असे निरनिराळे आकार, आकृतिबंध किंवा प्रारूपे विकसित होत गेली. ऋग्वेदात अशा काही चमत्कारिक प्रारूपांचे किंवा आकृतिबंधांचे संदर्भ आलेले आहेत. जसे की चार शिंगे, दोन डोकी, तीन पाय, सात हात असलेला बैल दिसतो. तिथे त्याला ‘अग्नी’ असे संबोधले गेले आहे. तसंच ऋग्वेदात कुणा चार शिंगांच्या रेडय़ाचेसुद्धा वर्णन येते. अथर्ववेदात दहा डोकी असलेल्या ब्राह्मणाचा उल्लेख येतो. ‘दशशीर्ष दस्य’ असे त्याला म्हटलेले आहे, तर ‘शतपथ ब्राह्मणा’त दहा डोक्यांचे वासरू आणि दोन तोंडांचा गरुड यांचा उल्लेख आलेला आहे. हे सगळे प्रकार ‘इहामृग’ या संकल्पनेत गणले गेलेले आहेत. थोडक्यात काय तर प्राचीन काळी कुठल्याही अद्भुत किंवा चमत्कारिक प्राण्याला ‘इहामृग’ म्हणत असत असं दिसतं.

‘वाल्मीकी रामायणा’त इहामृगाचं चित्रमय वर्णन येते. त्यातील उल्लेखानुसार या इहामृगांचे शिल्पांकन अत्यंत सुबकतेने राजवाडय़ाच्या खांबांवर कोरलेले आहे. मात्र हे आकृतिबंध त्या खांबांवर नक्की कुठे आणि कशा प्रकारे कोरले होते याबद्दल रामायण काही बोलत नाही. त्यामुळे हे इहामृगांचे कोरीवकाम नेमके कुठे केले असेल याबद्दल निव्वळ अंदाजच बांधावा लागतो. वरील उल्लेख रामायणाच्या ‘सुंदरकांडा’त काही ठिकाणी आलेले आहेत. महाभारतातसुद्धा इहामृगासंबंधी काही संकल्पना येतात. ‘मीनवजी’ किंवा ‘गजवक्रतजश’ अशा नावाने येणारे ते उल्लेख होत (इशानाम गजवत्रानाम मुलुकानाम ततैवच मीनवाजी स्वरूपानाम). याचा अर्थ हत्तीचे किंवा घुबडाचे डोके असलेले मासे ‘मत्स्यअश्व’ या कल्पनेशी जवळीक दाखवतात.

वैदिक साहित्य किंवा रामायण, महाभारतासारखी महाकाव्ये यातून ‘इहामृग‘ ही संकल्पना कशी डोकावते, याचे थोडे थोडे विस्कळीत का होईना, पण काही संदर्भ आणि त्याची उदाहरणे आपल्याला दिसतात. यावरून ही संकल्पना तत्कालीन कलाकारांना माहिती तर होतीच, शिवाय ती त्यांच्या आवडीचीही असावी हे म्हणायला जागा आहे.

 ashutosh.treks@gmail.com

 

 

मिथकशिल्पे – भारतीय कलेतील पौराणिक प्राणी

सामना ऑनलाईन

4–5 minutes

---

>> आशुतोष बापट

प्राचीन भारतीय मंदिरे, लेणी हे आपले स्थापत्य वैभव. आपल्या पूर्वसुरींनी निर्माण केलेले हे स्थापत्य आज आपल्याला त्यांच्या कर्तृत्वाची, सामर्थ्याची आणि वैभवाची गाथा सांगतात. मंदिरे, मूर्ती, मंदिरांची रचना, त्यांचे स्थापत्य अशा अनेक विषयांवर विविध अभ्यासकांनी विपुल लेखन केले आहे. मंदिर स्थापत्य आणि मूर्तिशास्त्र हा विषयच मुळी असा आहे की, त्यावर विविधांगांनी अभ्यास करता येतो. त्यावर लेखन करता येते आणि मग त्यातले निरनिराळे पैलू उलगडून दाखवता येतात. मंदिर हे केवळ त्या देवाचे निवासस्थान न राहता ती एक सामाजिक संस्था होऊन जाते. समाजात घडणाऱया विविध गोष्टींचे प्रतिबिंब मंदिरांवर निरनिराळ्या शिल्पांच्या रूपाने आपल्याला बघायला मिळते. मग कधी ही शिल्पे युद्धाची असतात, कधी माणसाच्या दैनंदिन जीवनात घडणाऱया प्रसंगांची असतात, कधी देवदेवतांची असतात, तर कधी कामशिल्पेसुद्धा मंदिरावर कोरलेली आढळतात. या प्रत्येक शिल्पाच्या तिथे असण्याला काहीतरी अर्थ असतो, त्याचे काहीना काही प्रयोजन असते. उगाचच जागा आहे म्हणून कुठलेसे शिल्प मंदिरावर कोरले आहे असे अजिबात होत नाही. मग त्या शिल्पामागे कुठलीशी पौराणिक कथा असेल, त्या-त्या विशिष्ट देवतेचे महत्त्व समजावून सांगण्यासाठी त्या देवतेचे सामर्थ्य दाखवणारी ती शिल्पे असतील किंवा कुठल्या तत्त्वज्ञानाची ओळख त्या विशिष्ट शिल्पाच्या माध्यमातून करून दिलेली असेल. प्रत्येक शिल्प हे काहीतरी प्रयोजन घेऊनच मंदिरावर विराजमान झालेले असते. त्यामुळे या शिल्पांमध्ये खूप मोठय़ा प्रमाणावर विविधता दिसून येते. त्यांचे विषय वेगळे, त्यांची शैली वेगळी, त्यांची तऱ्हाच निराळी.

मंदिरांवर, लेणींमध्ये किंवा विविध स्थापत्यावर दिसणाऱया विविध शिल्पांमध्ये प्राणी आणि पक्ष्यांचे शिल्पांकन बघायला मिळते आणि यातसुद्धा संमिश्र प्राणी आणि पक्षी कोरलेले जेव्हा दिसून येतात तेव्हा ते बघून नक्कीच आश्चर्य वाटते. काय प्रयोजन असेल असे संमिश्र प्राणी-पक्षी इथे कोरण्याचे हे समजून येत नाही. वाघ, सिंह, मोर, गरुड, नंदी असे प्राणी आपण समजू शकतो. विविध देवतांची ती वाहने म्हणूनसुद्धा त्यांचे शिल्पांकन मंदिरावर केलेले आढळते. मात्र कधी कधी माणसाचे तोंड आणि सिंहाचे शरीर किंवा शिंग असलेला सिंह आणि पंख असलेला बैल असे जेव्हा शिल्पांकन केलेले दिसते तेव्हा मात्र यामागचे कारण काय असेल ते समजत नाही. ही शिल्पे उगाचच कोरली असतील का? की ही शिल्पे म्हणजे कलाकारांचा निव्वळ कल्पनाविलास असेल? फक्त भारतातच अशी शिल्पकला दिसून येते की जगभर हा प्रकार दिसतो? अशा संमिश्र शिल्पांना काय म्हणतात? यांचे संदर्भ कुठे साहित्यात म्हणा किंवा शास्त्रग्रंथात दिसून येतात का? असे असंख्य प्रश्न आपल्या समोर येऊन उभे राहतात आणि मग त्या प्रश्नांची उत्तरे शोधायला गेलो की, एकेक सुंदर आणि आश्चर्यकारक गोष्टी समोर येऊ लागतात. शिल्पकलेतील एक निराळेच दालन आपल्या समोर उघडले जाते. थक्क करणाऱया विविध कथा समोर येतात आणि मग आपण शिल्पकलेतील या रंजकतेचा मागोवा घेऊ लागतो. संमिश्र प्राणी, काल्पनिक प्राणी किंवा पौराणिक प्राणी अशी विविध नावे घेऊन ही शिल्पे आपल्या समोर येतात आणि त्यांचे अंतरंग उलगडू लागतात.

 या लेखमालेत आपण मंदिरांवर, लेणींमध्ये आणि विविध स्थापत्यांवर कोरलेले पौराणिक प्राणी किंवा काल्पनिक संमिश्र प्राणी यांची माहिती घेणार आहोत. इंग्रजीत या प्राण्यांना ‘मिथिकल अॅनिमल’ असे संबोधले जाते. याचा शब्दश अर्थ ‘पौराणिक प्राणी’ असा होतो. मात्र याचा पौराणिक प्राण्यांबरोबरच काल्पनिक प्राणी असाही उल्लेख असायला हवा. कारण महाकाव्ये, पुराणे यातून उल्लेख आलेले हे प्राणी मुळात काल्पनिक आहेत. माणसाच्या कल्पनाविलासातून त्यांची निर्मिती झाली आहे. साहित्यात त्यांची निर्मिती होताना मुख्यत्वे दोन विविध प्राण्यांचे एकत्रीकरण करून एखाद्या प्राण्याचे चित्रण केले गेले आहे. एका प्राण्याचे डोके आणि दुसऱया प्राण्याचे धड यांच्या एकत्रीकरणातून असे प्राणी कल्पिले गेले.

प्राचीन भारतीय कलेचा अभ्यास करताना, विशेषत शिल्पकला आणि चित्रकला या कला विविध विषयांनी, देवदेवतांच्या कथांनी आणि त्यावर आधारित शिल्पांनी, पानाफुलांच्या सजावटींनी बहरलेल्या दिसतात. याशिवाय विविध पशुपक्षी यांचाही इथे समावेश होतो. या लेखमालेचा विषय हा प्राचीन भारतीय कलेत दिसणाऱया पशुपक्ष्यांशीच निगडित आहे. जरी हा विषय भारतीय कलेत दिसणाऱया पशुपक्ष्यांसंबंधी असला तरी इथे पशुपक्ष्यांचे निव्वळ वर्णन नसून, निरनिराळ्या पशुपक्ष्यांचे एकत्रीकरण करून तयार झालेले विलक्षण, मोहक असे काल्पनिक प्राणिविश्व आणि त्यांच्यामुळे बहरलेली भारतीय कला दाखवण्याचा प्रयत्न या लेखमालेत केला आहे.

ashutosh.treks@gmail.com

 

मिथक शिल्पांचे देखणेपण

सामना ऑनलाईन

5–7 minutes

---

आशुतोष बापट / वारसा वैभव

प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप म्हणजे एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे आपल्याला प्राचीन काळापासून हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात. या व्यालप्रतिमा म्हणजेच मिथकशिल्पांचे देखणेपण उठून दिसते.

शंकराच्या मंदिरात गेल्यावर गाभाऱयाच्या उंबरठय़ावर एक राक्षसाचे तोंड कोरलेले दिसते. कार्ल्याच्या लेणीत गेल्यावर तिथल्या खांबांवर कुणी चमत्कारिक प्राणी दिसतात. राशीपा बघताना धनु राशीचे चिन्ह दाखवताना अर्धा घोडा आणि अर्धा माणूस दाखवतात. काही काही देवळांवर चांगले तीन फूट उंचीचे प्राणी दिसतात. त्यांचे तोंड हत्तीचे असते आणि उरलेला देह सिंहाचा असतो. हंपीला गेल्यावर तिथल्या विठ्ठल मंदिराच्या खांबावर एक निराळाच प्राणी दिसतो. वेगवेगळ्या प्राण्यांचे अवयव एकत्र करून घडवलेला हा प्राणी असतो. त्याचं नाव काही सांगता येत नाही. त्याचं नक्की रूप काय आहे हेदेखील समजत नाही. काय असतं हे सगळं? कशासाठी अशी रचना केलेली असते? या प्राण्यांची काही कथा आहे का? असे असंख्य प्रश्न आपल्याला पडतात आणि त्याची समाधानकारक उत्तरे काही मिळत नाहीत.

या सगळ्या प्राण्यांना मिथक प्राणी, पौराणिक प्राणी किंवा काल्पनिक प्राणी असे म्हणतात. या सगळ्याचा एक सोपा शब्द नंतर समोर येतो तो म्हणजे ‘व्यालशिल्पे’. यांना व्याल असे संबोधले जाते. प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप म्हणजे एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे आपल्याला प्राचीन काळापासून हिंदुस्थानी कलेत दिसून येतात. या प्रकाराला ‘व्याल’ असा शब्द जरी सध्या रूढ झालेला असला तरी हा शब्द साधारण इ.स.च्या 6 व्या शतकानंतर वापरला जाऊ लागला. संयुक्त प्राणी ज्याला इंग्रजीत ‘मिथीकल अॅनिमल‘ असं म्हटलं गेलं आहे, त्याला आपण पौराणिक किंवा खरं तर काल्पनिक प्राणी म्हणू शकतो. हे असे प्राणी कलेत दाखवणे ही कलाकाराच्या कल्पनाशक्तीची भरारी म्हणावी लागेल. कलाकारांच्या या कल्पनाशक्तीला जोड मिळाली आहे ती या प्राण्यांच्या साहित्यातून येणाऱया वर्णनांची आणि त्याचबरोबर परकीय कलेच्या प्रभावाची. हिंदुस्थानी कलेमध्ये अशा संयुक्त प्राण्यांच्या वापराचे संदर्भ आपल्याला प्राचीन साहित्यांतूनही मिळतात. साहित्यात अशा प्राण्यांना ‘इहामृग’ असे म्हटले गेले आहे.

प्राचीन हिंदुस्थानी साहित्यात विविध ग्रंथांसोबतच मत्स्य, लिंग, हरिवंश, वायू, ब्रह्म, वामन या पुराण ग्रंथांमधूनही विविध ठिकाणी इहामृगाचा उल्लेख आलेला आहे. किंबहुना पौराणिक लेखकांनी या इहामृगांची एक यादीच दिलेली आहे. गजानन, ह्यानन, सिंहानन, व्याघ्रानन, मृगेंद्रवदन, खरमुख, मकरानन, इहामृगमुख, काकमुख, गृद्धमुख अशी अनेक नावे या यादीत दिसून येतात. कालिदासाचे प्रसिद्ध नाटक ‘रघुवंश’ यातही अर्धा हत्ती-अर्धा मत्स्य अशा एका दैत्याचा उल्लेख येतो.

इ.स.पूर्व दुसऱया शतकापासून लयनस्थापत्य महाराष्ट्रात मोठय़ा प्रमाणावर दिसून येते. चैत्यगृह आणि विहार असे लेण्यांचे स्वरूप असते. लेणीचा दर्शनी भाग (फसाड) आकर्षकरीत्या कोरलेला दिसतो. लेण्यांमध्ये असलेल्या स्तंभांवर आपल्याला प्राणी कोरलेले दिसून येतात. बेडसे आणि कार्ले तसेच लेण्याद्री इथे या प्राण्यांच्या पाठीवर कुणी एकटा स्वार तर कधी दंपती बसलेली दाखवतात. मात्र या लेण्यांमधून खूप सुंदर असे संमिश्र प्राणी कोरलेले दिसून येतात. पितळखोरा, भाजे, जुन्नर, लेण्याद्री, नाशिकची पांडवलेणी या लेण्यांतून स्फिंक्स, सेंटॉर, किन्नर कोरलेले आहेत. म्हणजे नुसते सांची, अमरावती, मथुरा इथल्या कलेतच नाहीत तर या लेण्यांतूनही या पौराणिक प्राण्यांचे दर्शन कलाकारांनी आपल्याला करून दिले आहे. यात पंख असलेला सिंह, चोच असलेला सिंह, माणसाचा चेहरा असलेला सिंह, पंख असलेले घोडे, हत्ती अशी विविधता दिसते. नाग व गरुडाचे मानवीकरण केलेली शिल्पे कोरलेली आहेत.

संमिश्र प्राणी किंवा संमिश्र पक्षी यांचे कलेतील सादरीकरण आपण सांची, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा इथे तसेच अजिंठा इथल्या लेणींमधील चित्रकलेत बघितले. ‘इहामृग’ अर्थात संमिश्र प्राण्यांची संकल्पना पुढे ‘व्याल’ या संकल्पनेत परावर्तित झालेली दिसून येते आणि इ.स.च्या 6 व्या शतकानंतर बांधलेल्या अनेक मंदिरांवर हे व्याल किंवा असे संमिश्र प्राणी मोठय़ा प्रमाणावर कोरलेले दिसून येतात. हे व्याल कोरताना भिन्न प्राण्यांची शरीरे एकत्र करून हे काल्पनिक प्राणी कोरले गेले आहेत. एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया एका किंवा एकापेक्षा जास्त प्राण्यांच्या शरीराचे भाग एकत्र करून असे व्याल कोरले गेले. ज्या प्राण्याचे तोंड कोरलेले असेल त्याच्या नावाने तो व्याल ओळखला जातो. उदाहरणार्थ, हत्तीचे तोंड आणि शरीर सिंहाचे असे शिल्प असेल तर त्याला ‘गजव्याल’ असे म्हटले जाते. मग मकरव्याल, अश्वव्याल, अजव्याल, गणेशव्याल अशा असंख्य व्याल प्रतिमा मंदिरांवर कोरलेल्या दिसून येतात. खजुराहो इथल्या मंदिरांवर असे व्याल दिसून येतात. महाराष्ट्राचा विचार करायचा झाला तर गडचिरोली जिह्यातल्या मार्कंडा मंदिरावर खूप मोठय़ा संख्येने व्याल कोरलेले आहेत. तारकाकृती आकारामुळे मंदिराच्या बाह्य भिंतीना अनेक कोन निर्माण होतात. उठाव असलेल्या भिंतींवर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या दिसून येतात, तर त्या दोन मूर्तींच्या आतमध्ये असलेल्या कोनांवर व्याल प्रतिमा कोरलेल्या असतात. या व्याल प्रतिमांचे देखणेपण आणि त्यांचा ठसठशीतपणा प्रकर्षाने उठून दिसतो.

छत्तीसगडच्या पाली इथल्या मंदिरावर नरव्यालाची मूर्ती आहे. चेहरा माणसाचा आणि उर्वरित शरीर प्राण्याचे असा हा नरव्याल इथले मुख्य आकर्षण म्हणायला हवा. इथले व्यालसुद्धा हत्तीच्या पाठीवर दाखवलेले आहेत. याचा अर्थ हत्ती आणि या व्याल प्रतिमा यांचा काहीतरी संबंध असण्याची दाट शक्यता दिसते. या मंदिरावरचे व्याल फारच देखणे आहेत आणि देवतांना जसे विविध दागदागिने दाखवतात तसे विविध दागिने या व्यालांच्या अंगावर कोरलेले दिसतात. इतकी सुंदर शिल्पकला अर्थातच चकित करून टाकते. तत्कालीन कलाकारांची कलासक्त नजर आणि कुठलीही गोष्ट सादर करताना ती अतिशय मोहक रूपात सादर केली पाहिजे ही ओढ प्रकर्षाने जाणवते.

 

 

 

 

पुणे परिसरातील योग-साधना व संबंधित शिल्पे

Travels and tourism, History and culture, Archaeology, Anthropology, Folk culture, Yoga, Hindi literature, Environment, Geography, Manuscripts, Iconography etc.

आधुनिक जीवनशैलीमुळे आरोग्यसंबंधीच्या निर्माण झालेल्या अनेक समस्या तसेच दिवसेंदिवस वाढत चाललेला ताण-तणाव, यांवरती उपाय म्हणून योगसाधनेकडे जग मोठया आशेने पाहत आहे. दैनंदिन जीवनात आरोग्य विषयीचे महत्त्व आपल्या पूर्वजांनी फार पूर्वीपासूनच ओळखले होते. यासाठी त्यांनी योगसाधनेला आपलेसे केले. अनेक ऋषी-मुनींनी योगविद्येच्या बळावर आपले व इतरांचे जीवन आरोग्यदायी बनविण्याचा प्रयत्न केला. जागो-जागी असणारे सांप्रदायिक मठ तसेच गुहा-कंदरांमध्ये ही साधना चालत असे. वरचेवर यात नवनवीन प्रयोग झाल्याने ही विद्या भरभराटीस आली. कित्येक प्राचीन मंदिरांवरती शिल्पकलेच्या रुपात आपल्याला याचे पुरावे मिळतात.

अर्ध-मत्स्येंद्रासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

आपला हा प्राचीन वारसा अनेक ग्रंथ व मौखिक परंपरेने तर जपला गेला आहेच, परंतु हा एवढया पुरताच मर्यादित न राहता शिल्पकलेच्या माध्यमातूनही जोपासण्याचा प्रयत्न झाला. योगविषयीची अनेक आसने, मुद्रा, प्राणायामांचे प्रकार शिल्पबद्ध केले गेले. पुणे परिसरात व जिल्ह्यात इतरत्र अशा प्रकारची शिल्पे व अवशेष आपल्याला पहावयास मिळतात.

आज पुणे शहरातील ‘अय्यंगार योग संस्था’ तसेच लोणावळ्यातील ‘कैवल्यधाम’ व ‘लोणावळा योग संस्था’ योगविद्येच्या प्रचार व प्रसारासाठी कार्यरत असल्या तरी, ही परंपरा पुण्यासाठी नवीन नाही. इसवीसन १७५४ ते १७७० या काळात सोमवार पेठेत बांधल्या गेलेल्या त्रिशुंड गणपती मंदिर व मठात योगविद्येची साधना केली जात असे. साधकांना योग्य प्रकारे साधना करता यावी म्हणून विशिष्ट खोल्यांची रचनाही येथे केली गेली होती. येथे ‘धुम्रपान’ नावाची एक विशिष्ट साधना होत असे. त्यामध्ये हठयोगाचे साधक स्वतःला छताला उलटे टांगून घेत व खाली निखाऱ्यामध्ये काही औषधी वनस्पती टाकल्या जात व त्यापासून निघालेला धूर ते नाकाद्वारे घेत असत. यामध्ये संभवतः दशनामी गोसावी पंथातील साधक हठयोगाची साधना करीत. येथे काही योगसाधकांच्या समाध्याही आहेत. अशा या योग-स्मारकाचे संवर्धन करून त्याचा विकास करणे अगत्याचे आहे.

पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर पिंपरी-दुमाला नावाचे गाव आहे. येथील सोमेश्वर मंदिरावर कुंडलिनी योग विषयीचे महत्त्व सांगणारे दुर्मिळ शिल्प आहे. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले गेले. या मंदिराच्या प्रदक्षिणामार्गावर संभवतः आदिनाथांची एक अतिशय दुर्मिळ प्रतिमा आहे. आदिनाथ अर्थात शिव. यामध्ये ते समाधिस्थ योगीच्या रुपात साकारले गेले असून ते पद्मासनात बसले आहेत. त्यांचा उजवा हात ‘सूची’ मुद्रेत आहे. सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे शिल्पकाराने त्यांच्या डोक्यावर अर्धवट उमललेले कमळ दाखविले आहे. हे कमळ योग साधनेत खूप महत्त्वाचे प्रतिक मानले जाते. मानवी शरीरात कुंडलिनीरूपाने ‘शक्ती’ सुप्त अवस्थेत असते तसेच मस्तकातील सहस्रारांत शिवाचा निवास असतो. कुंडलिनीचा प्रवास मेरुदंडाजवळील मूलाधार चक्रापासून सुरु होऊन त्यानंतर स्वाधिष्ठान चक्र, मणिपूर चक्र, अनाहत चक्र, विशुद्धाख्य चक्र आणि आज्ञा चक्र अशा सहा चक्रांना ओलांडून सहस्रारांत संपतो. योगी ह्या कुंडलिनीरुपी शक्तीला जागृत करून सुषुम्ना नाडीच्या माध्यमातून शक्ती व शिवाचे मिलन सहस्रारांत घडवून आणतो आणि हे सहस्रार रुपी कमळ उमलले जाते अर्थात योग्यास परमानंदमय समाधी प्राप्त होते. असे हे अनन्यसाधारण शिल्प येथील मंदिरावर कोरण्यात आले आहे. पुणे परिसरात योगसाधनेचा प्रचार-प्रसार किती मोठ्या प्रमाणात झाला होता याचे हे उत्तम उदाहरणच होय. सोमेश्वर मंदिरांवरील या शिल्पांमध्ये नाथ संप्रदायातील इतर हठयोगीही दाखविले आहेत. यामध्ये मत्स्येंद्रनाथ व गोरक्षनाथांची शिल्पे या भागात दुर्मिळच म्हणावी लागतील. योगसाधनेच्या उज्ज्वल परंपरेमध्ये पिंपरी-दुमाला येथील मंदिरावरील हठयोगाच्या महान गुरूंची शिल्पे राष्ट्रीय संपदा ठरावीत अशी आहेत.

कुंडलिनी योग संबंधीचे शिल्प, पिंपरी-दुमाला

कुंडलिनी योगाचे ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथात भरपूर विवेचन केले आहे. आळंदी येथे इंद्रायणी काठी तर ८४ सिद्धांचा मेळा भरत असे. या सिद्धांपैकी काही सिद्ध हे हठयोगी होते. ज्ञानेश्वरांच्या परंपरेतील नाथ-योग्यांच्या समाध्या आजही ज्ञानेश्वर मंदिर परिसरात पहावयास मिळतात.

पुण्यापासून साधारणतः ५४ किमी अंतरावर प्रसिद्ध असणाऱ्या प्राचिन भुलेश्वर मंदिरातही सिद्धांची बरीच शिल्पे आहेत. त्यांना पद्मासन, सिद्धासन यांसारखी विभिन्न आसने व मुद्रांमध्ये दर्शविले आहे. किंबहुना येथील एक सुंदर शिल्प विशिष्ट अशा द्विपादशिरासनात असून साधकाने यात आपल्या पाठीमागे दोन्ही पाय एकमेकांत अडकविले आहेत. 

द्विपादशिरासन/पाशिनी मुद्रा, भुलेश्वर मंदिर

जुन्नरपासून साधारणतः १० किमी अंतरावरील पारुंडे गावातील ब्रह्मनाथ मंदिराच्या खांबांवरती विविध ध्यान-धारणा व आसनातील अनेक शिल्पे कोरण्यात आली आहेत. उर्ध्व-धनुरासन, गरुडासन, नौकासन, प्रसारित-पादोत्तानासन, गोमुखासन, पाद-पश्चिमोत्तानासन, अनंतासन, अर्ध-मत्स्येन्द्रासन, क्रौंचासन अशा किती तरी आसनांचे प्रकार येथे कोरले गेले आहेत.

पाद-पश्चिमोत्तानासन, ब्रह्मनाथ मंदिर, पारुंडे

येथूनच पुढे हरिश्चंद्रगडावर प्रसिद्ध योगी चांगदेव यांनी ‘तत्त्वसार’ नावाचा ग्रंथ लिहिला होता. त्यामुळे हा परिसर एकेकाळी योग साधकांच्या गर्दीने फुलून गेलेला असावा असे दिसते. अशा या दर्जेदार वारशामुळे सांस्कृतिक, शैक्षणिक क्षेत्रांबरोबरच योगसाधनेच्या परंपरेतही पुणे परिसर व जिल्ह्याचे महत्त्व ठळकपणे दिसून येते.

योग विद्येचे जागतिक महत्त्व ओळखून या स्थळांचे व्यवस्थितरित्या संगोपन व संवर्धन होणे गरजेचे आहे. योगसाधनेच्या परंपरेत आपणासही असा प्राचीन वारसा लाभला आहे, याचा अभिमान सर्वांनी बाळगायला हवा. या अवशेषांचे अस्तित्त्व टिकून राहणे म्हणजे आपले व आपल्या पूर्वजांचे अस्तित्त्व टिकून राहण्यासारखे आहे. हा अनमोल ठेवा नाहिसा होण्याअगोदर त्याची माहिती सर्वदूर पोहोचवून त्याचे महत्त्व जगासमोर मांडणे गरजेचे आहे. संपूर्ण विश्व योगसाधनेला जवळ करीत असताना आपणही या निमित्ताने आपल्या पूर्वजांप्रमाणे योगविद्येला अंगीकारून आपल्या जीवनाचा अविभाज्य घटक बनवायला हवे. आपल्या भारतीय योगपरंपरेचे हे प्राचीन दुर्मिळ पुरावे निश्चितच संपूर्ण जगासाठी मार्गदर्शक व प्रेरक ठरतील व आपल्या पूर्वजांचे महान कार्य शिल्परूपाने बोलू लागतील.

 

 https://vijaysardehindi.blogspot.com/2020/06/travels-and-tourism-history-and-culture.html

कामशिल्पे

चित्र क्र. १७५ : कामशिल्प, खजुराहो

     मंदिरामधील शिल्पांमध्ये वरील सर्व वर्गीकरणाशिवाय परंतु ठळकपणे नजरेत भरतील अशा एका शिल्पांचा प्रकार म्हणजे कामशिल्पे. खजुराहो, कोणार्क आणि भुवनेश्वर येथील मंदिरांमध्ये यांचे शिल्पांकन थोडे अधिक दिसते. परंतु दहाव्या शतकाच्या पुढील सर्वच मंदिरांमध्ये कामशिल्पे आढळतात. तुलनेने यांची संख्या मात्र फारच कमी असते. खजुराहोची मंदिरे यासाठी प्रसिद्ध असली तरी तेथील मंदिरावरील एकूण शिल्पांपैकी केवळ ३ टक्केच शिल्पे अशी आहेत. अन्य मंदिरांमध्ये याहीपेक्षा कमी प्रमाणात ती दिसतात. काही मंदिरात तर तशी एक किंवा दोनच शिल्पे आढळतात. आधुनिक काळामध्ये यासंबंधी उघडपणे काही बोलले किंवा सांगितले जात नाही आणि उलट देऊन म्हणजे धार्मिक स्थान असे मानले गेल्यावर तिथे अशा शिल्पांचे प्रयोजन काय, असा प्रश्न नक्कीच पडतो.

   यासंबंधी अनेक भ्रामक कथा सांगितल्या जातात.

१. त्या काळी बौद्ध धर्माच्या प्रचंड प्रभावामुळे समाजात वैराग्य भावना निर्माण झाली आणि त्यातून त्यांना बाहेर काढण्यासाठी या शिल्पांचा उपयोग केला गेला.

२. त्या काळी शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचले नव्हते आणि कामक्रीडेचे शिक्षण देण्यासाठी या शिल्पांचा उपयोग केला गेला.

३. वात्स्यायन याचा कामसूत्र नावाचा ग्रंथ हा सर्व परिचित होता. त्यामध्ये त्याने विविध अशा ६४ आसनांची सूची आणि त्यांची वर्णने दिली होती. त्याप्रमाणे येथे ती विविध आसने कोरलेली आहेत.

४. त्या काळी भयंकर युद्ध सुरू होती आणि युद्धामध्ये मोठ्या प्रमाणात कर्ते तरुण ठार होत असल्यामुळे लोकसंख्या कमी होऊ लागली. तेव्हा राजाने प्रजोत्पादनाला उत्तेजन देण्यासाठी ही मंदिरे बांधून त्यावर या शिल्पांची स्थापना केली.

५. याशिवाय तेथील गाईड्स हे त्यांच्या त्यांच्या कुवतीनुसार आणि त्यांच्यासमोरील प्रेक्षकानुसार अनेक चित्रविचित्र कपोलकल्पित कथा रचून त्या सांगताना आढळतात. ज्यांचा त्या शिल्पांशी आणि ते शिल्प कोरण्यामागील प्रयोजनाशी काहीही संबंध नसतो.

      विशेषतः खजुराहो आणि कोणार्कमध्ये आलेल्या पर्यटकांना या मंदिरात याच्याशिवाय दुसरे काहीच नाही असे भासवून या मंदिराची कामसूत्र टूर घडविली जाते. गेले अनेक वर्षे हे काम सातत्याने सुरू असल्यामुळे या संबंधीचे प्रचंड गैरसमज आपल्या देशात आणि जगभर पसरवले गेलेले आहेत.

   साधारणपणे अठराव्या शतकापासून पाश्चात्त्यांनी या मंदिराचा अभ्यास सुरू केला. यामध्ये अर्थातच ब्रिटिशांची संख्या अधिक होती. त्यांच्या धर्मामध्ये तर हा विषय केवळ निषिद्ध होता एवढेच नाहीतर कोणत्याही कामक्रीडेला पापाचरण मानले होते. त्यामुळे त्याचे असे हे स्पष्ट ठळक आणि अगदी उघडे दर्शन त्यांना फारच धक्कादायक वाटले. त्याचप्रमाणे ३००-४०० वर्षाच्या मुसलमानी सत्तेच्या प्रभावामुळे सामान्य हिंदू देखील या मंदिरापासून दुरावले गेलेले होते. यातील अनेक मंदिरे तर पूर्ण अज्ञातवासात गेली होती. एकेका प्रांताचे सर्वेक्षण करताना त्यामध्ये प्राचीन मंदिरांची गणना ही ब्रिटिशांनी केल्यामुळे शेकडो मंदिरे प्रकाशात आली आणि हजारो उद्ध्वस्त मंदिरांच्या अवशेषांचाही शोध लागला. या प्रक्रियेमध्ये भारताचे प्राचीनत्व आणि त्याच्या प्राचीन संस्कृतीचाही शोध त्यांना लागला. त्यापैकी काहीजणांनी याच्या शास्त्रशुद्ध अभ्यासाला सुरुवात केली. ज्यामध्ये विल्यम जोन्स, जेम्स प्रिन्सेप, विलफोर्ड, अलेक्झांडर कनिंगहॅम, हॉजसन यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागेल. याशिवाय अन्य अनेकांचे त्यात योगदान आहे, ज्यामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व काळात जॉन मार्शल ते मॉर्टिमर व्हीलर पर्यंत अनेक संशोधकांची मोठी मालिका आहे. किंबहुना आधुनिक काळामध्ये प्राचीन भारतासंबंधीची माहिती आपल्याला कळली याचे सर्व श्रेय या संशोधकांचेच आहे. आजही प्राचीन मंदिरांमधील विज्ञान आणि त्यातील शिल्पांमधील आधुनिक विज्ञानाशी संबंध यावर अमेरिकन किंवा इतर परदेशी पुरातत्त्वज्ञ अभ्यास करत असून भारतामध्ये हा विषय उपेक्षितच आहे.

   ज्या वेळेस भारतात आलेले विदेशी संशोधक प्रथम या मंदिरांना भेट द्यायला गेले तेव्हा तेथील आसपासची परिस्थिती दयनीय होती. उदाहरणार्थ, खजुराहोमध्ये फ्रैंकलीन (१८३८), बर्ट (१८६८) आणि नंतर कनिंगहॅम (१८७०) गेले तेव्हा काही लिपलेल्या मातीच्या भिंतींच्या घराचे ते एक छोटे खेडे होते. यामुळे यांच्या पूर्वजांनी ही मंदिरे उभारली असतील यावर तेथे येऊन गेलेल्या ब्रिटिशांचा विश्वासच

 बसत नव्हता. देशभरातील सर्व मंदिरांची वर्णनं लिहिताना त्यांची नक्की स्थाने आणि संख्या जशी ते नोंदवून घेत होते त्याचप्रमाणे तेथील शिल्पांचेही वर्णन ते करीत असत. या सर्व नोदींमध्ये खजुराहोच्या मंदिरासंबंधी लिहिताना असे उल्लेख आढळतात, "येथील मंदिरामध्ये देवदेवतांची, गायक, वादकांची शिल्पे असून या देवळांवर काही अभ्रद शिल्पेही आहेत." त्यांनी याचा उल्लेख अभद्र (obscene) असा केल्यामुळे याचा अनुवाद करणाऱ्यांनी तीच भाषा वापरली. विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत देखील हे असेच चालले होते. मराठी पुस्तकांमध्ये त्या मंदिरावर देवदेवतांची शिल्पे आणि 'तसली काहीशी शिल्पे' आहेत असे उल्लेख येत राहिले. यामुळे यासंबंधी गैरसमजच अधिक पसरत राहिले. आजही यासंबंधी फारशी प्रगती झालेली नाही असे दिसते.

   विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईच्या डॉ. देवांगना देसाई यांनी यासंबंधी विस्तृत संशोधन केले आणि 'भारतातील कामशिल्पे' या विषयावर प्रबंध सादर केला. या क्षेत्रातील भारतीय विद्वानांमधील हे सर्वात उल्लेखनीय कार्य म्हणावे लागेल.

   वात्स्यायनाचे कामसूत्र (इ.स. ३रे शतक) ते कोक्कोक किंवा कल्याणमल्लाचे रतिरहस्यापर्यंत (इ.स.१२ वे शतक) कामशास्त्रावर अनेक ग्रंथ लिहिले गेले. या ग्रंथाचे दाखले देऊन या शिल्पांचे समर्थन करण्याचाही बराचसा प्रयत्न झाला. परंतु या शिल्पांचे नेमके प्रयोजन सांगण्यास हे पुरेसे ठरत नाही. अभ्यासकांनी काढलेले काही निष्कर्ष असे आहेत.

१. हिंदू तत्त्वज्ञानामध्ये धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यातून जीवनाची परिपूर्णता होते. काम हा एक पुरुषार्थ असल्यामुळे मंदिरामध्ये त्याचेही दर्शन करणे अपरिहार्यच ठरते. (अनेक मंदिरामध्ये कामशिल्पे आढळत नाहीत.) कंबोडीयामधील मंदिरांमध्ये एखादे कामशिल्प अपवादानेही आढळत नाही.

२. काम हा जीवनातील अविभाज्य घटक असल्यामुळे इतर दैनंदिन व्यवहाराप्रमाणे त्याचेही शिल्पांकन आवश्यक मानले गेले. (कोणार्क येथील रथ चक्रातील आऱ्यांमधील शिल्पात दिनक्रम दाखवला आहे. सकाळी उठणे, स्नान करणे याबरोबर एक कामशिल्पही दाखविले आहे).

३. सांख्य तत्त्वज्ञानामध्ये पुरुष आणि प्रकृती, वैशेषिक सूत्रामध्ये जड आणि चेतन तर वेदान्तामध्ये ब्रह्म आणि माया यांचे अद्वैत (द्वैत ?) असते असे मानले गेले. याचे हे शिल्पांकन असावे असे काहींचे मत आहे.

चित्र क्र. १७६: कामशिल्प, खजुराहो

  ४. बृहदारण्यक उपनिषदामधील खालील श्लोकात आत्म्याचे परमात्म्याशी होणाऱ्या मीलनाचे वर्णन केले गेले आहे.

तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिशवक्तो,

 न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं, 

पुरुषं प्राज्ञेनात्मना समनरिशवक्तो,

 न बाह्यं किंचन वेद नान्तरं तद्वा.

आस्थैतदाप्तकामकामात्कामं रूपं शोकान्तरम् ।। (श्लोक: ४.३.२१)

     आपल्या प्रिय पत्नीला आलिंगन देणाऱ्या पुरुषाला आतील किंवा बाहेरील ज्ञान नसते त्याप्रमाणे हा पुरुष प्रज्ञामय आत्म्याशी एकरूप झाल्याने तो बाहेरच्या विषयांबद्दल अनभिज्ञ असतो. त्याचप्रमाणे आतही अनभिज्ञ असतो, हे त्याचे आत्मतृप्त, आप्ततृप्त, निष्काम आणि शोकशून्य असे स्वरूप असते.

भारतीय मंदिरांचे एक ज्येष्ठ अभ्यासक कृष्णदेव यांच्या मते कामशिल्प कोरण्याचे प्रयोजन वरील श्लोकाप्रमाणे असावे.

५. भगवद् गीतेतील पाचव्या अध्यायातील तेविसाव्या श्लोकात, शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ।।

असे भगवंताने म्हटले आहे ज्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानदेवांनी (ज्ञा. अध्याय ५) पुढीलप्रमाणे दिले-

तिये आलिंगनमेळी । होय आपेंआप कवळीं ।

तेथ जळ जैसें जळीं। वेगळे न दिसे ।।१३३ ।। कां आकाशीं वायू हारपे । तेथे दोन्ही हे भाष लोपे ।

तैसें सुखचि उरे स्वरूपें । सुरतीं तिये ।।१३४ ।।

उपर्युक्त ओळींप्रमाणे तंतोतंत शिल्पांकन कामशिल्पांमध्ये दिसते.

६. भारतामध्ये तंत्र विद्येचा प्रसारही प्राचीन काळापासून सुरू होता. जादूटोणा करून अघोर मागनि साधना करणारे तांत्रिक बरेच होते. राजसत्तांवर या तांत्रिकांचा प्रभाव असे. त्यामुळे त्याचे प्रतिनिधित्व करणारी ही शिल्पे असावीत. याला एका प्रवास वर्णनात पुरावा दिला जातो. इब्न बतुता, हा अरबी प्रवासी चौदाव्या शतकामध्ये (इ.स. १३३२) खजुराहोला गेला होता. तेव्हा तेथील नगरे उजाड आणि उ‌द्ध्वस्त झाली असल्याचे त्याने लिहून ठेवलेले आहे. त्याच्या तिथल्या प्रवास वर्णनात त्याने असेही म्हटले आहे की येथे मोठी मंदिरे असून त्यामध्ये काही तांत्रिक आणि योग्यांची वस्ती आहे. हे मंत्र साधनेने रोग बरे करतात. अगदी कुष्ठ रोग सुद्धा. यांच्याकडे केवळ हिंदूच नाही तर मुसलमानही येऊन उपचार करून घेतात. यावरून खजुराहोमध्ये तांत्रिकांचा प्रभाव आधीपासूनचा होता असे दिसते. तांत्रिक साधनेमध्ये मनुष्य मैथुनाबरोबरच, प्राणी मैथुनही राहत असे, ज्याचे शिल्पांकन खजुराहोमध्ये काही ठिकाणी दिसते.

  ७. डॉ. देवांगना देसाई यांच्या संशोधनाप्रमाणे खजुराहोमधील कामशिल्पांमध्ये 'सांध्य भाष ज्याचा शब्दशः अर्थ द्वैअर्थी शब्द असा होतो, या सांकेतिक भाषेतील प्रतीके म्हणून ही शिल्पे असावीत. सामान्य माणसाला प्रथमदर्शी जे दिसते त्यातच तो खिळून राहतो आणि त्यातील तांत्रिक विद्येची गुपिते जी त्यात दडवलेली असावीत ती फक्त तांत्रिकांनाच कळतात. कुंडलिनी शक्तीचे वर्णन करताना कुंडलिनी शक्तीची तुलना धोबिणीच्या नृत्याशी केली आहे. तसेच तेथील लक्ष्मण मंदिरावरील कामशिल्पांना कृष्णमिश्र लिखित 'प्रबोध चंद्रोदय' या नाटकाचे रूपक मानले गेले आहे, ज्यामध्ये विवेक या राजाचे महामोह या राजाबरोबर युद्धाचे वर्णन येते. या नाटकाच्या दुसऱ्या अंकामध्ये महामोह मिथ्यादृष्टीला, आपल्या पत्नीला, पार्वती शिवाच्या मांडीवर बसून ज्याप्रमाणे रत झाली त्याप्रमाणे मिलनाचे आवाहन करतो. या प्रसंगाचे शिल्पांकन लक्ष्मण मंदिरावरील काही कामशिल्पांमध्ये असल्याचे त्यांचे मत आहे.

