कोल बौद्ध लेणी

  रायगड जिल्ह्यातील महाड हे शिवतिर्थ रायगड तसेच रायगडाच्या घेर्‍यातील सोनगड्,चांभारगड्,लिंगाणा,मानगड या किल्ल्यांमुळे प्रसिध्द आहे.तसेच डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी चवदार तळ्याकाठी केलेल्या सत्याग्रहामुळे महाडचे महत्व आहे. पण या महाडला प्राचीन इतिहासही आहे.आज महाड सावित्री नदीच्या काठावरील छोटे शहर असले तरी ते एकेकाळी बंदर होते.देशावरुन आणला जाणारा माल इथे आणला जाई आणि निर्यात केला जाई.तर महाड बंदरातून उतरलेला माल गाढव आणि बैल यावर लादून देशावरच्या महत्वाच्या शहराकडे म्हणजे नाशीक्,पैठंण, जुन्नर्,कराड ,कोल्हापुर या शहराकडे नेला जाई. या घाटमार्गांवर लक्ष ठेवायला या परिसरात दुर्ग उभारणी झाली.तशीच इथल्या राजसत्तांचा आणि व्यापारांचा आश्रय घेउन बौध्द भिक्षुकांची वर्दळ असायची. या भिक्षुकांचा पावसाळ्यातील आसरा म्हणजे वर्षावास म्हणजे अर्थातच लेणी उभारली गेली.महाडजवळ दोन लेणी समुह आहेत.एक शहराच्या उत्तरेला असलेली मुंबई-गोवा महामार्गाला खेटून उभी असणारी गंधारपाले लेणी तर महाडच्या आग्नेय दिशेला ३ कि.मी. वर सावित्री नदीकाठी उभी असणारी कोल गावाच्या हद्दीतील कोल लेणी.एन वर्दळीच्या महामार्गावर असल्यामुळे गंधारपाले लेणी पर्यटकांना आकर्षीत करतात.थोडेफार दुर्गभटके इथे पायधुळ झाडतात.कोल लेणी मात्र खुपच दुर्लक्षित आहेत.फार क्वचित कोणी अभ्यासक इकडे फिरकतो.तर आज आपण माहिती घेणार आहोत 'कोल लेण्याची'.

     महाड शहरापासून काही अंतरावर असलेल्या कोल येथील लेणी समूह(kol caves) अद्यापही उपेक्षेचा ऊन-पाऊस झेलत असल्याचे पहावयास मिळते. पूर्वी गंधारपाले लेणी समूहात जाण्यासाठी खडतर अशी पायवाट होती. मात्र अलीकडच्या काळात भारतीय पुरातत्व विभागाने महामार्गापासून थेट लेण्यांपर्यंत पायरी मार्ग तयार केल्याने या लेणी समूहात भेट देणे सहज साध्य झाले आहे. हा लेणीसमूह देखील भारतीय पुरातत्व विभागाने ताब्यात घेतला आहे. मात्र या ठिकाणी कोणत्याही प्रकारच्या सोयी-सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आलेल्या नाहीत. त्यामुळे पर्यटकांसाठी अद्यापही हा लेणीसमूह दुर्गमच राहिला आहे.

लेण्यावर जाण्याचे ठिकाण : 

   सावित्री नदीच्या काठावर महाडच्या आग्नेयेस कोल हे खेडेगाव असून महाड-भोर मार्गावर आहे.हि लेणी दोन समुहात विभागली आहेत.एक समुह गावाच्या आग्नेयेस तर दुसरा ईशान्येस आहे.पहिल्या समुहात एका घळीच्या काठाशी पश्चिमाभिमुख पाच लेणी आहेत.त्यांचा समोरचा भाग पडला आहे. 

    रायगड मधील महाड या  बस स्थानका बाहेरून कोल गावात जाण्यासाठी खाजगी वाहने असतात त्याचा वापर करून आपण कोल या गावी बौद्धवाडी मध्ये उतरावे  तिथून सरळ वरती चालत आल्यास बुद्ध विहार आहे तिथून लेण्यावर जाता येते अन्यथा लोकेशन सर्च करून जाऊ शकता.

लेणीचा इतिहास : -

           या लेण्यांचा इतिहास पाहता हि सातवाहन कालीन लेणी आहेत गौतमीपुत्र सातकर्णी यांच्या अधिपत्याखाली अपरांत संघराज्य होते. नहपान राजाकडून अपरांत गौतमी पुत्र सातकर्णीने आपल्या अधिपत्याखाली घेतले होते. याच वेळी भारतात बौद्ध धम्म हि जोमाने वाटचाल करीत होता सम्राट अशोकाचे मांडलिक राजे म्हणून सातवाहन राजांचा उल्लेख सापडतो आणि अशोकाच्या काळात महाराष्ट्रात बौद्ध धम्म प्रगतीच्या उंच शिखरावर होता. कोल लेण्याची  बांधणी सातवाहन काळात असून ती भिक्षु ना निवास करण्यासाठी बांधलेली लेणी असावीत असे काही अभ्यासकांचे मत आहे तर काहींच्या मते महाड परिसरावर विष्णूपुलीत या बौद्ध राजाचे राज्य होते. त्याकाळात गांधारपाले आणि कोल येथे दुसऱ्या शतकात लेण्या खोदण्यात आल्या, असा अभ्यासकांचा दावा आहे.

