न्यूझीलंड हा नैऋत्य पॅसिफिक महासागरात स्थित एक बेट देश आहे, ज्याला माओरी भाषेत Aotearoa म्हणतात.
या देशाची भूशास्त्रीय दृष्ट्या जडणघडण कशी झाली, याची निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. तथापि पुराजीव महाकल्पात (सु. ५७ कोटी वर्षांपूर्वी) येथे जमीन असावी, असा भूशास्त्रज्ञांचा कयास असून त्यांपैकी काही जमीन तृतीयक कालखंडात समुद्रसपाटीपासून उंचावर असावी. यानंतर मात्र जमिनीच्या जडणघडणीत झपाट्याने उलथापालथ झाली आणि पुरानूतन युगात ज्वालामुखीच्या क्रियेस सुरुवात झाली व ती क्रिया पुढे कित्येक वर्षे चालू आहे. अद्याप ही क्रिया उत्तर बेटात चालू असल्याचे दिसते. या बेटावर ज्वालामुखीचे एक पठार असून तेथील सर्व प्रमुख पर्वतांचा उगम ज्वालामुखीद्वारे झालेला आहे. शिवाय न्यूझीलंडची एकूण भूमी पॅसिफिकसभोवतालच्या बदलत्या पट्ट्यात येत असल्यामुळे तेथे वारंवार भूकंपाचे धक्के बसतात. वर्षाकाठी सरासरी किमान शंभर धक्के तरी अनुभवावयास मिळतात आणि येथील भूकंपांची तीव्रता जपान अथवा चिली या देशांतील भूकंपांहून अधिक असते. न्यूझीलंडमधील सर्वात उंच पर्वत Aoraki/Mount Cook आहे, ज्याची उंची ३७२४ मीटर आहे. न्यूझीलंडमधील सर्वात लांब नदी वायकाटो नदी आहे, जी ४२५ किमी लांब आहे. आहे. न्यूझीलंडचे सर्वात मोठे सरोवर Taupo तलाव आहे जे ६१६ चौरस किमी आहे. च्या क्षेत्रामध्ये पसरलेले आहे.
नॉर्थ (उत्तर) बेट
न्यूझीलंडच्या या बेटात देशातील निम्म्याहून अधिक लोक राहतात. त्याचे क्षेत्रफळ १,१४,६८८ चौ. किमी. असून या बेटाचा ६३% भाग लहानमोठ्या डोंगरांनी आणि पर्वतश्रेणींनी व्यापलेला आहे. या बेटाचे मुख्य नैसर्गिक वैशिष्ट्य म्हणजे ईशान्येस कुक सामुद्रधुनीपासून ईस्ट केपपर्यंत असणाऱ्या अखंड पर्वतश्रेणी हे होय. बेटाच्या दक्षिणेकडील भागात सुपीक मैदाने आहेत. याच्या मध्यवर्ती व ताउपो सरोवराच्या सभोवती ज्वालामुखीपासून तयार झालेले मोठे पठार आहे. या पठारावर ज्वालामुखी शंकू असून रूअपेहू (उंची २,७९६·५ मी.) ज्वालामुखी कधीकधी जागृत असतो, तर नाउरहॉई (२,२९०·६ मी.) ज्वालामुखीमधून नेहमी धूर व वाफ निघते. ताँगरीरू (१,९६८ मी.) या ज्वालामुखीचा अद्याप अधूनमधून उद्रेक होतो. फक्त एग्माँट शिखरावरील ज्वालामुखी शांत झाला असून प्रेक्षणीय आहे.
हॉट लेक जिल्ह्यातील टॅरावीरा ज्वालामुखी शिखरातून १८८६ मध्ये ज्वालामुखीचा एकदम उद्रेक झाला. त्यामुळे प्रसिद्ध अशा तपकिरी-माळवद जमिनीची धूप झाली. या प्रदेशात अनेक थोटीमोठी सरोवरे, धबधबे, थंड, समशीतोष्ण व उकळणाऱ्या पाण्याची डबकी, गरम पाण्याचे झरे (गायझर) व चिखलाचे ज्वालामुखी पर्वत आहेत. पश्चिमेला मानावाटूचे मैदान असून वाइकॅटो या सर्वांत मोठ्या नदीने तयार केलेले सखल खोरे व टेम्सच्या मुखाजवळ हाउराकीचे मैदान हे मुख्यतः सुपीक भाग आहेत. टास्मन समुद्राचा पश्चिमेकडील किनारा पांढऱ्या वाळूचा आहे, तर कोरोमंडल द्वीपकल्पाचा किनारा उंच उभ्या कड्यांचा निर्माण झाला आहे. ऑक्लंड व वेलिंग्टन ही या प्रदेशातील प्रसिद्ध शहरे व बंदरे होत.
साउथ (दक्षिण) बेट
स्ट्यूअर्ट बेट
या बेटावर तुरळक वस्ती असून त्याचे क्षेत्रफळ ६७० चौ.किमी. आहे. फोव्हो या ३२ किमी. रुंदीच्या सामुद्रधुनीमुळे ते दक्षिण बेटापासून अलग झाले असून येथील डोंगराळ भागात जंगले व वनस्पती आढळतात.