   ८. देवळावर वीज पडू नये म्हणून कोरलेली ही शुभ लक्षणे (दृष्ट लागू नये म्हणून काही उपाय केले जातात त्याप्रमाणे) असावीत असेही एक मत आहे. यावर डॉ. देगलूरकर यांची कोटी अशी आहे की वीज चमकते तेव्हा तिला क्षणभर यांचे शिल्पातील मिलन दिसते. त्यामुळे स्वयं लज्जेने तीच ठरवते की येथे नको आणखीन कुठे जाऊन पडू या. यामुळे या देवळांचे विजेपासून संरक्षण होते असा समज असावा.

   वरील सर्व समर्थनांमध्ये सुसूत्रता आढळत नाही. तसेच कामशिल्पे देवळावर कुठे असाबीत यावरही एकवाक्यता नाही. खजुराहोमध्ये अंतरालाच्या (महामंडप आणि गर्भगृह यामधील सुमारे दहा फूट अंतराच्या) बाह्य भिंतीवर ही शिल्पे असतात. या शिल्पांमुळे या भिंतीवरील दोन दगडांमधील बंध हा अधिक घट्ट होतो कारण हे मीलन शारीरिक मीलनाच्या पलीकडचे असल्यामुळे अधिक दृढ असते. परंतु अंतरालाची जागा सोडून अन्यत्रही ही शिल्पे दिसतात.

 अनेक मंदिरातील कामशिल्पे ही अनाकलनीय आहेत. विशेषतः कोणार्कच्या सूर्य मंदिरातील कामशिल्पे ही अत्यंत अग्लील आणि असभ्य वाटतात. त्यांचे प्रयोजन मात्र कळू शकत नाही. खजुराहोमधील कामशिल्पे मात्र संदर्भपूर्ण वाटतात आणि त्यातील बऱ्याच कामशिल्पांचे तार्किक अवलोकनही करता येते. त्यांचे दोन भिन्न स्तर स्पष्टपणे दिसतात. मुख्य मंदिरावरील ठळक शिल्पे आणि मंदिराच्या खालच्या बाजूला किंवा मंदिराखालील चौथऱ्यावरील शिल्पे असे दोन भाग पडतात. मंदिराच्या खालच्या भागावरील काही शिल्पे तर आधीपासून असलेल्या शिल्पांबर परत कोरण्याचा प्रयत्न केल्यासारखी वाटतात. त्यांचे शिल्पांकन इतके निःकृष्ट दर्जाचे आहे की त्यातले कोणती स्त्री आणि कोणता पुरुष हा भेदही कळत नाही. लक्ष्मण मंदिराच्या खालच्या चौथऱ्यावर तांत्रिक साधनेचा एक शिल्पपट आहे ज्याची उंची एक फूट आहे त्यातील आकृती तर. वितभर उंचीच्याच आहेत, परंतु यामध्ये समूह मैथुन, प्राणी मैथुन, विपरीत रती आदीचे शिल्पांकन आहे. हा संपूर्ण शिल्पपट तेथील मूळ झाड उखडून टाकून नंतर बसवलेला असल्यासारखा दिसतो. कारण दहा-बारा फुटाच्या या पटा व्यतिरिक्त त्या मंदिराच्या चौथऱ्याच्या संपूर्ण परिघावर (जवळजवळ ४०० फूट) राज दरबार, शिकारीचे प्रसंग, चतुरंग सेना आदी विविध दृश्ये कोरलेली आहेत. अशा प्रकारे मूळ मंदिरातील शिल्पांवर केलेल्या खोडसाळपणाला शिल्पकलेच्या भाषेत अतिक्रमण (encroachment) म्हटले जाते. परंतु हे केवळ अतिक्रमण नसून तेथे त्यात व्रात्यपणाचीही (vandalism) भर पडलेली दिसते.

   खजुराहोमधील हे शिल्पांकन समजायचे असल्यास, ते तीन स्तरांवर समजून घेतल्यास (स्थूल, सूक्ष्म आणि पर स्तर) ते थोडे सुलभ होते. या पद्धतीने तेथील सगळ्याच कामशिल्पांचा अर्थ लावता येतो असे नाही परंतु बहुतांशी शिल्पे समजू शकतात. त्यातील पहिला स्तर हा शारीरिक असून त्यातील मीलनाच्या विविध अवस्थांचे शिल्पांकन असल्याचे लक्षात येते. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, ही कामशिल्पे जरी असली तरी कुठल्याही या विषयक ग्रंथाशी किंवा प्रत्यक्ष कामक्रीडेशी याचा फारसा संबंध नाही. एक तर वात्स्यायन याचा ग्रंथ ही मंदिरे निर्माण व्हायच्या आठ शतकांपूर्वीचा असल्यामुळे त्याचे संदर्भ इथे वापरले असण्याची शक्यता कमी आहे. तसे त्याने वर्णन केलेल्या आसनांपैकी येथे फारच थोडी दिसतात. त्या वर्णनाशी हुबेहूब संबंध तर ओढूनताणून आणावा लागतो. इतकेच नाही तर सर्व कामशिल्पे ही उभी असून त्यातील काही शिल्पात तर शीर्षासन केल्यासारखेही दिसते. यावरून काही अभ्यासकांनी हठयोग आणि कामशिल्प याचाही संबंध लावण्याचा प्रयत्न केला. मंदिराचे स्थापत्य हे ऊर्ध्वगामी असल्यामुळे त्यातील सर्व शिल्पे ही उभीच आहेत. इतकेच नाही तर नर्तकींच्या काही शिल्पांमध्ये तिचे हातही तसेच दाखवले गेले आहेत. उदाहरणार्थ, दोन्ही हात छातीशी धरून कोपरापासून हात जमिनीला समांतर घेण्याच्या मुद्रेला येथे दाखवताना तिच्या डाव्या वाकलेल्या हाताचे ढोपर हे मान वाकडी करून तिने डोक्यावर घेतलेले दाखवले जाते. तर तिचे उजवे ढोपर तिच्या उजव्या गुडघ्याला चिकटलेले दिसते.

   कामक्रीडा ही साधारणतः झोपून करावयाची असल्यामुळे क्रीडारत व्यक्तींना वरून पाहिल्यास त्या जशा दिसतील तसे हे शिल्पांकन आहे. (झोपलेल्या व्यक्तींचे छतावर लावलेल्या कॅमेऱ्याने चित्रण करून ते प्रेक्षागृहातील पडद्यावर दाखविल्यास त्या व्यक्ती पटावर उभ्या असल्यासारख्या दिसतात). खजुराहोमधील ही शिल्पे पाहताना या दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे तरच त्यातील अनेक शिल्पांतील अवस्थांचे सहज आकलन होते आणि त्यामध्ये कुठेही हठयोगाच्या मुद्रा नाहीत हे लक्षात येऊ शकते.

    उदा., एका शिल्पात स्त्री आणि पुरुष दोघेही आपापल्या डाव्या पायावर उभे असून दोघांनीही आपला उजवा पाय  दुसर्याच्या कमरेभोवती टाकून अलिंगन दिले आहे. सर्कशीतल्या खेळाडूंना उभे राहून कदाचित हे जमू शकेल अन्यथा हे अशक्यच वाटते. परंतु शिल्पातील दोघे पलंगावर झोपले आहेत अशी कल्पना केल्यास ही क्रिया शक्य आहे हे लक्षात येते. शीर्षासनाच्या अवस्थेचे शिल्पांकनही या दृष्टीने पाहिल्यास ते तसे नसल्याचे लक्षात येते.

    यातील दुसरा स्तर आहे तो कामक्रीडेच्या सूक्ष्म रूपाचे दर्शन घडविणारा. हे समजण्यासाठी मात्र विपुल रसिकता असावी लागते आणि त्या रसिकतेने जीवनातील प्रणयाचे अनुभव समृद्ध झालेले असावे लागतात. खरे प्रेम हे त्या क्रियेपलीकडचे असते. (The real love is beyond the act of love, but to attain it you have to go through it first असे वात्स्यायन याने म्हटले आहे.) या अनुभूतीचे अत्यंत साक्षेपी वर्णन बी कवींच्या (नारायण मुरलीधर गुप्ते) 'चाफा बोलेना' या कवितेमध्ये आहे. कवितेतील ती ऊर्जा म्हणजे चैतन्यहीन जड तत्त्वाला, चाफ्याला जागे करण्यासाठी प्रणयाची अनेक उदाहरणे देते. प्राणी, पक्षी यांच्या प्रणय कथा ऐकून चाफा उत्तेजित होत नाही. मग ती त्याला वैश्कि स्तराच्या प्रणयाचे आव्हान करते. तेव्हा कुठे तो चाफा डोळे किलकिले करतो या कवितेची शेवटची चार कडवी अशी आहेतः

हे विश्वाचे आंगण। आम्हा दिले आहे आंदण ।

उणे करूं आपण दोघेजण ।।

जन विषयाचे किडे। त्यांची धाव बाह्याकडे ।

आपण करू शुद्ध रसपान ।।

दिठी दीठ जाता मिळून । गात्रे आली पांगळून।

अंगी रोमांच आले थरथरून ।।

चाफा फुली आली फुलून। दाही दिशा गेल्या आटून।

कोणी मी- चाफा ! कोठे दोघेजण ?

जोपर्यंत केवळ शरीर प्रक्रियेकडे आणि शरीर क्रियेकडेच सर्वस्व म्हणून पाहत राहू तोपर्यंत किडे (प्राणी) करतात त्या प्रणयात आणि मनुष्यात काही फरकच राहत नाही. परंतु विश्वाचे अंगण उणे पडेल एवढ्या आत्मतृप्तीची अनुभूती जर त्या क्रियेमधून आणि त्यानंतर घेता आली तरच ते मनुष्यत्व ठरेल. कवीच्या ह्या म्हणण्याचे सुरेख शिल्पांकन आपल्याला खजुराहोमध्ये आढळते. त्यांनी वर्णन केल्याप्रमाणे शब्द, रूप, रस, गंध आणि स्पर्श या पाचही माध्यमातून प्रणयाची अनुभूती घेता येते आणि त्याची उत्कटता प्रसंगी स्पशपिक्षाही अधिक असू शकते. खजुराहोमध्ये या सर्व अवस्थांचे अत्यंत मार्मिक, सूचक आणि तरल शिल्पांकन केलेले दिसते. कुठल्या शिल्पात यापैकी काय आहे हे मात्र केवळ शब्दाने वर्णन करून सांगता येणे शक्य नाही आणि ज्याने त्याने ते आपापले शोधावयाचे आहे. अत्यंत खाजगी अनुभवाचे सामूहिक समानीकरण करणे शक्य नसते परंतु तसा प्रयत्नही केल्यास त्यातून केवळ रसभंगच होण्याची शक्यता अधिक असते.

   खजुराहोच्या कामशिल्पांमध्ये तिसऱ्या स्तराला स्पर्श करण्याचे मोठे आव्हान कलाकारांनी बेललेले आहे. अखेरीस स्त्री पुरुष मीलन किंवा कामक्रियेचे मूलभूत प्रयोजन काय? आणि त्याचे वैश्विक रचनेमधील नेमके कार्य काय ? पुढील पिढी तयार करणे म्हणजे नव निर्माण करणे हे त्याचे खरे प्रयोजन आहे. विश्वामध्येही क्षणाक्षणाला, काहीना काही नवनवीन निर्मिती सुरूच असते. मानवमात्रांना त्याचे आकलन व्हायचे असल्यास निर्मितीच्या त्याच्या स्वतःच्या अनुभवातून गेल्याखेरीज ते त्याला सहज अवगत होऊ शकणार नाही ही त्या मागची कल्पना आहे. तत्त्वज्ञानामध्ये जसे दोन घटकांचे अद्वैत सांगितले गेले आहे तीच संरचना अणूच्या रचनेतही दिसते. अणूचे केंद्रक (न्युक्लीयस) आणि त्याभोवती फिरणारा बीजाणू (इलेक्ट्रॉन) ही जशी अणूंची संरचना असून यापासून सृष्टीची निर्मिती होते. संपूर्ण ब्रह्मांडाचे दर्शन घडविणारी वास्तू ज्याने निर्माण केली त्यांनी त्यामध्ये या सृष्टीच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म कणाचेही शिल्पांकन करून ठेवणे हे स्वाभाविकच होते. कलाकाराने यासाठी कामशिल्पांचे आयोजन केले हे त्याच्या अफाट प्रतिभेचेच लक्षण म्हणावे लागेल. या ठिकाणी त्यांनी केवळ अणूंची संरचनाच नव्हे तर त्याचे कार्यही उद्धृत केलेले दिसते. अणूच्या स्थित्यंतरामध्ये घनीभूत ऊर्जेचा उद्रेक होतो आणि त्यातून जशी निर्मिती होऊ शकते तसा महासंहारक विध्वंसही होऊ शकतो. घनीभूत ऊर्जेच्या उद्रेकाची अनुभूती ही मनुष्यमात्राला काम या एकाच अनुभवातून मिळते. या अनुभूतीचे श्रेष्ठ शिल्यांकन खजुराहोमधील खंडरिया महादेव या मंदिराच्या उत्तर भिंतीवर अंतराळावर असलेल्या तीन शिल्पांमध्ये दिसते. ह्या मंदिरावरील भिंतीवर तीन थरांमध्ये शिल्पे बसवली गेली असल्यामुळे याही शिल्पपटाचे तीन भाग होतात. सलग एका क्रमाने असणाऱ्या कामशिल्पांचा हा एक अत्यंत दुर्मिळ शिल्पपट आहे. हा शिल्पपट समजण्यासाठी याला समांतर अशा रचना पाहणेही आवश्यक ठरते. आश्चर्य असे की अशा प्रकारच्या

चित्र क्र. १७७ : लेणे क्र. ३ बदामी

कल्पकतेची सुरुवात थेट सहाव्या शतकात आढळते. बदामी (कर्नाटक) येथील लेणी क्र. ३ मध्ये असणाऱ्या स्तंभावरील आधारशिल्पांमध्ये (ब्रकेट फिगरमध्ये) आपल्याला हे आढळते. चालुक्य राजा पुलकेशी दुसरा याच्या येथील शिलालेखाप्रमाणे ही लेणी इ.स. ५८९ मध्ये पूर्ण झाली असा उल्लेख आहे. या लेण्यांच्या पुढच्या बाजूला सहा स्तंभ आणि दोन अर्ध स्तंभ असून अर्ध स्तंभावर एक-एक आणि मधल्या सहा स्तंभावर प्रत्येकी चार अशी आधार शिल्पे आहेत. यातील पूर्व-पश्चिम (गुहेच्या प्रवेशाची बाजू) बाजूला व्याल किंवा अन्य शिल्पे असून स्तंभाच्या दक्षिण उत्तर भागावर दंपर्तीची किंवा युगलांची शिल्पे आहेत. यांना 'मिथुन शिल्पे' म्हणतात. एकूण चौदा जोडपी यात दाखवलेली असून त्यातील एका स्तंभावर अर्धनारिश्वराचे शिल्प आहे. शेवटल्या तीन शिल्पांची क्रमवारी नक्की ठरवता येत असून अन्य शिल्पे कोरलेल्या क्रमात नसून त्याचा त्यातील युगुलांच्या क्रमाक्रमाने विकसित होणाऱ्या प्रेमालापाप्रमाणे बघावी लागतात. त्यातील पहिले शिल्प हे त्या युगुलाच्या प्रेमकथेची सुरुवात असावी असे वाटते. त्या शिल्पामध्ये तिने त्याच्यासाठी आणलेली भेट त्याला देऊन हळूच त्याची प्रतिक्रिया पाहते आहे. टप्प्याटप्प्याने ती त्याच्याशी लगट वाढवत जाते. परंतु तो मात्र सावध पवित्रा घेऊन असतो. एका शिल्पामध्ये त्याने दगडावर त्याचा डावा पाय ठेवला असून तिने तिच्या उजव्या हाताचे ढोपर सहज त्यावर ठेवून ती उभी आहे. याही शिल्पात त्याने त्याच्या डाव्या हाताने झाडाची फांदी धरलेली असून तिच्यापासून अंतर राखण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. या नंतरच्या क्रमशः येणाऱ्या शिल्पात तिने तिच्या उजव्या हाताचा पंजा त्याच्या मांडीवर ठेवला आहे, इतकेच नाही तर तिने तिचे ढोपर ताठ केलेले दिसते त्यावरून तिने त्याच्या मांडीवर सूचक असा हलका दाब दिलेला दिसतो. इथे पुरेसा संकेत मिळालेला असल्यामुळे स्वाभाविकच तोही तिच्याशी लगट वाढवतो आणि पुढील शिल्पामध्ये त्याची दोन बोटे हळूच तिच्या स्तनांवर सरकलेली दाखवलेली आहेत. पुढील क्रमचारीतील शिल्पामध्ये याला एक कलाटणी दिलेली दिसते. ती झटक्यात त्याच्या पासून दूर होते, तिच्या उजव्या हाताच्या ढोपराने ती  त्याला ढकलते. जणू काही तिला सुचवायचे आहे मी नाही ग बाई त्यातली! त्यातील पुढच्या शिल्पामध्ये आपल्याला त्याच्या धारिष्ट्याची ओळख पटते. परंतु हे अत्यंत सूचकतेने दाखवलेले आहे. त्यांच्या हातामध्ये रिकामा मद्याचा चषक असून त्या दोघांचेही डोळे थोडे मोठे झालेले असून यावर उत्तेजना आलेली दिसते. इथे ते मद्य प्यायले आहेत असे वरवर दिसत असले तरी वस्तुतः त्या कलाकाराला असे सुचवायचे आहे की त्याने तिला चषकातून मदिरा पाजण्याऐवजी आपल्या ओठातूनच तिच्या ओठात अधरामृत पाजले आहे. त्यामुळे चेहऱ्यावरील उत्तेजनेचे ते कारण असावे. तिथे त्याने पत्करलेला धोका हाच त्याच्या पौरुषाची साक्ष ठरतो. पुढील तीन-चार शिल्पांमध्ये उत्तेजित आणि बेभान झाल्यामुळे ती त्याच्यावर जणू काही हल्लाच चढवताना दाखवली आहे. एखाद्या मारामारीप्रमाणे वाटावे असे त्या बेभान झटापटीचे शिल्पांकन आहे. यातील शेवटली तीन शिल्पे मात्र सलग क्रमाने आहेत. एका स्तंभाच्या उत्तरेकडील शिल्पात तिचे ओठ विलग झालेले दाखवले आहेत. याचा अर्थ तिचा श्वासोच्छ्‌वास तोंडावाटे होण्यापर्यंत तिची अवस्था गेलेली आहे. हे अधिक स्पष्ट होण्यासाठी कलाकाराने त्याच्या कल्पकतेची जोड त्याला दिली आहे. तिच्या डाव्या हाताची दोन बोटे विंचवाच्या नांगीसारखी दाखविलेली असून ती त्याच्या छातीवरून हात फिरवत आहे. विंचवाच्या विषाचा दाह जसा सर्वांग जाळतो तसाच कामज्वरानेही शरीराचा दाह होतो. या स्तंभाच्या दक्षिणेकडील भागावर यांच्या मिलनाचे शिल्प अपेक्षित असते. 

चित्र क्र. १७८: स्तंभावरील आधारशिल्प, बदामी

परंतु कलाकाराने येथे थोडा संयम दाखवल्याचे जाणवते. दक्षिण भारतात कोरलेले हे अगदी सुरुवातीचे लेणी मंदिर असल्यामुळे यात उघडपणे कामशिल्प कोरण्याचे त्या कलाकाराने टाळले. त्यांच्या मैथुनशिल्पाऐवजी त्या ठिकाणी त्याने अर्धनारीश्वराचेच शिल्प कोरलेले आहे. इथे त्याचे दोन्ही हेतू साध्य झाले. आधीच्या शिल्पांच्या क्रमामधील मीलनाची शेवटली अवस्था आणि जी पुरुष-प्रकृतीच्या संयोगाचे प्रतीक या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळेस साध्य केल्या आहेत. हे शिल्प केवळ अर्धनारीश्वराचेच नसून आधीच्याच दंपतीचे कामशिल्पच आहे हे दाखविण्यासाठी या शिल्पाच्या समोरील स्तंभावर त्याने या मालिकेतील शेवटले शिल्प कोरलेले आहे. कामशिल्पांच्या मालिकेतील अत्यंत सूचक तरीपण तेवढेच सुस्पष्ट शिल्पांकन असणारे हे बहुदा जगातील सर्वात श्रेष्ठ शिल्प म्हणावे लागेल. कामक्रीडेच्या प्रचंड उन्मादानंतर त्वरित येणारी सुखद ग्लानी ज्या अवस्थेचे अचूक वर्णन करण्यासाठी संस्कृतमध्ये 'गलितगात्र' असा शब्द आहे. या अवस्थेमध्ये या शिल्पातील स्त्री दाखवली असल्यामुळे त्याने तिला कमरेत हात घालून धरले आहे, त्यामुळेच ती कशीचशी उभी आहे असे दिसते. कारण कामोन्मादानंतर तिच्या पायातले त्राण गेले असल्यामुळे दोन्ही पावले अस्ताव्यस्त झालेली दिसत आहेत. तिचा अंबाडा सुटून केस विस्कटलेले असून तिच्या गळ्यातील माळही तुटली असल्यामुळे त्यातून एक एक मणी पडताना दिसतो. अतिश्रमाने ती थोडी वाकली असून तिची मान त्याच्या खांद्यावर टेकून जड पापण्यांनी ती खाली पाहते आहे. तेथे प्रत्यक्ष पाहत असताना तिच्या कपाळावरील टपटप पडणारे घर्मबिंदू आपल्या अंगावर पडतील की का असे वाटते. या शेवटल्या शिल्पाच्या काही प्रतिकृती करण्याचे प्रयोग अनेक ठिकाणी दिसता पट्टदकल, लंकेश्वर (वेरुळ) आणि अन्य मंदिरातही कुठेकुठे ही शिल्पे दिसतात. बदामीच्या शिल्पाची सर त्यांना येत नाही.

   प्रणयक्रिडेची सुरुवात, त्याचा उत्कट बिंदू आणि त्याची श्रांत स्थिती या तिन्ही अवस्थांचे दर्शन घडविणारे शिल्पांकन आपल्याला खंडारिया महादेव मंदिरामधील उपर्युक्त शिल्पगटात दिसते. यामध्ये पुरुषाचा चेहरा दर्शविलेला दिसत असून स्त्री पाठमोरी दिसते याचा अर्थ पुरुष स्थिर असून सर्व हालचाली स्त्री करते आहे. या शिल्पपटातील तीन शिल्पांना अनुक्रमे वरून खाली पाहताना पहिल्या शिल्पात प्रणयक्रिडेची सुरुवात आपल्याला दिसते, तर दुसऱ्या शिल्पात त्या स्त्रीची गतिमान हालचाल ही प्रणयाच्या उत्कट बिदूला पोहोचलेली दिसते. तिच्या पाठीचे आणि पायांचे ताणले गेलेले स्नायू तसेच तिच्या पाठीला आलेला प्रचंड बाक या अवस्थेचे जिवंत दर्शन घडवतो, तिसऱ्या शिल्पात मात्र त्या शुद्ध रसपानाची अनुभूती घेताना ते दोघे दिसतात. त्यांची संपूर्ण शरीरे आणि त्यातील स्नायू हे पूर्णपणे शिथिल झालेले असले तरीही त्यांचे हात आणि पायाचे आलिंगन अद्याप कायम आहे, इतकेच नाही तर त्यांचे अत्यंत तृप्तीचे चुंबनही त्यामध्ये कलाकाराने दाखवलेले आहे.या शिल्पपटाचा अन्वयार्थ लावणे हे तसे प्रथमदर्शनी कठीणच वाटते. परंतु बृहदारण्यक उपनिषदातील श्लोका- प्रमाणे हे 'आप्मतृप्त आत्मतृप्त आणि शोकविहीन शुद्ध स्वरूप आहे.

चित्र क्र. १७९: कामशिल्पपट, खंडारिया महादेव मंदिर, खजुराह

 याप्रमाणे अणूची संरचना आणि कार्याचे हे प्रतिकात्मक शिल्पांकन असावे. अणू मधील घनीभूत अर्जेचा उद्रेक होऊन महासंहार जसा होऊ शकतो तसाच या घनीभूत ऊर्जेच्या संयमित उद्रेकाने त्यांची प्रक्रिया होऊन नवनिर्मितीही होऊ शकते. निर्मितीसाठी होणाऱ्या ऊर्जेच्या उद्रेकाची अनुभूती मानवी जीवनात कामक्रिडेतूनच होत असते. त्यामुळे याचे रूपक कामशिल्पातून दाखविण्याची असामान्य प्रतिभा या कलाकारांनी दाखवलेली आहे. प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक श्री. राजदत्त यांना एक कलाकार म्हणून या शिल्पपटाबद्दल त्यांचे मत काय आहे हे विचारल्यावर त्यांनी दिलेले उत्तर हे सर्वांसाठी मार्गदर्शक ठरावे असेच आहे. ते म्हणाले, "शिल्पकलेच्या शास्त्रात यासंबंधी काय असावे हे मला माहीत नाही. परंतु इतक्या अवघड आणि बेधडक अभिव्यक्तींसंबंधी मात्र मी काही सांगू शकतो. अशी कल्पना एखाद्याला सूचणे शक्य आहे. त्याने ती तिथल्या मुख्य स्थपतिला सांगणे ही पुढची पायरी म्हणता येईल. कलाकाराच्या अभिव्यक्तीला सभ्यासभ्य निकषांच्या कल्पनेची कात्री न लावता त्याला ते साकारण्याची अनुमती देणे हे त्याहूनही विशेष. अथक परिश्रमानंतर सर्व कौशल्य पणाला लावून ते कलाकाराला दगडातून हुबेहूच तसेच घडवता येणे ही केवळ दैवी प्रेरणाच करवून घेते. परंतु ज्या दिवशी हा शिल्पपट त्या मंदिरावर प्रत्यक्षपणे बसविला गेला असेल त्या दिवशी त्या शिल्पीला पृथ्वी निर्माण केल्याचा आनंद झाला असेल." माननीय राजदत्तांच्या या उक्तीमुळे असे जाणवते की, जिथे हे शिल्प बसविले गेले आहे ती एका मंदिराची भिंत आहे हे माहीत असूनही असे विलक्षण शिल्पांकन करून अमर झालेल्या त्या कलाकाराला त्या शिल्पाखाली आपले स्वतःचे नाव कोरून जायची गरजच काय ?

   खरंतर अत्यंत अभिमानाने मिरवाव्यात अशा मंदिर नामक वास्तू आणि त्यातील कलाकृती आहेत. परंतु अज्ञानापोटी त्याचे रसग्रहण तर दूरच परंतु ते न समजता त्यावर केवळ टीकाच केली गेली. या शतकामध्ये तरी याचे उचित मूल्यांकन होईल अशी आशा आहे.

,

मंदिरात लिबरल धोरण

आलिंगन - अद्वैताचे पहिले प्रतीक

October 14, 2022

आलिंगन या शब्दाला गळाभेट किंवा ऊरभेट असेही म्हणतात. अलिंगनाला अद्वैताचे पहिले प्रतीक मानण्याचे कारण म्हणजे कामशास्त्रानुसार दोन जीवांचे परस्पर मिलन यास आलिंगन असे म्हटले आहे. या दोघांच्या भेटीत जी ओढ, व्याकुळता आणि प्रेमभाव प्रकट करण्याची क्षमता आहे; ती पाहता हे दोन्ही जीव एकरूप झालेले असतात. म्हणूनच त्यास अद्वैत असे म्हटले तरी चालेल अमीर खुसरो या उर्दू कवीने म्हटले आहे...

मन तू शुधम

तू मन शुधी 

तन मन शुधम

जू जॉ शुधी

ता कस न गोयद बादअजी

मन दिग्रम तू दिग्री

याचा अर्थ मी तू झालो, तू मी झालीस. आता कोणीही असं म्हणू शकणार नाही की, तू आणि मी वेगवेगळे आहोत. यातील तनाची आणि मनाची एकरूपता स्पष्ट होते. हे जरी खरे असले तरी, सामान्यपणे आलिंगन म्हणजे भेट एवढाच अर्थ आपण घेतो. पण कामशास्त्रज्ञांनी यातही अनेक भेद दिलेले आहेत. आलिंगना संदर्भात एका कवीने म्हटले आहे.

मिठी या शब्दात

एवढा मिठास आहे

नुसता उच्चारला तरी

कृतीचा भास आहे.

असेच एक आलिंगन शिल्प वेरूळच्या कैलास लेणीमध्ये प्रदक्षिणा पथावर पाहण्यास मिळते. यामध्ये अभिसारिका नाईकेचे हे शिल्प कोरलेले असून, ती नुकतीच साज शृंगार करून घरातून बाहेर पडलेली आहे आणि तो इथेच कुठेतरी आजूबाजूला लपून बसलेला आहे याची तिला जाणीवही झालेली आहे. कदाचित त्याच्या लपण्या पाठीमागील कारणही तिला माहीत असावे. तो जे काही करणार आहे; त्यास तिचा नकारही नाही. अशी नटून थटून बाहेर पडलेली ही नायिका पाहताच अचानक तो तिच्या समोर येतो आणि अंबाड्याला धरून हलकेसे तिचा चेहरा वळवून पटकन तिचे चुंबन घेऊन शीघ्रतेने तिथून निघून जातो. अगदी काही क्षणात घडलेलं हे सारे नाट्य त्या शिल्पकाराने अचूकपणे कोरलेले आहे. हे शिल्प पाहताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते की, तो जे काही करणार आहे याची तिला पुरेपूर जाणीव असून ती थोडी सावध पवित्रा घेत असावी, असे शिल्प पाहताना जाणवते. त्याच्या चुंबनाला ती प्रतिसाद देत असली तरी तिचे नेत्र मात्र लोकलज्जेस्तव इतरत्र भिरभिरत आहेत, असे वाटते. सातवाहन राजा हाल याने लिहिलेल्या गाथासप्तशती या काव्यात्मक कथासंग्रहात आलेल्या एका कथेतील काव्याचा श्री राजा बढे यांनी केलेला मराठी मधील अनुवाद इथे तंतोतंत लागू होतो.

केस ओढूनी बळजबरीने तिजसी अभिमुख करूनी l

चुंबुनी अदरा पाजीत मदिरा आपल्या ओठांमधूनी ll 

वाकुनी करी कमान उलटी ही बाणांची दोरी l

तशी तिलाही हवीहवीशी वाटते ही बळजोरी ll 

हळूहळू घे घोट टेकता ओठावरती ओठ l

रागाची रामबाण औषध की जीवनीचा घोट ll 

अभिसरिका - कामदेवाच्या शक्तिशाली बाणाच्या घावाने उत्पन्न ज्वरने अंग थरथरत, रोमांच उत्पन्न करणारे कर्णफुल घालून, स्वतःला सजवून, आनंद पूर्वक निडर वृत्तीने प्रेमी सोबत रतिक्रीडा करण्यासाठी जी जाते; किंवा समाजाच्या नजरा चुकून जी आपल्या प्रियकरांकडे अभिसार (छद्यरूपेनगमन ) करते ती अभिसारिका होय.

फोटो - डॉ कामाजी डक यांच्या कडून साभार

कामशिल्पे

 - रॉय किणीकर

कामव्यवहारासंबंधीचा अंक भारतातील प्रसिद्ध शिल्पकलांतील कामव्यवहार व संभोगशिल्पांसंबंधीच्या लेखनाशिवाय अपुरा राहिला असता. रॉय किणीकर यांच्या 'शिल्पायन' या अनिल किणीकर संपादित लेखसंग्रहातील 'कामशिल्पे’ हा लेख आपल्या अंकाच्या विषयाला साजेसा वाटला. श्री अनिल किणीकरांना या लेखातील काही अंश या अंकात पुनर्प्रकाशित करायची अनुमती विचारली असता त्यांनी ती त्वरित दिली. सदर पुस्तक (शिल्पायन) हे मनोविकास प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे. 'कामशिल्प' हा प्रदीर्घ लेख जसाच्या तसा इथे न देता अंकाच्या विषयाला धरून त्यातील काही अंशांचे इथे पुनर्प्रकाशन करत आहोत. संपादक आणि प्रकाशक या दोघांचेही विशेष आभार.

---

जगन्नाथपुरीच्या ईशान्येस सुमारे २० मैलांवर कोनॉर्क अथवा कोनार्क किंवा कर्णार्क नावाचे सूर्यमंदिर उभे आहे. भारताच्या पूर्व सागरकिनारी. एकाकी. उद्ध्वस्त. नि:शब्द. गंभीर. जणू काय त्या मंदिराला कालातीत अशी क्वचित समाधीच लागली आहे! कोठूनतरी लांबवरून सागरलाटांचा खळखळाट कानावर आला न आला, इतपतच. जांभळ्या-काळ्या दगडांची ती वास्तू आहे.

आज तुम्ही तिथे गेलात, तर तिथल्या निरामय शांततेचा भंग झालेला आढळणार नाही. यात्रिकाच्या अथवा साधकाच्या तोंडून एखादे सूर्य-स्तोत्र अथवा उषेचे स्तोत्र ओठातल्या ओठात का होईना, निघालेले तुमच्या कानावर येणार नाही. असली ही अद्भुतरम्य आणि भावगर्भ दाट प्रशांतता मी पहिल्यांदाच अनुभवत होतो. माझ्या डोळ्यांपुढे या सूर्यमंदिराचे वेगळे तरळते स्वप्नरम्य चित्र होते. आणि मी तिथे पोहोचलो, ते पाहिले आणि ते स्वप्नमय चित्र डोळ्यांतील आसवांनी हळूहळू पुसले गेले, भिजले, वाळले आणि नाहीसे झाले!

ते सूर्यमंदिर आज तिथे उभे आहे. एखादा वठराज खूप वर्षांची तपसाधना केल्यानंतर वठून जावा, तसे त्याचे रूप मला दिसले; पण त्या रूपातही दिव्यसौंदर्याची बीजे, शलाका मला हळूहळू आढळल्या आणि ज्या काळात ते अवाढव्य अप्रतिम शिल्पकाव्य बांधले गेले, तो काळ मला आठवला!

इसवी सनाच्या तेराव्या शतकात कलिंग राजघराण्यातील नरसिंह देव (पहिला) या राजाने ते बांधले. आज तिथल्या त्या भव्य प्राचीन मंदिराचे पाहण्यासारखे अवशेष उरलेले आहेत, ते फक्त 'जगमोहन'च्या सभामंडपाचे. सम्राट अकबराच्या कारकिर्दीत अबुल फजल अलुमी या अखबारविसाने जी काही टिपणे लिहून ठेवलेली आहेत, तेवढ्यावरूनही आपल्याला त्या मूळ भव्य वास्तूची कल्पना करायला मिळते.

इसवी सन १२५० ते १२६२पर्यंत सुमारे १२ वर्षे या मंदिराचे बांधकाम आणि शिल्पकाम चालले होते. सुमारे १२ हजार वास्तुशास्त्रज्ञ, स्थापत्य विशारद, पारथरवट, कलाकार आणि शिल्पकार हे मंदिर घडवण्यासाठी राबत होते. सुमारे ३६ निखर्व सुवर्णमुद्रा हे मंदिर घडवण्यासाठी खर्च केल्या गेल्या.

पण अशा निर्जन आडवाटेच्या एकान्तात हे असे सूर्यमंदिर का घडवले गेले असावे? इतिहासकारांनी आणि शिल्पशास्त्रज्ञांनी यावर खूप भाष्ये लिहिली आहेत; पण ती सर्व भाष्ये वाचूनदेखील मनाचे समाधान होत नाही.

---

कोनार्कचे सूर्यमंदिर पाहताना दोन मुद्दे प्रामुख्याने डोळ्यांपुढे उभे राहतात. पहिला म्हणजे - भारतात एकमेव असे हे (गुजरातेतील छोटेसे मोधुरा सूर्यमंदिर वगळल्यास) सूर्यमंदिर आहे. त्या काळात सूर्योपासना इतरत्र होत नव्हती का? आणि दुसरा - हे जे सूर्यमंदिर बांधले गेले, त्या मंदिरावर कामशिल्पांची जी आरास दिसून येते; त्यामागचा उद्देश, ध्येय अथवा इतिहास काय असावा?

पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर उत्कल प्रदेशातील एका लोककथेतून मला ऐकायला मिळाले. राजा नरसिंह-नृसिंहदेव हा सूर्यपूत्र कर्णाच्या वंशातला, अनौरस. कुलदेवतेवरची निष्ठा त्याने सूर्यमंदिर बांधून व्यक्त केली. परंतु त्या मंदिराच्या शिखरावर जी कामशिल्पे बसविली गेली, ती बसवताना नृसिंहाच्या मनात कसलातरी विकृत हेतू असावा की काय? उत्कल प्रदेशातील कथा सांगते, की कुंतीला नियोग पद्धतीने कर्णाची प्राप्ती झाली आणि तीही कौमार्यावस्थेत. त्यामुळे कर्णाला जाहीर रीतीने कुंतीने आपला पुत्र मानले नाही. त्याच वंशातला हा आपला नृसिंह देव (तेराव्या शतकातला). स्त्री-पुरुषांचा संभोग किती पवित्र, किती उदात्त, किती मांगल्याने भरलेला आहे आणि संभोगातून मिळणारी कामतृप्ती हीच जगातील एक सृजनशील अधिशक्ती आहे, तिच्यातच उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांची बीजे साठवलेली आहेत; असे लोककथाकार सांगतो. कामवासना असणे वाईट नव्हे, ती अहितकारक नव्हे, त्यात समाजघातक नाही, असे कामशास्त्रज्ञ वात्स्यायनही म्हणतो. लिंगपूजा ही तर भारताची प्राचीनतम संस्कृती होती आणि अजून आहे.

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश ही तीन दैवते जन्म, प्रगती आणि मृत्यू यांना वाहिलेली. शंकराचे प्रतीक म्हणजे शिवलिंग. सारांश - मृत्यूचे, संहाराचे, विलयाचे महान स्वरूप म्हणजे शंकर! आणि त्या शंकराची प्रतिमा आपण प्रतीकात्मक स्वरूपात जी घेतली, ती म्हणजे शाळुंका आणि मधोमध असलेले लिंग. योनी-लिंगाचे ते स्पष्ट स्वरूप आहे. जगाची उत्पत्ती व्हावी म्हणून जी दोन इंद्रिये वापरली जातात, ती ही! योनी आणि लिंग म्हणजे जन्माचे प्रतीक आणि ते वाहिले कुणाला? तर मृत्यूला! मृत्युदेवतेला! शंकराला! त्यातून पुन्हा या शाळुंकेतून निघालेल्या लिंगाचा सूक्ष्म दृष्टीने अभ्यास केला, तर पाहा कसे एक चमत्कारिक आणि अद्भुतरम्य चित्र उभे राहते! शाळुंका जी आहे, ती स्त्रियांची योनीजिव्हा (vagina). योनीमुखात लिंग गेले तर ते आत जाईल, असे बाहेर येणार नाही. शाळुंकेला ज्या वक्राकार वळकट्या आहेत त्या (valva) आंतर-योनीच्या! त्याचाच अर्थ योनिगर्भात शिरलेले ते स्थूल लिंग आहे. सारांश, Time and space quantum ला छेद देणारे, कालगर्भाच्या अमृतत्त्वाला स्पर्श करणारे हे महालिंग आहे!

प्राचीन काळातील प्रचंड, भव्य, उदात्त आणि मानवी संस्कृतीच्या इतिहासात घडवले गेलेले हे कामदर्शन आहे! यात काव्य आहे, यात तत्त्वज्ञान आहे, यात प्रपंचही आहे आणि परमार्थही आहे!

खजुराहो घ्या, भुवनेश्वर घ्या, भारतात हजारो अशी मंदिरे किंवा लेणी सापडतील, की ज्याच्यावर कोठे ना कोठे तरी कामशिल्पाची एखादी रेघ ओढलेलीच असणार!

---

ज्या काळात कोनार्क, खजुराहो इत्यादी प्राचीन मंदिरे बांधली गेली, तो काळ डोळ्यांपुढे आला म्हणजे वाटू लागते; त्या काळातील समाज सधन होता, सुखवस्तू होता आणि सुसंस्कृतही होता. त्याआधी बांधल्या गेलेल्या देवालयांचे अवशेष पाहिले आणि त्यांची कामशिल्पाने विभूषित अशी कोनार्क आणि खजुराहोसारखी मंदिरे पाहिली म्हणजे निश्चितपणे वाटते, की समाजजीवन उत्क्रांत होत चालले होते. समाजाच्या मनात ‘फ्लेश’विषयीचा (flesh) कसल्याही तर्‍हेचा कॉम्प्लेक्स नव्हता. समाज धीट होता. पुष्ट होता. संतुष्ट होता. जी आज आपण चोरून, काळ्या बाजारातील मैथुनचित्रे विकत घेऊन पाहतो; तीच चित्रे कोनार्क आणि खजुराहोच्या शिल्पकारांनी जणू 'ओपन सेक्स आर्ट गॅलरी’त उघड्यावर मांडलेली होती. यांचे कारण एकच. आज आम्ही वैज्ञानिकदृष्ट्या कितीही पुढे गेलेलो असलो, तरी मानसिक आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या आज आपण तसे परावर्तित अवस्थेतच आहोत.

देहधर्माविषयी आणि मैथुनकर्माविषयी त्या काळातील लोकांत घृणा नव्हती. परिचय, प्रीती, सहवास, आलिंगन, संभोग या सर्व क्रिया देहाला आणि मनाला भूषविणार्‍या आहेत, समृद्ध करणार्‍या आहेत असे त्यांना वाटत असावे.

शिवलिंगाचे प्रतीक आणि त्या प्रतीकाची पूजा हे त्याच सामाजिक आणि मानसिक अभिनिवेशाचे दर्शक नव्हते काय? स्त्री-पुरुषातील संबंध आणि त्या संबंधातून अभिव्यक्त होणार्‍या शरीराच्या कलात्मक आकृती या अतिशय सुंदर, पवित्र आणि उदात्त आहेत, अशी तत्कालीन समाजधारणा असावी.

कोनार्क आणि खजुराहो येथील मैथुनशिल्पे पाहिल्यानंतर आणि त्या मैथुनशिल्पांतील उच्च कोटीची कलात्मकता अनुभवल्यानंतर पाहणार्‍याच्या मनामध्ये हीन पातळीची कामोत्तेजक भावना निर्माण होणे शक्य नाही. कोनार्कच्या देवालयावरची संभोग-आसनांचे आकृतिबंध हे प्लास्टिक आर्टमधल्या उच्च आणि उदात्त अभिरुचीचे दर्शन घडवणारे आहेत.