             शिवाय हा एक व्यापारी मार्ग देखील असल्याने या ठिकाणी व्यापाऱ्यांना विसावा घेण्यासाठी देखील या लेण्यांचा वापर केला जात असावा कारण यासाठी जवळपास सहा भिक्खू निवास आहेत. या लेण्या बांधण्यामागाचे कारण बौद्ध धम्माचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी जे भिक्खू  प्रवास करीत असतात त्याच्या राहण्याची व्यवस्था म्हणून हि लेणी कोरलेली आहेत. या लेण्यांवर असणाऱ्या लेखात लेणी कोरण्यासाठी दान देणाऱ्या  लोकांची नाव देण्यात आली आहेत. या लेण्यांची नोंद जेम्स बर्जेस यांच्या एपिग्राफिया इंडिका , तसेच ब्यूलर यांचा इंडियन पॅलिओग्राफी यामध्ये तर ल्युडर यांच्या एपिग्राफिया इंडिका (भाग १०) यामध्ये कोल लेण्यांच्या शिलालेखांचे अर्थ सांगितले आहेत .

पाहण्याच्या गोष्टी :

सविस्तर लेण्यांची माहिती पाहू या.

लेणी क्रमांक १. :

लेणी क्रमांक १ 

हे एक छोटे भिक्षु निवास आहे सध्या ते मातीने पूर्ण भरलेले असून त्यावरील शिलालेख हि अस्पष्ट झालेला आहे या लेण्या भिक्षु ना राहण्यासाठी बांधल्या असून या लेण्या मुख्य लेण्याच्या अगदी उजव्या हाताला असणारी छोटी लेणी आहेत याचा वापर राहण्यासाठी किंवा अध्ययनासाठी केला जात असावा. हे लेणी कोरणाऱ्याचे लेखामध्ये नाव आहे पण ते सध्या अस्पष्ट झालेले आहे वाचता येत नाही इथे कोणती हि कलाकुसर आपणास पाहायला मिळत नाही कारण लेणी मातीने पूर्ण भरलेली आहेत.उत्तरेकडिल या लेण्यात ३ X ३.६ मीटरचे साधे सभागृह आहे.त्यास ओटा किंवा खोल्या नाहीत.

लेणी क्रमांक २. : 

लेणी क्रमांक ३

हे एक  छोटेसे विहार आहे अगदी प्रमुख लेण्याच्या बाजूलाच हे कोरलेले आहे व याच्याच बाजूंला प्रमुख लेण्याविषयी चा  शिलालेख आहे  या लेण्यांची पडझड झालेली असून आतमध्ये  एक कोरीव आसन आहे जे भिक्षु ना ध्यान साधना करण्यासाठी कोरलेले आहे या तिथे आराम करण्यासाठी ते कोरलेले असावे. अगदीच छोट्या आकाराचे असे हे लेणे आहे छोटा दरवाजा आणि आतमध्ये आडव्या पद्धतीने आसन आहे बाकी लेणे हे प्रमुख लेण्याच्या बाजूलाच आहे. सध्या लेणे हे भग्न अवस्थेत आहेत समोर मातीने पूर्ण भरलेले आहे.सध्या याच्या फक्त दोन भिंती शिल्लक आहेत.

लेणी क्रमांक ३. :

लेणी क्रमांक २ 

लेणी क्रमांक २

हे भिक्खू निवास आहे .अगदी कोरीव असे हे लेणे आहे एकाच दगडात हि सारी लेणी कोरलेली आहे  खोली आणि व्हरांडा अशी याची रचना आहे.या लेण्यात २.४ x १.८ x २.४ मीटर आकाराच्या दोन खोल्या व सामाईक व्हरांडा आहे.या लेण्यात एक आसन व्यवस्था आहे तसेच समोर एक दरवाजा व एक खिडकी अश्या पद्धतीचे त्याचे बांधकाम आहे समोर मातीने पूर्ण भरलेले आहे त्यामुळे हे लेणे पडझड झालेल्या अवस्थेत आहे .या लेण्याच्या वरती एक प्राकृत ब्राम्ही शिलालेख कोरलेला आहे

यामध्ये '' अघासकस  गमिकियसा  सिवदतस लेणे ''

अघासकस  गावातील उपासक सिवदत्त  याने या लेण्यांचे दान दिलेले आहे. या शिलालेखात राजा, वंश वा तिथीचा उल्लेख नाही.

