पंदेरी बौद्ध लेणी

   समुद्रकिनारे ,देवस्थान आणि गड्,किल्ले याच्यासाठी रत्नागिरी जिल्हा पर्यटक आणि दुर्गप्रेमीत प्रसिध्द आहे.मात्र बौध्द काळाच्या प्राचीन खुणा सांगणारी लेणी इथे काही अस्तित्वात आहेत हेच बहुतेकांच्या गावी नसते. हिच उपेक्षा वाट्याला आली आहे, मंडणगड तालुक्यातील पंदेरी गावात हद्दीत असणार्‍या लेण्यांच्य नशीबी.पंदेरी गावाच्या बौद्ध वाडीच्या वरच्या डोंगरात एक शैलगृह असणारे लेणे आहे.

    हि लेणी हीनयान पंथाची लेणी असून इथे शिल्प नसून केवळ कोरीव काम आहे. या लेण्यामध्ये मुख्य विहारामध्ये मध्ये दोन्ही बाजूस भिक्षुना बसण्यास आसनाची व्यवस्था केलेली असून मध्य भागी एक मुख्य स्तूप असावा परंतु या ठिकाणी सध्या शिवपिंड आहे.भिक्षु लोकांच्या राहण्यासाठी व उपासकांना धम्मदेसना देण्यासाठी या लेण्यांची निर्मिती केली असावी परंतु सध्या दिसणार्‍या गुंफा हा लेणीसमुहाचा एक भाग असावा अशी तेथील काही अवशेषावरून कळते. कारण मध्यभागी काही पायऱ्यांचे अवशेष आहेत जे मुख्य लेणीमार्गाकडे जाणारे असावेत.
त्यांनतर या लेण्यात डाव्या व उजव्या बाजूला छोटे विहार आहेत. सर्वाची रचना एकसारखी आहे काहीच फरक आपणास दिसत नाहीत यावरून हि लेणी भिक्षूंच्या निवासासाठी कोरलेली आहेत यात शंका नाही
   सुरुवातीच्या कमानीवर कोरीव नक्षीकाम आहे तसेच आतील कमानीवर हि कोरीव नक्षीकाम असून आतील भागातील कमानीवर चक्रासारखे दिसणारे चिन्ह असून मध्यभागात असणरी मूर्ती स्वरूप नष्ट झालेले आहे या लेण्याला लोकांनी पांडव लेणी म्हणून उल्लेख केला गेला परंतु पांडवांचे या जागी वास्तव्य असण्याचा काही एक सबंध नाही किंवा तसा लिखित पुरावा नाही किंवा ऐतिहासिक हि सापडत नाही
ज्या शिवाय या लेण्यांचा निश्चित कालावधी सांगता येण्यासारखा नसला तरी बांधकाम शैली हि इसवी सनापुर्वीची वाटते. कारण याच लेण्यांचे साम्य साधणारी लेणी आपणास मुंबई मधील कान्हेरीची जी छोटी छोटी लेणी आहेत त्यांच्याशी साम्य साधणारी आहेत त्यामुळे याचा कालावधी ठरवण्यासाठी पुरातत्व खात्याच्या अधिपत्याखाली या लेण्यांचे उत्खनन होणे आवश्यक आहे.

तसेच या लेण्याचे बरेच अवशेष गावात इतरत्र विखुरलेले आपणस पाहायला मिळतात त्यात शिल्पकला पाहायला मिळते काही शिल्पामध्ये तेथील लोकांचे व राजांचे शिल्प तयार केलेलं आहेत लेण्यांचे ते शिल्प असणरी खांब लोकांच्या अज्ञानामुळे इतरत्र पडलेले आहेत आणि काहीचा भाग गावात इतर बांधकामासाठी वापरला गेला आहे एकूण त्या शिल्पाचे स्तंभ पाहता येथील लेणी हि मोठया आकारमानाची असायला पाहिजेत व या याठिकाणी उत्खनन होणे आवश्यक आहे.