---

आर्ट लाइज इन कन्सिलिंग आर्ट (Art lies in concealing art) असे प्रबोधन या मैथुनशिल्पातून हटकून होते, असे मी म्हटले तर ती अतिशयोक्ती ठरू नये. या मैथुनशिल्पांतला निर्मळपणा खरोखर दृष्ट लागण्यासारखा आहे. ती मैथुनशिल्पे पाहिल्यानंतर मन एका सृजनशील स्वर्गीय वातावरणात विहार करू लागते. गर्भसंभवाच्या आणि गर्भपोषणकाळातील ही स्त्री-पुरुषांची शृंगारिक चित्तचित्रे आहेत. ज्या देहधर्माच्या पार्थिव वासनेतून जीवनाचा वेल अंकुरतो आणि गगनाच्या मांडवावर तो वर चढत जातो; त्याला अश्लील, बीभत्स (vulgar, obscene अथवा pornographic) म्हणण्यातून आम्ही किती ढोंगी आहोत, किती जीर्ण आणि बुरसटलेल्या मनाचे आहोत, किती असंस्कृत आणि किती कलाद्रोही आहोत, हेच तर सिद्ध होत नाही काय? काही टीकाकार म्हणतात, की त्या प्राचीन मंदिरावरील मैथुनचित्रे पाहिल्यानंतर यात्रिकाच्या किंवा भाविकाच्या मनात शृंगार आणि कामचेष्टितांविषयी घृणा निर्माण होते; देहात भरून राहिलेल्या वासनेवर तो थुंकतो आणि एका उदात्त मनाच्या अवस्थेत देवालयात देवदर्शन घेण्यासाठी प्रवेश करतो. सब्लिमेशन ऑफ इमोशन्स (Sublimation of emotions) किंवा कॅथार्सिस (Catharsis) असेही नाव टीकाकारांनी या भावनास्पंदनाला दिलेले आहे; पण हे सर्व आपल्याला पटत नाही.

तो काळ असा होता, की जेव्हा मोक्षधर्माविषयी समाजाला ओढ होती. प्रपंच अथवा संसार क्षणभंगुर आहे, हा देह विटाळाचा गोळा आहे, या विषयासक्त देहावर प्रेम करणे पाप आहे, प्रपंच आणि संसार सोडून आणि अंगाला राख फासून रानावनात जावे, चिंतन करावे अशा तर्‍हेची समाजविघातक विचारप्रणाली त्या काळात फोफावत होती. पत्नीच्या गालावरील गुलाबी रंगापेक्षा छाटीचा भगवा रंग अत्यंत श्रेष्ठ आहे, मोलाचा आहे, अशा खुळ्या विचाराने त्या काळातील समाजजीवनाला घेरले-वेढले होते. जन्म, शैशव, कौमार्य, तारुण्य, शेवटी वार्धक्य व पुढे मृत्यू हे चित्र काढताना त्यांच्यापुढे कातड्याच्या पिशवीत शिवून काढलेला सांगाडा म्हणजे एक देह, असे चित्र सदैव तरंगत होते.

---

देह ही छाया आहे. संसार ही माया आहे. स्त्री-पुरुषातील प्रपंचे हे नाटक आहे. देहात्मक वासना या मायिक आहेत आणि सनातन सत्य, शिव आणि सुंदर फक्त तो आत्मा आहे. अशा तर्‍हेच्या तत्त्वज्ञानाभोवती समाज प्रदक्षिणा घालत होता, मनाला भोवळ येईपर्यंत प्रदक्षिणा घालत होता आणि अस्तित्वातच नसलेल्या शून्याचा आधार घेऊन जीवनाचे आणि विश्वाचे गणित सोडवू पाहत होता.

शंकराचार्यांची इथेच फसगत झाली. गौतम बुद्धांची इथेच फसगत झाली. एवढेच नव्हे, तर जगातील मोठमोठे धर्मप्रेषित येशू ख्रिस्त, पैगंबर महमंद, झरतुष्ट्र आणि अशांसारख्यांचीही हीच फसगत झाली. हे सर्व तत्त्ववेत्ते, धर्मद्रष्टे, अमावस्येच्या रात्री, काळोख्या खोलीत, अजिबात अस्तित्वात नसलेल्या काळ्या मांजराचा आंधळ्या हातांनी आणि डोळ्यांनी शोध घेत होते.

अशा प्रपंचविन्मुख करणार्‍या रिअ‍ॅक्शनरी तत्त्वज्ञानाच्या चिखलात रुतलेल्या समाजाला बाहेर काढण्यासाठी खजुराहो, कोनार्क वगैरे मंदिरांवरील मैथुनशिल्पे क्रांतिकारक शिल्पकारांनी घडविलेली असावीत, असे माझे निश्चित मत आहे.

---

अभिजात कला धीट असते. ती जीर्ण जर्जर संस्कृतीला कृतनिश्चयाने सामोरी जाते. अशा वेळी रतिक्रीडेतील वस्त्रे आपोआप गळावीत, आभरणे बाजूला व्हावीत, नग्नतेचा आडपडदा पारदर्शक व्हावा... यात नवल ते काय!

चुंबन घेणे, आलिंगन देणे अथवा संभोग घेणे याची नग्न चित्रे रेखाटणार्‍या कलाकारांना नावे ठेवणार्‍या समाजाची आणि टीकाकारांची खरोखर कीव येते; परंतु नग्नतेविषयी, मैथुनक्रीडेविषयी अशा तर्‍हेची भावना का निर्माण व्हावी? याचा आपण शोध घेतल्यास असे दिसते, की क्लासिकल म्युझिक समजण्यासाठी जसे तुमचे कान 'ट्रेन' व्हावे लागतात, उंची मद्य घेण्यासाठी जशी तुमची 'टेस्ट' ट्रेन व्हावी लागते, कथकली-मणिपुरी अथवा भरतनाट्यम् नृत्य पाहताना त्यातले सौंदर्य कळण्यासाठी जशी तुमची दृष्टी ट्रेन व्हावी लागते; त्याप्रमाणे कोनार्क व खजुराहो येथील प्राचीन मंदिरांवरील मैथुनशिल्पे पाहताना तुमचे मन, तुमची अभिरुची, तुमची जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी जर 'ट्रेन्ड', सुसंस्कृत आणि विदग्ध नसेल - तर त्या मैथुनशिल्पातील अप्रतिम सौंदर्य तुम्हांला दिसणार नाही. तुम्हांला त्यातील अश्लीलता आणि बीभत्सता तेवढी दिसेल.

खजुराहो व कोनार्क येथील मैथुनशिल्पांत आढळणार्‍या शिल्पबंधांचा अभ्यास आज खरोखर गंभीरपणे व्हायला हवा. कामक्रीडेतील आलिंगन, बंधन, चुंबन, आरोहण, बाहुकस, अधररसकोष, नैत्रालिंगन, मुखलिंगन या सर्वांच्या आकृतिबंधातून दिसणारी परम्युटेशन्स अ‍ॅन्ड कॉम्बिनेशन्स पाहिल्यानंतर तुम्ही खरे प्रामाणिक असाल तर म्हणाल, ते शिल्पकार सेडिस्ट नव्हते, मासोकिस्ट नव्हते, लेस्बियन नव्हते, परव्हर्ट नव्हते, मॉर्बिड नव्हते. कामकुंडात केवळ वीर्याहुती देणार्‍या आजच्या संभावित आणि शिष्ट ऋत्विजांना आणि आचार्यांना त्या मैथुनशिल्पांत अश्लीलतेचा गंध आढळणारच! खरोखर मैथुनशिल्पन्यासातील अंगोपांगाचा विचार केला, तर असे वाटते, की कुणीतरी आजच्या नव्या शिल्पप्रवर्तकाने ही शिल्पमीमांसा करावी. छिन्नीच्या आघाताखाली वाकणार्‍या पाषाणाला मानवाच्या मानसिक विकृतीचा तेव्हा स्पर्शही झाला नसावा. हा पाषाण खरोखर अव्यभिचारी, अंतःप्रेरणेने विशुद्ध आणि शिल्पसौष्ठवाने पुरेपूर भरलेला दिसतो. या पाषाणावर वशीकरणाचे अथर्ववेद लिहिले गेले नव्हते नव्हते, तर संमोहनाचा वितळता बिंदू पकडण्यासाठी ते पाषाण टपलेले होते. कामपूर्तीनंतरच्या विकलांगांतल्या कैवल्याचा क्षण पकडणे सोपे नसते. त्यासाठी मनाळ (Psychedelic) दृष्टी असावी लागते. मैथुनशिल्पात व्यक्त होणारी आतुरता, उत्कंठा, अधीरता किती अस्पष्ट आणि किती अस्फुट असते! पाषाणांचे ते नम्रतेने ताठरलेले भाव होते. चुंबने मागण्यात तिथे लाचारी नव्हती, लीनता होती. कोकिळेच्या पंचमात राजहंसाची लवचीक कंठरेषा भिजवून काढलेली ती मैथुनचित्रे आहेत!

---

मूर्तिशिल्पाचे वैशिष्ट्य :

खजुराहोच्या मूर्तिशिल्पांची वैशिष्ट्ये विविध प्रकारची आहेत. मुद्रा, अलंकार, वेषभूषा, केशरचना व देहाकार ह्यांचे रेखाटन. वक्ररेषापद्धतीची नि दक्षिणांग व हातांच्या सरळ रेखाटनाची, पुष्ट नितंब व स्तनयुगुलाच्या वर्तुळाकाराशी समतोलपणाने सांगड घातलेली आहे. शिल्पाची गतिमानता नुसती रेषांमध्ये नसून त्रिमित स्वरूपाची आहे. तत्कालीन शिल्पकाराने केलेला मानवदेहाचा अभ्यासही ह्या मूर्तीच्या मुद्रारेखाटनात आढळतो. चेहर्‍याचे अंडाकृती रेखाटन, कोरीव नक्षीकाम, अर्धोन्मीलित नेत्र आणि बाकदार भुवया, ही खजुराहोच्या मुद्रा रेखाटनाची स्वतंत्र वैशिष्ट्ये आहेत.

खजुराहोच्या शिल्पांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे दर्शनी भागावरचे रतिशिल्प. ह्याचे मिथुनशिल्प असे सामान्यतः वर्णन केलेले आढळते. प्रेमाचे विविध आविष्कार ह्या शिल्पात इतक्या सूक्ष्मतेने व यथातथ्यतेने रेखाटले आहेत, की दगडाला गतिमान करणार्‍या शिल्पकाराच्या कौशल्याने प्रेक्षक अक्षरशः भारावून जातो. चुंबन, आलिंगन, अवयवाचे विळखे व कित्येकदा सु-रत प्रसंगांचे रेखाटन पाहताना त्याच्या अशिष्टतेपेक्षा तादात्म्याच्या रेखाटनाचेच विशेष कौतुक वाटते. कलेच्या उत्कट आविष्काराकडे रसिक प्रेक्षकांचे विशेष लक्ष्य जाऊ नये किंवा त्याचा वासनात्मक परिणाम सामान्य प्रेक्षकांवर होऊ नये, इतके सामर्थ्य ह्या रतिशिल्पात प्रत्ययास येते.

आधुनिक नीतिशास्त्राच्या दृष्टीने ह्या रतिशिल्पातल्या रेखाटनात अशिष्टतेचे अधिक्य वाटले, तरी त्यातले सूक्ष्म मुद्राभाव प्रसंगोपात प्रकट झालेले आहेत.

खजुराहोचे हे रतिशिल्प पुराणमतवादी पाश्चात्त्यांना व त्यांच्या मतप्रणालीचे सहीसही अनुकरण करणार्‍या एतद्देशीयांना असभ्य वृत्तीचे निदर्शक वाटते.

---

रतिशिल्पातील कामपुरुषार्थ :

ह्या रतिशिल्पाची वैचारिक बैठक समजण्यासाठी प्रथम प्राचीन भारतीय समाजरचनेचे थोडे निरीक्षण करणे उपयोगाचे ठरेल. वेदकालीन समाजरचनेची वैशिष्ट्येच साकल्याने किंवा तपशीलवार जाणणे जरी युक्त असले, तरी रतिशिल्पाचा अभ्यास करताना तत्कालीन जीवनात कामपुरुषार्थाचे महत्त्व काय होते व त्याचा आविष्कार ललितकलांमध्ये कसा होऊ शकला, ह्याचा मागोवा घेणे प्रस्तुत ठरेल.

वेदकाळात निरनिराळ्या शास्त्रांचे अध्ययन प्रचलित होते असे आढळते. व्युत्पत्ती, व्याकरण, नीती, भूमिती, खगोलविद्या, चिकित्सा इत्यादी शास्त्रांचे संदर्भ उपलब्ध आहेत. ह्याच काळी कामशास्त्राची सुरुवात झाली असावी व इतर शास्त्राबरोबर भारतात मानवी संस्कृतीच्या प्रगतीला त्यांनी हातभार लावला असावा.

मानवी देहाचे नैसर्गिक व्यापार व व्यवहार काय आहेत, शरीरवासना कशा पूर्ण कराव्यात, कामव्यवहाराची पार्श्वभूमी, परिचर्या आणि पूर्ती यांचे उद्देश काय आहेत इत्यादींचे वैज्ञानिक विवरण प्रस्तुत शास्त्रात स्पष्टपणे केलेले आढळते. आपल्या वासनांची पूर्ती व त्याबरोबर निग्रह कसा करावा; तेणेकरून कुटुंबाचा, समाजाचा आणि देशाचा जबाबदार घटक कसे व्हावे याचे शास्त्रीय शिक्षण नागरिकाला प्राप्त व्हावे; हा ह्या कामशास्त्राचा प्रधान हेतू होता. वेदकालीन व तद्नंतरचे ग्रंथ पाहिले, तर ह्या शास्त्राच्या प्रत्येक अंगाचा सखोल अभ्यास त्यात केलेला आढळतो.

वात्स्यायनाचे कामसूत्र, कन्दर्पचुडामणि, कोकापण्डिताचे रतिरहस्य उर्फ कोकशास्त्र, पद्मश्रीचे नागरसर्वस्वम, कल्याण मल्लाचे अनंगरंग, कवी शेखराचे पंचसायक, हरिहराची शृंगारदीपिका, नागार्जुनाचे रतिशास्त्र हे प्राचीन ग्रंथ मुद्रित झालेले आहेत. ह्याशिवाय अनङ्ग-तिलक, अनङ्ग्दीपिका, अनङ्ग-शेखर, कामसमूह, भगवत कवीचे अष्टनायिका दर्पण, ईश्वर, कामित, कलावाद तंत्र, कलाविधितंत्र, कोकापण्डिताचे कलाशास्त्र, कामप्रकाश, गुणाकराचा कामप्रदीप, कामप्रबोध (या नावाचे दोन ग्रंथ), नित्यनाथकृत कामरत्न, वामनाचे कामशास्त्र, कामदेवाचे कामसार, कौतुक मंजिरी, पद्ममुक्तावल, मदनमंजिरी, मनोदय, योगरत्नावली, जयदेवाची रतिमंजिरी, विद्याधरकविकृत रतिरहस्य, हरिहरकृत रतिरहस्य, रतिरहस्य टीका, कांचीनाथकृत रतिरहस्यदीपिका, रामचंद्र सूरिकृत रतिरहस्य व्याख्या, रतिसर्वस्व रतिसार, विश्वेशवरकृत रसचंद्रिका, रसविवेका, वाजीकरण तंत्र, क्षेमेंद्रकृत वात्स्यायन-सूत्र-सार, वेश्याङ्गना कल्प, वेश्यांङ्गना वृत्ती, शांङ्गधकृत शृंगारपद्धती, शृंगार-भेदप्रदीप, शृंगार मंजरी, चित्रधरकृत शृंगारसारिणी, विष्णवङ्गिरसकृत समर काम-दीपिका, सुरतोत्वर कामशास्त्र, देवेश्वरकृत स्त्रीविलास, रेवणाराध्यकृत स्मर-तत्त्व प्रकाशिका,स्मरदिपिका, देवराज महाराजकृत रति-रत्न-प्रदीपिका, स्मर-रहस्य-व्याख्या, केशवकृत काम-प्रभृत, वरदार्यकृत कामानन्द, हरिहरकृत रतिचंद्रिका, आनंदकृत कोकसार भाषा ह्या ग्रंथांचे संदर्भ आणि हस्तलिखिते बिकानेर, औंध, मद्रास आणि पॅरिसच्या ग्रंथालयात उपलब्ध असल्याचा उल्लेख त्यांच्या सूचीत आढळतो.

ह्याशिवाय कामव्यवहाराचे उल्लेख अथर्ववेद, ऋग्वेद, तैतिरेय संहिता, बृहद्दारण्यक ह्या वेदकालीन उपनिषदांत; महाभारत व रामायण ह्या महाकाव्यांत; अग्नी, भविष्य, देवीभागवत, गरुड, हरिवंश, स्कंद, श्रीमद्भागवत, विष्णुधर्मोत्तर ह्या पुराणांत; आगर, आपस्तम्ब, अत्रिसंहिता, बृहद्यम, दक्ष, मनु, मारद, प्रजापती, शंख, वशिष्ट वृद्दहरित, विष्णु व याज्ञवल्क्य स्मृतीत; महाभाष्य ह्यासारख्या व्याकरणग्रंथात; कौटिलीय अर्थशास्त्रात; आयुर्वेदप्रकाश बृहत्संहिता, चरकसंहिता, शुशृतसंहिता ह्या वैदक ग्रंथांत; अश्वघोषकृत बुद्धचरित, चौरपंचशिका, गीतगोविंद, जानकीहरण, किरातार्जुनीय, कुमारसम्भव, मेघदूत, नैषधीयचरितम्, रघुवंश, शिशुपालवध इत्यादी काव्यग्रंथांत; कादम्बरी, दशकुमारचरित ह्या प्रबंध ग्रंथांत; अमरुशतक, आधारशतक, समयमातृका, शृंगारशतक, सुभाषितरत्नकार इत्यादी संकीर्णग्रंथांत; शृंगारतिलक, धूर्तसमागम इत्यादी भाणग्रंथांत; धूर्ताख्यान, पौमचरियम्, कुट्टनीतम्, गाथासप्तशती इत्यादी प्राकृत ग्रंथांत आढळतात.

अलंकारशास्त्राचा संबंध कामशास्त्राशी असल्यामुळे केशवमिश्रकृत अलंकारशेखर, गोविंदकृत काव्यप्रदीप, वाग्भटाचे काव्यानुशासन, रुद्रटकृत काव्यालंकार, जयदेवकृत चंद्रलोक, जगन्नाथकृत रसगंधार, भरतमुनीकृत नाट्यशास्त्र, भोजकृत सरस्वती कण्ठभरण, विश्वनाथाचे साहित्यदर्पण व मम्मटाचा काव्यप्रकाश इत्यादी ग्रंथांत अनेक ठिकाणी कामशास्त्रासंबंधीचे उल्लेख आढळतात.

---

साधारणतः १९६८-१९७२ ही पाच वर्षे माझा मुक्काम कोल्हापुरात होता. संस्कृतीच्या अनेक अंगांचा अभ्यास करण्यात माझे जगणे असते. जिवंत राहण्यासाठी मी भारतात अनेक ठिकाणी हिंडलो आहे आणि त्या-त्या वास्तव्यात मी अनेक प्रकारचे अनुभव घेतले आहेत. मुख्यतः कोनार्क-खजुराहो येथील मुक्कामात माझे जीवन विशेष समृद्ध झाले, दृष्टी आणि जाणिवा विशेष प्रगल्भ झाल्या. परिणामी माझ्या चिंतनाला दिशा मिळाली आणि हे सर्व लेखन मी अनुभवांमुळे लिहू लागलो. काम (Sex) या विषयावर मी उपखंडात 'कोनार्क' नावाची कादंबरी लिहिणार आहे. त्यातील पहिला भाग लिहून झाला आहे. गंमत म्हणजे, चिंतनपर लेखन मी करू लागलो ते मात्र काही कविता लिहूनच! म्हणूनच त्या कविता इथे वाचकांसाठी देण्याचा मोह मला आवरत नाही.

ह्या सर्व कविता वेळोवेळी जशा सुचल्या, तशाच त्या पुढे देत आहे.

मृद्गंध उमलला, आले मृग नक्षत्र
चालली अवेळी, ओलेती अपरात्र।
वाकली जरा, पिळताना ओला पदर
आतून जरासे, हलले अर्धे दार॥

चांदणे सोडले, गालावरती चिंब
पदरात झिरपले, पुनवेचे प्रतिबिंब।
दे भरुनि आणखी, पुन्हा भरू दे पेला
एकदाच आला, क्षण गेला तो गेला॥

हा असा राहू दे, असाच खाली पदर
हा असा राहू दे, असाच ओला अधर।
ओठात असू दे, ओठ असे जुळलेले
डोळ्यांत असू दे, स्वप्न निळे भरलेले॥

ही रात्र आजची, पुन्हा न भेटायाचे
हे दार आतुनी, पुन्हा न लागायाचे।
मिटू नकोस डोळे, अर्ध्यावर मिटलेले
पुसू नकोस ओघळ, स्वप्नांचे फुटलेले॥

काळोख खुळा, अन् खुळीच काळी राणी
संकोच मावला, मिठीत सुटली वेणी।
अंजिरी चिरी, विस्कटे, सुटे निरगाठ
ओठात चुंबने, भरली काठोकाठ॥

भरदार कुसुंबी काठ, दाटली चोळी
येतसे अपूर्वा, उषा सावळी भोळी।
रोमांचित झाली, कितीक येथे युगुले
चुंबने दिली घेतली, बिलगुनी जवळी॥

बेसावध पदराआड, भेटले डोळे
अन् टोक जिभेचे, अधरावरुनी फिरले।
रंगला रक्तचंदनी पदर, अन् पोत
पान्हावली स्वप्ने, भरलेल्या पदरात॥

या इथे घेतली, त्या दोघांनी शपथ
चुरगळले पदराआड, जरासे हात।
घातली मिठी, आवळून दोन्ही बाहू
अडवून म्हणाली, नका नका ना जाऊ॥

ओठात अडकले चुंबन, रुसले गाल
कोयरीत हिरवा चुडा, विरघळे लाल।
घालता उखाणा, फणा रुपेरी खोल
अंकुरले अमृत, ढळता नाभीकमळ॥

मधुचुंबन म्हणजे, क्षणभर धुंद विरक्ति
आलिंगन म्हणजे, विरहाची आसक्ति।
हे जीवन म्हणजे, दीर्घ स्वप्नसंभोग
हे जीवन म्हणजे, मृगतृष्णेची आग॥

==========

संदर्भ :
कामसूत्र : वात्स्यायन मुनी
रतिरहस्य : कोका पंडित
अनंगरंग : कल्याणमल्ल
नारदीय सूक्त : अहिताग्नी राजवाडे
The wonder that was India: B.L. Bashaam
Introduction to Indian Art: Dr. Anand K. Coomorswamy
Hindu culture: Radhakamal Mukerji
Indian Temples & Sculpture : Dr. goswamy
Kam-kala: Dr. Mulkraj Anand
Konark: Rustum J. Mehta
The Erotic sculpture of India: Max-Pol Fouchet
The Ancient Art & Architecture of India: S.B.Havell
Khajuraho: Vidya Prakash
An Approach to Hindu Erotic Art: Alain Danielou
G.D.Khosha's report on Oscenity and Nudity

---

'शिल्पायन' या पुस्तकातील 'कामशिल्पे' या लेखाचे अंशात्मक पुनर्प्रकाशन

विशेष आभार :
लेखक : रॉय किणीकर
संपादक : अनिल किणीकर
प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन, पुणे

प्राचीन शास्त्रांमधील विविध लैंगिकता

 https://www.bbc.com/marathi/india-59108678

अनेक प्राचीन शास्त्रांमधील समलैंगिकतेचा अभ्यास करताना लेखक प्रामुख्याने तीन ग्रथांचा उल्लेख करतात. नारद स्मृती, सुश्रूत संहिता आणि वात्सायन लिखित कामसूत्र.

कामसूत्रामध्ये 'तृतीय प्रकृती' हा शब्द वापरला असल्याचं अमारा म्हणतात.

सुश्रृत संहितेनुसार समलिंगी पुरुष म्हणजेच क्लिबा या लैंगिक संबंधाच्या प्रवृत्तीनुसार पाच प्रकार सांगितल्याचं लेखक लिहितात. असेक्य, सुगंधिका, कुंभिका, इर्षका आणि षंढ अशी वर्गवारी केली आहे.

तर नारद स्मृतीमध्ये मुखेभाग, सेव्यका आणि इर्षका असे तीन प्रकार सांगितलेले असून याप्रकारच्या पुरुषांना स्त्रियांशी लग्न करण्यास मनाई असल्याचं लिहिलंय. तर वात्सायनांनी समलिंगी पुरुषांसाठी पांडा या शब्दाखाली 14 वेगवेगळे प्रकारचे पुरुष नमूद केले आहेत.

फोटो स्रोत, Amara Das Wilhelm

फोटो कॅप्शन,

अमारा दास यांनी प्रथम 22 पानी पुस्तिका लिहिली त्यानंतर हे पुस्तक लिहिलं.

तर समलिंगी स्त्रियांसाठी आणि स्त्रीच्या लैंगिक ओळखीसाठी नस्त्रिय हा शब्द वैदिक साहित्यात येतो. वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये असलेल्या उल्लेखांमधून लेखकाने 10 प्रकारच्या नस्त्रियांची नोंद केली आहे.

स्वैरीणी - इतर स्त्रियांसोबत प्रेमसंबंध ठेवणारी

कामिनी- पुरुष आणि स्त्रिया या दोघांसोबत प्रेमसंबंध ठेवणारी

स्त्रीपुंसा- वागण्यात पुरुषी भाव असणारी

षंढी- पुरुषासारखी दिसणारी आणि जिला मासिक पाळी किंवा स्तन नाही अशी

नरषंढा- जिचं स्त्रित्व पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालंय अशी

वर्ता- जिचं स्त्री-बीज गर्भाशयात रुजू शकत नाही

सुसीवक्त्रा किंवा सुसीमुखी- जिची योनी अविकसित वा लहान आहे

वंध्या- मासिक पाळी नसणारी

मोघपुस्पा - गर्भधारणा न होणारी आणि

पुत्रघ्नी - वारंवार गर्भपात होतो अशी स्त्री

स्वैरीणीचा उल्लेख कामसूत्रामध्ये करण्यात आलाय. तर कामिनीचा भार्गव पुराणात आणि स्त्रीपुंसाचा महाभारतात. या तिन्ही प्रकारच्या स्त्रियांची लैंगिक संबंधांच्या वर्तनावरुन वर्गवारी करण्यात आली आहे.

संस्कृत शब्द षंढा अशा पुरुषाच्या संदर्भात वापरला जातो, ज्याला जन्माने मिळालेलं पुरुषत्व संपुष्टात आलंय आणि त्याचं वागणं स्त्री सारखं आहे. या प्रवृत्तीच्या विरोधी षंढी हा शब्द अशा स्त्रीसाठी आहे जिला पुरुष म्हणून जगायचंय.

नपुंसा म्हणजे Intersex. जन्मतःचा स्त्री की पुरुष हे लिंग ठरवणं शक्य नसतं अशा व्यक्ती. पूर्णतः विकसित न झालेल्या जननांगसाठी निसर्ग हा संस्कृत शब्द वापरण्यात आलाय. शरीरातील अविकसित प्रजनन व्यवस्था याचा उल्लेख आहे. अशा व्यक्ती विरुद्धलिंगीही असू शकतात आणि समलिंगी देखील असू शकतात.

कामी या संस्कृत शब्दाचा अर्थ देताना लेखक म्हणतो, अशा व्यक्ती प्रेम, प्रणयात उत्सुक असतात. आणि वेगवेगळ्या पद्धतीने ते प्रदर्शित करत असतात. स्त्री आणि पुरुष या दोन्हींकडे ते आकर्षित होतात. दोन्हीकडे अधूनमधून आकर्षित होण्याला 'पक्ष' हा शब्द वापरण्यात आलाय.

प्राचीन वैदीक भारतात ट्रान्सजेंडरना समाजात आपली लैंगिक ओळख लपवण्याची आवश्यकता नसायची असं सांगताना बीजकोश काढण्याची प्रथा नव्हती तर लैंगिक अवयव कपड्याने घट्ट बांधून ठेवायची प्रथा होती, असं लेखक लिहितात.

अमारा म्हणतात- "वैष्णव धर्माचा प्रसार करणाऱ्या पंधराव्या शतकातील चैतन्य महाप्रभू (ISKON) यांच्या शिकवणीनुसार सर्वांना सामावून घ्या या संदेशाला अनुसरुन समाजातील 'Third Gender' ला सामावून घेणं हा आमच्या संस्थेचा उद्देश आहे."

इस्कॉनचे संत चैतन्य महाप्रभू यांचं रुपही कृष्णाचं द्विलिंगी होतं असं ते सांगतात.

फोटो स्रोत, Amara Das Wilhelm

फोटो कॅप्शन,

मुंबई प्राईड मार्चमध्ये LGBTI कार्यकर्ते अंकित भूपती GALVAचं प्रतिनिधीत्व करताना

गाल्वा-108 संस्था एकपत्नी/एकपती विवाह आणि संबंधांची (monogamous) पाठराखण करते. कारण सुदृढ आयुष्यासाठी ते अधिक पोषक आहे असं त्यांचं मत आहे.

पण इस्कॉन औपचारिकरित्या कोणत्याच समलैंगिक विवाहांना मान्यता देत नाही, पण इस्कॉनमधील काही वरिष्ठ अशा विवाहांना आणि संबंधांना पाठिंबा देतात, असं अमारा सांगतात.

"आधुनिक समाजात समलैंगिक समुदायाबद्दल आम्ही सातत्याने राबवलेल्या अभियानांमधूनही अनेकांचं याविषयी शिक्षण झालं. समलैंगिकतेचा, ट्रान्सजेंडर आणि इंटरसेक्सविषयीचा वेदकालीन दृष्टीकोन लोकांपर्यंत पोहचवण्यात आम्ही यशस्वी होतोय."

याच काळात भारतात संशोधनात्मक अभ्यास झाला. त्यातील नव्वदच्या दशकातलं गीती थडानी यांचं हिंदू शक्ती देवतांसंबधांचं संशोधन महत्त्वाचं मानलं जातं.

त्यांनी 'सखियानी: लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया' हे पुस्तक लिहिलं. याच काळात डॉ. रुथ वनिता आणि सलीम किडवाई यांचं 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' हे संशोधनात्मक पुस्तक उपलब्ध झालं. वैदिक तसंच पौराणिक संदर्भ आणि आजच्या काळातले दृश्य-अदृश्य पुरावे या पुस्तकांमधून पुढे येतात.

सेक्स, लव्ह आणि इतिहास

'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया'च्या पहिल्या भागात व्यासांनी संस्कृमध्ये लिहिलेलं महाभारत, पाली भाषेतील मनिकांथा जातका, विष्णू शर्मा यांचं संस्कृतमधील पंचतंत्र, वात्स्यायनांनी संस्कृतमध्ये लिहिलेलं कामसूत्र, तर दुसऱ्या भागात पुराण आणि प्रचलित लोककथांविषयी सविस्तर मांडणी आहे.

याखेरीज पुस्तकात मध्ययुगीन भारतातील पर्शियन आणि उर्दू परंपरेतील प्रेम, लैंगिकता याविषयीच्या संकल्पना, उदाहरणं अधोरेखित करण्यात आली आहेत. ते थेट आधुनिक भारतातील अभिव्यक्ती देखील कशी होती याचं सविस्तर चित्रण आहे.

फोटो स्रोत, Palgrave.com

फोटो कॅप्शन,

समलैंगिकता हा गुन्हा नाही हे कोर्टात मांडण्यात 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' या पुस्तकाचा मोठा वाटा आहे.

डॉ. रुथ वनिता या युनिव्हर्सिटी ऑफ मोंटानामध्ये प्राध्यापक आहेत. लिंगभाव, भारतातील समलिंगी विवाह, समलिंगी प्रेम या विषयावर त्यांनी पुस्तकं लिहिली असून त्या अनुवादक आणि कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

त्यांनी आणि इतिहासकार सलीम किडवाई यांनी संपादीत केलेल्या 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' या पुस्तकाने दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या 'समलैगिकता गुन्हा नाही' या निर्णयाच्या सुनावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. पुरावा म्हणून कोर्टात ते सादर करण्यात आलं होतं.

या पुस्तकात 'सेक्स'पेक्षा 'समलिंगी प्रेम' या संकल्पनेवर जोर देण्यात आलाय. भारतीय इतिहासातील कहाण्या अधिक तपशीलवर समोर येतात.

स्त्रियांमधील प्रेम आणि पुरुषांमधील प्रेम याविषयी याविषयी दक्षिण आशियातील वाङमयात कशी अभिव्यक्ती करण्यात आली आहे, याचे दाखले देत विश्लेषण केलं गेलंय.

नव्वदच्या दशकात या संशोधनात्मक अभ्यासाला रुथ वनिता त्यांनी सुरूवात केली. या अभ्यासाने भारतातल्या LGBTIQ चळवळीला ताकद दिली.

अशा संशोधनात्मक पुस्तकांमधून अनेक लेखकांना प्रेरणाही मिळाली. समलैंगिकतेविषयीच्या पौराणिक कथांचे अन्वयार्थ पुढे आले.

पौराणिक साहित्याच्या बाबतीत ठोस असे दावे इतिहासाचे अभ्यासक आणि संशोधक करत नाहीत. नवव्या शतकापर्यंत महापुराणे लिहिली गेली आणि पुढे तेराव्या शतकापर्यंत उपपुराणे लिहिली गेली, यात काळानुसार अनेक बदल झाल्याने धर्मशास्त्राचा अभ्यास करणारे सांगतात.

पुराणसंहिता या वेदसंहितांप्रमाणे निश्चित नसल्यामुळेही त्यांच्याविषयी वेगवेगळे अन्वयार्थ (interpretation) काढले जाण्याची शक्यता असते.

या अन्वयार्थाविषयी प्रसिद्ध लेखक आणि पौराणिक कथांचे (Mythology) अभ्यासक देवदत्त पट्टनायक सांगतात,

"पौराणिक कथा हा भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य असा भाग आहे. हजारो वर्षांपासून ब्राम्हणच शास्त्र सांगत आले आहेत. त्यात ते स्वतःला उच्चस्थानी दाखवतात. अमुक एक गोष्ट शास्त्र सांगतं की ब्राम्हण सांगतात हा मुद्दा महत्त्वाचा राहिला आहे. त्यामुळे प्रत्येकजण आपल्या दृष्टीकोनातून त्याची मांडणी करतं.

शास्त्रात नेमकं काय म्हटलं होतं हे आपल्याला कसं समजणार? शास्त्र सांगणारे वात्सायन, मनू, चाणाक्य, वशिष्ठ, गौतम ऋषी, विश्वामित्र हे सगळे पुरुषच होते, तर शास्त्र स्त्रियांविषयी काय सांगतं हे पुरुषांच्याच नजरेतून समोर येतं."

हिंदू देवता आणि लैंगिक प्रवाहीपणाविषयी (Gender fluidity) हिंदू तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासक, अकेडेमिस्ट आणि लेखकांनी पुराणकथा, मंदिरांच्या मूर्त्यां यावर सविस्तर लिहिलंय.

त्यात वैकुंठ कमलजा म्हणजे विष्णू आणि लक्ष्मीचं एकत्र रुप ही देवता आहे. तर हरिहर हे शिव आणि विष्णूचं एकत्रित रुप दर्शवलं जातं.

शिखंडी ती होता की तो?

महाभारतातली शिखंडीची कथा तर प्रसिद्ध आहे.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

महाभारत, रामायण, पुराण आणि लोकसंस्कृतीमधील कथा असलेलं पुस्तक

महाभारतातली ही कथा सांगितली जाते. कुरुक्षेत्रावर कौरव आणि पांडवांचं सैन्य समोरासमोर ठाकलं होतं. जेव्हा भीष्म आणि अर्जुन समोरासमोर आले तेव्हा दोघांसमोर कसोटी होती.

पांडवांच्या सैन्यात महारथी शिखंडी होता. शिखंडीच्या मागे राहून अर्जुनाने भीष्मांवर बाणांचा मारा केला. शिखंडी हा स्त्री असल्याने भीष्मांनी बाणांचा प्रतिकार केला नाही. कारण स्त्रीसोबत लढायचे नाही अशी भीष्मांनी प्रतिज्ञा केली होती. अखेर अर्जुनाच्या बाणांने घायाळ होऊन रणांगणावर भीष्म कोसळले.

या कथेत शिखंडी ही राजा द्रुपदाची मुलगी म्हणून जन्माला येते. पण राजा तिला मुलगा म्हणून वाढवतो. त्याला सर्व प्रकारच्या विद्या शिकवत युद्धशास्त्रात निपुण करतो. शिखंडीचं लग्न झाल्यानंतर पहिल्या रात्री जेव्हा त्याच्या पत्नीला कळतं की तो पुरुषच नाही तेव्हा ती वडीलांकडे तक्रार करते. इकडे शिखंडी आत्महत्या करण्यासाठी जंगलात जाते तेव्हा यक्ष तिची कहाणी ऐकून तिला काही काळासाठी पुरुषत्व बहाल करतो.

महाभारत या महाकाव्यातला युद्धाप्रसंगीचा भाग योगायोगाने आलेला नाही तर तो हेतूपूर्वक रचला गेला. शिखंडीची लैंगिकता आणि ब्रम्हचर्य असलेल्या भीष्मांची अलैंगिकता यात संघर्ष उभा केला गेला, अशी मांडणी देवदत्त पट्टनायक करतात.

या कथेकडे पाहताना ती ट्रान्सजेंडर होती का? याचं विवेचन पुराणशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या लेखकांनी केलंय.

गदाधरा हे राधेचं पुरुषसुलभ रुप मानलं जातं. तर महाभारतात अर्जुन बृहन्नळाच्या वेषात तृतीयपंथीय होतो.

अरावनाशी लग्न करण्यासाठी कृष्ण स्त्रीचं रुप घेतो. आजही या कथेशी संबंधीत कुवागम हा पारंपरिक उत्सव तामिळनाडूत चैत्र महिन्यात भरतो.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

हर-हरी म्हणजेच शिव आणि विष्णू यांचा पुत्र हरहरीसूत. या संकल्पनेतून शैव-वैष़्णव पंथांचं एकत्रीकरण असल्याचं देवदत्त पट्टनायक म्हणतात. (रेखाचित्र - देवदत्त पट्टनायक)

कृष्णाशी जोडलेल्या अनेक पौराणिक कथा, लोककथा, अजूनही अस्तित्वात असलेल्या रुढी-परंपरा यातून कृष्णाचं प्रवाही लैंगिकता असलेलं रुप समोर येतं असं अभ्यासक सांगतात.

कृष्णभक्ती करताना पुरुष स्त्रीवेष धारण करतात, हे आजच्या काळातही पाहायला मिळतं. या परंपरेचा उल्लेख देवदत्त पटनायक सखी-भाव परंपरा असा करतात.

"ही सखी-भाव परंपरा बहुदा पंधरावे ते अठरावे शतक या काळात भक्ती आणि तांत्रिक पंथ एकमेकांमत मिसळल्याने जन्माला आली असावी."

"बरेच मानववंशशास्त्रज्ञ अंदाज बांधतात की योगिनी स्त्रियांचे रास नृत्य म्हणून रासलीला सुरू झाली. कृष्ण त्यातला भैरव होता. भैरव म्हणजे ह्या देवीसमुदायासोबत असणारा एकच पुरुष! तो त्यांचा प्रेमी, पुत्र, भाऊ, सेवक असा एकाच वेळी वेगवेगळ्या रुपांत दिसतो.

"जुन्या मातृसत्ताक पद्धतीतल्या स्त्रिया अनेक पशू प्रजातींसारख्या वर्तन करुन फक्त तगड्या तडफदार, देखण्या पुरुषासच प्राधान्य द्यायच्या. अर्थात त्याने टोळीवर वर्चस्व गाजवू नये म्हणून त्याचा विशिष्ट कालावधीनंतर बळी दिला जायचा. अशा वेळेस स्वतःचा जीव वाचवायचा एकमेव उपाय होता तो म्हणजे स्वतःचं खच्चीकरण करुन घेणं. अशा तऱ्हेने पौरुषाचा त्याग करुन प्रियकराऐवजी विचित्र दासीपुत्र बनून त्याला जगावं लागे."

देवदत्त पुढे सांगतात- "भारतात देवीच्या पुरूष पुजाऱ्यांनी उत्सवाच्या वेळी स्त्रीवेष धारण करण्याचा विधी क्वचित प्रसंगी केला जातो. मात्र पितृसत्ताक काळात ही कथा बदलली."

पुराणातली अशीच एक कथा लोककथा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

एकाच वेळी आई आणि पुरुष असणाऱ्या महाभारतातील भंगाश्वनाचं देवदत्त पट्टनायक यांनी काढलेलं रेखाचित्र

विष्णूचं मोहिनी रूप

भस्मासुराचा पिच्छा सोडवण्यासाठी शिव विष्णूची मदत मागतो. तेव्हा विष्णू मोहिनीचं रुप घेऊन भस्मासुराचं चित्त विचलित करतो. डोक्यावर हात ठेवेल त्याचं भस्म होईल असा वर भस्मासुराला शिवाकडून मिळालेला असतो.

मोहिनी नृत्य करता-करता भस्मासुराला त्याचाच हात त्याच्या डोक्यावर ठेवायला सांगते. तिथेच त्याचं भस्म होतं. इकडे शिव मोहिनीच्या रुपावर भाळतो. आणि शिव-मोहिनी यांच्या मिलनातून अय्यप्पाचा जन्म होतो.

हिजड्यांच्या मौखिक परंपरेतल्या कथेमध्ये रामायणातला प्रसंग उभा केला जातो. राम वनवास संपवून पुन्हा अयोध्येत जातो तेव्हा वेशीवर काही जण थांबलेले असतात. राम त्यांची विचारणा करतो. तेव्हा ते सांगतात- तुम्ही वनवासाला जाताना निरोप द्यायला आलेल्या अयोध्येतील स्त्री-पुरुषांना परतायला सांगितलंय. आम्ही तर स्त्री नाही आणि पुरुषही नाही, म्हणून आम्ही प्रतिक्षा करत राहिलो आहोत. तेव्हा रामाने त्यांना वचन दिलं की तुम्ही कधीही उपेक्षित राहणार नाही. या आशयाच्या अनेक लोककथा सांगितल्या जातात.

अय्यप्पाप्रमाणेच क्रॉस ड्रेसिंग असलेली देवता म्हणून गुजरातमधील बहुचारा माता तृतीय पंथीय समलैंगिक लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.

राजा भागीरथाच्या कथेत त्याचं पालन करणाऱ्या दोन स्त्रिया येतात.