लेणी क्रमांक ४. : 

हि देखील भिक्खू निवास आहे. या लेण्यात एक आसन व्यवस्था आहे शिवाय या लेण्याच्या चौकटीवर एक शिलालेख आहे  या लेण्याचा दरवाजा व एक खिडकी असे प्रवेश करण्यासाठीची समोरील जागा आहे आतमध्ये कोरीव खोदकाम केले आहे.  या लेण्याच्या प्रवेशद्वारावर प्राकृतब्राम्ही शिलालेख आहे.

त्यामध्ये अशी माहिती आहे '' भद्र उपासकस दुहुतूयसिरिय सिवदतस बितीया काय लेन देय धम्म ''
भद्र उपासकाची कन्या व सिवदत्त ( शिवदत्त ) याची पत्नी धम्म सिरी ( धर्मश्री) हिने धम्म दान केलेली लेणी  असा उल्लेख या लेण्यावर आहे सिवदत्त व त्याच्या बायकोने हि दोन लेणी दान केलेली आहेत. लेण्यांची माडणी साधी आहे केवळ भिक्खू ना राहण्यासाठी हि निवासस्थान म्हणून कोरलेली आहेत.यात राजवंध व तिथीचा उल्लेख नाही.

लेणी क्रमांक ५ :

लेणे क्रमांक ५

हा मुख्य विहार आहे . गावकऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार ह्या लेण्यात काही नाणी वैगरे सापडली आहेत  या लेण्यांची कमान आपणास स्पष्ट पाहायला मिळते शिवाय लेण्यांच्या आतमध्ये एक छोटी संघाराम पाहायला मिळते तसेच हे विहार ऐसपैस असे आहे. लेण्याच्या डाव्या बाजूला आतमध्ये एक खोली आहे  कदाचित या खोलीमध्ये एखादे मुर्तीस्वरूप असण्याची शक्यता आहे कारण लेणी पूर्ण मातीने भरलेली आहेत. याचे सभाग्रूह ४.५ ३.६ मीटर आकाराचे आहे.

    या लेण्याच्या डाव्या बाजूला भिंतीवर एक शिल्लेख कोरलेला आहे. या प्राकृत ब्राम्ही शिलालेखात राजवंश व तिथीचा उल्लेख नाही. यात  '' ठरट गह्पती पुतस सेठीस संघरखित सदय धम लेन असा उल्लेख याचा अर्थ ठरट गृहपतीचा मुलगा श्रेष्टी संघरक्षित याने हे धम्म लेन दान दिल्याचा उल्लेख आहे  या उल्लेखानुसार हे मुख्य लेणे असून बौद्ध धम्माशी सबंधित आहे अश्या प्रकारचे विहार इतर ठिकाणी पाहायला मिळत नाही कारण या ठिकाणी विहाराचे प्रवेश द्वार समोर असून आतमध्ये डाव्या बाजूस एक खोली आहे त्यामध्ये प्रार्थनेसाठी एखादे शिल्प असू शकते

हे लेण्यासाठी दान देणारा ठरट गृहपती हा व्यापारी आहे आणि या व्यापाऱ्याने हे लेणे दान दिल्याचा उल्लेख आहे. या लेण्यांचे बांधकाम साधारण इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकात केलेलं आहे. याची बांधणी शैल गृहाप्रमाणे आहे एक मोठे विहार म्हणून आपण ते पाहू  शकतो मातीने भरल्यामुळे त्याचा दर्शनी भाग आपणास छोटा वाटतो परंतु   हे  मोठे प्रशस्त असे लेणे आहे. याच्या आतमध्ये असणारी खोली देखील पूर्णपणे भरलेली आहे  या लेण्यांचे एकून आकारमान येथील सर्व लेण्यापेक्षा मोठे असून हे मुख्य लेणे आहे. लेण्यावर कोणती हि कलाकुसर नाही पण कोरीव शिलालेख मात्र आहेत.

लेणी क्रमांक ६ : 

फोटो च्या कोपऱ्यांत मातीखाली हि लेणी आहेत 

लेणे क्रमांक ६ व ७ दुसर्‍या समुहात मोडतात.लेणे क्र.६ चा समोरचा भाग पडल्यामुळे एखाद्या नैसर्गिक गुहेसारखे वाटते. हा एक विहार आहे पण हा सध्या पूर्ण मातीखाली गाडला गेलाय याच्या आजूबाजूच्या कोरीव खुणा फक्त दिसत आहेत  याचे उत्खनन केल्यास ते एक मोठे संघाराम सापडेल  या  इथे एक भिक्खू निवास असण्याची शक्यता आहे हे लेणे  मातीखाली असल्यामुळे याची जास्त माहिती सांगता येत नाही.मागील बाजुस दोन खोल्या व उजव्या बाजुस एक खोली असणारे सभागृह इथे असावे.