मंदिरांमधली शिल्प आणि समलैंगिकता

भारतातील अनेक मंदिरांमध्ये समलैंगिकतेविषयीची शिल्प आढळतात. देवदत्त पट्टनायक म्हणतात- "कांचीपुरम, कोणार्क, खजुराहोसारख्या मंदिरांच्या भिंतींवर समलिंगी संभोगाच्या प्रतिमा आहेत. त्यात बहुदा एकमेकींच्या उत्कट मिठीत असलेल्या स्त्रिया दिसतात. बहुदा प्रेमात असलेल्या स्त्रियांचं त्या प्रतिनिधीत्व करत असाव्यात किंवा देवळातील नृत्यांगना पुरुषाचं मन रिझवण्यासाठी नाट्याभिनय करत असाव्यात."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

ओडिशा येथील कोणार्क सूर्य मंदिर

"त्या मानाने लैंगिक संबंध करणाऱ्या दोन पुरुषांच्या प्रतिमा तुलनेने कमी आहेत. कदाचित त्या भिंतींवर तृतीयपंथी व्यक्तींच्या प्रतिमा असतील आणि आपण त्यांना पुरुष किंवा स्त्री चुकून म्हणत असू. हे प्रत्येकाच्या नजरेवर अवलंबून असतं."

वैदीक भारतात आणि पौराणिक कथांमध्ये लैंगिकतेविषयीचे हे विचार काळाच्या ओघात मागे कसे पडले याविषयी देवदत्त सांगतात-

"हे विचार लुप्त झालेले नाहीत, आजही मथुरेत शिवजीला वृंदावनात स्त्रीरुपात पुजलं जातं, आंध्र प्रदेशात ब्रम्होत्सव साजरा केला जातो तिरुपती बालाजीला साडी नेसवली जाते, कर्नाटकात पुलिगम्मा देवीच्या पूजेला समोर एक मिशी ठेवली जाते. पुरुषरूपी देवता स्त्रियांचा वेष करतात तर स्त्रीरूपी देवता पुरुषांची आभूषणं घेतात. याचा अर्थ लिंगभावापासून आपला विचार खूप वेगळा आहे. लिंग ही अतिशय प्रवाही गोष्ट आहे."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

खजुराहो मंदिर

द्विलिंगी देवतांसोबतच विवाह न करणाऱ्या, स्वावलंबी देवतांच्या आणि माणसांच्या कथा भारतात अनेक लोककथांमध्ये आढळतात.

शिखंडी या पुस्तकात पट्टनायक महाभारत, रामायण, स्कंदपुराण, कामसूत्र, गंगेच्या काठावरील लोककथा, बंगाली तसंच तमिळ लोककथा यांचे दाखले देतात. लैंगिकतेविषयीच्या कथांचे अर्थ अन्वयार्थ त्यांनी उलगडून दाखवले आहेत.

शंभर वर्षांमध्ये इतिहास बदलला?

समलैंगिकतेकडे पाहण्याचा प्रत्येक काळातला विशेष करुन राजकीय वातावरणातला दृष्टीकोन वेगवेगळा असलेला दिसून येतो. पण हा दृष्टीकोन कधी-कधी टोकाचं पाऊल उचलतो.

अभ्यासक आणि संशोधक गीती थडानी यांच्या पुस्तकातून समोर येतं.

समलैंगिक विवाहांना मान्यता मिळावी यासाठीच्या दिल्ली हायकोर्टातल्या केसमध्ये गीता थडानी एक याचिकाकर्त्या आहेत. गीती यांनी भारतातली पहिली समलैंगिक स्त्रियांची संस्था 'सखी कलेक्टिव्ह' 1990 मध्ये स्थापन केली.

आपल्या संशोधनासाठी त्यांनी संपूर्ण भारतात फिरून मंदिरं, ग्रामीण भागातील महिलांना ज्ञात असलेल्या परंपरा, लैंगिक धारणा यांचा अभ्यास केला आहे.

'सखियानी: लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया' मध्ये त्या लिहितात- "स्त्री प्रतिमांचं पुरूषत्त्वामध्ये (masculinization) जाणीवपूर्वक रूपांतर सर्रास करण्याची आपल्याकडे प्रथा आहे. भुवनेश्वरच्या लिंगराज मंदिरात देवतेच्या मूर्तीचे स्तन कापलेले मी पाहिले आहेत.

त्याला नंतर भगवा रंग फासला गेला. त्यामुळे पुरुष प्रतिमा असलेली देवता जन्माला आली. समलिंगी स्त्रिया असलेल्या तारा-तारिणी या देवता मूळ स्वरुपात जशा होत्या तशा बदलून हेट्रोसेक्शुअल म्हणजेच विरुद्धलिंगी जोडप्यात दाखवल्या गेल्या. हे अनेक मंदिरांमध्ये आणि पुरातन स्थळांच्या बाबतीत झालंय."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

भारतात पहिल्यांदा 1999 मध्ये समलैंगिक चळवळीचा प्राईड मार्च कोलकातामध्ये काढण्यात आला.

ब्रिटीशांच्या वसाहतवादी राजकारणाचा लैंगिकतेविषयीच्या भारतीय दृष्टीकोनाला मोठा फटका बसला असं अनेक अभ्यासक म्हणतात.

इंडियन कल्चरल फोरमला दिलेल्या मुलाखतीत डॉ. रुथ वनिता यांनी म्हटलं होतं- "1820 ते 1920 या काळात भारतात समलैंगिकच नाही तर सर्व प्रकारच्या लैंगिकतेविषयीच्या दृष्टीकोनात खूप फरक पडला. त्याआधी लोक लैंगिकतेवबद्दल लिहिताना रोमॅँटिक, विनोदबुद्धीने, आनंदाने अभिव्यक्ती करत होते.

उदाहरणार्थ 1920 नंतर हिंदी लेखक उग्र यांनी लैंगिकतेविषयी कथा लिहिल्या तेव्हा सर्वांनी अक्षरशः त्यांच्यावर टीकेचा वर्षाव केला. ब्रिटीश वसाहतवादामुळे शंभर वर्षांमध्ये हा बदल घडून आला होता. जर असा बदल एका शतकात घडून येऊ शकतो तर तो पुन्हा बदलण्याची शक्यताही आहेच."

"एकदा आत्मविश्वास मिळाला की लोक आपणहून पुढे येतात. त्यातूनच बदल घडतो. फक्त कायदा बदलला की बदल घडतो असं मला वाटत नाही. लोकांचं मत बदललं की त्या रेट्याने कायद्यात बदल होत असतो. आणि मला आनंद आहे की समलैंगिकतेविषयी लोकांचं मत बदलतंय."

भारतातील वैदिक आणि पौराणिक वाङमयातच नाही तर लोकपरंपरांमध्ये लैंगिक वैविध्याचा अविष्कार पाहायला मिळतो. भारतीय समाजात बौद्ध, जैन, मुस्लीम, शीख या धर्मांमध्ये आणि अनेक पंथांमध्येही लैंगिकतेविषयी आणि स्त्री-पुरुषांच्या जीवशास्त्रीय ओळखीपलिकडील लिंगभावाविषयी अनेक संदर्भ सापडतात. लिंग आणि लिंगभाव विविधता भारतात आजही वेगवेगळ्या स्वरुपात जिंवत आहे याचे पुरावे त्यातून पुढे येतात.

'माझ्या देशातल्या समृद्ध आणि विविधतेने नटलेल्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.' पैदिमारी वेंकट सुब्बरावांनी रचलेल्या या राष्ट्रीय प्रतिज्ञेत विविधतेला अतिशय महत्त्वाचं स्थान दिलं आहे.भारतात धर्म, भाषा, वंश, संस्कृती आणि लैंगिकतेबाबतही इतकी विविधता आहे की ती समजल्याशिवाय आणि स्वीकारल्याशिवाय हा देश उभाच राहू शकत नाही, यांची सुब्बरावांना जाणीव होती.भारतातली माणसं काही एका यंत्रातून काढलेले एका छापाचे ठोकळे नाहीत. प्रत्येकाचं वेगळं आणि सुंदर अस्तित्व आहे. हे वेगळेपण जपलं नाही, उलट ते पुसण्याचा प्रयत्न केला तर भारत खरंच भारत राहील का, याचा विचार व्हायला हवा. या दिवाळीत बीबीसी मराठीवर 1-6 नोव्हेंबर आपण साजरा करूया विविधतेने नटलेल्या समृद्ध परंपरेचा शब्दोत्सव.

संदर्भ:

सेम-सेक्स लव्ह इन इंडिया: संपादन- रुथ वनिता आणि सलीम किडवाई

तृतीय प्रकृती, पीपल ऑफ द थर्ड सेक्स: लेखक- अमारा दास व्हिल्हेल्म

सखियानी, लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया: लेखक- गीती थडानी

शिखंडी आणि न सांगितल्या जाणाऱ्या इतर कथा: लेखक- देवदत्त पट्टनायक, अनुवाद- सविता दामले

संपादन - अमृता दुर्वे

शिल्पांकन में आलिंगन भेद - वृक्षाधिरूढकम

तीवरदेव विहार सिरपुर छत्तीसगढ़ की द्वार शाखा का शिल्पांकन नयनाभिराम है, इस पर इतने सारे रचना शिल्प अंकित किए गए हैं कि द्वार शाखा के शिल्प का बखान करते हुए ही एक किताब लिखी जा सकती है। जिसमें जातक कथाओं से लेकर पशुमैथुन तक को विषय बनाया गया है। 

शिल्पकार शास्त्र विधान के अनुसार प्रतिमाओं का निर्माण करते थे। शिल्प को देखने के बाद यदि उसे शास्त्रों में ढूंढा जाए तो उसका मूल मिल जाएगा। 

जैसे पहले पटकथा लिखी जाती है और उसके बाद उसका फ़िल्मांकन किया जाता है ठीक वैसे ही शास्त्रों से विषय लिए जाते थे फ़िर उनका शिल्पांकन किया जाता है। 

आलिंगन भेद - वृक्षाधिरूढकम

उपरोक्त मिथुन चित्र में आलिंगनबद्ध चुम्बनरत नर-नारी दिखाई दे रहे हैं। यह आलिंगन भेद का एक प्रकार है। वात्स्यायन ने कुंवारे और विवाहित लोगों के आलिंगन भेद बताए हैं। 

कहते हैं कि (तत्रासमागतयोः प्रीति लिंग द्योतनार्थमालिंगन चतुष्टयम्।स्पृष्टकम्, विद्धकम, उदधृष्टकम, प्रीडितकम्, इति।।) प्रेम को प्रकट करने के लिए स्पृष्टकम, विद्धकम, उदधृष्टकम, प्रीडितकम आदि चार तरह का आलिंगन होता है। 

प्रदर्शित प्रतिमा शिल्प में आचार्य वाभ्रवीय द्वारा बताए गए आलिंगन के एक प्रकार "वृक्षाधिरुढ़कम" का प्रयोग किया गया है। 

इस आलिंगन के प्रकार को विस्तार देते हुए कहते हैं - चरणेन चरणामाक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशामाक्रमन्ती वेष्टयन्ती वातत्पृष्ठ सक्तैक बाहुद्विती येनां समवनमयन्ती ईषन्मन्द सीत्कृत कूजिता चुम्बनार्थ मेवाधिरोढुमिच्छेदिति वृक्षाधिरूढकम्।। 

वृक्षाधिरूढकम - जिस तरह से पेड़ पर चढ़ते हैं उसी तरह वृक्षाधिरूढकम आलिंगन में स्त्री अपने एक पैर से पुरुष के पैर को दबाती हैं और अपने दूसरे पैर से पुरुष के दूसरे पैर को पूरी तरह से लपेट लेती हैं। 

इसके साथ ही अपने एक हाथ को पुरुष की पीठ पर रखकर दूसरे हाथ से उसके कंधे तथा गर्दन को नीचे की तरफ झुकाती हैं और फिर धीरे-धीरे से पुरुष को चूमने लगती हैं और उस पर चढ़ने की कोशिश करती हैं। 

इस आलिंगन को वृक्षाधिरूढकम आलिंगन कहा जाता है। इस तरह मंदिरों विहारों की भित्तियों पर अनेक शिल्पांकन प्राप्त होते हैं। काम कला की शिक्षा देने के उद्देश्य से इनका शिल्पांकन प्रमुख स्थान पर किया जाता था

आहे.

१८. सुरसुंदरी (भाग १)

खजुराहो 64 काम कलाएं क्या है ?

5–6 minutes

---

खजुराहो का नाम सुनकर हमारे दिमाग में बस एक ही ख्याल आता है जो Khajuraho Mandir के बाहरी दीवारो पर बनी कामुक मूर्तियाँ है। Khajuraho Mandir ही नही अपितु हर मंदिर की बाहरी तरफ इस तरह की कामोत्तेजक मूर्तियाँ होती है। लेकिन कहीं भी मंदिर के भीतर इस तरह की कामोत्तेजक सामग्री नहीं पाई जाती। यह हमेशा बाहरी दीवारों पर ही मिलेगी। इसके पीछे तर्क यह है कि अगर आप यह जानना चाहते हैं कि भीतर क्या है तो आपको अपनी भौतिकता या शारीरिक पहलू को यहीं छोड़ देना होगा। शारीरिक पहलू आसान होते हैं, ये बाहर ही हैं।

परीक्षा के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण तथ्य–

Khajuraho mandir के समूहों को 1986 में विश्व विरासत सूची में शामिल किया गया। दसवीं और शताब्दी में चंदेल राजवंश द्वारा निर्मित Khajuraho mandir समूह स्थापत्य कला और मूर्तिकला का अनुपम उदाहरण प्रस्तुत करते हैं। साथ ही इनके पटल पर पत्थरों से उत्कीर्ण सुदंर-सुदंर नर-नारियों, अप्सराओं आदि के आकर्षक रूप-श्रृगांर में मूर्तियाँ सजीव सी प्रतीत होती हैं। नागर शैली में बने ये मंदिर अब संख्या में 20 ही बचे है, जिनमें कदंरिया महादेव का मंदिर रुप से प्रसिद्ध है।

Khajuraho Mandir का रहस्य

Khajuraho Temple काफी प्राचीन है। खजुराहो चंदेल साम्राज्य की राजधानी  थी। पृथ्वीराज रासो में मध्यकाल के दरबारी कवि चंदबरदाई  ने चंदेल वंश की उत्पत्ति के बारे में बताया कि काशी के राजपंडित की बेटी हेमवती अति सुदंर थी। जब एक दिन वो गर्मियों के मौसम में रात के समय कमल-पुष्पों से भरे एक तालाब में नहा रही थी तो उसकी खूबसूरती देख कर भगवान चन्द्र उनकी ओर आकर्षित हो गए।

हेमवती की सुंदरता से मोहित हुए भगवान् चन्द्र ने धरती पर आकर मानव रूप धारण किया और हेमवती का हरण कर लिया। हेमवती एक विधवा थी और एक बच्चे की मां भी थी। उन्होंने चन्द्रदेव पर चरित्र हनन करने और जीवन नष्ट करने का आरोप लगाया। चन्द्रदेव को अपनी गलती का एहसास  हुआ और उन्होंने हेमवती को यह वचन दिया कि वो एक वीर पुत्र की मां बनेगी। हेमवती से चन्द्रदेव ने कहा कि वो अपने पुत्र को खजूरपूरा ले जाये। इसके साथ उन्होंने यह भी कहा कि उसका पुत्र एक महान राजा बनेगा। उन्होंने कहा कि यह महान राजा बनने के बाद ऐसे मंदिरों का निर्माण करवाएगा जो बाग़ और झीलों से घिरे हुए होंगे।

यह भी पढ़े।

Asian Games 2022

Jyothi Yarraji: नाटकीय अन्दाज में जीता रजत पदक

खजुराहो 64 काम कलाएं

वात्स्यायन ने कामसूत्र में 64 कलाओं का उल्लेख किया है जो मनुष्य के  जीवन में काम आने वाली विधाएं हैं। वो आज भी प्रासंगिक हैं। कामसूत्र से प्रेरित होकर भारत के अनेक मंदिरों में भी बाहरी दीवारों पर अनके कामुक मूर्तियों का प्रचलन हुआ लेकिन खजुराहो मंदिर की मूर्तियाँ पूरे विश्व में चर्चित है खजुराहो की 64 कलाएं निम्नलिखित है-

• गायन कला में कुशल होना।
• नृत्य में अत्यधिक दक्ष होना।
• अभिनय में पारगंत होना।
• वाद्ययंत्र बजाना।
• चित्रकारी में निपुण होना।
• सिद्धि प्राप्त करना।
• कूटनीति करना।
• हाथ की फुर्ती के काम ।
• कपड़े और गहने बनाना ।
•  रत्नों को नाना प्रकार के आकारों में काटना ।
• विजय प्राप्त कराने वाली विद्या ।
• खानों की पहचान ।
• हार-माला आदि बनाना ।
• कान और चोटी के फूलों के गहने बनाना ।
•  फूलों के आभूषणों से श्रृंगार करना ।
• नयी-नयी बातें निकालना कठपुतली बनाना, नाचना ।
• वृक्षों की चिकित्सा।
• छल से काम निकालना ।
•  समस्त छन्दों का ज्ञान ।
• वस्त्रों को छिपाने या बदलने की विद्या।
• मन्त्रविद्या ।
• मणियों के रंग को पहचानना ।
•  चाहे जैसा वेष धारण कर लेना ।
•  चावल और पुष्पादि से पूजा के उपहार की रचना करना ।
• फूलों की सेज बनाना ।
• दांत, वस्त्र और अंगों को रंगना ।
• मणियों की फर्श बनाना ।
• शय्या-रचना (बिस्तर की सज्जा)।
• जल को बांध देना ।
•  कानों के पत्तों की रचना करना ।
• सुगंध वस्तुएं-इत्र, तैल आदि बनाना ।
•  इंद्रजाल-जादूगरी ।
•  सूई का काम ।
• पट्टी, बेंत, बाण आदि बनाना।
• भेड़ा, मुर्गा, बटेर आदि को लड़ाने की रीति ।
•  तोता-मैना आदि की बोलियां बोलना ।
• उच्चाटन की विधि ।
• केशों की सफाई का कौशल।
• मुट्ठी की चीज या मनकी बात बता देना।
•  म्लेच्छित-कुतर्क-विकल्प ।
•  शकुन-अपशकुन जानना, प्रश्नों उत्तर में शुभाशुभ बतलाना।
• नाना प्रकार के मातृका यन्त्र बनाना।
• सांकेतिक भाषा बनाना ।
• मन में कटक रचना करना।
• द्वित क्रीड़ा ।
•  दूर के मनुष्य या वस्तुओं का आकर्षण।
• बालकों के खेल ।
• बेताल आदि को वश में रखने की विद्या ।

Table of Contents

• परीक्षा के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण तथ्य-
• Khajuraho Mandir का रहस्य
• खजुराहो 64 काम कलाएं
• खजुराहो के मंदिर में किसकी मूर्ति है ?
• क्या बच्चे खजुराहो जा सकते है ?
• खजुराहो कितने दिन में बना था ?
• खजुराहो से बागेश्वर धाम की दूरी कितनी है

खजुराहो क्यों प्रसिद्ध है ?

खजुराहो मंदिर अपनी कामुक मूर्तियों के लिए विश्वभर में प्रसिद्ध है।

खजुराहो के मंदिर में किसकी मूर्ति है ?

खजुराहो मंदिर के गर्भगृह में भगवान ब्रह्मा और भगवान शिव की प्रतिमाओं के साथ देवा लक्ष्मी की प्रतिमा है।

क्या बच्चे खजुराहो जा सकते है ?

यदि बच्चे 15 वर्ष से कम उम्र के हैं तो उनके लिे मंदिर का दौरा निःशुल्क है।

खजुराहो कितने दिन में बना था ?

खजुराहो के मंदिर के निर्माण में लगभग 100 वर्ष लग गये थे इसका निर्माणकाल 950 AD से 1050 AD तक है।

खजुराहो से बागेश्वर धाम की दूरी कितनी है

खजुराहो मंदिर से बागेश्वर धाम की दूरी मात्र 25 किलोमीटर है आप खजुराहो रेलवे स्टेशन से बस/टेक्सी/टेम्पो आदि साधनों से बागेश्वर धाम जा सकते है

studywithankur.com

https://studywithankur.com/khajuraho-mandir-history/

हिंदू मंदिर शैली वास्तुकला | Hindu temple style architecture

हिंदू मंदिर के मूल घटक निम्नलिखित हैं:

• गर्भगृह (Garbhagriha) : गर्भगृह का अर्थ संस्कृत में “गर्भ-घर” है। यह एक गुफा जैसा कक्ष है जिसमें मंदिर का प्रमुख चिह्न होता है। यह केवल एक प्रवेश द्वार वाला एक छोटा कक्ष हुआ करता था। यह बाद के युगों में एक बड़े कक्ष के रूप में विकसित हुआ।
• मंडप (Mandap) : मंदिर का मुख्य प्रवेश द्वार। यह एक पोर्टिको या उपासकों से भरा एक कोलोनेड हॉल हो सकता है।
• शिखर/विमान (Shikhar/Vimana) : शिखर या विमान को 5वीं शताब्दी ईस्वी से दर्ज किया गया है। यह ऊपर पहाड़ जैसा शिखर है। इसे उत्तर भारत में शिखर के नाम से जाना जाता है और इसका आकार घुमावदार होता है। इसे दक्षिण में विमान के नाम से जाना जाता है और यह एक पिरामिडनुमा मीनार जैसा दिखता है।
• अमलका (Amalaka) : मंदिर के शिखर पर दिखाई देने वाली पत्थर जैसी डिस्क संरचना होते हैं। यह ज्यादातर उत्तरी भारत के मंदिरों में पाए जाते हैं।
• कलश (Kalash): कलश मंदिर का उच्चतम बिंदु है। उत्तर भारतीय मंदिर शैली की वास्तुकला सबसे आम है।
• अंतराला (Antarala) : गर्भगृह और मंडप के बीच में एक वेस्टिबुल है जिसे अंतराला कहा जाता है।
• जगती (Jagati) : एक ऊंचा मंच जहां भक्त बैठ कर पूजा कर सकते हैं, जो उत्तर भारतीय मंदिरों में लोकप्रिय है।
• वाहन (Vahana) : यह प्रमुख देवता का वाहन है जिसे अक्षीय रूप से मानक स्तंभ या ध्वज के साथ रखा जाता है।

दक्कन चित्रकला शैली के बारे में भी पढ़ें!

भारतीय मंदिर शैली की वास्तुकला | Temple Style Architecture of India

• गुप्त काल ने भारतीय मंदिर शैली की वास्तुकला (Temple Style Architecture of India) में एक नए युग की शुरुआत की। शिल्पशास्त्र के रूप में जाना जाने वाला स्थापत्य लेखन प्रारंभिक मध्य युग में लिखा गया था।
• इन तीन महत्वपूर्ण मंदिर शैली की वास्तुकला का उल्लेख नीचे किया गया है:
  • नागर वास्तुकला शैली (Nagara Architectural Style) 
  • द्रविड़ वास्तुकला शैली (Dravidian Architectural Style)
  • बेसर वास्तुकला शैली (Besar Architectural Style)

उत्तर भारतीय नागर मंदिर शैली वास्तुकला | North Indian Nagar temple style architecture

नागर शैली हिमालय और विंध्य के बीच के क्षेत्र से जुड़ी हुई है और यह भौगोलिक रूप से भारत के उत्तरी क्षेत्रों में विकसित हुई है।

थांगका चित्रकला के बारे में जानें!

नागर मंदिर शैली की वास्तुकला की विशेषताएं | Features of Nagar Mandir style of architecture

• योजना और उन्नयन नागर शैली के दो प्रमुख पहलू हैं। मंदिर परिसर जनता के लिए खुला है।
• मंदिरों में चार कक्ष गर्भगृह, जगमोहन, नाट्यमंदिर और भोगमंदिर शामिल हैं।
• यह परिसर दो इमारतों से बना है जिसमें मुख्य मंदिर है, जो लंबा है और उससे सटा एक छोटा मंडप है।
• शिखर (Shikhara) : गर्भगृह (आंतरिक गर्भगृह) को एक घुमावदार आकार के शिखर के साथ ताज पहनाया जाता है। शिखर की आकृति इन दो संरचनाओं के बीच सबसे अधिक ध्यान देने योग्य अंतर है। मुख्य मंदिर के लिए एक घंटी के आकार की संरचना बनाई गई है।
• मंडप (Mandapa) : अर्धमंडप, मंडप और महामंडप मंडप (मुख्य हॉल) के तीन रूप हैं।
• मंदिर के शीर्ष पर एक आमलका एक पत्थर की डिस्क जैसी संरचना है।
• कलश, जो शिकारा का सबसे ऊंचा शिखर है और साथ ही पूरे मंदिर में अमलका का ताज है।
• गर्भगृह और मंडप के बीच एक अनतरला भी है।
• मंदिर की दीवारों और खंभों पर नदी देवी-देवताओं की मूर्तियां और मिथुना की मूर्तियां हैं।
• हालाँकि, पहले नागर शैली में कोई स्तंभ नहीं थे।
• अनुमान के चार अलग-अलग प्रकार हैं:
  1. ‘त्रिरथ’ हर तरफ एक प्रक्षेपण है।
  2. ‘पंचरथ‘ दो अनुमानों में से एक है।
  3. ‘सप्तर्थ’ तीन अनुमानों में से एक है।
  4. ‘नवरथ‘ में चार भविष्यवाणियां हैं।

अवनद्ध वाद्य के बारे में जानें!

शिखर के आधार पर नागर मंदिर शैली का वर्गीकरण | Classification of Nagara temple style on the basis of shikhara

रेखा-प्रसाद या लैटिना | Rekha-Prasad or Latina

• यह शिखर की सबसे बुनियादी और सामान्य किस्म है।
• नींव चौकोर है और दीवारें शीर्ष पर एक बिंदु की ओर अंदर की ओर मुड़ी हुई हैं।
• गर्भगृह ज्यादातर लैटिना किस्मों में पाया जाता है।
• बाद में लैटिना संरचनाएं अधिक जटिल हो गईं और मंदिर ने एक टावर की तरह दिखने के बजाय कई छोटे टावरों का समर्थन करना शुरू कर दिया जो केंद्र में सबसे बड़े और हमेशा गर्भगृह के ऊपर बढ़ते पहाड़ों की तरह एक साथ पैक किए गए थे।
• ओडिशा के श्री जगन्नाथ मंदिर का निर्माण रेखा-प्रसाद शिकारा शैली में और मध्य प्रदेश (MP) के मरखेड़ा में सूर्य मंदिर का निर्माण किया गया है।

यह भी जानें : पश्मीना शॉल 

वल्लभी | Vallabhi

• इस शैली के मंदिर आकार में आयताकार होते हैं और इनमें बैरल-वॉल्टेड छतें होती हैं। 
• वैगन वॉल्टेड इमारतों/संरचनाओं का नाम वॉल्टेड चेंबर सीलिंग से मिलता है। ग्वालियर स्थित तेली का मंदिर 9वीं शताब्दी में इस शैली में बनाया गया था।

फामसन | Phamsana

• कई स्लैब वाली छतें जो इमारत के मध्य बिंदु के ऊपर एक बिंदु पर एक पिरामिड बैठक की तरह एक सीधी ढलान पर एक क्रमिक ढलान में ऊपर की ओर चढ़ती हैं, छोटी लेकिन व्यापक संरचनाएं हैं।
• कोणार्क मंदिर के जगमोहन के निर्माण के लिए फामसन पद्धति का उपयोग किया जाता है।

महाबलीपुरम के बारे में भी पढ़ें!

नागर मंदिर शैली वास्तुकला की उप-शैली | Sub-schools of Nagara Temple Style Architecture 

उड़ीसा शैली | Odisha School	चंदेल शैली | Chandel School	सोलंकी शैली | Solanki School
शिकारा (देउल) जो शीर्ष पर अंदर की ओर मुड़ने से पहले तेजी से चढ़ता है, सबसे विशिष्ट विशेषता है। प्रमुख प्रकार वर्गाकार है जिसके ऊपरी भाग में गोल चोटियाँ हैं। इन मंदिरों के बाहरी भाग को खूबसूरती से उकेरा गया है जबकि अंदरूनी भाग आमतौर पर सादे हैं। अधिकांश ओडिशा मंदिरों में उत्तर में नागर मंदिरों के विपरीत चारदीवारी है।	ओडिशा के मंदिरों के विपरीत इन मंदिरों को शिकारा के साथ एक इकाई के रूप में डिजाइन किया गया है जो नीचे से ऊपर की ओर वक्र है। पोर्टिकोस और हॉल केंद्र टावर और टावरों से उठने वाले छोटे शिकारों से ढके हुए हैं जो उत्तरोत्तर मुख्य टावर तक चढ़ते हैं।	इनकी तुलना चंदेल स्कूल से की जा सकती है, लेकिन इनकी छतें असली गुंबद की तरह तराशी गई हैं। सूक्ष्म और नाजुक सजावटी रूपांकन प्राचीन मंदिरों का एक अनूठा पहलू हैं। केंद्रीय मंदिर को छोड़कर दीवारों के भीतरी और बाहरी दोनों किनारों पर नक्काशी देखी जा सकती है।

भारत के विभिन्न क्षेत्रों में प्रसिद्ध नागर मंदिर | Famous Nagar Temples in Different Regions of India

मध्य भारत | Central India

• मध्य प्रदेश में गुप्त काल के कुछ शुरुआती जीवित नागर मंदिर शैली वास्तुकला संरचनात्मक मंदिर हैं।
• इन मंदिरों में से प्रत्येक में चार स्तंभ हैं जो एक छोटे से मंडप का समर्थन करते हैं, जो कि एक समान रूप से छोटे स्थान के सामने एक मूल चौकोर पोर्च जैसा दिखता है जो गर्भगृह के रूप में कार्य करता है।
• देवगढ़ (उत्तर प्रदेश के ललितपुर जिले में) छठी शताब्दी ईस्वी पूर्व के गुप्त काल दशावतार मंदिर इसका उत्कृष्ट उदाहरण है। दशावतार मंदिर भगवान विष्णु को समर्पित है।
• मुख्य मंदिर पंचायतन मंदिर शैली की वास्तुकला में चार कोनों पर चार छोटे सहायक मंदिरों के साथ एक आयताकार कुरसी पर बनाया गया है, जो इसे कुल पांच मंदिरों की संख्या बनाता है इसलिए इसका नाम पंचायतन है।
• यह अवधि लंबे और घुमावदार शिखर द्वारा भी समर्थित है। यह घुमावदार लैटिना या रेखा-प्रसाद प्रकार का शिखर आगे इंगित करता है कि यह पारंपरिक नागर मंदिर वास्तुकला का एक प्रारंभिक उदाहरण है।
• चंदेल शासक धंग ने खजुराहो में लक्ष्मण मंदिर का निर्माण किया, जो 954 में विष्णु को समर्पित था। यह एक नागर मंदिर है जो सीढ़ी के उपयोग के साथ एक उच्च मंच पर स्थित है।
• कोनों में चार छोटे मंदिर हैं और शिखर के रूप में जाने जाने वाले सभी टावर एक घुमावदार पिरामिड आकार में ऊंचे और ऊपर की ओर बढ़ते हैं, जो मंदिर के ऊर्ध्वाधर जोर को बढ़ाते हैं और एक क्षैतिज फ्लुटेड डिस्क में परिणत होते हैं जिसे एक कलश या फूलदान के साथ आमलक के रूप में जाना जाता है।
• इस काल के सभी नागर मंदिरों में आमलक और कलश के प्रमुख घटक हैं।
• खजुराहो में कंदरिया महादेव मंदिर मध्य भारत के नागर मंदिर वास्तुकला का शिखर है।
• खजुराहो के मंदिर अपनी समृद्ध कामुक मूर्तियों के लिए भी उल्लेखनीय हैं। मानवीय अनुभव में कामुक अभिव्यक्ति को आध्यात्मिक प्रयास के समान महत्व दिया जाता है और इसे एक व्यापक ब्रह्मांडीय संपूर्ण का हिस्सा माना जाता है।

पश्चिम भारत | West India

• गुजरात और राजस्थान में नागर मंदिर हैं।
• मोढेरा में सूर्य मंदिर जो 1026 में सोलंकी राजवंश के राजा भीमदेव प्रथम द्वारा बनाया गया था और ग्यारहवीं शताब्दी की शुरुआत से इस क्षेत्र में नागर मंदिर शैली वास्तुकला का एक उदाहरण है।
• इस मंदिर में गुजरात की लकड़ी की नक्काशी की संस्कृति का प्रभाव देखा जा सकता है।

पूर्वी भारत | East India

• पूर्वी भारत के मंदिर उत्तर-पूर्व, बंगाल और ओडिशा में पाए जा सकते हैं।
• सातवीं शताब्दी तक टेराकोटा बंगाल में प्राथमिक निर्माण सामग्री के साथ-साथ बौद्ध और हिंदू देवताओं को चित्रित करने वाली पट्टिकाओं को ढालने का प्राथमिक माध्यम प्रतीत होता है।
• तेजपुर के पास दापर्वतिया से छठी शताब्दी की एक प्राचीन गढ़ी हुई चौखट और साथ ही असम में तिनसुकिया के पास रंगगोरा टी एस्टेट से कुछ मूर्तियां इस क्षेत्र में गुप्त शैली के आयात की पुष्टि करती हैं।
• जब ताई लोग ऊपरी बर्मा से चले गए, तो उनकी शैली बंगाल की प्रचलित पाल शैली के साथ विलीन हो गई, जिसके परिणामस्वरूप ग्वांगझू और उसके आसपास अहोम शैली का जन्म हुआ।
• कई बौद्ध मठ स्थल पालों को संरक्षक के रूप में सम्मानित करते हैं और उस क्षेत्र के मंदिरों को स्वदेशी वंगा शैली को प्रतिबिंबित करने के लिए जाना जाता है।
• उदाहरण के लिए, बर्दवान जिले के बराकर में नौवीं शताब्दी का सिद्धेश्वर महादेव मंदिर एक प्रारंभिक पाल शैली का मंदिर है जिसमें एक विशाल आमलका से घिरा एक विशाल घुमावदार शिखर है।
• यह उसी काल के ओडिशा के मंदिरों से मिलता जुलता है।
• यह मंदिर भारत में नागर मंदिर शैली की वास्तुकला का भी एक उदाहरण है।
• ओडिशा के मंदिर नागर आदेश की एक अलग उप-शैली से संबंधित हैं।
• सामान्य तौर पर, शिखर को ओडिशा में देउल के रूप में भी जाना जाता है, जब तक कि यह शिखर की ओर तेजी से अंदर की ओर नहीं मुड़ जाता।
• बंगाल की खाड़ी के तट पर लगभग 1240 के आसपास पत्थर से बने सूर्य मंदिर के शानदार खंडहर बंगाल की खाड़ी के तट पर कोणार्क में पाए जा सकते हैं। इसका शिखर 70 मीटर की ऊंचाई के साथ एक विशाल संरचना थी।
• इस क्षेत्र के कुछ प्रसिद्ध नागर मंदिर मुक्तेश्वर मंदिर, राजरानी मंदिर, लिंगराज मंदिर आदि हैं।

पहाड़ी मंदिर | The Hill Temples

• कुमाऊं, गढ़वाल, हिमाचल प्रदेश और कश्मीर की पहाड़ियों में एक अलग तरह की इमारत खड़ी हो गई है। महत्वपूर्ण गांधार स्थलों से कश्मीर की निकटता पायी जाती है। 
• यह सारनाथ, मथुरा और यहां तक ​​कि गुजरात और बंगाल जैसे स्थानों से लाई गई गुप्त और गुप्तोत्तर परंपराओं के साथ मिश्रित होने लगी।
• परिणामस्वरूप बौद्ध और हिंदू परंपराएं आपस में मिल गईं और ऊंचे इलाकों में फैल गईं। ढलान वाली छतों के साथ लकड़ी के ढांचे भी ऊंचे इलाकों में एक परंपरा थी।
• परिणामस्वरूप आप देखेंगे कि मुख्य गर्भगृह और शिखर रेखा-प्रसाद या लैटिना शैली में बनाए गए हैं, जबकि मंडप पुराने प्रकार की लकड़ी की इमारत में बनाया गया है। मंदिर कभी-कभी शिवालय का आकार ले सकता है।
• अल्मोड़ा में जागेश्वर और पिथौरागढ़ के पास चंपावत कुमाऊं में दो मंदिर हैं जो इस क्षेत्र में नागर वास्तुकला के उत्कृष्ट उदाहरण हैं।

दक्षिण भारतीय द्रविड़ मंदिर शैली वास्तुकला | South Indian Dravidian Temple Style Architecture

• द्रविड़ मंदिर वास्तुकला दक्षिण भारत से मंदिर वास्तुकला का एक रूप है। 
• पल्लवों ने पहली बार चौथी शताब्दी ईस्वी में महेंद्रवर्मन प्रथम (571-630 ईस्वी) के साथ अपने पहले राजा के रूप में शासन किया था। 
• द्रविड़ वास्तुकला की स्थापना पल्लवों ने की थी।

द्रविड़ मंदिर शैली वास्तुकला की विशेषताएं | Features of Dravidian Temple Style Architecture

• मंदिरों के चारों ओर एक मिश्रित दीवार है। 
• यह कृष्णा और कावेरी नदियों के बीच पाया जा सकता है।
• द्रविड़ शैली में मंदिर के चारों ओर एक सहायक हॉल है।
• गोपुरम या प्रवेश द्वार सामने की दीवार के केंद्र में स्थित है।
• गर्भगृह डिजाइन में वर्गाकार है और विमान द्वारा एक पिरामिडनुमा मीनार से ढका हुआ है।
• शिखर दक्षिण भारत में एक अष्टकोणीय गुंबद उत्तर भारत में कलश के बराबर है।
• मंदिर की चारदीवारी के भीतर ताजे पानी के साथ एक मंदिर का तालाब है।
• गर्भगृह और विमान को एक मंडप द्वारा एक स्तंभित दीवार से अलग किया जाता है।
• द्वारपालों की छवियों को स्तंभों और विमान कहानियों (द्वारपालों) में तराशा गया है।
• गोपरमों की ऊंचाई समय के साथ बढ़ती रही और विजयनगर काल तक वे विमानों की ऊंचाई को लगभग पार कर चुके थे।

पल्लव | Pallavas 

• प्राचीन दक्षिण भारतीय राजवंशों में से एक पल्लव थे। 
• उन्होंने उपमहाद्वीप के कई क्षेत्रों में अपने साम्राज्य का विस्तार किया, कई बार ओडिशा की सीमाओं तक पहुंच गए और दक्षिण-पूर्व एशिया के साथ घनिष्ठ संबंध बनाए रखा।
• वे दक्कन की व्यापक बौद्ध विरासत से प्रेरित थे।
• कांचीपुरम में कैलाशनाथ मंदिर नरसिंहवर्मन द्वितीय (पल्लव राजा) द्वारा बनाया गया था। 
• यह व्यापक रूप से माना जाता है कि उनकी प्रारंभिक संरचनाएं शैल-कृत थीं जबकि उनकी बाद की संरचनाएं संरचनात्मक थीं।
• महाबलीपुरम में शोर मंदिर नरसिंहवर्मन द्वितीय (700 से 728 सीई) के शासनकाल के दौरान बनाया गया था।
• तंजावुर का शिव मंदिर जिसे ब्रहदेश्वर मंदिर भी कहा जाता है, सभी मंदिरों में सबसे बड़ा और सबसे ऊंचा है। इसे राजराजा चोल ने पूरा किया था।
• इसमें एक जटिल मूर्तिकला कार्यक्रम के साथ दो विशाल गोपुरम (प्रवेश द्वार टावर) शामिल हैं जिन्हें मंदिर के संबंध में डिजाइन किया गया था।

दक्कन वास्तुकला | Deccan Architecture

• कर्नाटक जैसे स्थानों में उत्तर और दक्षिण भारतीय दोनों मंदिरों से प्रभावित विभिन्न प्रकार की मंदिर स्थापत्य शैली को अपनाया गया।
• 750 CE तक राष्ट्रकूटों ने प्रारंभिक पश्चिमी चालुक्यों से दक्कन पर नियंत्रण कर लिया था।
• एलोरा का कैलाशनाथ मंदिर शैल स्थापत्य निर्माण के भारत के सहस्राब्दी पुराने इतिहास का शीर्ष है।
• चूंकि मंदिर शिव को समर्पित है, इसलिए इसमें एक नंदी मंदिर एक गोपुरम जैसा प्रवेश द्वार है, जो मठों को घेरता है। माध्यमिक मंदिर, सीढ़ियाँ और तीस मीटर तक ऊँचा एक भव्य टॉवर या विमान है। 
• यह सब महत्वपूर्ण जीवित चट्टान से काटा गया है।
• कैलाशनाथ मंदिर के निर्माण के लिए अखंड पहाड़ी के एक हिस्से की धीरे-धीरे खुदाई की गई।
• प्रारंभिक चालुक्य गतिविधि में रॉक-कट गुफाएं शामिल हैं, जबकि बाद में चालुक्य गतिविधि संरचना मंदिरों पर केंद्रित है।
• सबसे पुरानी सबसे अधिक संभावना है कि ऐहोल के पास रावण फड़ी गुफा है, जो अपनी अनूठी मूर्तिकला शैली के लिए उल्लेखनीय है।
• नटराज की मूर्ति, जो शिव के बायीं ओर तीन और उनके दायीं ओर सप्तमातृकाओं के बड़े-से-बड़े आकार के चित्रों से घिरी हुई है, साइट पर सबसे महत्वपूर्ण में से एक है।
• विरुपाक्ष मंदिर, विक्रमादित्य द्वितीय (733-44) के शासनकाल के दौरान उनकी प्रमुख रानी लोका महादेवी द्वारा निर्मित पट्टाडकल में चालुक्य मंदिरों में सबसे विस्तृत है।
• भगवान शिव को समर्पित पापनाथ मंदिर इस स्थान का एक और उल्लेखनीय मंदिर है।
• एहोल, कर्नाटक में लाड खान मंदिर पहाड़ियों की लकड़ी की छत वाले मंदिरों से प्रेरित प्रतीत होता है, सिवाय इसके कि यह पत्थर से बना है।
• होयसला राजा ने 1150 के आसपास कर्नाटक के हलेबिड में गहरे रंग के पत्थर से होयसलेश्वर मंदिर (होयसला के भगवान) का निर्माण किया।
• नटराज के रूप में शिव को समर्पित हलेबिड मंदिर, संगीत और नृत्य को बढ़ावा देने के लिए मंडप के लिए एक विशाल हॉल के साथ एक जुड़वां संरचना है।
• विजयनगर यानी ‘जीत का शहर‘ की स्थापना 1336 में हुई थी और इसने इटालियंस, फ्रेंच और ब्रिटिश सहित कई अंतरराष्ट्रीय आगंतुकों को आकर्षित किया।
• मीनाक्षी- मदुरै में सुंदरेश्वर मंदिर नायक शासकों द्वारा बनाया गया था।

बौद्ध वास्तुकला | Buddhist Architecture

• बोधगया सबसे महत्वपूर्ण बौद्ध तीर्थ स्थान है। जबकि बोधि वृक्ष अत्यंत महत्वपूर्ण है। 
• बोधगया में महाबोधि मंदिर समय की चिनाई का एक महत्वपूर्ण अनुस्मारक है।
• दावा किया जाता है कि राजा अशोक ने यहां पहला मंदिर बनाया था, जिसे बोधि वृक्ष के आधार पर रखा गया है। अशोक के कुछ शिलालेखों में इसका उल्लेख भी मिलता है। 
• मंदिर का स्वरुप न तो द्रविड़ है और न ही नागर।
• यह नागर मंदिर जितना ही संकरा है लेकिन द्रविड़ मंदिर की तरह सीधा ऊपर की ओर बढ़ता है।
• नालंदा का मठ विश्वविद्यालय एक महा विहार है जो विभिन्न आकारों के मठों का संग्रह है।
• 5वीं शताब्दी में कुमारगुप्त प्रथम ने एक मठ की नींव रखी जिसे बाद के राजाओं ने जारी रखा।
• प्लास्टर, पत्थर और कांसे में नालंदा की मूर्तिकला कला सारनाथ की बौद्ध गुप्त कला पर एक मजबूत निर्भरता के कारण विकसित हुई।
• मंजुश्री कुमारा, कमल पर बैठे अवलोकितेश्वर जैसे स्थायी बुद्ध बोधिसत्व और नालंदा मूर्तियों में दिखाए गए बौद्ध देवताओं में नागा-नागार्जुन शामिल हैं।
• कुछ प्रमुख बौद्ध मठ जो बाद में ओडिशा में स्थापित किए गए, वे ललितगिरि, वज्रगिरी और रत्नागिरी हैं।
• चोल काल तक नागपट्टिनम का बंदरगाह शहर भी एक प्रमुख बौद्ध केंद्र था।

जैन वास्तुकला | Jain Architecture

• जैन, हिंदुओं की तरह विपुल मंदिर निर्माता थे और उनके पवित्र तीर्थ और तीर्थ स्थल पहाड़ियों को छोड़कर पूरे भारत में पाए जा सकते हैं।
• बिहार सबसे पुराने जैन तीर्थ स्थलों का घर है। दक्कन में एलोरा और ऐहोल में कुछ सबसे महत्वपूर्ण जैन स्थल हैं।
• देवगढ़, खजुराहो, चंदेरी और ग्वालियर मध्य भारत में जैन मंदिरों के कुछ बेहतरीन उदाहरण हैं।
• कर्नाटक में श्रवणबेलगोला में प्रसिद्ध गोमतेश्वर प्रतिमा सहित जैन अभयारण्यों का एक लंबा इतिहास रहा है।
• भगवान बाहुबली की ग्रेनाइट की मूर्ति दुनिया की सबसे ऊंची अखंड मुक्त खड़ी इमारत है। इसकी लंबाई अठारह मीटर (57 फीट) है।
• विमल शाह माउंट आबू पर जैन मंदिरों के वास्तुकार थे।
• मंदिर अपने जटिल छत पैटर्न और नाजुक ब्रैकेट रूपांकनों के लिए जाना जाता है जो गुंबददार छत के साथ चलते हैं।

वेसर मंदिर शैली वास्तुकला | Vesara Temple Style Architecture

• वेसर दक्षिण भारतीय और उत्तर भारतीय मंदिर वास्तुकला का एक संयोजन है जिसमें दक्षिण भारतीय योजना और उत्तर भारतीय विशेषताओं के साथ एक आकृति है। 
• माना जाता है कि यह संलयन शैली धारवाड़ क्षेत्र के ऐतिहासिक वास्तुकला शैली में विकसित हुई है।
• वेसर शैली कभी-कभी कृष्णा नदी और विंध्य के बीच के क्षेत्र से संबंधित होती है जो प्रारंभिक मध्ययुगीन काल के दौरान उभरी थी।

वेसर मंदिर शैली वास्तुकला की विशेषताएं | Features of Vesara Temple Style Architecture

• मध्य भारत और दक्कन के कई मंदिरों ने क्षेत्रीय संशोधनों के साथ वेसर शैली का उपयोग किया है।
• यह मंदिर वास्तुकला की नागर और द्रविड़ शैलियों दोनों की एक संलयन शैली है
• मंदिरों का निर्माण लेकिन बाद में कल्याणी और होयसल के चालुक्यों को वेसर शैली के उदाहरण माना जाता है।
• मंदिर की मीनारों की ऊंचाई कम हो गई, भले ही स्तरों की संख्या बरकरार रखी गई हो। यह व्यक्तिगत स्तरों की ऊंचाई कम करके प्राप्त किया जाता है।
• बौद्ध चैत्यों के अर्धवृत्ताकार स्तंभन भी इसी शैली में नकल किए गए हैं।
• इस शैली में संरचनाओं को बारीक रूप से तैयार किया गया है, आकृतियों को बहुत अधिक सजाया गया है और अच्छी तरह से पॉलिश किया गया है।
• इस प्रवृत्ति की शुरुआत बादामी के चालुक्यों (500-753AD) द्वारा की गई थी, जिन्होंने इस शैली में मंदिरों का निर्माण किया था, जो अनिवार्य रूप से नागर और द्रविड़ शैलियों का मिश्रण था। 

संगम साहित्य के बारे में यहां जानें!

नागर और द्रविड़ शैली का वेसर की शैली पर प्रभाव | Influence of Nagara and Dravidian style on Vesara’s style 

• मंदिर की योजना, सहायक तीर्थ पंचायतन शैली नागर स्कूल के समान है।
• गर्भगृह को मंतपा से जोड़ने की योजना उड़ीसा के मंदिरों से मिलती जुलती है।
• कर्नाटक क्षेत्र के अधिकांश मंदिर स्तंभ उत्तरी भारत में सेखरी और भूमिजा प्रकार के स्तंभों के समान हैं।
• काशिवेश्वर मंदिर
• स्टेप्ड डायमंड प्लान जो कि चालुक्य मंदिरों में देखी गई डिजाइन व्यवस्था की एक योजना है, उत्तरी क्षेत्र से है।
• कल्याणी के अधिकांश मंदिरों में चरणबद्ध हीरे या तारकीय योजना को पेश करते हुए नागर अभिव्यक्ति को चित्रित किया गया है।
• चालुक्य शासन के पहले भाग में चालुक्य मंदिरों के विमान में द्रविड़ प्रभाव मुख्य रूप से दिखाई देता है
• चालुक्य मंदिरों में लघु सजावटी मीनारें और दीवारों का अलंकरण नागर और द्रविड़ शैली दोनों का संयोजन दर्शाता है।

वेसर मंदिर शैली में निर्मित मंदिरों के उदाहरण | Examples of temples built in Vesara temple style

• चालुक्य वंश के राजाओं द्वारा निर्मित कर्नाटक के ऐहोल में लाड खान मंदिर। 
• चालुक्य राजा विक्रमादित्य द्वितीय की रानी लोक-महादेवी द्वारा निर्मित पट्टाडक्कल में विरुपाक्ष मंदिर। 
• एलोरा में राष्ट्रकूट शासकों द्वारा निर्मित कैलाशनाथ मंदिर। 

• होयसल राजा विष्णुवर्धन द्वारा हलेबिड में निर्मित होयसलेश्वर मंदिर।

यूपीएससी मेन्स पिछले वर्ष के प्रश्न | UPSC Mains Previous Year Question

1. चोल वास्तुकला मंदिर वास्तुकला के विकास में एक उच्च वॉटरमार्क का प्रतिनिधित्व करती है। चर्चा करें। (UPSC 2013)
2. रॉक-कट आर्किटेक्चर प्रारंभिक भारतीय कला और इतिहास के हमारे ज्ञान के सबसे महत्वपूर्ण स्रोतों में से एक का प्रतिनिधित्व करता है। चर्चा करें। (UPSC 2020)

हमें उम्मीद है कि भारतीय मंदिर शैली की वास्तुकला (Temple Style Architecture of India in Hindi) के बारे में आपके सभी संदेह अब दूर हो गए होंगे। टेस्टबुक विभिन्न प्रतियोगी परीक्षाओं के लिए अध्ययन सामग्री प्रदान करता है। टेस्टबुक ऐप  डाउनलोड करके अपनी यूपीएससी की तैयारी में सफलता प्राप्त करें!

नागर शैली उत्तर भारतीय हिन्दू स्थापत्य कला की तीन में से एक शैली है। 'नागर' शब्द की उत्पत्ति नगर से हुई हैं।

नागर शैली के अंग

खजुराहो के मन्दिर नागर शैली में निर्मित हैं।

इस शैली का प्रसार हिमालय से लेकर विंध्य पर्वत माला तक देखा जा सकता है। वास्तुशास्त्र के अनुसार नागर शैली के मंदिरों की पहचान आधार से लेकर सर्वोच्च अंश तक इसका चतुष्कोण होना है। विकसित नागर मंदिर में गर्भगृह, उसके समक्ष क्रमशः अन्तराल, मण्डप तथा अर्द्धमण्डप प्राप्त होते हैं। एक ही अक्ष पर एक दूसरे से संलग्न इन भागों का निर्माण किया जाता है।

नागर शैली की चार उपशैली है। १. एकायतन शैली. २. पंचायतन शैली. ३. भूमिज शैली. ४. गुर्जर प्रतिहार.

शैली के अङ्ग

'नागर' शब्द नगर से बना है। सर्वप्रथम नगर में निर्माण होने के कारण इन्हे नागर की संज्ञा प्रदान की गई। शिल्पशास्त्र के अनुसार नागर मंदिरों के आठ प्रमुख अंग है^[1] -

• (१) मूल आधार - जिस पर सम्पूर्ण भवन खड़ा किया जाता है।
• (२) मसूरक - नींव और दीवारों के बीच का भाग
• (३) जंघा - दीवारें (विशेषकर गर्भगृह की दीवारें)
• (४) कपोत - कार्निस
• (५) शिखर - मंदिर का शीर्ष भाग अथवा गर्भगृह का उपरी भाग
• (६) ग्रीवा - शिखर का ऊपरी भाग
• (७) वर्तुलाकार आमलक - शिखर के शीर्ष पर कलश के नीचे का भाग
• (८) कलश - शिखर का शीर्षभाग

नागर शैली का क्षेत्र उत्तर भारत में नर्मदा नदी के उत्तरी क्षेत्र तक है। परंतु यह कहीं-कहीं अपनी सीमाओं से आगे भी विस्तारित हो गयी है। नागर शैली के मंदिरों में योजना तथा ऊॅंचाई को मापदंड रखा गया है। नागर वास्तुकला में वर्गाकार योजना के आरंभ होते ही दोनों कोनों पर कुछ उभरा हुआ भाग प्रकट हो जाता है जिसे 'अस्त' कहते हैं। इसमें चांड़ी समतल छत से उठती हुई शिखा की प्रधानता पाई जाती है। यह शिखा कला उत्तर भारत में सातवीं शताब्दी के पश्चात् विकसित हुई अर्थात परमार शासकों ने वास्तुकला के क्षेत्र में नागर शैली को प्रधानता देते हुए इस क्षेत्र में नागर शैली के मंदिर बनवाये।

इस शैली के मंदिर मुख्यतः मध्य भारत में पाए जाते है जैसे -

1. कंदरिया महादेव मंदिर (खजुराहो)
2. लिंगराज मंदिर - भुवनेश्वर (ओड़िसा )
3. जगन्नाथ मंदिर - पुरी (ओड़िसा )
4. कोणार्क का सूर्य मंदिर - कोणार्क (ओड़िसा )
5. मुक्तेश्वर मंदिर - (ओड़िसा )
6. खजुराहो के मंदिर - मध्य प्रदेश
7. दिलवाडा के मंदिर - आबू पर्वत (राजस्थान )
8. सोमनाथ मंदिर - सोमनाथ (गुजरात)

Gondeahwar Temple, Sinnar, Nasik

kalalekhan.com

गुप्त काल के मंदिर

kalalekhan

6–7 minutes

---

गुप्त काल की वास्तु कला

  गुप्त काल को प्राचीन भारत या हिंदू संस्कृति का स्वर्ण युग अथवा क्लासिक युग के नाम से जाना जाता है इस समय सामाजिक आर्थिक धार्मिक एवं सांस्कृतिक दृष्टि से समाज प्रगति पथ पर आगे बढ़ा तथा गुप्तकालीन शक्तिशाली राजाओं ने राजनीतिक स्थिरता प्रदान की इसी के फलस्वरूप अजंता जैसी श्रेष्ठ चित्र शैली का जन्म हुआ जो भारत की अमूल्य धरोहर है

   गुप्त काल में मंदिर निर्माण की परंपरा का प्रारंभ हुआ जो आगे चलकर और विकसित होकर समृद्धि हुई कला विद पार्टी ब्राउन ने गुप्त काल की कला की दो विशेषताएं बताई हैं 

1 सौंदर्य परख स्वरूप Aesthetic Character

2 संरचनात्मक स्वरूप Structural Character

      गुप्त काल की कला इन्हीं प्रवृत्तियों पर केंद्रित रही जो वास्तु चित्र मृदभांड आदि में देखी जा सकती है इसी काल में धर्म एवं कला का अद्भुत समन्वय स्थापित हुआ तथा विदेशी प्रभाव समाप्त होकर देसी शैली पूर्ण रूप से विकसित रूप में दिखाई पड़ती है

गुप्त काल के मंदिरों का आरंभिक इतिहास

   वैदिक काल में मंदिर खुले प्रांगण में स्थित होते थे जहां पर एक देव मूर्ति स्थापित कर लोग पूजा अर्चना करते थे गुप्त काल में सपाट छत, मंडप  तथा जगती से युक्त मंदिरों का निर्माण किया गया मंदिरों के निर्माण में ईद पत्थर आदि सहायक सामग्री का प्रयोग किया गया

    प्राचीन मंदिर खुले प्रांगण के नीचे बनाए जाते थे जिन्हें  यान या चौरण कहा जाता था इनके ऊपर देव प्रतीक रखकर पूजा की सामग्री अर्पित की जाती थी मंदिर निर्माण के दूसरे चरण में मंदिर के चारों ओर बाड (Railing) बनाने की प्रथा प्रारंभ हुई इसे प्राकार कहा गया मंदिर निर्माण का तीसरा चरण गुप्त काल से प्रारंभ हुआ जिसका प्राचीनतम और आरंभिक उदाहरण सांची का मंदिर तथा इसका पूर्ण विकसित रूप देवगढ़ के दशावतार मंदिर में दिखाई पड़ता है

गुप्तकालीन मंदिरों की कुछ विशेषताएं इस प्रकार हैं

1 इस समय के मंदिर एक ऊंचे चबूतरे पर बने थे जिन पर चढ़ने के लिए सीढ़ियों का निर्माण किया गया था 

2 प्रारंभिक मंदिरों की छतें चपटी होती थी किंतु आगे चलकर शिखरों का विकास हुआ 

3 मंदिरों का सबसे महत्वपूर्ण का गर्भगृह था जहां पर देव मूर्ति स्थापित की जाती थी गर्भगृह तीन दीवारों से गिरा होता था तथा एक प्रवेश द्वार बनाया जाता था 

4 आरंभिक समय में गर्भगृह सादा होता था परंतु आगे चलकर इसमें अलंकरण कार्य भी किया जाने लगा

5 गर्भगृह के चारों ओर प्रदक्षिणा पथ बनाए जाने लगा था

6 मंदिर में प्रवेश करते समय गर्भगृह की चौखट पर मकर वाहिनी गंगा और कूर्म वाहिनी यमुना की आकृतियां बनाई जाती थी साथ ही मिथुन स्वास्तिक श्री मंगल कलश मांगलिक चिन्ह द्वारपाल मिथुन आदि का अंकन किया जाता था

7 आरंभिक समय में मंदिर के गर्भ गृह के सामने एक स्तंभ युक्त मंडप बनाया गया आगे चलकर यह चारों तरफ बनाए जाने लगा 

8 गुप्त काल के अधिकांश मंदिर पाषाण निर्मित हैं केवल भीतरगांव मंदिर तथा सिरपुर के मंदिर ईटों के बनाए गए हैं

गुप्तकालीन प्रमुख मंदिर 

सांची का मंदिर

            सांची के स्तूप के दक्षिण पूर्व में स्थित छोटे आकार में यह मन्दिर निर्मित किया गया है जो सांची के मंदिर संख्या 17 के रूप में जाना जाता है इस मंदिर में गर्भगृह तथा मंडप एक ऊंचे चबूतरे पर बनाए गए हैं गर्भगृह का व्यास 8 फीट तथा मंडप के लिए निर्मित स्तंभों पर कलश तथा कलश के ऊपर सिंह की आकृतियां उत्कीर्ण की गई है प्रवेश द्वार पर गंगा यमुना की मूर्तियां बनाई गई हैं जो अपने वाहनों पर सवार हैं गर्भगृह के भीतर विष्णु के नरसिंह रूप की प्रतिमा विद्यमान थी यहां पर वैष्णो प्रतीक शंख चक्र गदा स्वास्तिक पदम आदि का अंकन किया गया है वेदिका पर बैठे हुए सिंघो की दो मूर्तियां अंकित थी

एरण का विष्णु मंदिर 

       मध्य प्रदेश के सागर जिले में एरण नामक स्थान पर भगवान विष्णु को समर्पित यह मंदिर अब लगभग में नष्ट हो चुका है केवल भग्नावशेष ही बचे हैं मंदिर के गर्भगृह का द्वार तथा सामने के दो स्तंभ अब प्राप्त होते हैं गर्भगृह में विष्णु की विशाल प्रतिमा स्थापित थी कनिंघम के अनुसार विष्णु मंदिर के उत्तर में नरसिंह मंदिर तथा दक्षिण में वामन मंदिर स्थित थे जो अब भी नष्ट हो चुके हैं

नचना कुठार का मंदिर

        मध्यप्रदेश के पन्ना जिले में अजय गढ़ के समीप नचना कुठार का मंदिर स्थित है इसका निर्माण वर्गाकार चबूतरे पर किया गया जो 10.50 मीटर लंबा है गर्भगृह की भुजा 4.50  मीटर है गर्भगृह के चारों ओर बरामदा निर्मित है सामने की तरफ स्तंभित मंडप बनाया गया है इस मंदिर की छत सपाट तथा गर्भगृह की दीवारों पर अलंकर किया गया है यहां स्वस्तिक शंख पदम उड़ते हुए हंस आदि का चित्रण मिलता है दीवारों के आलों में मिथुन अंकित किए गए थे

कनिंघम ने इस मंदिर की पहचान पार्वती के मंदिर के रूप में की थी किंतु आर जी बनर्जी का विचार है यह मंदिर भगवान शिव को समर्पित था

भूमरा का शिव मंदिर

      पत्थर से निर्मित यह मंदिर मध्यप्रदेश के सतना जिले में भूमरा रहा नामक स्थान पर बनाया गया है इस के प्रवेश द्वार पर गंगा यमुना की आकृतियां बनाई गई हैं तथा चौखट को अलंकारों से सजाया गया है गर्भगृह के अंदर एक मुखी शिवलिंग स्थापित किया गया था स्तंभ मंडप तथा चारों ओर प्रदक्षिणापथ मिलता है इस मंदिर का उत्खनन सन 1920 में आर डी बनर्जी ने किया इसकी छत चिपटी बनी हुई थी

देवगढ़ का दशावतार मंदिर

     उत्तर प्रदेश के ललितपुर जनपद में  यह मंदिर गुप्त काल की उत्कृष्ट रचना है 1.50 मीटर ऊंचे अधिष्ठान पर स्थित इस मंदिर की ऊंचाई 12 मीटर है मंदिर का शिखर पिरामिड के आकार का बना है यहां पर चतुर्मुखी भगवान विष्णु, गजेंद्र मोक्ष, राम लक्ष्मण वन को जाते हुए, सुग्रीव युद्ध, सेतू निर्माण, हनुमान द्वारा संजीवनी बूटी लाना आदि दृश्य अंकित किए गए मंदिर में शेषशायी विष्णु की सजीव प्रतिमा रखी गई है प्रवेश द्वार पर गंगा और यमुना की मूर्तियां बनाई गई हैं इसके साथ ही पौराणिक एवं धार्मिक विषयों से संबंधित मूर्तियों का निर्माण किया गया है

इस मंदिर को खोज करने श्रेय कनिंघम तथा डी आर साहनी को दिया जाता है देवगढ़ के इस मंदिर में असाधारण परिष्कार संपन्नता से युक्त उच्च स्तरीय कारीगरी का प्रदर्शन किया गया है

भीतरगांव का मंदिर उत्तर प्रदेश के कानपुर जनपद में स्थित यह मंदिर ईटों का बना है गर्भ ग्रह के सामने एक मंडप निर्मित किया गया है जिसकी उच्च शिखर की ऊंचाई 70 फीट है बाहरी दीवारों पर हिंदी हिंदू देवी देवताओं की मूर्तियां उत्कीर्ण की गई है ईट पत्थरों से भारत के प्राचीन मंदिरों में से यह एक है

अहिच्छत्र का मंदिर 

बरेली उत्तर प्रदेश में स्थित यह मंदिर ईंटों से निर्मित है जो भगवान शिव को समर्पित था

सिरपुर का लक्ष्मण मंदिर 

मध्य प्रदेश के रायपुर जनपद में स्थित यह मंदिर ईटों से निर्मित है अब गर्भगृह 
ही केवल शेष बचा है इस मंदिर को गुप्त काल के अंतिम समय का माना जाता है

नोट विदिशा के पास हेलिओडोरस के स्तन पर गरुड़ध्वज स्थापित किया गया था जहां से मंदिरों के अवशेष प्राप्त हुए हैं

hindiarise.com

भारत में मंदिर वास्तुकला (Temple Architecture)

43–55 minutes

---

• प्राचीन और मध्यकालीन भारत में बची हुई अधिकांश मंदिर वास्तुकला धार्मिक प्रकृति की है।
• मंदिर की अवधारणा ब्रह्मांड के सूक्ष्म जगत के रूप में की गई है । ‘मंदिर’ शब्द लैटिन शब्द टेम्पलम से लिया गया है जिसका अर्थ है एक पवित्र परिसर। परिभाषा के अनुसार, मंदिर धार्मिक या आध्यात्मिक गतिविधियों, जैसे प्रार्थना और बलिदान, या अनुरूप संस्कारों के लिए आरक्षित एक संरचना है ।
• सभी प्राचीन साहित्य में ‘मंदिर’ को ‘देवालय’, ‘देवायतन’, ‘देवकुल’, ‘देवगिरिहा’ आदि नामों से जाना जाता है, जो दर्शाता है कि प्राचीन मंदिर ‘भगवान का घर’ था। भारत में सबसे पुराने मंदिर ईसा पूर्व दूसरी और पहली शताब्दी के माने जाते हैं ।
• ईसा पूर्व दूसरी शताब्दी के ब्राह्मी शिलालेख बेसनगर में पाए गए जो हेलियोडोरस द्वारा ‘वासुदेव’ के सम्मान में एक धार्मिक स्तंभ के निर्माण की याद दिलाते हैं । घोसुंडी में पाया गया एक शिलालेख , जिसमें गजायन नामक सरदार द्वारा ‘संकर्षण’ और ‘वासुदेव’ की पूजा के लिए एक पत्थर के बाड़े के निर्माण का रिकॉर्ड है , को पहली शताब्दी ईसा पूर्व का बताया गया है।
• कौटिल्य का अर्थशास्त्र वास्तु के प्रभागों पर मंदिरों के निर्माण का निर्देश देता है , न केवल स्थल देवताओं (वास्तु-देवता) के लिए बल्कि अपराजिता, जयंत, शिव और वैश्रवण जैसे देवताओं के लिए भी ।
• खारवेल को विभिन्न संप्रदायों के मंदिरों की मरम्मत करने के लिए दर्ज किया गया है, क्योंकि प्राचीर और मीनारें हवा से उड़ गई थीं। गाथा – हला की सप्तसती में दूसरी शताब्दी में मंदिरों के अस्तित्व का उल्लेख है। बिल्साड शिलालेख में स्कंद-महासेन के मंदिर का उल्लेख है । उपरोक्त साक्ष्यों के आधार पर हम आसानी से यह निष्कर्ष निकाल सकते हैं कि भारत में छह शताब्दी ईसा पूर्व से पहले मंदिर मौजूद थे ।
• पाँचवीं शताब्दी ई.पू. गुप्त मंदिरों के शुरुआती समूह में एक एकल-कक्षीय गर्भगृह था जिसमें एक पोर्टिको-‘मंडप’ था, जो चार स्तंभों पर आधारित था।उदाहरण के लिए मंदिर क्रमांक 17, साँची, तिगवा (जिला जबलपुर, म.प्र.) और एरण (जिला. सागर, म.प्र.) सबसे पुराना संरचनात्मक मंदिर जो बच गया है, वह भीतरगांव (जिला. कानपुर, उ.प्र.) में है , जो ईंटों से बनी एक उल्लेखनीय संरचना है, जो विष्णु और दुर्गा की कृति है । पाँचवीं शताब्दी का माना जाता है, इसका श्रेय गुप्त राजवंश को दिया जाता है । उसी काल और उसी राजवंश का एक और मंदिर देवगढ़ में दशावतार मंदिर है । इसके बाद चालुक्य, पल्लव, राष्ट्रकूट, चोल, प्रतिहार और परमार आदि के काल में विशाल, ऊंचे और भव्य मंदिरों का निर्माण किया गया ।
• गुप्त युग, गहन धार्मिक रुचियों का युग होने के कारण, इसमें विभिन्न हिंदू देवताओं जैसे शिव, विष्णु, सूर्य, कार्तिकेय आदि को समर्पित कई मंदिरों और धार्मिक वास्तुकलाओं का निर्माण हुआ। दुर्भाग्य से, हूण आक्रमणकारियों ने उनमें से अधिकांश कार्यों को नष्ट कर दिया और कई समय की मार के कारण गायब भी हो गए।
• यहां यह ध्यान रखना शायद महत्वपूर्ण है कि हिंदू मंदिर सभाओं के लिए नहीं, बल्कि किसी देवता के निवास स्थान के रूप में बनाए गए थे। इस सुसज्जित महल ने पुजारियों को देवताओं को प्रसाद देने की अनुमति दी। व्यक्ति किसी विशेष देवता का प्रतिनिधित्व करने वाले पवित्र अवशेष या मूर्ति पर प्रार्थना, फूल और भोजन (पूजा) भी कर सकते हैं। श्रद्धालु पूजा के अनुष्ठान में मंदिर के चारों ओर घूमेंगे।

मन्दिरों के कार्य

• धार्मिक
• प्रशासनिक केंद्र
• राजस्व संग्रहण के संदर्भ में भूमि के विशाल क्षेत्रों को नियंत्रित करना
• शिक्षा का केन्द्र
• मंदिरों के राजस्व के विभिन्न स्रोत – दान और राजस्व संग्रह

मुक्त खड़े मंदिर

• एक स्वतंत्र संरचना एक ऐसी संरचना को संदर्भित करती है जो अन्य तत्वों द्वारा समर्थित किए बिना अपने दम पर खड़ी होती है।
• स्वतंत्र रूप से खड़े मंदिरों की विशेषता मानकीकृत तत्वों का उपयोग हो सकती है जिनका निर्माण अलग से किया जा सकता है और आसानी से परिवहन और संयोजन किया जा सकता है। चट्टानों को काटकर बनाई गई संरचनाओं के विपरीत, इन संरचनाओं के निर्माण के लिए विशेष उपकरणों, तकनीकों और परिवेश की आवश्यकता नहीं होती है।
• गुप्त साम्राज्य के दौरान भारत में स्वतंत्र संरचनाओं का निर्माण शुरू हुआ और धीरे-धीरे लोकप्रियता और प्रमुखता में गुफा संरचनाओं का स्थान ले लिया। इसे इस कार्य के लिए भी जिम्मेदार ठहराया जा सकता है कि ये मंदिर समुदाय के केंद्रों के रूप में कार्य करते थे जहां लोग अक्सर इकट्ठा होते थे। भारत में मुक्त-खड़े मंदिरों के शुरुआती उदाहरणों में जीवित मुक्त-खड़े मंदिर संरचनाएं शामिल हैं देवगढ़ और दशावतार विष्णु का मंदिर जो छठी शताब्दी ई. में बनाया गया था।

पूर्व-गुप्त काल में मंदिर वास्तुकला (प्राचीन भारत)

• सबसे पुरानी स्वतंत्र धार्मिक इमारत की पहचान एएल बाशम ने एक छोटे गोल हॉल के रूप में की है जयपुर के पास बैराट तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व से डेटिंग
• संभवतः इसमें मूल रूप से एक बौद्ध स्तूप था और यह ईंट और लकड़ी से बना था।

बैराट स्तूप (राजस्थान)

• अगला मील का पत्थर मंदिर था जंडियाल, तक्षशिला (तक्षशिला, अब एनडब्ल्यूएफपी, पाकिस्तान में) के एक टीले से खुदाई की गई ।
  • यह संभवतः पारसी था और इसमें एक चौकोर आंतरिक अभयारण्य , एक बैठक हॉल और एक आंगन था जिसके बाहरी और आंतरिक प्रवेश द्वार रूढ़िवादी आयोनियन पैटर्न के दो बड़े स्तंभों से घिरे थे।

जंडियाल मंदिर (तक्षशिला)

• गुप्त काल से पहले बने स्वतंत्र हिंदू मंदिरों के कोई अवशेष नहीं हैं।

गुप्त राजवंश में मंदिर वास्तुकला

• गुप्त काल को अक्सर ” भारत में कला और वास्तुकला का स्वर्ण युग ” के रूप में वर्णित किया जाता है।
• गुप्त युग के दौरान, रॉक कट वास्तुकला अपने चरम पर पहुंच गई और इस युग ने  मुक्त स्थायी मंदिर वास्तुकला  की शुरुआत को चिह्नित किया। गुप्त काल में बनाए गए अधिकांश मंदिरों में देवताओं (मुख्य रूप से विष्णु के अवतार और लिंगम) और देवी-देवताओं की नक्काशी की गई थी।
  • गुप्त काल का सबसे महत्वपूर्ण मंदिर उत्तर प्रदेश के देवगढ़ का दशावतार मंदिर है।
• इस अवधि के दौरान ब्राह्मणवादी, जैन और बौद्ध देवताओं के प्रतीकात्मक सिद्धांतों को पूर्ण और मानकीकृत किया गया।
• उन्होंने न केवल भारत में बल्कि इसकी सीमा से परे भी, बाद की शताब्दियों तक कलात्मक अभिव्यक्ति के आदर्श मॉडल के रूप में कार्य किया।
• यह घरेलू जीवन, प्रशासन, साहित्य में सर्वांगीण पूर्णता का युग था, जैसा कि कालिदास के कार्यों में, कला कृतियों में और धर्म और दर्शन में व्यापक रूप से फैले भागवत पंथ में देखा गया था, जिसने खुद को सौंदर्य के एक गहन पंथ के साथ पहचाना ।
• शुरुआत के सपाट छत वाले, अखंड मंदिरों से लेकर बाद के वर्षों के मूर्तिकला ‘शिखर’ तक , एक स्थिर विकास हुआ।
• गुप्त काल के दौरान, मंदिर वास्तुकला की एक मजबूत नींव रखी गई थी जब एक वर्गाकार गर्भगृह और स्तंभों वाले बरामदे वाले भारतीय मंदिर के मूल तत्व सामने आए ।

• विकसित गुप्त मंदिर में परिक्रमा के लिए एक ढका हुआ जुलूस पथ (प्रदक्षिणा पथ) भी था जो पूजा-अनुष्ठान का एक हिस्सा था।
• उस काल के पहले के मंदिरों में एक अखंड सपाट स्लैब की छत होती थी।

• बाद में ईंट और पत्थर से बने मंदिरों में एक शिखर विकसित हुआ ।
• गुप्त शैली का क्रमिक विकास योजना के विकास और स्तंभों और चौखटों पर अलंकरण के माध्यम से पता लगाया जा सकता है, बाद में गोबलिन, जोड़े, उड़ने वाले देवदूत, द्वारपाल और मंदिर में प्रतिष्ठित देवता के लिंटेल प्रतीक के केंद्र में एक आकृति राहत जैसे नए सजावटी रूपांकनों को पेश किया गया।
• देवताओं, उनकी पत्नियों, दिव्य प्राणियों, जोड़ों, दिशात्मक देवताओं, मिश्रित जानवरों और सजावटी रूपांकनों की मूर्तियों ने बड़ी संख्या में छवियां बनाईं जो मंदिरों की दीवारों और उनके अंदरूनी हिस्सों को सुशोभित करती थीं।
• गर्भगृह में प्रतिष्ठित देवताओं को धार्मिक सिद्धांतों के अनुसार सख्ती से उकेरा गया था और एक विशेष अभिषेक समारोह आयोजित करके स्थापित किया गया था।

• मंदिर की मूर्तियां आवश्यक रूप से धार्मिक नहीं थीं। कई लोगों ने धर्मनिरपेक्ष विषय-वस्तुओं और सजावटी रूपांकनों का सहारा लिया।
• रोजमर्रा की जिंदगी के दृश्यों में सैन्य जुलूस, शाही दरबार के दृश्य, संगीतकार, नर्तक, कलाबाज और प्रेमी जोड़े शामिल हैं।
• गैर-धार्मिक शख्सियतों का एक अन्य समूह अप्सराएं या देवांगनाएं (दिव्य महिलाएं) और व्याला (मिश्रित जानवर) हैं।

गुप्त काल के रॉक-कट मंदिरों के महत्वपूर्ण स्थल

• गुप्त काल के दौरान गुफा वास्तुकला में भी काफी निखार आया।
• अजंता की चैत्य और विहार गुफाएँ और एलोरा की गुफाएँ उस काल की गुफा वास्तुकला का सबसे अच्छा नमूना हैं।

अजंता की गुफाएँ

• अजंता में दो गुफाएँ हैं जिन्हें चैत्य गृह और विहार कहा जाता है।
• चैत्य गृह पूजा के हॉल थे – बड़े, आयताकार कक्ष जो स्तंभों की पंक्तियों से एक केंद्रीय गुफा में अलग होते थे, प्रार्थना के दौरान परिक्रमा के लिए तीन तरफ से गलियारे से घिरे होते थे, प्रवेश द्वार के सामने एक अभयारण्य होता था।
• विहार या मठ आयताकार आकार के हॉल होते थे जिनके दो तरफ छोटी-छोटी कोठरियाँ जुड़ी होती थीं।

एलोरा की गुफाएँ

• एलोरा के समकालीन विहार या मठ बौद्ध रॉक-कट वास्तुकला के बेहतरीन उदाहरण हैं और अजंता के सीधे अनुरूप हैं।
• बौद्धों ने एलोरा में अपने पंथ के लिए बारह रॉक-कट हॉल बनाए ।
• यह शृंखला दो उप समूहों गुफा संख्या में विभाजित है । IV को ‘धेदवाड़ा समूह’ के नाम से जाना जाता है । प्रत्येक उप-समूह में एक प्रार्थना कक्ष और उससे जुड़े मठ हैं। मठों का बाद का समूह नं . VI-XII अपने आकार और विस्तार के लिए उल्लेखनीय हैं।

उदयगिरि गुफाएँ

• चंद्रगुप्त द्वितीय की कमान के तहत बड़े पैमाने पर नक्काशी और पुन: काम किया गया
• सूअर के सिर वाले वराह के अवतार में विष्णु की विशाल मूर्ति सबसे प्रसिद्ध मूर्ति है ।

गुप्त काल के दौरान निर्मित मंदिर

भीतरगांव मंदिर

• उत्तर प्रदेश के कानपुर जिले में स्थित भिटागांव मंदिर भारत के सबसे पुराने जीवित  ईंट  मंदिरों में से एक है।
• इसका निर्माण 5वीं शताब्दी ईस्वी में गुप्त साम्राज्य के दौरान  हुआ था ।
• यह छत और ऊंचे शिखर वाला सबसे पुराना टेराकोटा हिंदू मंदिर है, जिसने उत्तर भारत में मंदिर वास्तुकला की विस्तृत नागर शैली का मार्ग प्रशस्त किया।
• भीतरगांव मंदिर की वास्तुकला
  • गर्भगृह का प्रवेश द्वार  अर्धवृत्ताकार द्वार के पहले उपयोगों में से एक को दर्शाता है ।
  • अलेक्जेंडर कनिंघम  (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के प्रथम महानिदेशक, 1871) ने इसे ‘हिंदू मेहराब’ कहा था जो भारत के लिए विशिष्ट था।
  • मंदिर में आंतरिक गर्भगृह (गर्भ गृह) के ऊपर एक लंबा पिरामिडनुमा शिखर (शिखर) है।  यह शिखर भारत के  नागर मंदिर वास्तुकला की मानक विशेषता बन गया ।
  • मंदिर की दीवारों को बोल्ड सजावटी भित्तिचित्रों (आयताकार स्तंभ जो दीवार से थोड़ा परे फैला हुआ है) द्वारा अलग किए गए पैनलों पर शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु आदि जैसे भगवान और देवी की टेराकोटा मूर्तियों से सजाया गया है।
  • कनिंघम के अनुसार, मंदिर के पीछे वराह अवतार होने के कारण संभवतः यह  विष्णु मंदिर था ।

भीतरगांव मंदिर

दशावतार मंदिर

• दशावतार मंदिर छठी शताब्दी का आरंभिक विष्णु हिंदू मंदिर है, जो उत्तर प्रदेश के देवगढ़ में स्थित है, जो उत्तर-मध्य भारत में बेतवा नदी घाटी में , झाँसी से 125 किलोमीटर दूर है।
• इसकी एक सरल, एक कक्ष वर्गाकार योजना है और यह सबसे पुराने हिंदू पत्थर के मंदिरों में से एक है जो आज भी जीवित है।
• देवगढ़ का मंदिर विष्णु को समर्पित है , लेकिन इसमें शिव, पार्वती, कार्तिकेय, ब्रह्मा, इंद्र, नदी देवी गंगा और यमुना जैसे विभिन्न देवताओं की छोटी पदचिह्न छवियां शामिल हैं, साथ ही हिंदू महाकाव्य महाभारत के पांच पांडवों को दर्शाने वाला एक पैनल भी शामिल है ।
• मंदिर का निर्माण पत्थर और चिनाई वाली ईंटों से किया गया था ।
• मंदिर की आंतरिक और बाहरी दीवारों पर विष्णु से जुड़ी किंवदंतियाँ उकेरी गई हैं। प्रेमालाप और अंतरंगता के विभिन्न चरणों में धर्मनिरपेक्ष दृश्य और कामुक जोड़े भी उकेरे गए हैं।
• दशावतार मंदिर को स्थानीय रूप से सागर मढ़ के नाम से जाना जाता है , जिसका शाब्दिक अर्थ है ” तालाब पर मंदिर” , यह नाम सामने चट्टान में काटे गए चौकोर जल कुंड के कारण पड़ा है।

दशावतार मंदिर, देवगढ़

अन्य मंदिर: गुप्त काल के अन्य मंदिर इस प्रकार हैं:

• तिगावा का विष्णु मंदिर जबलपुर
• मध्य प्रदेश के सागर जिले में एरण का विष्णु मंदिर
• भुमरा का शिव मंदिर
• नचरिया कथूरा का पार्वती मंदिर
• कोटा का मुकुंद दर्रा मंदिर
• रायपुर का लक्ष्मण मंदिर
• कोह का शिव मंदिर.
• ग़ाज़ीपुर में भिटारी मंदिर

सिरपुर मंदिर

• सिरपुर छत्तीसगढ़ राज्य के महासमुंद जिले में महासमुंद शहर से 35 किमी और रायपुर से 78 किमी दूर महानदी के तट पर एक गांव है ।
• सिरपुर प्राचीन काल में पाण्डुवंशी राजवंश की राजधानी थी । यह गांव सिरपुर स्मारक समूह की मेजबानी करता है जिसमें बौद्ध, हिंदू और जैन मंदिर और मठ शामिल हैं । ये 5वीं से 12वीं सदी के हैं।
• लक्ष्मण ईंट मंदिर
  • लक्ष्मण मंदिर 7वीं सदी का ईंटों से बना मंदिर है, जो अधिकांशतः क्षतिग्रस्त और ध्वस्त हो चुका है।
  • लक्ष्मण मंदिर का निर्माण महाशिवगुप्त की माँ वसाटा ने करवाया था।
  • सिरपुर में लक्ष्मण मंदिर के टॉवर और दरवाजे की नक्काशी के साथ गर्भगृह प्रवेश द्वार यथोचित रूप से बरकरार है जिसका अध्ययन किया जा सकता है। गर्भगृह के दरवाजे की चौखट के ऊपर नक्काशी में शेष (अनंतसायन विष्णु) पर लेटे हुए विष्णु और भागवत पुराण से कृष्ण पर एक पैनल दिखाया गया है।
  • दरवाजे के चारों ओर नक्काशी के बैंड हैं जो विष्णु के दस अवतारों के साथ-साथ दैनिक जीवन और प्रेमालाप और मिथुन के विभिन्न चरणों में जोड़ों को दर्शाते हैं।
  • मंदिर एक पत्थर के जगती मंच (लगभग 40’x80′) पर खड़ा है जिसमें परिक्रमा के लिए पर्याप्त जगह है। पत्थर से बने गर्भगृह (गर्भगृह) के चारों ओर नक्काशीदार फ्रेम को छोड़कर मंदिर स्वयं ईंटों से बना है ।
  • गर्भगृह पूर्व की ओर खुलता है।

मंदिर वास्तुकला का विकास

मंदिर वास्तुकला की प्रगति को पाँच चरणों में विभाजित किया जा सकता है:

मंदिर वास्तुकला का पहला चरण

इस चरण के दौरान, मंदिरों में निम्नलिखित विशेषताएं विकसित हुईं:

• मंदिरों की  छतें सपाट थीं और  डिजाइन में चौकोर थे  ।
• बरामदे का निर्माण  उथले खंभों से किया गया था  और इसे एक निचले मंच पर रखा गया था।
• संरचना पूरी तरह से  निचले प्लेटफार्मों पर बनाई गई थी।
• सामने 4 खंभों पर टिका एक उथला बरामदा वाला एककोशीय गर्भगृह था
• इसका उदाहरण  मध्य प्रदेश के सांची में मंदिर नंबर 17, मध्य प्रदेश के तिगावा में मंदिर है।

मध्य प्रदेश के सांची में मंदिर नंबर 17

मंदिर वास्तुकला का दूसरा चरण

• पुराने मंदिरों के अधिकांश तत्व इसी काल में ले जाये गये।
• दूसरी ओर,  मंच  ऊँचे या ऊंचे थे ।
• वहां कई  दो मंजिला मंदिर भी खोजे गए हैं ।
•  इस युग के दौरान गर्भगृह या गर्भगृह के चारों ओर एक  ढका हुआ चलने योग्य पथ भी जोड़ा गया था।
• इस मार्ग को प्रदक्षिणा मार्ग के रूप में नियोजित किया गया था ।
• उदाहरण के लिए, मध्य प्रदेश में नचना कुठारा में एक पार्वती मंदिर और भुमरा में शिव मंदिर है।
• भुमरा मंदिर ने प्रवेश द्वार के किनारों पर 2 छोटे मंदिर स्थापित किए।

नचना कुठारा में पार्वती मंदिर

मंदिर वास्तुकला का तीसरा चरण

• सपाट छत नहीं दिखी
• इस बिंदु पर एक सपाट छत के बजाय  शिखर दिखाई दिया । हालाँकि, वे अभी भी बेहद निचले और घुमावदार, लगभग वर्गाकार थे।
• इसी चरण से मंदिरों की नागर शैली का उदय हुआ ।
• पंचायतन  मंदिर-निर्माण शैली  की शुरुआत की गई।
• मुख्य देवता के मंदिर के साथ, मंदिर निर्माण के पंचायतन रूप में चार छोटे मंदिर शामिल थे। मुख्य मंदिर वर्गाकार था, लेकिन उसके सामने एक विस्तारित मंडप होने के कारण इसका आकार आयताकार था ।
• सहायक तीर्थों की अवधारणा
• द्वितीयक मंदिर मंडप के दोनों ओर स्थित थे, जो जमीन के लेआउट में एक क्रूस पर चढ़ा हुआ रूप बनाते थे।
• उदाहरणों में  देवगढ़ में दशावतार मंदिर, भीतरगांव उत्तर प्रदेश में मंदिर और एहोल, कर्नाटक में दुर्गा मंदिर शामिल हैं।
  • देवगढ़ मंदिर एक मंच पर खड़ा है, जिसके चारों तरफ सीढ़ियाँ हैं और यह पंचायतन प्रकार का है जिसके प्रत्येक कोने में सहायक मंदिर हैं। यह राम और कृष्ण की कहानियों पर आधारित सबसे पुराने मंदिरों में से एक है ।

उत्तर प्रदेश के देवगढ़ में दशावतार मंदिर

पंचायतन शैली

• पंचायतन  मंदिर निर्माण की एक शैली है  जिसमें एक  केंद्रीय मंदिर होता है जो  चार अन्य मंदिरों  से घिरा होता है ।
• पंचायतन मंदिरों के उदाहरण.
  •  उदयपुर में जगदीश मंदिर ।
  • खजुराहो में लक्ष्मण मंदिर।
  • खजुराहो में कंदरिया महादेव मंदिर।
  •  भुवनेश्वर में ब्रह्मेश्वर मंदिर ।

मंदिर वास्तुकला का चौथा चरण

• इस चरण के मंदिर लगभग समान थे, सिवाय इसके कि मुख्य मंदिर अधिक आयताकार हो गया।
• गोलाकार पीठ और ऊपर बैरल-वॉल्ट वाली छत वाला आयताकार मंदिर, जैसे कि चेजरला में कपोतेश्वर मंदिर ।
• शोलापुर (महाराष्ट्र) का टेर मंदिर इसका उदाहरण है।

महाराष्ट्र का टेर मंदिर

मंदिर वास्तुकला का पांचवां चरण

• इस समय उथले आयताकार प्रक्षेपण वाले गोलाकार मंदिर स्थापित किए गए थे।
• पिछले चरण की बाकी विशेषताओं को बरकरार रखा गया।
• Maniyar Math in Rajgir (Bihar) is an example.