लेणी क्रमांक ७ :

लेणी क्रमांक ७ 

 या अत्यंत साध्या लेणी आहेत कोणते कोरीव काम नाही. या लेण्यात केवळ एक विहार आहे भिक्षु न निवास करण्यासाठी बांधलेली हि लेणी आहेत हे आकाराने थोडे मोठे आहे. या लेण्याचे सभागृह ३.६ ३.६ २.७ मीटर आकाराचे आहे.डाव्या भिंतीत दोन खोल्या व उजव्या भिंतीत अर्धवट खोदलेल्या दोन खोल्या आहेत.खोल्यांचे दरवाजे साधे असून खोल्याच्या मागच्या भिंतीत देवळी व ओटे आहेत. आतमध्ये सध्या पद्धतीची बांधणी आहे पण हि लेणी आता भग्न अवस्थेत आहेत  इथे दुर्लक्ष असल्यामुळे या लेण्या शेवटच्या घटका मोजत आहेत असे दिसते.
        लेणे क्रमांक ३.४ व ५ मधील शिलालेखाच्या पुरालिपीवरुन या लेण्यांचा कालावधी इ.स. दुसर्‍या शतकातील पुर्वार्ध असा निश्चित करता येतो.
   या दोन्ही समुहाशिवाय महाडच्या इशान्येस काही खोल्या व एक टाके असलेला एक तिसरा समुहही आहे.शिवाय नागोठणे कडे जाताना रस्त्याजवळच्या टेकडीच्या दक्षिण बाजुस एक खोली कोरली आहे.

संदर्भः-
१) रायगड जिल्हा गॅझेटीयर
२) सांगाती सह्याद्रीचा -यंग झिंगारो ट्रेकर्स
३)  आयु प्रशांत माळी, रविंद्र मिनाक्षी मनोहर, मुकेश जाधव यांचे लेखन
४) सुनील पाटकर : सकाळ वृत्तसेवा

                                                                                            

लेणी संशोधक                                                                                                       

मो नं :  97301 29266                                             

 आयु प्रशांत माळी

लेणी संशोधक                                                                                                       

मो नं : 82911 78023                                                                                                                                                                                     

रविंद्र मिनाक्षी मनोहर

गडकोट लेणी संशोधक

धम्मलिपी अभ्यासक

मो नं : 8369090124   

 

 

 चला भटकंतीलाकोल येथील लेणी समूह पुरातत्व खात्याकडून दुर्लक्षित, पर्यटन वाढवण्यासाठी सोयी सुविधा देणे अपेक्षित

https://www.navarashtra.com/lifestyle/travel/caves-of-kol-are-not-maintained-by-archaeology-department-nrsr-67929/

दुसऱ्या क्रमांकाच्या लेण्यात पूजा स्थळ असावे. या ठिकाणी काही नाणी सापडल्याचे गावकरी सांगतात. या लेण्याच्या डाव्या बाजूला एक शिलालेख आढळून येतो. ‘ठरट गृहपतीचा मुलगा श्रेष्टी संघरखित याने हे धम्मलेन दान’ दिल्याचा उल्लेख या शिलालेखावर आहे. विहाराच्या आत डाव्या बाजूला एक खोली देखील आहे. चौथ्या आणि पाचव्या क्रमांकाच्या शिलालेखामध्ये ही लेणी दान देणाऱ्या सिवदत्त आणि सिवदत्त यांची पत्नी धम्मसिरी यांचा उल्लेख आहे. ही सर्व लेणी आतून-बाहेरून मातीने भरलेली असल्यामुळे आपले मूळ सौंदर्य हरवून बसली आहे. राज्य सरकारने भारतीय पुरातत्व विभागाकडे पाठपुरावा करून या भागात संशोधन केल्यास आणखी काही लेणी आढळून येण्याची शक्यता आहे. पुरातत्व विभागाने लेण्यांकडे जाण्यासाठी चांगला पायरी मार्ग आणि लेण्यांची स्वच्छता केल्यास या ठिकाणीही पर्यटन पर्यटनाला चांगले दिवस निश्‍चितपणे येऊ शकतात.

 अनास्थेमुळे कोल लेण्या धोक्‍यात
By सुनील पाटकर : सकाळ वृत्तसेवा

मुकेश जाधव

लेणी संशोधक

मो नं : 97301 29266

आयु प्रशांत माळी

लेणी संशोधक

मो नं : 82911 78023 रविंद्र मिनाक्षी मनोहर

गडकोट लेणी संशोधक

धम्मलिपी अभ्यासक

मो नं : 8369090124