राजगीर में मनियार मठ

मंदिर वास्तुकला की शैलियाँ

बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म और जैन धर्म जैसे विभिन्न धर्मों के तहत भारत के विभिन्न हिस्सों में अलग-अलग मंदिर वास्तुकला शैलियाँ उभरीं।

हिंदू मंदिर वास्तुकला के मूल स्वरूप में निम्नलिखित शामिल हैं:

• गर्भगृह: इसे गर्भगृह (शाब्दिक रूप से गर्भ-घर) के रूप में भी जाना जाता है , यह एक छोटा कमरा है, आम तौर पर कक्ष, जिसमें मंदिर के प्रमुख देवता रहते हैं।
• मंडप: यह मंदिर का प्रवेश द्वार है। यह एक पोर्टिको या हॉल हो सकता है और आम तौर पर इसे बड़ी संख्या में उपासकों के रहने के लिए डिज़ाइन किया गया है।
• शिखर: यह एक पर्वत जैसा शिखर है। आकार पिरामिडनुमा से लेकर वक्ररेखीय तक भिन्न-भिन्न होता है।
• वाहन: यह मुख्य देवता की सवारी या वाहन है और इसे गर्भगृह के ठीक सामने रखा जाता है।
• कई हिंदू मंदिरों में  मिथुन (आलिंगन करते जोड़े) की मूर्तियां हैं, जिन्हें  शुभ माना जाता है।
  • आमतौर पर, इन्हें मंदिर के प्रवेश द्वार पर या बाहरी दीवार पर रखा जाता है या इन्हें मंडप और मुख्य मंदिर के बीच की दीवारों पर भी लगाया जा सकता है।

एक हिंदू मंदिर की वास्तुकला (नागर शैली)

• हालाँकि, स्थानीय शासकों के संरक्षण में, भारत के विभिन्न क्षेत्रों में वास्तुकला की विभिन्न शैलियाँ विकसित हुईं।
• देश में मंदिरों के दो व्यापक क्रम ज्ञात हैं –
  • उत्तर में नगर और
  • दक्षिण में द्रविड़ .
• कभी-कभी, कुछ विद्वानों द्वारा नागर और द्रविड़ आदेशों के चयनात्मक मिश्रण के माध्यम से बनाई गई एक स्वतंत्र शैली के रूप में मंदिरों की वेसर शैली का उल्लेख किया गया है।

नागरशैली वास्तुकला (उत्तर भारतीय मंदिर वास्तुकला )

• मंदिर वास्तुकला की वह शैली जो 5वीं शताब्दी ईस्वी से उत्तर भारत में लोकप्रिय हुई, नागर के नाम से जानी जाती है।
• उत्तर भारत में यह आम बात है कि पूरा मंदिर एक पत्थर के चबूतरे पर बनाया जाता है और ऊपर तक जाने के लिए सीढ़ियाँ होती हैं।
• इसके अलावा, दक्षिण भारत के विपरीत इसमें आमतौर पर विस्तृत सीमा दीवारें या प्रवेश द्वार नहीं होते हैं ।
• गर्भगृह हमेशा सबसे ऊंचे टॉवर के ठीक नीचे स्थित होता है।
• शिखर के आकार के आधार पर नागर मंदिरों के कई उपविभाग हैं । भारत के विभिन्न हिस्सों में मंदिर के विभिन्न हिस्सों के अलग-अलग नाम हैं
• साधारण शिखर का सबसे आम नाम जो आधार पर वर्गाकार होता है और जिसकी दीवारें शीर्ष पर एक बिंदु की ओर अंदर की ओर झुकती या झुकती हैं, कहलाती हैं।’लैटिना’ या शिकारा का रेखा-प्रसाद प्रकार ।
• नागर क्रम में वास्तुशिल्प का दूसरा प्रमुख प्रकार है पागल।
• फामसाना की इमारतें लैटिन इमारतों की तुलना में अधिक चौड़ी और छोटी होती हैं।
• उनकी छतें कई स्लैबों से बनी हैं जो धीरे-धीरे इमारत के केंद्र पर एक बिंदु तक उठती हैं।
• फामसाना की छतें अंदर की ओर नहीं मुड़ती हैं, बल्कि वे सीधे ढलान पर ऊपर की ओर झुकती हैं।
• मंडपों के लिए अधिकतर फामसाना डिज़ाइन का उपयोग किया जाता है जबकि मुख्य गर्भगृह एक लैटिना इमारत में स्थित होता है।
• नागर भवन का तीसरा मुख्य उप-प्रकार वह है जिसे आम तौर पर कहा जाता है वल्लभी प्रकार। ये आयताकार इमारतें हैं जिनकी छत एक गुंबददार कक्ष में उठी हुई है।

विशेषताएँ

• मंदिरों में आम तौर पर मंदिर निर्माण की पंचायतन शैली का पालन किया जाता है, जिसमें मुख्य मंदिर के संबंध में एक क्रूस पर चढ़ाए गए भूमि योजना में बनाए गए सहायक मंदिर शामिल होते हैं।
• मुख्य मंदिर के सामने सभा कक्षों या मंडपों की उपस्थिति ।
• गर्भगृह के बाहर, नदी देवी गंगा और यमुना की छवियां रखी गईं।
• आम तौर पर, मंदिर परिसर में कोई पानी की टंकी या जलाशय मौजूद नहीं थे।
• मंदिर आमतौर पर ऊंचे चबूतरे पर बनाए जाते थे ।
• पोर्टिको में स्तंभों वाला दृष्टिकोण था ।
• शिखर सामान्यतः तीन प्रकार के होते थे:
  • लैटिना या रेखा-प्रसाद : वे आधार पर वर्गाकार थे और दीवारें शीर्ष पर एक बिंदु तक अंदर की ओर मुड़ी हुई थीं।
  • फमसाना: उनका आधार व्यापक था और लैटिना लोगों की तुलना में ऊंचाई में छोटे थे। वे एक सीधी रेखा पर ऊपर की ओर झुके होते हैं।
  • वल्लभी: इनका आधार आयताकार था जिसकी छत गुंबददार कक्षों की तरह उठी हुई थी। इन्हें वैगन-वॉल्टेड छतें भी कहा जाता था।
• शिखर का ऊर्ध्वाधर सिरा एक क्षैतिज बांसुरीदार डिस्क में समाप्त होता है, जिसे अमलक के नाम से जाना जाता है । उसके ऊपर एक गोलाकार आकृति रखी गई जिसे कलश के नाम से जाना जाता है।

• मंदिर के अंदर, दीवार को तीन ऊर्ध्वाधर विमानों या रथों में विभाजित किया गया था। इन्हें त्रिरथ मन्दिरों के नाम से जाना जाता था। बाद में, पंचरथ, सप्तरथ और यहां तक ​​कि नवरथ मंदिर भी अस्तित्व में आए। कथात्मक मूर्तियां बनाने के लिए ऊर्ध्वाधर विमानों का उपयोग विभिन्न पैनलों के रूप में किया गया था।
• गर्भगृह के चारों ओर चलने योग्य मार्ग या प्रदक्षिणा पथ को ढक दिया गया था ।
• मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली की तरह मंदिर एक सीमा दीवार से घिरे हुए थे।

नागर शैली के अंतर्गत, निम्नलिखित तीन उप-शैली उभरे:

1. ओडिशा स्कूल:

कलिंग साम्राज्य के विभिन्न हिस्सों में मंदिर वास्तुकला की यह विशिष्ट शैली विकसित हुई। ओडिशा के मंदिरों की मुख्य स्थापत्य विशेषताओं को तीन क्रमों में वर्गीकृत किया गया है, अर्थात  रेखापिडा, पिधादेउल और खाकरा । इसकी कुछ विशेषताएं इस प्रकार थीं:

• बाहरी दीवारों को भव्य रूप से जटिल नक्काशी से सजाया गया था , लेकिन आंतरिक दीवारें सादी थीं ।
• बरामदे में खम्भों का कोई उपयोग नहीं था । छत को सहारा देने के लिए लोहे के गर्डरों का उपयोग किया गया।
• ओडिशा शैली में शिखर को रेखा देउल के नाम से जाना जाता था । वे लगभग ऊर्ध्वाधर छतें थीं जो अचानक तेजी से अंदर की ओर मुड़ गईं।
• इस क्षेत्र में मंडप को जगमोहन के नाम से जाना जाता था ।
• मुख्य मंदिर की भूमि योजना वर्गाकार थी।
• मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली की तरह मंदिर एक सीमा दीवार से घिरे हुए थे।

उदाहरण: कोणार्क में सूर्य मंदिर (जिसे ब्लैक पैगोडा भी कहा जाता है), पुरी में जगन्नाथ मंदिर, भुवनेश्वर में लिंगराज मंदिर, आदि।

सूर्य मंदिर

सूर्य मंदिर

• कोणार्क में , बंगाल की खाड़ी के तट पर , 1240 के आसपास पत्थर से बने सूर्य मंदिर के खंडहर हैं। इस मंदिर का श्रेय पूर्वी गंगा राजवंश के राजा नरसिम्हादेव प्रथम को दिया जाता है।
• 1676 की शुरुआत में यूरोपीय नाविक खातों में इस मंदिर को ” ब्लैक पैगोडा ” कहा जाता था क्योंकि यह एक विशाल स्तरीय टॉवर जैसा दिखता था जो काला दिखाई देता था।
• सूर्य मंदिर एक ऊंचे आधार पर स्थापित है, इसकी दीवारें व्यापक, विस्तृत सजावटी नक्काशी से ढकी हुई हैं।
• इनमें तीलियों और हब के साथ गढ़े गए विशाल पहियों के बारह जोड़े शामिल हैं, जो सूर्य देवता के रथ के पहियों का प्रतिनिधित्व करते हैं, जो पौराणिक कथाओं में, सात घोड़ों द्वारा संचालित रथ पर सवार होते हैं, यहां प्रवेश द्वार की सीढ़ी पर बनाए गए हैं।
• इसका शिखर एक विशाल रचना थी, जिसके बारे में कहा जाता है कि इसकी ऊंचाई 70 मीटर थी, जो इसके स्थान के लिए बहुत भारी साबित हुई और उन्नीसवीं शताब्दी में गिर गई।
• विशाल परिसर एक चतुर्भुज परिसर के भीतर है जिसमें जगमोहन या नृत्य-मंडप (मंडप) बच गया है, जो हालांकि अब पहुंच योग्य नहीं है, इसे हिंदू वास्तुकला में सबसे बड़ा संलग्न स्थान कहा जाता है।
• दक्षिणी दीवार पर हरे पत्थर से बनी सूर्य की एक विशाल मूर्ति है ।

जगन्नाथ मंदिर (पुरी)

• ऐसा माना जाता है कि इस मंदिर का निर्माण  12 ^वीं  शताब्दी में पूर्वी गंगा राजवंश के राजा अनातवर्मन चोडगंगा देव द्वारा किया गया था।
• जगन्नाथ पुरी मंदिर को  ‘यामानिका तीर्थ’ कहा जाता है  , जहां हिंदू मान्यताओं के अनुसार, भगवान जगन्नाथ की उपस्थिति के कारण पुरी में मृत्यु के देवता ‘ यम ‘ की शक्ति समाप्त हो गई है।
• इस मंदिर को  “व्हाइट पैगोडा” कहा जाता था  और यह  चार धाम तीर्थयात्राओं (बद्रीनाथ, द्वारका, पुरी, रामेश्वरम) का एक हिस्सा है।
•  मंदिर के   चार द्वार हैं- पूर्वी ‘सिंहद्वार’  जो दो झुके हुए शेरों वाला मुख्य द्वार है,  दक्षिणी ‘अश्वद्वार’, पश्चिमी ‘व्याघ्र द्वार’  और  उत्तरी ‘हस्तिद्वार’।  प्रत्येक द्वार पर एक-एक रूप की नक्काशी है।
• प्रवेश द्वार के सामने अरुण स्तंभ या सूर्य स्तंभ खड़ा है, जो मूल रूप से  कोणार्क के सूर्य मंदिर में था।

खजुराहो शैली (चंदेला शैली )

• भारत के मध्य भाग में, चंदेल शासकों ने मंदिर निर्माण की अपनी एक विशिष्ट शैली विकसित की – जिसे खजुराहो शैली या चंदेला शैली के नाम से जाना जाता है।
• खजुराहो के मंदिर अपनी व्यापक कामुक मूर्तियों के लिए जाने जाते हैं
• द्वारा संरक्षण दिया गया चंदेल राजा बुन्देलखण्ड की (10 ^वीं  एवं 11 ^वीं  शताब्दी)।
• इन 22 मंदिरों (मूल 85 में से) को दुनिया के सबसे महान कलात्मक आश्चर्यों में से एक माना जाता है।
• उनमें से सबसे बेहतरीन शैव मंदिर है जिसे कंदरिया महादेव के नाम से जाना जाता है, जिसे  राजा गंडा ने 10 ^वीं  शताब्दी के आसपास बनवाया था।
• खजुराहो मंदिर के मानक प्रकार में एक मंदिर कक्ष, एक सभा कक्ष और एक प्रवेश द्वार बरामदा है।
• मंदिरों की विशेषताओं में शामिल हैं:
  • इन मंदिरों में, आंतरिक और बाहरी दोनों दीवारों को नक्काशी से भव्य रूप से सजाया गया था ।
  • मूर्तियां आम तौर पर अपने विषयों में कामुक थीं और वात्स्यायन के कामसूत्र से प्रेरणा लेती थीं।
  • मंदिर बलुआ पत्थर से बने थे ।
  • मंदिरों में तीन कक्ष होते थे – गर्भगृह, मंडप और अर्धमंडप। कुछ मंदिरों में गर्भगृह में एक वेस्टिबुलर प्रवेश द्वार होता था जिसे अंतराल कहा जाता था।
  • मंदिर सामान्यतः उत्तर या पूर्व मुखी होते थे ।
  • मंदिर निर्माण में पंचायतन शैली का पालन किया गया। सहायक मंदिरों में रेखा-प्रसाद शिखर थे जो किसी पर्वत श्रृंखला का आभास कराते थे ।
  • शिखर अपनी पूरी लंबाई में घुमावदार है , और लघु शिखर केंद्रीय मीनार से निकलते हैं।
  • मंदिर के हॉल और पोर्टिको भी छोटे टावरों से सुसज्जित हैं जो उत्तरोत्तर बढ़ते हुए मुख्य टावर तक पहुंचते हैं।
  • मंदिर अपेक्षाकृत ऊंचे मंच पर बनाए गए थे और ये हिंदू और जैन धर्म से संबंधित हैं ।
• उदाहरण: कंदरिया महादेव मंदिर, खजुराहो में लक्ष्मण मंदिर, विश्वनाथ मंदिर आदि।
• खजुराहो में कई मंदिर हैं, जिनमें से अधिकांश हिंदू देवताओं को समर्पित हैं । यहां कुछ जैन मंदिरों के साथ-साथ एक चौसंत योगिनी मंदिर भी है , जो दिलचस्प है।

विश्वनाथ मंदिर, खजुराहो

खजुराहो में कामुक मूर्तियां

3. सोलंकी स्कूल: (मारू-गुर्जर शैली के नाम से भी जाना जाता है)

गुजरात और राजस्थान सहित भारत के उत्तर-पश्चिमी हिस्सों में , यह शैली गुजरात के सोलंकी शासकों (बाद में चालुक्य) (11 ^वीं  से 13 ^वीं  शताब्दी) के संरक्षण में विकसित हुआ । इस शैली की विशेषताओं में शामिल हैं:

• मंदिर की दीवारें किसी भी नक्काशी से रहित थीं ।
• गर्भगृह मंडप से आंतरिक और बाह्य दोनों तरह से जुड़ा हुआ था
• पोर्टिको में सजावटी मेहराबदार द्वार थे जिन्हें तोरण के नाम से जाना जाता था।
• इस शैली की एक अनूठी विशेषता मंदिर के निकट सूर्यकुंड के नाम से जाने जाने वाले सीढ़ीदार टैंक की उपस्थिति है।
• तालाब की सीढ़ियाँ छोटे-छोटे मंदिरों से भरी हुई हैं जिनमें लकड़ी की नक्काशी मौजूद है।
• सोलंकियों ने मंदिरों को बनाने के लिए बलुआ पत्थर, काले बेसाल्ट और नरम-संगमरमर सहित विभिन्न प्रकार की सामग्रियों का उपयोग किया।
• अधिकांश मंदिर पूर्वमुखी हैं और इस तरह डिजाइन किए गए हैं कि हर साल विषुव के दौरान, सूर्य की किरणें सीधे केंद्रीय मंदिर में पड़ती हैं।

उदाहरण: मोढेरा सूर्य मंदिर , गुजरात (भीम-प्रथम द्वारा 1026-27 में निर्मित)।

मोढेरा सूर्य मंदिर

पूर्व सोलंकी शैली : सामलाजी मंदिर

• शामलाजी, जिसे शामलाजी भी कहा जाता है, भारत के गुजरात राज्य के अरावली जिले में एक प्रमुख हिंदू तीर्थस्थल है।
• शामलाजी मंदिर विष्णु को समर्पित है।
• प्रदर्शन – क्षेत्र की प्रारंभिक कलात्मक परंपराएँ गुप्तोत्तर शैली के साथ मिश्रित हो गईं और मूर्तिकला की एक विशिष्ट शैली को जन्म दिया।
• ग्रे शिस्ट से बनी बड़ी संख्या में मूर्तियां ।
• छठी और आठवीं शताब्दी ई.पू. के बीच का समय । जबकि इनके संरक्षण पर बहस होती रहती है .
• यह मंदिर चालुक्यन शैली की वास्तुकला में संरचित है ।
• इसमें सभा का एक विशाल क्षेत्र भी है जिसे उगाती कहा जाता है।
• इसमें एक सुंदर हाथी द्वार है जिसके शीर्ष पर एक सुंदर मेहराब है जो प्रवेश कक्ष की ओर जाने वाली मुख्य मंदिर की सीढ़ियों के सामने है।
• मंदिर के पीछे एक बड़ा तालाब स्थित है जो श्याम सरोवर के नाम से प्रसिद्ध है ।

पूर्वी भारतीय मंदिर

• पूर्वी भारतीय मंदिरों में  उत्तर पूर्व, बंगाल  और  ओडिशा में पाए जाने वाले मंदिर शामिल हैं।
• ऐसा प्रतीत होता है कि  टेराकोटा निर्माण का मुख्य माध्यम था  , और  7 ^वीं  शताब्दी  तक बंगाल में बौद्ध और हिंदू देवताओं को चित्रित करने वाली पट्टिकाओं को ढालने का भी।

असम:

• छठी शताब्दी की एक पुरानी गढ़ी हुई चौखट परवतिया है तेजपुर के पास  और कुछ अन्य भटकी हुई मूर्तियाँ रंगगोरा टी एस्टेट असम में तिनसुकिया के पास के इलाके उस क्षेत्र में गुप्त मुहावरे के आयात के गवाह हैं।
• 12 ^वीं -14 ^वीं  शताब्दी तक असम में एक विशिष्ट क्षेत्रीय शैली विकसित हो गई।
  • ऊपरी बर्मा से ताई लोगों के प्रवास के साथ आई शैली  बंगाल की प्रमुख पाल शैली के साथ मिश्रित हुई  और उस शैली का निर्माण हुआ जिसे बाद में   गुवाहाटी और उसके आसपास अहोम शैली के रूप में जाना गया।
• कामाख्या मंदिर यह  एक शक्ति पीठ है , जो देवी कामाख्या को समर्पित है और इसे 17 ^वीं  शताब्दी में असम में बनाया गया था।

बंगाल:

• बंगाल (बांग्लादेश सहित) और बिहार में नौवीं और ग्यारहवीं शताब्दी के बीच की अवधि के दौरान मूर्तियों की शैली को  पाल शैली के रूप में जाना जाता है,  जिसका नाम उस समय के शासक राजवंश के नाम पर रखा गया था।
• जबकि ग्यारहवीं शताब्दी के मध्य से तेरहवीं शताब्दी के मध्य की शैली का नाम  सेन राजाओं के नाम पर रखा गया है।
• जबकि पालों को कई बौद्ध मठ स्थलों के संरक्षक के रूप में जाना जाता है, उस क्षेत्र के मंदिर  स्थानीय वंगा शैली को व्यक्त करने के लिए जाने जाते हैं।
• 9 ^वीं  सदी सिद्धेश्वर महादेव मंदिर उदाहरण के लिए, बर्दवान जिले के बराकर में  , एक लंबा घुमावदार शिखर दिखाया गया है जिस पर एक बड़ा अमलाका लगा हुआ है और यह प्रारंभिक पाल शैली का एक उदाहरण है।

• पुरलिया मंदिरों के काले से भूरे बेसाल्ट और क्लोराइट पत्थर के खंभे और मेहराबदार आलों ने गौर और पांडुआ में बंगाल सल्तनत की शुरुआती इमारतों को काफी प्रभावित किया ।
• मुग़ल काल में और उसके बाद,  असंख्य टेराकोटा ईंट के मंदिर बंगाल और बांग्लादेश में एक अनूठी शैली में बनाए गए थे जिनमें  बांस की झोपड़ियों में देखी जाने वाली स्थानीय निर्माण तकनीकों के तत्व थे।

पहाड़ी मंदिर

• कुमाऊं, गढ़वाल, हिमाचल और कश्मीर की पहाड़ियों में वास्तुकला का एक अनोखा रूप विकसित हुआ  ।
• प्रमुख गांधार स्थलों (जैसे तक्षशिला, पेशावर और उत्तर-पश्चिमी सीमा) से कश्मीर की निकटता ने   5 ^वीं  शताब्दी ई.पू. तक इस क्षेत्र पर एक मजबूत गांधार प्रभाव स्थापित कर दिया।
• इसने गुप्त और गुप्तोत्तर परंपराओं के साथ मिश्रण करना शुरू कर दिया, जो सारनाथ, मथुरा और यहां तक ​​कि गुजरात और बंगाल के केंद्रों से इसमें लाए गए थे।
• ब्राह्मण पंडित और बौद्ध भिक्षु अक्सर कश्मीर, गढ़वाल, कुमाऊं और मैदानी इलाकों जैसे बनारस, नालंदा और यहां तक ​​कि दक्षिण में कांचीपुरम जैसे धार्मिक केंद्रों के बीच यात्रा करते थे।
• परिणामस्वरूप बौद्ध और हिंदू दोनों परंपराएँ आपस में घुलने-मिलने लगीं और पहाड़ियों में फैलने लगीं।
• पहाड़ियों में  पक्की छतों वाली लकड़ी की इमारतों की भी अपनी परंपरा थी।
• पहाड़ियों में कई स्थानों पर, जबकि मुख्य गर्भगृह और शिखर  रेखा-प्रसाद या लैटिना शैली में बने हैं,  मंडप लकड़ी की वास्तुकला का एक पुराना रूप है।
• कभी-कभी, मंदिर स्वयं  शिवालय का आकार ले लेता है।
• कश्मीर का कारकोटा काल स्थापत्य   कला की दृष्टि से सर्वाधिक महत्वपूर्ण है।
• सबसे महत्वपूर्ण मंदिरों में से एक  पंद्रेथन है,  जो 8 ^वीं  और 9 ^वीं  शताब्दी के दौरान बनाया गया था।
  • मंदिर से जुड़ी एक पानी की टंकी की परंपरा को ध्यान में रखते हुए, यह मंदिर एक टंकी के बीच में बने चबूतरे पर बनाया गया है।
• सामलाजी की खोजों की तरह, चंबा की मूर्तियां भी  गुप्तोत्तर शैली के साथ स्थानीय परंपराओं का मिश्रण दिखाती हैं।
• लक्षणा-देवी मंदिर में महिषासुरमर्दिनी और नरसिम्हा की छवियां   गुप्तोत्तर परंपरा के प्रभाव का प्रमाण हैं।
• कुमाऊँ के मंदिरों में से, अल्मोडा के पास जागेश्वर और पिथोरागढ़ के पास चंपावत के मंदिर  ,  इस  क्षेत्र  में नागर वास्तुकला के उत्कृष्ट उदाहरण हैं।

मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली (दक्षिण भारतीय मंदिर वास्तुकला )

जिस प्रकार विभिन्न उप-विद्यालयों के साथ नागर वास्तुकला शैली भारत के उत्तरी भाग में उभरा, उसी प्रकार प्रायद्वीपीय भारत में भी मंदिर वास्तुकला की एक विशिष्ट शैली उभरी।

दक्षिण भारत में मंदिर वास्तुकला पल्लव शासक महेंद्रवर्मन के अधीन शुरू हुई । पल्लव राजवंश के दौरान विकसित मंदिरों ने व्यक्तिगत शासकों की शैलीगत रुचि को प्रतिबिंबित किया और कालानुक्रमिक रूप से इन्हें चार चरणों में वर्गीकृत किया जा सकता है :

महेंद्र समूह:

• यह पल्लव मंदिर वास्तुकला का पहला चरण था । महेंद्रवर्मन के अधीन निर्मित मंदिर मूलतः चट्टानों को काटकर बनाए गए मंदिर थे । उनके अधीन, मंदिरों को मंडप के रूप में जाना जाता था , नागर शैली के विपरीत जिसमें मंडप का मतलब केवल सभा कक्ष होता था।
• महेंद्र समूह के स्मारकों का सबसे अच्छा उदाहरण मंदगापट्टू, पल्लावरम और मामंदुर के गुफा मंदिर हैं ।

नरसिम्हा समूह:

• यह दक्षिण भारत में मंदिर वास्तुकला के विकास के दूसरे चरण का प्रतिनिधित्व करता है। चट्टानों को काटकर बनाए गए मंदिरों को जटिल मूर्तियों से सजाया गया था ।
• नरसिंहवर्मन के तहत , मंडप अब अलग-अलग रथों में विभाजित हो गए थे। सबसे बड़े को धर्मराज रथ कहा जाता था जबकि सबसे छोटे को द्रौपदी कहा जाता था ।
• वास्तुकला की द्रविड़ शैली में एक मंदिर का डिज़ाइन धर्मराज रथ का उत्तराधिकारी है।

मंदिर वास्तुकला का नरसिम्हा समूह

पंच पांडव रथ:

पंच रथ (जिसे पांच रथ या पांडव रथ या ऐंथिनाई कोविल के नाम से भी जाना जाता है) भारत के तमिलनाडु राज्य के कांचीपुरम जिले में, बंगाल की खाड़ी के कोरोमंडल तट पर महाबलीपुरम में एक स्मारक परिसर है। पंच रथ अखंड भारतीय रॉक-कट वास्तुकला का एक उदाहरण है।

उनके आकार के क्रम में, उनमें धर्मराज रथ, भीम रथ, अर्जुन रथ, नकुल सहदेव रथ और द्रौपदी रथ शामिल हैं।

• i) द्रौपदी रथ: देवी दुर्गा को समर्पित । दक्षिण भारतीय झोपड़ी का आकार; 4 सशस्त्र खड़ी दुर्गा, जिनकी आराधना दो पुरुष भक्त करते हैं; अग्रभाग → दुर्गा का वाहन सिंह।
• ii) अर्जुन रथ : भगवान शिव को समर्पित ; यह लगभग धर्मराज रथ की प्रतिकृति है।
• iii) भीम रथ: विश्राम में विष्णु को समर्पित ; बौद्ध चैत्य की नकल करता है; किसी भी आकृति नक्काशी से रहित है।
• iv) नकुल-सहदेव रथ: इंद्र को समर्पित, हाथी की मूर्ति है, विमान को गजप्रस्थ नाम से जाना जाता है।
• v) धर्मराज रथ: हरि-हर (विष्णु-शिव) और अर्धनारीश्वर (शिव-पार्वती संयोजन) को समर्पित ।

रथों की लेआउट योजना

राजसिम्हा समूह:

• राजसिम्हा ने मंदिर विकास के तीसरे चरण का नेतृत्व किया। उनके अधीन चट्टानों को काटकर बनाए गए मंदिरों के स्थान पर वास्तविक संरचनात्मक मंदिरों का विकास शुरू हुआ।
• उदाहरण: महाबलीपुरम में तट मंदिर, कांचीपुरम में कैलाशनाथ मंदिर, आदि।

मंदिर वास्तुकला की राजसिम्हा और नंदिवर्मन शैली

महाबलीपुरम में तट मंदिर

कांचीपुरम में कैलाशनाथ मंदिर

महाबलीपुरम में स्मारकों का समूह

तमिलनाडु में पल्लव राजवंश के अधीन प्राचीन बंदरगाह शहर मामल्लापुरम , कई अद्भुत वास्तुकला के साथ विकसित हुआ। 7वीं शताब्दी के इस पल्लव स्थल को 1984 में “महाबलीपुरम में स्मारकों का समूह” नाम से यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल घोषित किया गया था। इनमें शामिल हैं:

• रथ मंदिर या पंच रथ: जिन्हें पांडव रथ के नाम से भी जाना जाता है, ये भारत के सबसे पुराने रॉक कट मंदिर हैं, जिनमें धर्मराज रथ, भीम रथ, अर्जुन रथ, नकुल और सहदेव रथ और द्रौपदी रथ शामिल हैं, जो लगभग 7वीं शताब्दी ईस्वी के हैं। धर्मराज रथ पाँचों में सबसे बड़ी संरचना है।
• चट्टानों को काटकर बनाई गई गुफाएं: इसमें वराह गुफा मंदिर, कृष्ण गुफा मंदिर, पंचपांडव गुफा मंदिर और महिषासुरमर्दिनी मंडप (महिषासुर को मारने वाली देवी दुर्गा की बस-राहत) शामिल हैं।
• ओपन एयर रॉक राहतें : इसमें गंगा का अवतरण शामिल है जिसे अर्जुन की तपस्या या भागीरथ की तपस्या के रूप में भी जाना जाता है, जो दो विशाल शिलाखंडों पर उकेरा गया है। इसमें भगीरथ के प्रयासों से स्वर्ग से गंगा नदी के पृथ्वी पर अवतरण की कहानी बताई गई है। पास में ही एक बड़ी चट्टान है, जिसे कृष्णा बटर बॉल के नाम से जाना जाता है।
• तटीय मंदिर परिसर: इसमें दो छोटे और एक बड़े मंदिर हैं जो दो स्तरीय परिसर की दीवार के भीतर शिव के वाहन नंदी की छवियों से सुसज्जित हैं। यह मंदिर मुख्य रूप से भगवान शिव को समर्पित है, जिसके परिसर में तीन मंदिरों में से एक में अनंतशयन विष्णु की मूर्ति है।

महाबलीपुरम में स्मारकों का समूह

नंदिवर्मन समूह:

• पल्लव काल के दौरान मंदिर विकास का यह चौथा चरण था । बनाये गये मन्दिर आकार में छोटे थे। इसकी विशेषताएं मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली के लगभग समान थीं।पल्लव राजवंश के पतन के बाद, चोल साम्राज्य के तहत मंदिर वास्तुकला ने एक नई शैली हासिल की, जिसे मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली के रूप में जाना जाता है।इसने दक्षिण भारत में मंदिरों के विकास में एक नए युग की शुरुआत की। बाद के समय में, तीन अन्य शैलियाँ – वेसर शैली, नायक शैली और विजयनगर शैली – भी इस क्षेत्र में उभरीं ।

मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली (चोल वास्तुकला)

चोल शासकों के संरक्षण में दक्षिण भारत में सैकड़ों मंदिरों का निर्माण कराया गया। यह कुछ बदलावों के साथ पिछले पल्लव वास्तुकला की निरंतरता थी । इसे मंदिर वास्तुकला की द्रविड़ शैली के रूप में जाना जाता है। द्रविड़ शैली या चोल शैली की विशेषताएं हैं :

• नागर मंदिरों के विपरीत, द्रविड़ मंदिर ऊंची चारदीवारी से घिरे हुए थे ।
• सामने की दीवार पर एक ऊँचा प्रवेश द्वार था जिसे गोपुरम के नाम से जाना जाता था।
• मंदिर का परिसर एक प्रमुख मंदिर और चार सहायक मंदिरों के साथ पंचायतन शैली में बनाया गया था ।
• द्रविड़ शैली के तहत, शिखर एक सीढ़ीदार पिरामिड के रूप में है जो घुमावदार के बजाय रैखिक रूप से ऊपर उठता है। इसे विमान के नाम से जाना जाता है।
• मुकुट तत्व का आकार अष्टकोण के रूप में है और इसे शिखर के रूप में जाना जाता है । यह नागर मंदिर के कलश के समान है, लेकिन गोलाकार नहीं है।
  • एक समूह के रूप में एक साथ उभरे कई शिखरों का उत्तर भारतीय विचार दक्षिण भारत में लोकप्रिय नहीं था।
• मुख्य मंदिर के शीर्ष पर द्रविड़ वास्तुकला में केवल एक विमान है । नागर वास्तुकला के विपरीत, सहायक मंदिरों में विमान नहीं हैं।
• सभा कक्ष गर्भगृह से एक वेस्टिबुलर सुरंग द्वारा जुड़ा हुआ था जिसे अंतराला के नाम से जाना जाता था ।
• गर्भगृह के प्रवेश द्वार पर द्वारपाल, मिथुन और यक्ष की मूर्तियां थीं ।
  • जबकि उत्तर भारतीय मंदिर के गर्भगृह के प्रवेश द्वार पर, मिथुन और नदी देवी, गंगा और यमुना जैसी छवियां मिलना आम बात होगी, दक्षिण में आपको आमतौर पर भयंकर द्वारपाल या मंदिर की रक्षा करने वाले द्वारपालों की मूर्तियां मिलेंगी ।
• मंदिर के प्रांगण के अंदर एक पानी की टंकी की उपस्थिति द्रविड़ शैली की एक अनूठी विशेषता थी।
• जिस प्रकार मुख्य प्रकार के नागर मंदिरों के कई उपविभाग हैं, उसी प्रकार द्रविड़ मंदिरों के भी उपविभाग हैं । ये मूल रूप से पांच अलग-अलग आकार के होते हैं:
  • कट या चतुरस्र – वर्गाकार
  • शाला या आयतस्र – आयताकार
  • गज-पृष्ट या वृत्तायत (हाथी समर्थित) – अण्डाकार
  • वृत्त – गोलाकार >> घोड़े की नाल के आकार के प्रवेश द्वार के साथ अप्साइडल चैत्यों के वैगन-वॉल्टेड आकार से प्राप्त, जिसे आमतौर पर नासी कहा जाता है
  • अष्टस्र – अष्टकोणीय

उदाहरण: तंजावुर में बृहदेश्वर मंदिर (1011 ईस्वी में राजा राजा प्रथम द्वारा निर्मित ), गंगाईकोंडचोलपुरम मंदिर ( राजेंद्र प्रथम द्वारा गंगा के डेल्टा में अपनी जीत के उपलक्ष्य में निर्मित ), आदि।

बृहदेश्वर मंदिर, तंजावुर

गंगैकोण्डचोलपुरम मंदिर

चोल मूर्तिकला

चोल मंदिरों की एक महत्वपूर्ण विशेषता मूर्तियों के माध्यम से सजावट को महत्व देना था। चोल मूर्तिकला का एक महत्वपूर्ण नमूना तांडव नृत्य मुद्रा में नटराज की मूर्ति थी। यद्यपि सबसे पुरानी ज्ञात नटराज मूर्ति , जिसकी खुदाई एहोल में रावण फाड़ी गुफा में की गई है, प्रारंभिक चालुक्य शासन के दौरान बनाई गई थी, यह मूर्तिकला चोलों के शासनकाल के दौरान अपने चरम पर पहुंच गई थी।

नटराज मूर्तिकला की कुछ विशेषताएं इस प्रकार हैं:

• ऊपरी दाहिने हाथ में ढोल है, जो सृजन की ध्वनि का प्रतीक है । सभी रचनाएँ डमरू की महान ध्वनि से उत्पन्न होती हैं।
• ऊपरी बाएँ हाथ में अनन्त अग्नि है, जो विनाश का प्रतिनिधित्व करती है। विनाश सृजन का अग्रदूत और अपरिहार्य प्रतिरूप है।
• निचला दाहिना हाथ अभय मुद्रा की मुद्रा में उठा हुआ है जो आशीर्वाद का प्रतीक है और भक्त को डरने के लिए आश्वस्त नहीं करता है।
• निचला बायाँ हाथ ऊपर उठे हुए पैर की ओर इशारा करता है और मोक्ष का मार्ग बताता है ।
• शिव एक छोटे बौने की आकृति पर नृत्य कर रहे हैं। बौना व्यक्ति की अज्ञानता और अहंकार का प्रतीक है।
• शिव की जटाएं और बहती हुई जटाएं गंगा नदी के प्रवाह का प्रतिनिधित्व करती हैं।
• अलंकरण में शिव के एक कान में नर कुण्डल है जबकि दूसरे कान में मादा कुण्डल है। यह नर और मादा के मिलन का प्रतिनिधित्व करता है और इसे अक्सर अर्धनारीश्वर कहा जाता है ।
• शिव की बांह में सांप लिपटा हुआ है । साँप कुंडलिनी शक्ति का प्रतीक है , जो मानव रीढ़ में सुप्त अवस्था में रहती है। यदि जागृत हो तो व्यक्ति सच्ची चेतना प्राप्त कर सकता है।
• नटराज चमकती रोशनी के ढेर से घिरा हुआ है जो समय के विशाल अंतहीन चक्र का प्रतीक है।

चोल काल के कांस्य नटराज

दक्षिण भारत में मंदिर वास्तुकला के अन्य विद्यालय

नायक स्कूल:

16वीं और 18वीं शताब्दी ईस्वी के बीच की अवधि में नायक शासकों के अधीन वास्तुकला का नायक शैली विकसित हुआ । इसे मदुरै शैली के नाम से भी जाना जाता था । यह वास्तुकला की दृष्टि से द्रविड़ शैली के समान थी, लेकिन दायरे में बहुत बड़ी थी। इस पर इस्लामिक प्रभाव भी था . कुछ अनूठी विशेषताएं हैं:

• गर्भगृह के चारों ओर बरामदे में प्राकर्मों या विशाल गलियारों की उपस्थिति , छत वाले चलने योग्य मार्गों के साथ।
• नायक शासकों के अधीन निर्मित गोपुरम सबसे बड़े गोपुरमों में से कुछ थे। मदुरै के मीनाक्षी मंदिर में दुनिया का सबसे ऊंचा गोपुरम है । गोपुरम की कला नायक शैली के अंतर्गत अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँची।
• मंदिर की संरचना जटिल नक्काशी से भरी हुई थी ।

उदाहरण: मीनाक्षी मंदिर मदुरै, आदि।

मीनाक्षी मंदिर, मदुरै

वेसरा स्कूल:

इसे कर्नाटक वास्तुकला शैली के रूप में भी जाना जाता है , इसकी संकल्पना 7वीं शताब्दी के मध्य में बाद के चालुक्य शासकों के तहत की गई थी। इसमें नागर शैली और द्रविड़ शैली दोनों की विशेषताओं को मिला दिया गया और परिणामस्वरूप एक संकर शैली तैयार हुई। इसकी कुछ विशेषताएं इस प्रकार हैं:

• विमानों और मंडपों पर जोर।
• चलने-फिरने का मार्ग खोलें।
• स्तंभों, दरवाज़ों और छतों को जटिल नक्काशी से सजाया गया था।

वेसर शैली के मंदिर बनाने वाले तीन प्रमुख राजवंश थे:

• बादामी और कल्याणी के चालुक्य।
• राष्ट्रकूट (750-983 ई . ) उदाहरण के लिए, एलोरा में कैलाश मंदिर, आदि।
• होयसल राजवंश (1050-1300 ई.) हेलेबिडु, बेलूर आदि में मंदिर।

नागर शैली का प्रभाव वेसर मंदिरों के वक्ररेखीय शिखर और वर्गाकार आधार पर है। द्रविड़ शैली का प्रभाव जटिल नक्काशी और मूर्तियों, विमान के डिजाइन और वेसरा मंदिरों के सीढ़ीदार या सीढ़ीदार शिकारा में देखा जाता है।

उदाहरण: दम्बल में डोड्डाबसप्पा मंदिर, ऐहोल में लाडखान मंदिर, बादामी में मंदिर आदि।

डोड्डाबसप्पा मंदिर, दम्बल

विजयनगर स्कूल:

विजयनगर साम्राज्य (1335-1565 ई.) के शासक कला और वास्तुकला के महान संरक्षक थे और उनकी राजधानी हम्पी (कर्नाटक) थी। उन्होंने चोल, होयसल, पांड्य, चालुक्य वास्तुकला शैलियों की विशेषताओं को संयोजित किया।

उनके अधीन, स्थापत्य शैली बीजापुर की इंडोइस्लामिक शैली से प्रभावित होने लगी, जो बदले में इस अवधि के दौरान निर्मित मंदिरों में परिलक्षित हुई। मंदिरों की विशेषताएं इस प्रकार थीं:

• मंदिरों की दीवारों को नक्काशी और ज्यामितीय पैटर्न से अत्यधिक सजाया गया था।
• गौपुरम, जो पहले सामने की तरफ मौजूद थे, अब सभी तरफ बनाए गए थे।
• अखंड चट्टान स्तंभ.
• आम तौर पर, मंदिर के खंभों पर एक पौराणिक प्राणी याली उत्कीर्ण होता था ।
• घेरने वाली दीवारें बड़ी थीं।
• प्रत्येक मन्दिर में एक से अधिक मण्डप बनाये गये थे। केंद्रीय मंडप को कल्याण मंडप (दिव्य विवाह के लिए समर्पित) के रूप में जाना जाने लगा।
• मंदिर परिसर के अंदर धर्मनिरपेक्ष इमारतों की अवधारणा भी इसी अवधि के दौरान पेश की गई थी।
• मंदिर परिसर को चारदीवारी से घेरा गया था।

उदाहरण: हम्पी में विट्ठलस्वामी मंदिर परिसर , कमल महल, विरुपाक्ष मंदिर और रघुनाथ मंदिर, आदि। हम्पी में शेष (सांप) पर नरसिम्हा की रॉक-कट मूर्ति अपने आप में एक चमत्कार है।

विट्ठलस्वामी मंदिर परिसर के अंदर पत्थर का रथ

लक्ष्मी नरसिम्हा मूर्ति

बादामी गुफा मंदिर

कर्नाटक में स्थित, बादामी प्रारंभिक चालुक्यों की राजधानी थी। इसमें हिंदू धर्म (03 गुफाएं) और जैन धर्म (01 गुफा) पर आधारित 4 गुफा मंदिर हैं। चट्टानों को काटकर बनाई गई यह वास्तुकला छठी शताब्दी ईस्वी पूर्व की है और इसे चालुक्यों द्वारा विकसित किया गया था। वे दक्कन क्षेत्र में मंदिरों के सबसे पहले ज्ञात उदाहरण हैं।

• गुफा 01 – इस गुफा मंदिर के अंदर खुदी हुई एक महत्वपूर्ण मूर्ति नटराज के रूप में शिव की है। वहाँ हरिहर (आधे विष्णु आधे शिव) की भी मूर्ति है
• गुफा 02 – मुख्य रूप से भगवान विष्णु को समर्पित, इस गुफा के अंदर सबसे बड़ी राहत त्रिविक्रम के रूप में भगवान विष्णु की है। विष्णु के अन्य रूप जैसे वामन अवतार या बौना अवतार, देवी पृथ्वी (भूदेवी) को बचाने वाले विष्णु के वराह (सूअर) अवतार आदि भी इस गुफा में पाए जा सकते हैं।
• गुफा 03 – यह परिसर की सबसे बड़ी गुफा है और इसमें त्रिविक्रम, अनंतसायन, वासुदेव, वराह, हरिहर और नरसिम्हा की नक्काशीदार नक्काशी है।
• गुफा 04 – यह एक जैन गुफा है जिसमें बाहुबली, पार्श्वनाथ और महावीर की जटिल मूर्तियां हैं और अन्य तीर्थंकरों का प्रतीकात्मक प्रदर्शन है। बाहुबली कायोत्सर्ग ध्यान मुद्रा में खड़े हैं। पार्श्वनाथ को पांच सिर वाले नाग के फन के साथ दिखाया गया है। महावीर की मूर्ति सिंह सिंहासन पर बैठे हुए मिलती है।

इन 04 गुफाओं के अलावा, अगस्त्य झील के आसपास कुछ अतिरिक्त गुफाएँ हैं जो बौद्ध थीम पर आधारित हो सकती हैं।

होयसल कला:

कर्नाटक क्षेत्र (मैसूर के पास) में, होयसल शासकों के अधीन निर्मित मंदिरों ने अपनी एक विशिष्ट शैली विकसित की, जिसे होयसला कला शैली के नाम से जाना जाता है । इसका विकास 1050-1300 ईस्वी की अवधि में हुआ, जिसमें प्रमुख सीटें बेलूर, हलेबिदु और श्रृंगेरी थीं। वास्तुकला की कुछ विशेषताएं इस प्रकार हैं:

• एक केंद्रीय स्तंभ वाले हॉल के चारों ओर कई मंदिर बनाए गए थे।
• पंचायतन शैली की क्रूसीकृत भूमि योजना के विपरीत, मंदिर एक जटिल डिजाइन वाले तारे के आकार में बने होते थे । इसे स्टेलेट योजना के नाम से जाना जाता था ।
• नरम साबुन का पत्थर (चोराइट शिस्ट) मुख्य निर्माण सामग्री थी।
• मूर्तियों के माध्यम से मंदिर की साज-सज्जा पर अत्यधिक जोर दिया गया । आंतरिक और बाहरी दोनों दीवारों पर, यहां तक ​​कि देवताओं द्वारा पहने गए आभूषणों पर भी बारीकी से नक्काशी की गई थी।
• सभी कक्षों में शिखर थे जो क्षैतिज रेखाओं और सांचों की व्यवस्था द्वारा आपस में जुड़े हुए थे। इसने टावर को टायरों की एक व्यवस्थित श्रृंखला में बदल दिया।
• मंदिरों का निर्माण एक ऊँचे चबूतरे पर किया गया था जिसे जगती के नाम से जाना जाता था, जो लगभग 1 मीटर ऊँचा था।
• मंदिर की दीवारें और सीढ़ियाँ ज़िगज़ैग पैटर्न का अनुसरण करती हैं ।

उदाहरण: हलेबिदु में होयसलेश्वर मंदिर, बेलूर में चेन्नाकेशवा मंदिर, सोमनाथपुरा में चेन्नाकेशवा मंदिर।

होयसलेश्वर मंदिर की ग्राउंड योजना

चेन्नाकेशव मंदिर, सोमनाथपुरा

---

नागर शैली	द्रविड़ शैली	वेसरा शैली
उत्तरी क्षेत्र	दक्षिणी क्षेत्र	दक्कन क्षेत्र (विंध्य और कृष्णा नदी के बीच)
क्षेत्रीय रूप से विकसित प्रत्येक क्षेत्र अपने विशेष गुणों को प्रकट करता है	वंशानुगत रूप से विकसित हुआ	दो शैलियों का मिश्रण हाइब्रिड शैली। इसका विकास क्षेत्रीय एवं राजवंशीय दोनों ही दृष्टियों से हुआ।
ग्राउंड प्लान: अधिकतर चौकोर आकार का	ग्राउंड प्लान: अधिकतर चौकोर आकार का	ग्राउंड प्लान: तेजी से जटिल, जिसमें शुरुआत जैसी योजना भी शामिल है
वक्ररेखीय मीनार (गर्भगृह के ऊपर बना शिखर) धीरे-धीरे अंदर की ओर झुक रहा है	घटते आयाम में कई मंजिलों वाला पिरामिड टॉवर (विमान)।	टावर का आकार पिरामिडनुमा था लेकिन ऊंचाई कम कर दी गई थी (लघु विमान)
एकाधिक शिखर	सहायक मंदिर या तो मुख्य मंदिर टॉवर के भीतर शामिल किए गए हैं, या मुख्य मंदिर के बगल में अलग, अलग छोटे मंदिरों के रूप में स्थित हैं।	कई मंदिर एक साथ मौजूद हैं
चौकोर हॉल	चौकोर हॉल	चौकोर हॉल
गर्भगृह	गर्भगृह	गर्भगृह
गोपुरम अनुपस्थित हैं	गोपुरम मौजूद हैं	गोपुरम मौजूद हो भी सकते हैं और नहीं भी
पानी की टंकी मौजूद हो भी सकती है और नहीं भी	मंदिर के सामने एक पानी की टंकी मौजूद है जहाँ से पवित्र उद्देश्यों के लिए पानी निकाला जाता है	पानी की टंकी मौजूद हो भी सकती है और नहीं भी
परिसर की दीवारें अनुपस्थित हैं	एक परिसर की दीवार के भीतर घिरा हुआ	परिसर की दीवारें मौजूद हो भी सकती हैं और नहीं भी
उदाहरण – दशावतार मंदिर (देवगढ़), विश्वनाथ मंदिर (खजुराहो), लक्ष्मण मंदिर (खजुराहो), जगन्नाथ मंदिर (पुरी)	उदाहरण – तट मंदिर (महाबलीपुरम), बृहदीश्वर मंदिर (तंजावुर), मीनाक्षी मंदिर (मदुरै)	उदाहरण – बादामी मंदिर, दुर्गा मंदिर (ऐहोल), विरुपाक्ष मंदिर (पट्टडकल), केशव मंदिर (सोमनाथपुर)

बौद्ध वास्तुकला विकास

• प्रमुख बौद्ध स्थल  बोधगया है।  जबकि बोधि वृक्ष का अत्यधिक महत्व है, बोधगया में महाबोधि मंदिर उस समय के ईंट निर्माण का एक महत्वपूर्ण अनुस्मारक है।
• यहां का पहला मंदिर, बोधि वृक्ष के आधार पर स्थित है  ,  ऐसा कहा जाता है कि इसका निर्माण राजा अशोक ने कराया था।
• मंदिर के आलों में मौजूद कई मूर्तियां 8 ^वीं  शताब्दी के पाल काल की हैं। वास्तविक महाबोधि मंदिर आज जिस रूप में खड़ा है वह काफी हद तक पुराने 7 ^वीं  शताब्दी के डिजाइन का औपनिवेशिक काल का पुनर्निर्माण है।
• मंदिर का डिज़ाइन असामान्य है। स्पष्ट रूप से कहें तो यह  न तो द्रविड़ है और न ही नागर।  यह नागर मंदिर की तरह संकीर्ण है, लेकिन यह द्रविड़ मंदिर की तरह बिना मुड़े ऊपर उठता है।
• नालंदा का मठ  विश्वविद्यालय  एक महाविहार है क्योंकि यह विभिन्न आकार के कई मठों का एक परिसर है।
• एक मठ की नींव   5वीं शताब्दी ईस्वी में कुमारगुप्त प्रथम द्वारा रखी गई थी; और इसे बाद के राजाओं ने आगे बढ़ाया।
• प्लास्टर, पत्थर और कांस्य में नालंदा की मूर्तिकला कला, सारनाथ की बौद्ध गुप्त कला पर भारी निर्भरता से विकसित हुई।
• नालंदा  की मूर्तियां शुरू में महायान पंथ के बौद्ध देवताओं  जैसे खड़े बुद्ध, मंजुश्री कुमार जैसे बोधिसत्व, कमल पर बैठे अवलोकितेश्वर और नागा-नागार्जुन को दर्शाती हैं।
• 11वीं और 12वीं शताब्दी के अंत में, जब नालंदा एक महत्वपूर्ण तांत्रिक केंद्र के रूप में उभरा, तो वज्रयान देवताओं जैसे वज्रशारदा (सरस्वती का एक रूप) खसर्पना, अवलोकितेश्वर, आदि का प्रभुत्व हो गया।
• मुकुटधारी बुद्ध का चित्रण आम तौर पर 10वीं शताब्दी के बाद ही मिलता है।
• बाद में ओडिशा में अन्य प्रमुख बौद्ध मठ विकसित हुए। ललितागिरी, वज्रगिरी  और  रत्नागिरी  उनमें से सबसे प्रसिद्ध हैं।
• नागपट्टिनम का बंदरगाह शहर   चोल काल तक एक प्रमुख बौद्ध केंद्र भी था।

जैन वास्तुकला विकास

• जैन लोग हिंदुओं की तरह विपुल मंदिर निर्माता थे, और उनके पवित्र मंदिर और तीर्थ स्थान पहाड़ियों को छोड़कर पूरे भारत में पाए जाते हैं। 
• सबसे पुराने जैन तीर्थ स्थल बिहार में पाए जाते हैं। दक्कन में, वास्तुकला की दृष्टि से सबसे महत्वपूर्ण जैन स्थल  एलोरा और एहोल में पाए जा सकते हैं।
• मध्य भारत में  देवगढ़, खजुराहो, चंदेरी  और  ग्वालियर  में जैन मंदिरों के कुछ उत्कृष्ट उदाहरण हैं।
• कर्नाटक में जैन मंदिरों की समृद्ध विरासत है और  श्रवणबेलगोला में  गोमतेश्वर की प्रसिद्ध मूर्ति है।
  • भगवान बाहुबली की ग्रेनाइट प्रतिमा, जो अठारह मीटर या सत्तावन फीट ऊंची है, दुनिया की सबसे ऊंची  अखंड मुक्त-खड़ी संरचना है।
  •  इसका निर्माण मैसूर के गंगा राजाओं के प्रधान सेनापति और प्रधान मंत्री कैमुंडराय ने करवाया था  ।
• माउंट आबू में जैन मंदिरों का निर्माण   विमल शाह ने करवाया था।
• यह मंदिर प्रत्येक छत पर अपने अनूठे पैटर्न और गुंबददार छत के साथ सुंदर ब्रैकेट आकृतियों के लिए प्रसिद्ध है।
• गुजरात के काठियावाड़ में पालीताना के पास शत्रुंजय पहाड़ियों में स्थित महान जैन तीर्थ स्थल, एक साथ कई मंदिरों के समूह के साथ भव्य है।

janswamidarpan.page

जयपुर राजघराने ने कहा हम हैं श्री राम के वंशज

August 12, 2019

2–3 minutes

---

जयपुर राजघराने ने कहा हम हैं श्री राम के वंशज

August 12, 2019 • जनस्वामी दर्पण

अयोध्या मामले पर नया खुलासा, जयपुर राजघराने की राजकुमारी ने किया दावा, कहा- हम भगवान राम के वंशज                                            अयोध्या राम मंदिर मामले पर एक तरफ सुप्रीम कोर्ट हर रोज सुनवाई कर रहा है वहीं जयपुर राजघराने के दावे ने सबको सन्न कर दिया है। सुप्रीम कोर्ट में ये सवाल पूछा गया कि क्या श्री राम का कोई वंशज भारत या कहीं किसी जगह पर है या नहीं। इस सवाल के आने के बाद जयपुर राजघराने की राजकुमारी व भाजपा से राजसमंद सांसद दिया कुमारी ने ट्वीट करते हुए ये बताया कि जयपुर राजघराना एक मात्र श्री राम के 309वीं वंशज है। + ASE इस नक्शे के बारे मे राजस्थान विश्वविद्यालय के प्रोफेसर व वरिष्ठ इतिहासकार ने पूरी जांच व शोध कर लिखा- कहा जाता है कि जयपुर राजघराने के राजा महाराजा जय सिंह ने जयसिंह पुरा को बसाया।                                                      जहां-जहां मुगलों ने आतंक मचाया उस जगह जय सिंह जयसिंह पुरा बसाया और वो जगह खुद खरीदली। अयोध्या को महज 5 रुपए में खरीदा गया। औरगंजेब जो कि 1707 मे मर गया उसके बाद 1717 मे इस जमीन को पूरी तरह से औरंगजेब से खरीद लिया गया और 1725 तक जिस स्थान पर पहले से राम मंदिर बना हुआ था उसे दोबारा से तैयार किया गया। प्रोफेसर आर नाथ ने अपने शोध व तैयार किये दस्तावेज मे साफ लिखा कि राम मंदिर तो पहले से बना हुआ था उस जमीन से मस्जिद का कोई लेना देना था हीनहीं, मस्जिद महज मुगलों द्दारा बदला हुआ स्वरुप था। प्रोफेसर आर नाथ का कहना है कि राज परिवार के पास उनके स्वामित्व व रामजन्म स्थान से जुड़े हुए अयोध्या के बड़ी संख्या मे पट्टे, परवान, चक-नमस-चिठ्ठियां व अन्य दस्तावेज मौजूद है। राजघराने के पास वो तमाम दस्तावेज है जिसके आधार पर राजघराने की तरफ से प्रोफेसर आर नाथ ने हाईकोर्ट मे व भाजपा के वरिष्ठ मंत्री अरुण जेठली को भेजे गए पत्र मे सूचित किया गया है कि ये जमीन राज घराने की है।

https://www.janswamidarpan.page/2019/08/jayapur-raajagharaane-ne-kaha-GOKjVd.html

www-ndtv-com.translate.goog

Centuries-Old Post-Gupta-Era Temple Found In Odisha: Heritage Trust

Press Trust of India

4–5 minutes

---

भुवनेश्वर:

भारतीय राष्ट्रीय कला एवं सांस्कृतिक विरासत ट्रस्ट की ओडिशा शाखा के एक सर्वेक्षण दल ने पुरी जिले में एक प्राचीन मंदिर के अवशेष खोजे हैं, जो संभवतः छठी-सातवीं शताब्दी के हैं।

विरासत संगठन ने एक प्रेस विज्ञप्ति में कहा कि यह गुप्तोत्तर काल के सबसे प्रारंभिक मंदिरों में से एक हो सकता है।

INTACH की चार सदस्यीय सर्वेक्षण टीम ने पुरी शहर से लगभग 40 किलोमीटर उत्तर में पिपिली क्षेत्र के बिरोपुरुसोत्तमपुर में प्राचीन स्थल का दस्तावेजीकरण किया।

परियोजना समन्वयक अनिल धीर के हवाले से प्रेस विज्ञप्ति में कहा गया कि टीम को रत्नाचिरा घाटी और उसके स्मारकों का विस्तृत सर्वेक्षण करते समय यह संरचना मिली।

प्राची नदी की तरह ही पौराणिक रत्नाचिरा भी अपनी मृत्यु के कगार पर है। INTACH ने कहा कि किंवदंती है कि भगवान राम ने सीता की प्यास बुझाने के लिए नदी खींची थी और उनकी मोती की अंगूठी का इस्तेमाल करके इसका मार्ग तय किया था।

यह प्राचीन नदी, जो अब वर्ष के अधिकांश समय सूखी रहती है, अपने छोटे से हिस्से के दोनों ओर समृद्ध विरासत के साथ कई मिथकों और किंवदंतियों को समेटे हुए है।

प्रेस विज्ञप्ति में कहा गया है कि 1,400 साल पुराना यह मंदिर, जो मध्यकालीन गेटेश्वर मंदिर के बगल में स्थित है, स्वप्नेश्वर महादेव के नाम से जाना जाता है।

टीम के सदस्य दीपक नायक के अनुसार, यह संभवतः एक प्राचीन पत्थर का मंदिर है। यह क्षेत्र प्राचीन कलिंग साम्राज्य के दक्षिण तोशाली क्षेत्र का हिस्सा था और गुप्तोत्तर काल के ताम्रपत्र शिलालेखों में इसका उल्लेख मिलता है।

छठी/सातवीं शताब्दी ईस्वी में जारी लोक विग्रह की कनास प्लेटें और भानुवर्धन की ओलासिंह प्लेटें, दक्षिण तोशाली क्षेत्र के मणिनागेश्वर (शिव) और नागा पंथ की पूजा पर प्रकाश डालती हैं।

प्रेस विज्ञप्ति में कहा गया है कि इस मंदिर की सामग्री और शैली को ध्यान में रखते हुए, यह स्पष्ट है कि इसका निर्माण कम से कम 1,300-1,400 वर्ष पहले हुआ था, और यह इस क्षेत्र के सबसे पुराने मंदिरों में से एक है।

परियोजना समन्वयक अनिल धीर ने कहा कि मंदिर की प्राचीन निर्माण शैली दक्षिणी ओडिशा के महेंद्रगिरी पर्वत श्रृंखलाओं में स्थित मंदिरों के समान है।

चौकोर पत्थर खंडोलाइट पत्थरों में कोई बंधन या सीमेंटिंग नहीं है। मंदिर की दीवार और छत बनाने के लिए उन्हें एक के ऊपर एक सममित रूप से रखा गया है। श्री धीर ने कहा कि लोहे के क्लैंप का कोई सबूत नहीं मिला है।

बड़े करीने से तराशे गए ब्लॉक उस युग को दर्शाते हैं जब कलिंगन पारंपरिक मंदिर स्थापत्य शैली अपनी प्रारंभिक अवस्था में थी। परियोजना समन्वयक ने बताया कि मंदिर की भीतरी और बाहरी दोनों दीवारों पर कोई बाहरी सजावट नहीं है।

यह प्राचीन स्मारक बहुत ही ख़तरनाक स्थिति में है और ढहने के कगार पर है। INTACH की प्रेस विज्ञप्ति में कहा गया है कि ऊपर और किनारों पर घनी वनस्पतियों के उगने से प्राचीन संरचना को बहुत नुकसान पहुँचा है।

मोटी जड़ों ने पत्थर के ब्लॉकों को चीर दिया है और चौड़ी दरारें पड़ गई हैं। पिछली दीवार खतरनाक तरीके से पीछे की ओर झुक गई है।

छत से पानी टपकने के कारण गर्भगृह में पानी भर जाता है। अगर तुरंत उचित उपाय नहीं किए गए तो पूरा मंदिर कभी भी ढह सकता है।

श्री धीर के अनुसार, रत्नाचिरा घाटी कई पुरातात्विक चमत्कारों का खजाना है, जिनमें से अधिकांश अस्पष्ट और अज्ञात हैं क्योंकि उनका दस्तावेजीकरण नहीं किया गया है। टीम द्वारा एक विस्तृत सर्वेक्षण किया जा रहा है और कई मंदिरों का रिकॉर्ड किया गया है, जिनमें से कुछ पूरी तरह से खंडहर हो चुके हैं।

श्री नायक ने कहा कि इस बारे में कोई जानकारी नहीं है कि राज्य पुरातत्व या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण ने इस क्षेत्र का उचित सर्वेक्षण किया है या नहीं। स्वप्नेश्वर मंदिर को अब तक सूचीबद्ध या दस्तावेजित नहीं किया गया है।

INTACH ने कहा कि वह राज्य के सभी ऐसे प्राचीन उपेक्षित स्मारकों का दस्तावेजीकरण और रिकार्ड करने के लिए प्रतिबद्ध है और संबंधित एजेंसियों को इसका ब्यौरा देगा तथा उनसे उचित संरक्षण और परिरक्षण उपाय करने का आग्रह करेगा।

https://www-ndtv-com.translate.goog/india-news/ruins-of-centuries-old-post-gupta-era-temple-found-in-odisha-intach-survey-team-2490963?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=imgs

खुजराओ को टक्कर देते भारत के ये मंदिर भारत में खुजराओ मंदिर अपनी कामुक मूर्तियों के चलते पर्यटकों के बीच हमेशा आकर्षण का केंद्र बना रहता है..लेकिन आज हम आपको बताने जा रहें है कुछ ऐसे मन्दिरों के बारे में जो खुजराओ को भी टक्कर देते हैं.. By Goldi Published: Saturday, April 1, 2017, 16:30 [IST] For Quick Alerts Subscribe Now View Sample Flights Hotels Cabs One Way Return From (Departure City) To (Destination City) Depart On 07 Jan,Tue Return On 08 Jan,Wed Travellers 1 Traveller(s) Cabin Class Economy Trains Between Stations Train by Name or Number PNR Status Book IRCTC Trains Connect to Wifi Just In 22 min ago सब तीर्थ बार-बार, गंगासागर एक बार : कब से शुरू हो रहा है गंगासागर मेला 2025, कैसे पहुंचे सागरद्वीप? सब तीर्थ बार-बार, गंगासागर एक बार : कब से शुरू हो रहा है गंगासागर मेला 2025, कैसे पहुंचे सागरद्वीप? 5 hrs ago बेंगलुरु का लालबाग फ्लावर शो 2025 : कब से शुरू, कैसे बुक करें टिकट और कैसे पहुंचे? यहां जाने सभी Details बेंगलुरु का लालबाग फ्लावर शो 2025 : कब से शुरू, कैसे बुक करें टिकट और कैसे पहुंचे? यहां जाने सभी Details 6 hrs ago खुशखबरी! मुंबई मेट्रो लाइन 3 - BKC से वर्ली तक शुरू होने की संभावित तारीख आयी सामने, कब? कितने स्टेशन? खुशखबरी! मुंबई मेट्रो लाइन 3 - BKC से वर्ली तक शुरू होने की संभावित तारीख आयी सामने, कब? कितने स्टेशन? 20 hrs ago दिल्ली तक पहुंची नमो भारत ट्रेन, PM मोदी ने किया RRTS के दिल्ली सेक्शन का उद्घाटन, जानिए किराया दिल्ली तक पहुंची नमो भारत ट्रेन, PM मोदी ने किया RRTS के दिल्ली सेक्शन का उद्घाटन, जानिए किराया Don't Miss! Technology भारत में Moto G05 स्मार्टफोन की हुई धमाकेदार एंट्री, किफायती कीमत पर मिलेंगे दमदार फीचर्स, जानें डिटेल्स भारत में Moto G05 स्मार्टफोन की हुई धमाकेदार एंट्री, किफायती कीमत पर मिलेंगे दमदार फीचर्स, जानें डिटेल्स Finance फडणवीस सरकार का अहम फैसला, महाराष्ट्र में 1 अप्रैल से हर गाड़ी पर फास्टैग हुआ जरूरी फडणवीस सरकार का अहम फैसला, महाराष्ट्र में 1 अप्रैल से हर गाड़ी पर फास्टैग हुआ जरूरी Movies Salman Khan की सुरक्षा का कड़ा इंतजाम, घर के आगे बनाई गई बुलेटप्रुफ दीवार, VIDEO VIRAL Salman Khan की सुरक्षा का कड़ा इंतजाम, घर के आगे बनाई गई बुलेटप्रुफ दीवार, VIDEO VIRAL मध्य प्रदेश का खुजराओ मंदिर अपने प्राचीन एवं मध्यकालीन मंदिरों के लिये विश्वविख्यात है।खजुराहो मंदिर की आश्चर्यजनक वास्तुकला और कामुक मूर्तियां पर्यटकों का ध्यान अपनी और खिंचती हैं।लेकिन खजुराहो अकेला ऐसा मंदिर नहीं है भारत में कई और भी ऐसे मंदिर हैं जिनकी दीवारों पर कामुक मूर्तियां बनी हुई हैं। पूरे साल इन मन्दिरों में भी खुजराओ की तरह पर्यटकों, यात्रियों यहाँ तक कि शोधकर्ताओं का ताँता लगा रहता है, इस अद्भुत आकर्षक वस्तु रचना के बारे में और जानने के लिए। आइये एक नजर आप भी डालिए इन मन्दिरों पर और खुद तय करें कि क्या यह खजुराहो की मिथुन मूर्तियों को टक्कर देती हैं या नहीं। तिरुमयम मंदिर, पुदुक्कोट्टम तमिलनाडु तिरुमयम मंदिर, पुदुक्कोट्टम तमिलनाडु तमिलनाडु के पुदुक्कोट्टम जिले में स्थित है तिरुमयम मंदिर। यह मंदिर भगवान विष्णु को समर्पित है। यहां भगवान विष्णु को सत्यगिरी नाथन और सत्य मूर्ति के नाम से जाना जाता है। इस मंदिर की दिवारों पर भी खजुराहो की तरह सुंदर कलाकृति जिनमें कामुक मूर्तियां भी देखी जा सकती हैं। आंध्र प्रदेश का पवित्र धनुर्मासम फेस्टिवल, जहां 150 किलो पुलिहोरा से हुआ भगवान वेंकटेश्वर का श्रृंगार आंध्र प्रदेश का पवित्र धनुर्मासम फेस्टिवल, जहां 150 किलो पुलिहोरा से हुआ भगवान वेंकटेश्वर का श्रृंगार जगदीश मंदिर,उदयपुर जगदीश मंदिर,उदयपुर राजस्थान के उदयपुर में आपको जगदीश मंदिर में खजुराहो की तरह सुंदर कलाकृति देखने को मिल जाएगी। Powered By Logo पुणे मेट्रो के दूसरे चरण में 7 रूट्स पर होगा विस्तार, कौन-कौन से इलाके जुड़ेंगे मेट्रो नेटवर्क से!पुणे मेट्रो के दूसरे चरण में 7 रूट्स पर होगा विस्तार, कौन-कौन से इलाके जुड़ेंगे मेट्रो नेटवर्क से! नेपाली मंदिर,हाजीपुर नेपाली मंदिर,हाजीपुर बिहार के हाजीपुर में स्थित यह मंदिर नेपाली मंदिर के नाम से जाना जाता है। इसे लोग बिहार का खुजराहो भी कहते हैंक्योंकि यहां मंदिर की दीवारों पर खजुराहो की तरह कामुक मूर्तियों की आकृति खुदी हुई है। हावड़ा में बन रही है दूसरी अत्याधुनिक केबल ब्रिज, कहां? कब तक बनकर होगी तैयार और क्या है विशेषताएं?हावड़ा में बन रही है दूसरी अत्याधुनिक केबल ब्रिज, कहां? कब तक बनकर होगी तैयार और क्या है विशेषताएं? कोणार्क सूर्य मंदिर कोणार्क सूर्य मंदिर कोणार्क मंदिर उड़ीसा का प्रसिद्ध मन्दिरों में से एक हैं....यह मंदिर भी मध्यप्रदेश के खुजराओ की तरह आश्चर्यजनक वास्तुकला और कामुक मूर्तियों के चलते पर्यटकों का ध्यान अपनी ओर आकर्षित करता है। इस मंदिर का निर्माण गंग वंश के राजा नरसिंहदेव ने 1250 ई. करवाया था। किराडू मंदिर,बाड़मेर किराडू मंदिर,बाड़मेर राजस्थान के बाड़मेर में स्थित किराडू मंदिर की दिवार पर भी खुजराओ की तरह कामुक मूर्तियांदेखी जा सकती हैं। इस मंदिर के विषय में मान्यता है कि यह शापित है। कहते हैं कि, जो कोई भी शाम ढ़लने के बाद यहां रह जाता है वह पत्थर का बन जाता है।

Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/do-you-about-these-temples-which-look-like-khajuraho/articlecontent-pf9803-001449.html

https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/do-you-about-these-temples-which-look-like-khajuraho/articlecontent-pf9803-001449.html

छायाचित्र सौजन्य

Travel Baba Voyage

घोड्याच्या पायदळी शिक्षा

गोकुळेश्वर मंदिर चारठाणा (ता. जिंतुर जि. परभणी) येथील मंदिराच्या खांबावर हे शिल्प आहे. या पूर्वीही खांबावरील गुढ शिल्पावर लिहिले होते. या शिल्पात चार व्यक्ती दिसत आहेत. घोड्याच्या पुढे आणि मागे शस्त्रधारी सैनिक दिसत आहेत. त्यांच्या हातात तलवार, खड्ग किंवा दंडा असे काहीतरी दिसत आहे. एक सैनिक घोड्यावर बसलेला आहे. जो आरोपी आहे तो वाकलेला असून त्याची मान खाली झुकलेली आहे.

हत्तीच्या पायी तुडवणे अशी एक मृत्युदंडाची शिक्षा असते. तसेच गाढवावरून धिंड अशीही एक शिक्षा आहे. इथे घोडा आहे. घोड्याच्या पायी तुडवणे अशीही शिक्षा असावी.

काही शिल्पे ही केवळ शिल्पे नसतात. त्यामागे धार्मिकते पलिकडचा त्या काळातील समाज जीवनाशी संबंधीत काही संकल्पनांचा गुढ अर्थ असतो. याचा वेगळा विचार झाला पाहिजे.

शिल्पांचा बारकाईने अभ्यास करण्यासाठी मंदिराचे निरिक्षण करण्यात वेळ खर्च करावा लागतो. परत परत त्या मंदिराला भेट द्यावी लागते.

https://shriumrikar.blogspot.com/2021/01/blog-post_29.html

 

 हे)

भव्य द्वारपाल

कैलास लेणं (वेरूळ, ता. खुलताबाद, जि. औरंगाबाद) विविध कारणांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यातील एक वैशिष्ट्य आहे भव्यता. ही भव्यता कलात्मक आहे. केवळ प्रचंड मोठी एखादी ओबडधोबड वास्तु आहे असे नव्हे.

कैलास लेण्यातील दर्शनी भागातील हे दोन द्वारपाल. सामान्य मानवी आकारापेक्षा जरा मोठेच आहेत. हातातील गदा जमिनीवर रोवून द्वारपाल अतिशय रिलॅक्स असे उभे आहेत. त्यावर त्यांची ढोपरं विसावली आहेत. त्यांच्या गळ्यातले दागिने, पायातले तोडे, कमरेची मेखला संपन्नता दर्शवतात. या भव्य मंदिरात प्रवेशणार्‍या भक्तांकडे ते कौतूकाने पहात आहेत.

राष्ट्रकुटांची सत्ता या काळात शिखरावर होती. त्यामुळे संपन्नता भव्यता शांतपणा असा भाव आपल्याला इथे पहायला मिळतो. ज्या ८ व्या शतकात लेणं कोरल्या गेलं त्या काळाचाही विचार केला पाहिजे.

कैलास लेण्याचा विचार असा विविध पैलूंनी करता येतो. प्रत्येकवेळी भेट दिली की काहीतरी वेगळंच लक्षात येतं. सौंदर्याची प्रचिती प्रत्येकवेळी नव्याने येते.

Travel Baba Voyage

thanks for pic.

- श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575.

लातूर.

तहान देवता - पैठण

पैठण (ता. पैठण जि. औरंगाबाद) येथील ज्ञानेश्वर उद्यानात (जे की आता पूर्णत: उद्ध्वस्त आहे) बाळासाहेब पाटील वस्तुसंग्रहालय आहे. या वस्तुसंग्रहालयाच्या अंगणात काही प्राचीन शिल्प अवशेष मांडून ठेवले आहेत. यात शेषशायी विष्णु, शिवपार्वती, सुरसुंदरी, कोरीव दगडी रांजण अशी शिल्पं आहेत. त्यातील हे एक शिल्प. प्रथमदर्शनी जलकुंभ घेतलेली सुरसुंदरी असावी असे वाटले. पण बारकाईने बघितल्यावर खालच्या आकृतीकडे लक्ष गेले. पाण्यासाठी ओंजळ पसरलेली एक व्यक्ती आढळून येते. ती पाहताच शिल्पाचा अर्थच बदलून जातो. तहानलेल्यांना पाणी देण्याचा शांत भाव स्त्रीच्या चेहर्‍यावर झळकायला लागतो. तहानेची कासावीस पसरलेल्या ओंजळीमागच्या चेहर्‍यावर दिसायला लागते. या शिल्पाला नाव काय द्यावे? सुरसुंदरी शोभत नाही. जलदेवता म्हणावं तर त्याला वेगळा अर्थ आहे. शिल्पशास्त्रात याला वेगळे नाव नाही. मुळात हे शिल्प केवळ शास्त्र म्हणून किंवा सौंदर्य म्हणून निर्माण झालेलं वाटतच नाही. तहानेने व्याकुळलेला माणुस आणि त्याची तहान भागवणारी स्त्री असं हे शिल्प आहे. म्हणून मी याला "तहान देवता" असं नाव देतो.

जागते रहो चित्रपटात राज कपुर रात्रभर पाण्यासाठी वणवण भटकतो. पहाटे पहाटे त्याला तुळशीची पुजा करून पाणी घालणारी सुस्नात नर्गीस दिसते. तिच्यासमोर तो ओंजळ पसरतो आणि ती वरतुन पाण्याची धार ओतते. "जागो मोहन प्यारे" हे लताच्या आवाजातील गाणं पार्श्वभुमीवर वाजत रहातं. सलील चौधरीच्या या अवीट गाण्याचे सुर हे शिल्प पाहताना माझ्या मनात घुमत होते.

Travel Baba Voyage

total credit goes to u friend.

Akash Dhumne

मित्रा तू या उद्ध्वस्त बगीचाकडे मागच्या दारानं नेलं नसतं तर माझेही लक्ष इकडे गेलेच नस्ते. तूम्हा दोघांचे धन्यवाद.

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575.

म.

द्वारशाखेवरील 3D शिल्प

होट्टल मंदिरातील गर्भगृहाच्या तोरणावरील 3D शिल्पाचा उल्लेख यापूर्वी या मालिकेत आला आहे. हे आताचे शिल्प आहे अन्वा (ता. भोकरदन जि. जालना) येथील महादेव मंदिराच्या द्वारशाखेचे. अतिशय आकर्षक अशी ही द्वारशाखा. एकुण पाच द्वारशाखा या मंदिराला आहेत. शार्दूल शाखा, पुष्प शाखा, स्तंभ शाखा, पुष्प शाखा अशा क्रमाने चार शाखा आहेत आणि पाचवी छायाचित्रात दिसणारी विद्याहार शाखा. गायन वादन नृत्य करणारे स्त्री पुरूष यावर कोरलेले आहेत. यात मध्यभागी पुरूष आहेत आणि आजू बाजूला छोट्या आकारात स्त्रीया आहेत.

कोपर्‍याचा वापर करून त्यावर अशी नक्षी कोरायची हे आवाहन शिल्पकाराने लिलया पेलले आहे. आश्चर्य म्हणजे यातील प्रत्येक शिल्प वेगळे आहे. एकच आकृती परत परत डिझाईनचा भाग म्हणून काढलेली नाही. प्रत्येक शिल्पाचा वेगळा विचार केला आहे हे विशेष. या द्वारशाखांवर एका बाजूला विष्णु आणि एका बाजूला लक्ष्मी कोरलेली आहे. आपण ज्याला एकसारखे बारीक डिझाईन समजतो ते एकसारखे नसते. जवळून बारकाईने निरिक्षण केल्यास त्यातील फरक लक्षात येतात आणि थक्क व्हायला होतंं. एका पुष्पशाखेत कळी पासून अर्ध उमलले, पुर्ण उमललेले, कोमेजलेले अशा सर्व अवस्था दाखवलेल्या आहेत. एक एक मंदिर पहायचे तर किमान एक दिवस तरी पूर्ण घालवला पाहिजे. ज्या अनाम शिल्पकारांनी आयुष्य खर्च करून हे निर्माण केलं त्यांच्यासाठी किमान दिवस तर खर्च करून कलेला दाद द्यावी.

द्वारपाल - वालूर

वालूर (ता. सेलु, जि. परभणी) हे अतिशय प्राचीन वारश्याने संपन्न असे गाव.

Malharikant Deshmukh

या मित्राने याच गावावर लिहिलं आहे. या गावातील सिद्धेश्वर मंदिरावरील हे द्वारपाल. वेरूळच्या कैलास लेण्यांतील द्वारपालांवर नुकतंच लिहिलं होतं. त्याच्या साधारण ५०० वर्षानंतरचा या मंदिराचा कालखंड असावा. द्वारपालांचे मुकुट, पाठीमागची प्रभावळ, अलंकरण यादवांच्या काळातील समृद्धी दर्शवते. उत्तर यादवांच्या काळातील मंदिरं आणि बारवा या परिसरांत प्रामुख्याने आढळतात. सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकुट, चालूक्य आणि यादव या राजघराण्यांची समृद्धी या भागातील प्राचीन वारशावरून स्पष्ट होते.

या दोन्ही द्वारपालांचे दरवाजाच्या दिशेचे पायाचे पंजे आत वळलेले आहेत आणि विरूद्ध दिशेचे सरळ समोर आहेत. म्हणजे आतून काही आज्ञा आली की आत वळायचेच आहे. या शिल्पांत उभं राहण्याची ललित मूद्रा मोहक आहे. मंदिराचा जो भाग शिल्लक आहे त्यावर फारसे शिल्पांकन नाही. इथेच एक मैथून शिल्पाची शिळा निखळून पडली आहे. त्यावरून आणि या द्वारपालांवरून कोसळलेल्या भागात काही शिल्पे असावीत याचा अंदाज येतो.

या मंदिराच्या प्रदक्षिणा पथावर वाळवणं घातली आहेत. भिंतींना खिळे ठोकून दोर्‍यांवर कपडे वाळत घातले आहेत. मंदिराच्या बाजूने गटार वहाते आहे. मंदिराच्या भिंतीला लागुन चुली मांडल्या आहेत पाणी तापविण्यासाठी. त्याची काजळी भिंतींवर चढत आहे. मंदिराच्या छतावर गवत वाढले आहे. काय अनास्था आहे कळत नाही. अशा उकिरड्यात हे शिल्पसौंदर्य पडलेलं आहे.

- श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575.

युद्ध शिल्पे

घोटण (ता. शेवगांव, जि. नगर) येथील मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरावर पशु पक्षांची वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पं असल्याचे याच मालिकेत पूर्वी लिहिलं होतं. याच मदिराच्या स्तंभांवर युद्ध आणि युद्ध सराव अशी काही शिल्पे आढळून आली. ही शिल्पे पण वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. पहिल्या शिल्पात तलवार घेवून लढणारे दोन योद्धे दिसत आहेत. त्यांनी शिरस्त्राण घातलेले आहेत. प्रत्यक्ष युद्धापेक्षा हा युद्ध सराव असावा. दूसरे शिल्प कुस्तीचे आहे. खेळा सोबतच युद्धाची तयारी म्हणून प्रशिक्षणाचा भाग असावा.

तिसर्‍या शिल्पात हत्ती आणि घोडा आहे. हत्तीने सोंडेत एक माणूस पकडला आहे. समोरचा घोडा उधळलेला आहे. हत्तीवर माहूत नाही. प्रत्यक्ष युद्धातीलच एक क्षण शिल्पात फोटोसारखा पकडला आहे. चौथे आणि शेवटचे शिल्पही असेच गतीमान आहेत. यात दोन अश्वस्वार दिसत आहेत. दोघांच्याही हातात भाले दिसत आहेत. दोघांच्या मध्ये जमिनीवर एक योद्धा आहे. घोडे मागील दोन पायांवर आहेत. युद्धाचा जोर इथे दिसून येतो. वीररसात ही शिल्पे न्हावून निघाली आहेत.

छायाचित्र सौजन्य

Travel Baba Voyage

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575

 हे.

गुढ शिल्पे (गोकुळेश्वर, चारठाणा)

काही मंदिरांवर तंत्रमार्गी, अघोरपंथी, शाक्तपंथी अशी शिल्पे कोरलेली आढळून येतात. त्यांचा अर्थ त्या संप्रदायातील एखाद्या कृतीशी निगडीत असतो. पण सामान्य दर्शकाला मात्र कळत नाही.

हे शिल्प चारठाणा (ता. जिंतूर जि. परभणी) येथील गोकूळेश्वर मंदिराच्या मुखमंडपाच्या स्तंभावरील आहे. यात एकुण पाच मानवी आकृती दिसून येतात. पण पाय मात्र ८ आहेत. दोन्ही टोकाच्या दोन स्त्रीया आहेत. अगदी मधला पुरूष आहे. पण त्या बाजूचे दोन कोण हे चटकन कळत नाहीत. कारण त्यांचे केस स्त्रीयांसारखे मागे बांधलेले आहेत. पण छाती सपाट दाखवली असल्याने त्यांना स्त्री संबोधता येत नाही.

मधल्यांनी बाजूच्यांच्या डोक्यावर हात ठेवले आहेत. शिवाय सर्वात मधल्याचे वाटणारे दोन्ही हात बाजूच्या स्त्रीयांच्या हातात आहेत. हेच हात मधल्या पुरूषांचेही भासतात. पायासोबतच हाताचीही संख्या आठच आहे.

यातील टोकाच्या स्त्रीया स्वतंत्र आहेत. मधले तीनही एकमेकात अडकलेले आहेत. एक तर्क असा मांडता येतो. पुरूषाच्या उजव्या बाजूस त्याची शक्ती असते आणि डाव्या बाजूस पत्नी (वामांगी). बहूतेक देवतांच्या बाबत हे शिल्पांकित केलेले आढळून येते. येथे सामान्य पुरूषाच्या बाबतीतही हे सुचित केले असावे. आणि आज कार्टून काढताना जशी चलचित्र (animation) काढली जातात तसे उजवीकडचे चित्र पहिले, दूसरे चित्र दोन्ही स्त्रीयांचे हात हाती घेतलेले. आणि तिसरे मग पूर्णत: डावीकडच्या स्त्रीच्या डोक्यावर हात ठेवला असे. मधला पुरूष एकच असावा. फक्त तीन अवस्थांत दाखवला आहे. याला एक गती आहे. ही नृत्यातीलही एक गतीमान अशी मुद्रा असू शकते. कारण डाव्या बाजूच्या स्त्रीच्या हातात टिपरी सारखे काही दिसत आहे.

याचा तंत्रमार्गातही काही वेगळा अर्थ असू शकेल. केसांची आणि पायांची रचना यातून पुरूषांत स्त्रीचा अंश आहे असेही सुचवायचे असावे.

Laxmikant Sonwatkar

तूमच्या सारख्या अभ्यासकांनी यावर प्रकाश टाकावा. Dr-Arvind Sontakke हे तूम्हा अभ्यासकांना आव्हान ठरणारे विषय आहेत.

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575.

 

mo

अशोक वनात हनुमान

घोटणच्या मल्लिकार्जूनेश्वर मंदिरात (ता. शेवगांव जि. नगर) पशुपक्ष्यांची शिल्पे लक्षणीय आहेत हे मी आधी सांगितले होतेच. या शिल्पात सीतेच्या शोधातील हनुमान दाखवला आहे. शिल्पाची झीज झाली शिवाय मोडतोड झाल्याने आधी लक्ष्यात नाही आले. तेथील पुजार्‍याने सांगितल्यावर नीट लक्ष्य देवून बघितले. मग हनुमानाने पुढे केलेले बोट म्हणजे तो सीतेला अंगठी दाखवतोय हे लक्ष्यात आले. बाजूला दोन बलदंड स्त्रीया म्हणजेच राक्षसी आहेत. अंगठी दिसताच सीतेने मान वरती केली, अंगठीसाठी हाताची ओंजळ पुढे केली. एरव्ही सीता खाली मान घातलेली दाखवली जाते. पण रामाची अंगठी दिसताच ती आनंदली. या शिल्पकाराने नेमका हा क्षण टिपला आहे. मागची अशोकाचे खोड सरळ न दाखवता कलात्मक असे त्रिभंग मुद्रेत उभ्या असलेल्या सुरसुंदरी सारखे दाखवले आहे. हनुमान हा आकाराने लहान होवून सीते समोर उभा राहिला असे वर्णन रामायणात आहे. इथे शिल्पकाराने त्याचाही विचार केलाय हे विशेष. बसलेल्या सीतेइतकीच हनुमानाची उंची आहे.

जेंव्हा हे शिल्प संपूर्ण चांगल्या स्थितीत असेल तेंव्हा त्याचे सौंदर्य काय आणि किती असेल. आज केवळ अवशेषांवरून अंदाज लावला तर त्याचे सौंदर्य जाणवते. मंदिरावरची छोटी शिल्पे आकारामुळे दूर्लक्षीत राहतात पण त्यांच्यातही मोठा अर्थ दडलेला असतो.

(छायाचित्र

TravelBaba

)  

मानस्तंभावरील जैन देवता

चारठाणा (ता. जिंतूर जि. परभणी) येथ ३४ फुटी उंच भव्य सुंदर आणि कलात्मक असा मानस्तंभ आहे. याचा कालखंड १३ व्या शतकातील आहे. पैठण आणि वेरूळच्या कैलास लेण्यात असलेल्या स्तंभांशी याची तूलना करता येते. याच्यावर चार दिशांना चार मातृदेवता कोरलेल्या आहेत. देवतांच्या वर छोट्या देवकोष्टकात जैन तीर्थंकारांच्या मूर्ती असल्याने या जैन मातृदेवता असल्याचे अनुमान निघते.

पूर्वेकडील चक्रेश्वरी जिच्या हातात चक्र असून वाहन गरुड ,उत्तरेकडील पद्मावती जिचे वाहन हंस , पश्चिमेकडील अंबिका जिचे वाहन सिंह , दक्षिणेकडील ज्वालामालिनी जिचे वाहन वृषभ व अष्टभुजा .

याच स्तंभाच्या समोर मंदिराच्या द्वारशाखेवरील तोरणाचे अवशेष आढळून येतात. इथे उत्खननास परवानगी मिळाल्यास मंदिर सापडण्याची शक्यता अभ्यासक ज्यांनी या मूर्तीवर/ स्तंभावर संशोधन केलेले

Laxmikant Sonwatkar

हे सांगतात.

हा सगळा परिसर निव्वळ उकिरडा बनला आहे. स्वच्छता अभियान राबवून गावकरी प्रयत्न करत आहेत. पण उत्खननास परवानगी आणि निधी मिळाल्या शिवाय इथला प्रश्न निकाली निघणार नाही. सरकारी निधी न मिळाल्यास जैन संघटनांनी याकडे लक्ष द्यावे निधी उपलब्ध करून द्यावा ही कळकळीची विनंती.

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575

 ना..

देखणा द्वारपाल

प्राचीन मंदिरांवर विविध शिल्पे आढळून येतात ती केवळ सहज म्हणून कोरलेली नसतात. त्यांची एक परिभाषा असते. ते शिल्प तिथेच का कोरले याचे विशिष्ट कारण असते. छायाचित्रातले हे जे शिल्प आहे ते द्वारपालाचे आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश करतानाच्या दरवाज्याची जी चौकट असते त्यावर अतिशय कलात्म नक्षीकाम असते. त्याला द्वारशाखा म्हणतात. या द्वारशाखा एक दोन तीन अगदी माणकेश्वर मंदिर (ता. भुम जि. उस्मानाबाद) इथे तर तब्बल सात द्वारशाखा आहेत. या द्वारशाखेच्या तळाशी द्वारपालाचे शिल्प कोरलेले असते. हे शिल्प होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) येथील मंदिराच्या द्वारशाखेवरील द्वारपालाचे आहे.

या द्वारपालाच्या हातात डमरू आणि त्रिशुळ आहे. यावरून हा शैव द्वारपाल असल्याचे अनुमान काढता येते. म्हणजे हे मंदिर शैव देवतेचे आहे हे ठरवता येते.

आक्रमकांच्या भितीने बहूतांश मंदिराच्या गर्भगृहातील मूर्ती भक्तांनी मुळ जागेवरून दूसरीकडे नेवून ठेवल्या. मग बराच काळ लोटल्यावर सगळं काही स्थिरस्थावर झाल्यावर रिकामा गाभारा पाहून स्थानिक भाविकांनी घडवायला सोपी म्हणून महादेवाची पिंड आणून बसवली. मग मंदिर मुळ कुठल्या देवतेचे? हे ओळखणं अवघड होवून बसले. अभ्यासकांनी हे दाखवून दिले की जी मुख्य देवता मूर्ती आहे त्या अनुषंगाने द्वारपाल, ललाटबिंबावरील देवता, बाह्य भागातील देककोष्टकांतील देवता यावरून काही अनुमान काढता येते.

गर्भगृहातील अभिषेकाचे पाणी बाहेर जाण्यासाठी जी प्रणाल असते तिलाही अर्थ आहे. तिथे गोमुख कोरले आहे किंवा मकर प्रणाल आहे याचेही अर्थ आहेत.

अतिशय देखणी अशी ही शैवद्वारपालाची मूर्ती आहे. आजूबाजूला इतर भक्तगणांची शिल्पे आहेत. सर्वच नृत्याच्या ललित मूद्रेत आहेत. भोवती सुरेख नक्षी आणि किर्तीमुखही कोरलेले आहे.

मंदिराचा मुख्यमंडप आणि गाभारा यांना जोडणार्‍या जागेला अंतराळ असा शब्द आहे. या ठिकाणी अंधारच असल्याने इथली शिल्पकला दूर्लक्षीत राहते. प्राचीन मंदिरात गेलात तर गर्भगृहाच्या द्वारशाखा आवर्जून बारकाईने न्याहाळा. खुप सुंदर कलाकृती इथे दिसतील.

फोटो सौजन्य.

Travel Baba

-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575.

न्य

Travel Baba

)

चक्रव्युह छेदणारा अभिमन्यु (होयसळेश्वर. हळेबीडू)

कर्नाटकातील होयसळेश्वर मंदिर शिल्पकलेचा अत्युच्च नमुना आहे. या मंदिरावर बाह्य भागात एक फुट उंच आणि दोन अडीच फुट रूंद असा हा सुंदर शिल्पपट आहे. महाभारतात ज्याचे वर्णन आलेले आहे तो चक्रव्युह या ठिकाणी कोरलेला आहे. रथावर अर्जूनपुत्र अभिमन्यु स्वार आहे. सहस्त्रावधी बाणांनी तो लढतो आहे. त्याला कर्णाने पूर्णत: घेरले आहे. त्याचे बाण आपल्या बाणांनी रोकले आहेत. डाव्या बाजूला भीम आणि हिडिंबेचा पुत्र घटोत्कच दाखवला आहे. त्याच्या हातात गदा आहे. इतक्या छोट्या शिल्पात राक्षस कुळातील घटोत्कच वेगळा दाखवत शिल्पकाराने कमाल केली आहे.

खरी कमाल तर चक्रव्युहात बारीक बारीक कोरलेल्या सैन्याला दाखवून केली आहे. हा फोटो मी साध्या मोबाईलच्या कॅमेर्‍यातून काढलाय. मोठ्या कॅमेर्‍यातून फोटो काढून enlarge करून बघितल्यास बारकावे अजून नीट समजतील.

होयसळ शैलीत शिल्पकलेने कळस गाठला होता असं म्हणतात ते उगीच नाही. हळेबीडू आणि बेलूरच्या मंदिरात त्याचा प्रत्यय दर्शकांना जरूर येतो. ही मंदिरे आपल्या एखाद्या मोठ्या सहलीचा भाग म्हणून गडबडीत पाहू नका. किमान एक संपूर्ण दिवस इथे घालवला पाहिजे. तर इथलं शिल्प सौंदर्य समजू शकेल. बारकावे पहायचे तर आठवडा लागतो.

नटेश शिव (नीलकंठेश्वर मंदिर, निलंगा, जि. लातुर)

शिवाच्या विविध मनमोहक मूर्ती मराठवाड्यात आहेत. निलंग्याच्या मंदिरावर बाह्यभागावर देवकोष्टकात ही मुर्ती आहे. उजवा हात अभय मुद्रेत असून हातातअक्षयमाला आहै. वरच्या हातात त्रिशुळ आहे. डाव्या वरच्या हातात खट्वांग आहे. खालच्या हातात बीजपुरक (मातुलिंग) आहे. शिवाच्या उजव्या बाजूस खाली नंदी बसलेला आहे. डाव्या बाजूस गंगा आहे. डावा पाय जमिनीवर टेकवला असून उजवा पाय गुडघ्यात दूमडून वर उचलला आहे. अशा १०८ नृत्यप्रकार सांगितले जातात त्यातील ही मुद्रा भुजंगतलास म्हणून ओळखली जाते. मूर्ती तीन फूटाची आहे.

१२ व्या शतकातील हे उत्तर चालुक्य कालीन मंदिर त्रिदल पद्धतीचे आहे. मुख्य गाभार्‍यात शिवलिंग असून इतर दोन गाभार्‍यांत विष्णु व हर गौरी (शिव पार्वती एकत्र) या मूर्ती आहेत. (माया पाटील शहापुरकर यांच्या "मंदिर शिल्पे' या ग्रंथात या मंदिरावर सविस्तर लिहिले आहे. ही माहिती त्यातीलच आहे.)

शिवाच्या या नृत्य मूर्तीला नटेश असे म्हणतात. नटराज हा शब्द आपण शिवाच्या सगळ्याच नृत्य मूर्तीला वापरतो. पण तो तसा नाही. (फोटो सौजन्य डाॅ. दत्तात्रय दगडगावे, लातुर)

- श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद 9422878575.

राजस सुकूमार असा विठ्ठल

तुकाराम महाराजांनी "राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा" अशी ओळ ज्याच्याकडे पाहूनच लिहिली असावी अशी ही सुंदर विठ्ठल मुर्ती. सिंधुरवदन गणेशामुळे सर्व परिचित असलेल्या खाम नदीकाठच्या शेंदूरवादा (ता. गंगापुर, जि. औरंगाबाद) या गावात एका छोट्या लाकडी माळवदाच्या वाडा वजा मंदिरात ही मुर्ती ठेवलेली आहे. शिवकालीन संत मध्वमुनीश्वरांचे हे ठिकाण. इथे त्यांची समाधी आहे. जहागीरदार कुटूंबियांनी मध्वमुनीश्वरांचा आश्रम नक्षीदार कमानी दगडी ओवर्‍या असा भव्य बांधुन काढला आहे.

मध्वमुनीश्वर नियमित पंढरपुरची वारी करायचे. शरिर थकल्यावर त्यांनी विठ्ठलाला पत्र लिहिलं आणि येणं शक्य नाही असं म्हणत इथूनच नमस्कार केला. मग विठ्ठलाने त्यांना दृष्टांत देवून मीच तूझ्याकडे येतो असं सांगितले. तीच ही विठ्ठल मुर्ती. दरवर्षी मध्वमुनीश्वरांचा उत्सव साजरा होतो तेंव्हा ही मुर्ती मिरवणुकीने मध्वमुशीश्वर आश्रमात नेली जाते.

समचरण कर कटीवर ठेवलेले अशी ही काळ्या पाषाणातील देखणी मुर्ती. याच मंदिरात गरूडाचीही छोटी मुर्ती आहे. विठ्ठलाच्या प्राचीन सुबक देखण्या मुर्ती फार थोड्या आहेत. आणि ज्या आहेत त्या काहीश्या ओबडधोबड. शिवाय प्राचीन अशी विठ्ठलाची मंदिरेही फारशी नाहीत. पंढरपुर शिवाय पानगांव (ता. रेणापुर जि. लातुर) हाच एक ठळक अपवाद. हे प्राचीन विठ्ठल मंदिर शिल्प सौंदर्याने नटलेले आहे.

विठ्ठलाची मुर्ती एकटीच असते. सोबत रूक्मिणी नसते. अगदी पंढरपुरलाही रूक्मिणी मंदिर वेगळे आहे. यावर अरूण कोलटकर यांची वामांगी नावाची अप्रतिम कविता आहे. नंतरच्या काळात विठ्ठल रूक्मिणी यांच्या मुर्ती एकत्र तयार केल्या जायला लागल्या. या विठ्ठल मुर्तीचे पाय अतिशय देखणे आहेत. "पायावर डोकं ठेवणं" याला वारकरी संप्रदायात वेगळे महत्व आहे.

ही देखणी दूर्मिळ विठ्ठलमुर्ती जरूर पहा. या गावावर एक छोटा video आम्ही केला आहे. यावर लेखही मी माझ्या blog वर टाकला आहे. जरूर पहा. (छायाचित्र सचिन जोशी शेंदूरवादा)

(फेसबुकवर विविध मुर्तींवर रोज लिहीतो आहे. हे लिखाण म्हणजे छोटे टीपण असते. अशा तीन चार मुर्तींवरचे लिखाण एकत्र करून ते या लेखमालिकेत देत आहेत. नवरात्रीत रोज एक मुर्तीवर लिहीले होते. त्यांचे एकत्रीकरण करून नवदुर्गा 9 दिवस 9 मुर्ती हा लेख तयार केला होता. तो पण ब्लॉगवर टाकला आहे.) श्रीकांत उमरीकर, जनशक्ती वाचक चळवळ, औरंगाबाद 9422878575

"भाव भक्तीतून समृद्ध झालेला श्री पवित्रेश्वर महादेव मंदिर परिसर"* पोत्रा ता. कळमनुरी जि.हिंगोली (महाराष्ट्र)येथील श्री पवित्रेश्वर महादेव मंदिर अतिशय पुरातन काळापासून निसर्गरम्य परिसर लाभलेल्या डोंगराच्या रांगांच्या कुशीमध्ये स्थापित मंदिर हे भक्ती आणि निसर्ग संवर्धन या साठी सर्वदूर परिचित आहे. श्री पवित्रेश्वराचे लिंग हे स्वयंभू असून पवित्रेश्वराची वालुकामय लिंगाची स्थापना श्रीरामाने वनवासात असताना केलेली आहे असा उल्लेख शिवलीलामृत या ग्रंथात आढळतो. या ठिकाणी वर्षभर धार्मिक,सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन केल्या जाते या सोहळ्यात गावकऱ्यां सोबतच पंचक्रोशीतील सर्व जाती धर्माचे लोक सहभागी होतात याच बरोबर या ठिकाणी महाराष्ट्राच्या सर सर्व जिल्ह्यातून व आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक ,गुजरात या राज्यातून भाविक दर्शनासाठी येतात पूर्वी या ठिकाणी चुना विटातील अतिशय पुरातन वास्तुकलेचा सुंदर नमुना असलेले शिव मंदिर होते त्याचा काही भाग क्षितीग्रस्त झाल्यामुळे गावकरी व परिसरातील भाविकांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचा संकल्प केला आणि २००४ यावर्षी कामाला सुरुवात होऊन २००७ पर्यंत काम अविरत सुरु होते.काम सुरू असताना अनेक प्रसंगातून ह्या मंदिराचे धार्मिक व वास्तुशास्त्राचे महत्त्व प्रत्यक्षदर्शी भाविकांच्या लक्षात आले आहे. सुंदर घडवलेल्या दगडांमध्ये चौथऱ्या पर्यंतचे बांधकाम वैशिष्ट्यपूर्ण केले आहे, त्या वरील भाग हा विटा आणि सिमेंटचे बांधकाम आहे *"अनेक वर्षापासून धार्मिक भावनेतून महादेव माळावर जपली हिरवळ"* गावकऱ्यांच्या श्रद्धेतून आणि जनजागृतीमुळे 84 एकर माळरानावर पवित्रेश्वराच्या आजूबाजूच्या परिसरात अतिशय सुंदर घनदाट जैवविविधतेने नटलेले हिरवे गर्द जंगल साकारले आहे, पोत्रा येथील श्री प्रवित्रेश्वराच्या निसर्गाने नटलेल्या,एखाद्या चित्रकाराने सुंदर निसर्ग चित्र रेखाटन करावे असा हा गोंगाटापासून दूर आणि प्रदूषण विरहित नैसर्गिक परिसर गावकऱ्यांनी अतिशय जिव्हाळ्याने जपला आहे. महादेव परीसरातील कुठलीही वस्तू ही स्वत:साठी वापराची नाही ती सार्वजनिक आहे अशी धार्मिक भावना लोकांच्या मनात दृढ झाली आहे. माळावर वृक्ष संवर्धनासाठी गावात चराईबंदी, कुऱ्हाडबंदी या कार्याचा समावेश करण्याबरोबरच वृक्षारोपण व वृक्ष संवर्धन मोहीम यशस्वी राबवली आहे.त्यासाठी पोळ्याच्या वेळेस गावात प्रत्येक घराच्या दरवाज्यात मेडी म्हणून एक पळसाचे व एक उंबराच्या झाडाची फांदी ठेवण्याची प्रथा होती ती वर्षानुवर्ष चालत आलेली प्रथा पण वृक्षसंवर्धनासाठी ही प्रथा गावातील सामाजिक कार्यकर्ते यांच्या मदतीने बंद करण्यात आली आणि सर्व गावकऱ्यांनी या चांगल्या उपक्रमास सहकार्य केले आहे. त्यामुळे दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात तोडल्या जाणारे महत्त्वपूर्ण आयुर्वेदिक महत्त्व असलेले पळस आणि उंबर हे वृक्ष संवर्धन झाले आणि त्याचा फायदा लोकांना लक्षात आला आज घडीला महादेव माळावर कडुनिंबाचे तीस ते चाळीस हजार वृक्ष संवर्धना ने वाढले आहेत,कडुनिंबाचे एक सुंदर जंगल तयार झाले आहे, याठिकाणी सागवान, सीताफळ, वड ,शंखपुष्पी, पळस,बोर, बिऱ्हाटी या सारख्या औषधी वनस्पती मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत, याशिवाय अनेक लहान-मोठ्या वनस्पतीचे संवर्धन झाले आहे, त्याच बरोबर असंख्य जातीचे रानफुलांच्या वनस्पती आपल्याला पाहायला मिळतील या परिसरात खूप सुंदर जंगलाचे स्वरूप प्राप्त झाले आल्यामुळे हे एक अभयारण्य तयार झाले आहे, या ठिकाणी अनेक प्रकारचे फुलपाखरे तसेच अनेक विस्थापित पक्षांचा स्वच्छंदी वावर पाहायला मिळतो,पक्षांनाही वृक्षामुळे संरक्षण मिळाले आहे अनेक भागांतून स्थलांतरित पक्षी या ठिकाणी येत असतात, "स्वाध्याय परिवाराच्या वतीने श्री पवित्रेश्वराच्या परिसरात ६० पिंपळाची व ६० वडाची रोपटे,रोपट्या मध्ये प्रत्यक्षात राम व वृक्षत वासुदेव असून या झाडांची प्राणप्रतिष्ठा लक्ष्मीनारायण म्हणून दांपत्याच्या हस्ते १२ जुलै हा मानव पर्यावरण आणि देव यांचे नाचे नातेसंबंध सांगणाऱ्या दिवशी करण्यात आली त्याला १९ ऑक्टोबर मनुष्य गौरव दिनापर्यंत म्हणजे शंभर दिवस जलाभिषेक करून संवर्धन केल्या गेली आहे. हे एक पिंपळ वड वन तयार होते आहे काही वर्षांपूर्वी हा संपूर्ण परिसर वन विभागाने जय व संवर्धन करण्यासाठी ताब्यात घेऊन त्यांनी सुद्धा अनेक प्रकारच्या औषधी वनस्पतींची लागवड करुन त्याचे संवर्धन केले आहे ,संपूर्ण परिसराला तार कुंपण केली आहे त्या ठिकाणी नैसर्गिक वातावरणात बसण्यासाठी, पक्षांचे,फुलांचे निरीक्षण करण्यासाठी सुंदर टिनच्या गोल आकारातील असं व्यवस्था केल्या आहेत, जंगलात फिरण्यासाठी सिमेंट रस्ते,उंच ठिकाणी टावरवर बसून पक्षी निरीक्षण,जंगल निरीक्षण करता येईल असा एक मनोरा तयार केला आहे, पाण्याची टाकी आहे, मुलांना मनोरंजनासाठी घसरगुंडी, झोके इत्यादी उपलब्ध करून दिले आहेत, या परिसरात केलेल्या वृक्ष संवर्धनामुळे परिसरातील बोर विहिरी यांच्या पाणी पातळीत कमालीची वाढ झालेली आहे, त्याचा फायदा परिसरातील शेतकऱ्यांना होत आहे,वृक्ष संवर्धन ही काळाची गरज आहे ,हे येथील सूज्ञ लोकांच्या लक्षात आले आणि धार्मिकतेचा उपयोग निसर्ग संवर्धनासाठी करता येतो याचे ज्वलंत उदाहरण या स्थळाला भेट दिल्यावर लक्षात येते, आणि तुकाराम महाराजांचा अभंग आठवतो ........ वृक्ष वल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें ।पक्षी ही सुस्वरें आळविती ।।येणें सुखें रुचे एकांताचा वास ।नाही गुण दोष अंगा येत ।। भक्ती ही धार्मिकतेतून वैचारिक आणि डोळस भक्तीकडे असली तर त्याचा खूप मोठा लाभ समाजाला होतो हे इथे लक्षात येते, हा परिसर ऑगस्ट ते जानेवारी पर्यंत खूप हिरवागार असतो. श्री पवित्र ईश्वराचा हा परिसर भक्तिमय आहे येथे महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून दरवर्षी हजारो भाविक भक्त येतातच. शाळेच्या निसर्ग सहली येथे येत असतात, या वर्षी कोरोना च्या प्रादुर्भावामुळे वार्षिक यात्रा मोहोत्सव सारख्या मोठ्या कार्यक्रमा पासून ते साधारण कुठलाही कार्यक्रम अतिशय साधारण पध्दतीने पार पडला आहे सध्या सर्व नियमांचे पालन करूनच भाविकांना दर्शनाचा लाभ मिळत आहे. मंदिर आणि सभामंडपाचे संपूर्ण बांधकाम हे लोकांच्या धार्मिकतेतून लोकवर्गणीतून साकारले आहे आणि श्री पवित्रेश्वर मंदिर हे तिर्थक्षेत्र समाविष्ट केला गेला असल्यामुळे या ठिकाणी स्वरक्षण भिंत,स्वच्छतागृह वाहन तळ, धर्मशाळा,लाईट व्यवस्था , वर जाण्याचा मार्ग, पिण्याचे पाणी, धर्मशाळा हे लोक प्रतिनिधी व तिर्थक्षेत्र विकास निधीतून विकास कामे केली आहेत. ......... ......... ........... श्री पवित्रेश्वर मंदिरातील पिंड ही स्वयंभू असून या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचा संकल्प परिसरातील भाविक भक्त व गावकऱ्यांनी २००४ साली घेतला होता आणि तो २००७ पर्यंत काम पूर्ण झाले, काम करत असतांना मंदिरातील मुख्य लिंग बाजुला करण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी बाजूने 15 फूट खोलीपर्यंत खोदकाम केले तरी लिंगाचा अंत लागला नाही, असे हे अदभुत वालुकामय पवित्रेश्वर लिंग श्री रामा यांनी स्थापना केले आहे असा उल्लेख शिवलीलामृत या ग्रंथात आढळतो. श्री पवित्रेश्वराचा हा नयनरम्य परिसर, जोपासलेली वनराई धार्मिक मनःशांती व उंचावरून वाहणारे वारे भरपूर ऑक्सिजन यामुळे मन प्रसन्न होते, चित्रकार ,कवी ,लेखक ,पक्षी अभ्यासक, निसर्गप्रेमी, विद्यार्थी यांच्यासाठी अतिशय शांतप्रिय परिसर आहे, तासनतास येथे येऊन बसले तर आरोग्याला खूप फायदा होतो आणि मनाला शांतीचा साक्षात्कार होतो. (चित्रकार-दिलीप दारव्हेकर) 

https://dilipdarvekar.blogspot.com/2020/11/84-15.html

 "शिरछेद" होट्टल मंदिर

October 07, 2020

*

आजचे जलरंगातील चित्र-होट्टल मंदिरावरील शिल्प* 

कुठलीही कला ही त्या परिसरातील सामाजिक, धार्मिक आणि भौगोलिक परिस्थितीचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करत आसते, अश्मयुगीन काळापासून हे अनेक पुराव्यावरून स्पष्ट झाले आहे. मंदिरे,गुहाचित्रे, शिल्प ही त्या त्या काळातील विचार प्रणाली आणि दैनंदिन जीवनातील,जगण्याच्या विचार प्रवाहाच्या, सामाजिक नियमांच्या  आधारावर निर्माण झाली असावी यात अनेक मंदिरावरील,गुहातील चित्र-शिल्प या कलाकृती वरुन अंदाज बांधता येतो, मंदिरावरील लैंगिक शिल्प असोत की कठोर नियमांचे पालन करण्यासाठी "वैधानिक" इशारा देण्यात आले असावेत असे वाटते.असेच एक शिल्प महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील चालुक्य घराण्याची उप राजधानी असलेले शिल्प सौंदर्याने नटलेले सिध्देश्वर मंदिर #होट्टल 

  येथील मंदिरावरील शिरछेद करून मस्तक हातात धारण केलेली स्त्री शिल्प याची साक्ष देते, 

  स्त्रियांवरील अत्याचाराला स्त्री शिक्षा ठोठावेल असे सुचक शिल्प असावे, पुरुष संस्कृतीत स्त्रीयावर अत्याचार हे पुरुषा कडून होतील तेव्हा त्यांना शासन निर्णय हा स्त्री करेल, भरचौकात त्याचा शिरछेद केला जाईल हा संदेश शिल्पांकित केला असावा असे मला वाटते, 

आजच्या परिस्थितीत हे शिल्प त्या काळातील काही आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून जातो. 

 आज स्त्रियावर राजरोसपणे होणारे अत्याचार ही शिरछेदास पात्रच आहेत.

 मलिक अंबर कबर- पर्यटक बेखबर !

उरूस, सा.विवेक, जूलै 2018

दक्षिण भारताची एक अस्मिता जागृत करण्याचे काम एका परदेशी गुलामाने केले असे सांगितले तर तरूण पिढीला कदाचित आश्चर्य वाटू शकेल. ज्याने शहाजी महाराजांचे लग्न जिजाबाईंशी लावून दिले. ज्याने शिकवलेल्या गनिमी काव्याचा वापर करून पुढे चालून शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा विस्तार केला. ज्याने जमिनी मोजणीची आदर्श व्यवस्था उभी करून दाखवली. ज्याने महसुलाची रचना आखून दिली. ज्याने शहर नियोजनाचा (टाऊन प्लानिंग) पाया घातला. ज्याने भूमिगत जल योजना 16 व्या शतकात कार्यान्वित करून एक चमत्कार घडविला. ज्याने इमारत बांधकामाचा मध्ययुगात एक सुरेख नमुना सादर केला. औरंगाबाद (तेंव्हाचे खडकी) शहराला देखणेपण प्राप्त करून देणार्‍या मध्ययुगातील 86 वर्षे जगलेल्या या माणसाचे नाव आहे मलिक अंबर.

या मलिक अंबर याचा मृत्यू 14 मे 1626 रोजी झाला. त्याची कबर दौलताबादजवळ खुलताबाद येथे आहे. खुलताबादपासून थंड हवेचे ठिकाण असलेल्या म्हैसमाळला जाणारा जो रस्ता आहे त्या रस्त्यावर सुफी संत जर्जरी बक्ष यांच्या दर्ग्यापाशी ही कबर आहे. त्याला लागूनच सार्वजनिक बांधकाम खात्याचे प्रसिद्ध असे विश्रामगृह आहे. हे विश्रामगृह तेथील कलात्मक चिनीमातीची क्रॉकरी, सोन्या चांदीचा वर्ख असलेली भांडी, या ठिकाणच्या खानसाम्याने बनविलेल्या समिष भोजनासाठी एकेकाळी अतिशय प्रसिद्ध होते. हे ठिकाण सर्वांना माहित आहे. याला लागूनच चार छोटे घुमट आहेत. त्यापैकी सर्वांत टूमदार देखणा घुमट म्हणजे मलिक अंबरची कबर. 

मलिक अंबरचा जन्म नेमका केव्हा झाला याची निश्‍चित माहिती उपलब्ध नाही. पण 1550 मध्ये बगदाद येथे मीर कासीम या व्यापार्‍याने अंबरला गुलाम म्हणून विकत घेतल्याची नोंद आहे. तेंव्हा तो साधारण 10 वर्षांचा असावा. म्हणजे त्याचा जन्म साधारणत: 1540 चा असल्याचे मानावे लागते. हा व्यापारी अहमदनगरच्या निजामाकडे व्यापारासाठी आला असताना निजामशाहीतील एक सरदार चेंगीजखान याने अंबरला त्याच्याकडून खरेदी केले. आपल्या कर्तुत्वाने अंबर निजामशाही सैन्यात पुढे जात राहिला. 1595 मध्ये निजामशाहीत सुंदोपसुंदी-मोगलांचे आक्रमण-चांदीबिबीचा खुन अशा घटना घडत गेल्या. या सगळ्यात मलिक अंबर पुढे सरसावला आणि त्याने निजामशाही मजबूत करण्यास सुरवात केली. चांदबिबी ही निजामशहाची मुलगी व अदिलशाहीची सुन होती. परिणामी या नात्यासंबंधाचा फायदा घेत दक्षिणेतील राजवटींना एकत्र आणण्याचा प्रयास त्याने केला. मोगल हे बाहेरचे असून सर्व दक्षिणेतील राजांनी त्याविरूद्ध एकवटले पाहिजे हा विचार अंबरने पहिल्यांदा मांडला. अंबर हयात असेपर्यंत मोगलांना निजामशाही संपवता आली नाही. पुढे त्याच्या मृत्यनंतर दहा वर्षांतच निजामशाहीचा अंत झाला. 

मलिक अंबरविषयी जहांगीरनाम्यात जो मजकूर आला आहे तो असा, ‘युद्धकला, सेनापतित्व, व्यवहारज्ञान आणि राज्यशासन यांमध्ये मलिक अंबराच्या तोडीचा दुसरा कोणीही आढळत नाही. त्याने दंगेखोर लोकांना धाकामध्ये ठेविले आणि शेवटपर्यंत आपला मोठा दर्जा राखून सन्मानानें आपली कारकीर्द संपविली. इतिहासामध्ये एक हबशी गुलाम एवढ्या मोठ्या पदावर चढल्याचे दुसरे उदाहरण नाही.’

मलिक अंबरचे शहाजी महाराजांवर पूत्रवत प्रेम होते. त्यांच्या कर्तृत्वाकडे पाहूनच लखुजी जाधव यांना त्यांची मुलगी त्यांनी शहाजीला द्यावी असा आग्रह अंबरने धरला. लखुजी जाधव हे देवगिरीच्या यादवांच्या घराण्याचे वंशज. त्यांना आपल्या घराण्याचा अभिमान. त्या तुलनेत शहाजींचे वडिल मालोजी राजे हे वेरूळचे पाटील. पण मुलगा भविष्यात नाव काढेन हे ओळखून मलिक अंबरने हा आग्रह धरला. जो पुढे खरा सिद्ध झाला. गनिमी काव्याचे तंत्र मलिक अंबरकडून शहाजींनी आणि पुढे शिवाजी महाराजांनी शिकून घेतले.

शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात जी एक शिस्त होती त्याचे धागेदोरेही मलिक अंबरपर्यंत पोचतात. 

मलिक अंबरने जमिनीची मोजणी करवून घेतली. जमिनीचे बागायती व जिरायती हे दोन प्रकार पक्के करून त्या प्रमाणे सारा ठरवला. जमिनीच्या उत्पन्नाच्या दोन पंचमांश भाग सारा म्हणून देण्याची प्रथा रूढ केली. धान्य रूपाने सारा गोळा करण्याची पद्धतीत दोष आढळून आल्याने पुढे चालून धान्याची किंमत ठरवून त्या किंमतीचा तिसरा हिस्सा रोकड घेण्याची पद्धत त्याने सुरू केली. याचा चांगला परिणाम असा झाला की लढाया सुरू असल्याच्या अस्थिर काळातही  सरकारी खजिना भरलेला राहिला. शेरशहा सुरीने व्यवहारात नाण्यांचा वापर सुरू केला. त्याच्या नंतर शंभर वर्षांनी मलिक अंबरनेही नाण्यांच्या स्वरूपात सारा वसुलीला सुरवात केली. हे पाऊल त्या काळाच्या मानाने फारच महत्त्वाचे होते.  सैनिकांचे पगार, जमिनीची योग्य मोजणी, सारा वसुलीची पद्धत या सर्व गोष्टी पुढे शिवाजी महाराजांच्या काळात मलिक अंबर पद्धतीनेच चालू राहिल्या. त्यामुळे प्रशासनाच्या पातळीवर जी जबरदस्त पकड त्या काळात महाराजांची राहिली त्याचे काहीसे श्रेय मलिक अंबरला जाते. 

जून्या औरंगाबाद शहराची रचना पाहिल्यास मलिक अंबर एक शहर रचनाकार म्हणूनही कसा द्रष्टा होता याची साक्ष मिळते. आज थोड्याशा पावसांत शहरांची जी दैना उडते आहे ती पाहिली की मलिक अंबरसारख्यांचे महत्त्व जास्तच जाणवत राहते. पाण्याची व्यवस्था केवळ उमीर उमराव राजे रजवाडे यांच्यासाठीच न करता सामान्य लोकांसाठी करून एक वेगळी दृष्टी मलिक अंबरने दाखवली होती. तो स्वत: गुलामातून पुढे असल्यामुळे असेल कदाचित पण त्याचे सामान्य रयतेवर कायम प्रेम राहिले. त्याने जे सैन्य उभे केले तेही बेरडांचे होते. शिवाजी महारांना मावळ्यांचे सैन्य उभे करण्याची प्रेरणा हीच असावी.

मलिक अंबरच्या कबरीपाशी माहिती फलक अजूनही शासनाने लावला नाही. इतके दिवसांपासून इतिहासप्रेमींनी पाठपुरावा केल्याने कबरीच्या दुरूस्तीचे काम बर्‍यापैकी सुरू झाले आहे. पुरातत्व खात्याने संरक्षीत वास्तु असल्याचा फलक लावला आहे. शिवाय एक चौकीदार नेमून सुरक्षेची सोय केली आहे. कबरीच्या परिसरात जो मुसाफिरखाना आहे त्याच्या दुरूस्तीचे कामही मार्गी लागले आहे. 

खुलताबादमध्ये औरंंगजेबाच्या कबरी बद्दल माहिती दर्शविणारे फलक आहेत. औरंगजेबाच्या पन्नास वर्षे आधी दौलताबाद-खडकी परिसराचा विकास करून या परिसराला सुंदर बनविणार्‍या त्याच कबरीच्या जवळ असलेल्या मलिक अंबर कबरीबाबत मात्र अनास्था आहे. 

औरंगजेबाने आपल्या दक्षिण सुभ्याचा कारभार इथून पाहिला पण ही काही त्याची राजधानी नव्हती. या परिसराला यादवांच्या नंतर मोहमंद तुघलकाने संपूर्ण भारतवर्षाची राजधानी बनवली होती. त्यानंतर या परिसरावर खर्‍या अर्थाने कुणी प्रेम केले असेल जीव लावला असेल तर तो मलिक अंबरने. निजामशाहीची राजधानी त्याने अहमदनगरहून देवगिरी किल्ल्यावर आणली. खडकी या छोट्या खेड्याचे मोठे आकर्षक शहर बनवले. बावन्न पुरे आणि बावन्न दरवाजे असे हे देखणे औरंगाबाद शहर म्हणजे मलिक अंबरचे स्वप्न होय. 

पण याच मलिक अंबरची कबर आज उपेक्षेत आहे. मलिक अंबरच्या सर्व वास्तुंवर साखळीला खालच्या बाजूला जमिनीकडे तोंड करून असलेले फुल असे बोधचिन्ह दगडांत कोरलेले असते. आपण गुलाम होतो याची खुण म्हणजे ही साखळी आणि त्याच्या प्रदेशातील अफगाणी फुल यांना या बोधचिन्हावर स्थान आहे. अगदी अंबरच्या कबरीवरही हेच बोधचिन्ह कोरलेले आहे.

मलिक अंबरने ज्या किल्ल्यावर मोगलांच्या बलाढ्य सेनेचा पराभव करून दक्षिणेच्या राजवटींना जीवनदान दिले तो अंतुरचा किल्ला अजिंठ्याच्या डोंगररांगांत अगदी उपेक्षीत अवस्थेत होता. त्या किल्ल्याच्या डागडुजीचे कामही आता बर्‍यापैकी पूर्ण झाले आहे. पण किल्ल्याला जायला चांगला रस्ताच नाही. 

मलिक अंबर कालीन बर्‍याच वास्तु औरंगाबाद परिसरात अगदी धुळखात पडून आहेत. काही दरवाजे तर अगदी मोडकळीस आले आहेत. जे दरवाजे चांगले आहेत त्यांचे तरी सुशोभन करणे व रस्ता त्यांच्या बाजूने काढून देणे गरजेचे आहे.  

मलिक अंबरवर वि.स.वाकसकर यांनी लिहीलेले ‘मलिक अंबर’ हे छोटे पुस्तक (प्रकाशक शब्दालय, श्रीरामपुर) आणि नरेंद्र मोहन यांनी हिंदीत लिहीलेले नाटक वगळता फारसे साहित्य उपलब्ध नाही.  दक्षिणेच्या अस्मितेचे प्रतिम म्हणून मलिक अंबरची आठवण सदैव जागती ठेवली पाहिजे. अंबर नसता तर या प्रदेशाची अस्मिता मोगलांनी चिरडून टाकली असती.
(छायाचित्रे व्हिन्सेंट पास्किलीनी या फ्रेंच मित्राने काढलेली आहेत. दरवाजाच्या जाळीचे छायाचित्र श्याम देशपांडे यांनी काढलेले आहे. दोघांचे आभार. )


श्रीकांत उमरीकर, जनशक्ती वाचक चळवळ, औरंगाबाद 9422878575