इतर बेटे
चॅतम बेटसमूहात एक मोठे व तीन लहान बेटे असून ती उत्तर बेटाच्या आग्नेयीस सु. ६८० किमी. अंतरावर आहेत. यांपैकी दोन बेटांवर मेंढपाळीचा धंदा जोरात चालतो. उरलेल्यांत तोकेलाऊ, कुक व कर्मॅडेक ही महत्त्वाची असून त्यांपैकी तोकेलाऊ हे बेट १९२६ पासून न्यूझीलंडच्या अखत्यारीखाली आले. सुके खोबरे हे येथील प्रमुख उत्पादन. कर्मॅडेक हा पाच पर्वतमय बेटांचा समूह असून प्रमुख बेटांच्या उत्तरेस सु. ९६० किमी.वर वसला आहे. येथील संडे बेटावर न्यूझीलंडची वेधशाळा आहे.
नद्या व सरोवरे
न्यूझीलंडमध्ये असंख्य लहानमोठ्या नद्या आहेत. बहुतेक उथळ व शीध्र प्रवाहाच्या नद्यांचे उगम पर्वतरांगांत असून त्यांपैकी बहुतेक नद्या समुद्रास मिळतात. एकूण नद्यांपैकी फारच थोड्या नाव्य आहेत. प्रमुख नद्यांपैकी वाइकॅटो, वाँगनूई, रँगिटीकी आणि वाइरोआ या नद्या उत्तर बेटातून वाहतात, तर क्यूथा, वाइटॅकी, टाइरी, मॅताउरा, वाइमॅकरीरी आणि वाइआऊ या दक्षिण बेटातून वाहतात. यांपैकी वाँगनूई (२४५ किमी. लांब) आणि रँगिटीकी (१६२ किमी. लांब) या मोठ्या असून कुक सामुद्राधुनीजवळ पॅसिफिक महासागरास मिळतात. वाइकॅटो (३६५ किमी.)
ही सर्वांत लांब असून ती टास्मन समुद्राला मिळते. ही सु. १३० किमी. जलवाहतुकीस उपयुक्त आहे. वाइकॅटोच्या मुखाजवळील केप टेराव्हिटीपर्यंतचा सु. ४० ते ७० किमी.चा पश्चिमेकडील पट्टा चराऊ कुरणांकरिता, तसेच दूधदुभत्याच्या धंद्याकरिता प्रसिद्ध आहे. दक्षिण बेटात क्लूथा (३४० किमी.) ही सर्वांत लांब नदी असून बहुतेक सर्व नद्या समुद्रास मिळतात. यांतील बहुतेक नद्या जलवाहतुकीस निरुपयोगी असल्या, तरी पाटबंधाऱ्यांसाठी, तसेच विद्युत्निर्मितीसाठी त्यांचा चांगला उपयोग होत आहे. टास्मन व मर्चिसन या हिमनद्या प्रसिद्ध आहेत.
दोन्ही बेटसमूहांत अनेक सरोवरे आहेत. त्यांपैकी बहुतेक समुद्रसपाटीपासून उंचीवर आढळतात. उत्तर बेटातील सरोवरे ज्वालामुखीपासून तयार झालेल्या पठारी प्रदेशात असून, त्यांच्या सभोवतालच्या औष्णिक प्रदेशात गरम पाण्याचे झरे, उकळणाऱ्या पाण्याची डबकी, चिखलाचे ज्वालामुखी इ. आढळतात. ताउपो हे उत्तरेकडील ६२२ चौ.किमी. क्षेत्रफळ असणारे सर्वांत मोठे सरोवर असून त्याची कमाल खोली १६१ मी. आहे; तर दक्षिण बेटात टी अॅनाऊ व वाकटिप ही दोन मोठी सरोवरे असून वाकटिप सरोवराची कमाल खोली ३७७ मी. आहे. दक्षिण बेटाच्या पश्चिमेकडील डोंगरात सदर्लंड हा सु. ५८० मी. उंचीचा धबधबा मिलफर्ड साउंडजवळ असून तो जगातील चौथा उंच धबधबा आहे.
खनिज संपत्ती
हवामान
वनस्पती व प्राणी
इतिहास
न्यूझीलंडमध्ये मानववसाहत केव्हा झाली, हे निश्चितपणे ज्ञात नाही. न्यूझीलंड हा मानवाने वास्तव्य केलेल्या शेवटच्या प्रमुख भूभागांपैकी एक आहे. माओरी लोकसंख्येतील रेडिओकार्बन डेटिंग, डेफोरेस्टिओ आणि माइटोकॉन्ड्रियल डीएनएमधील परिवर्तन झाल्याचे पुरावे असे सूचित करतात की पूर्व पॉलिनेशियन लोकांनी १२५० ते १३०० च्या दरम्यान न्यूझीलंडमधील द्वीपसमूह प्रथम स्थायिक झाले असावेत. चौदाव्या शतकात पॉलिनीशियन खलाशी याच्या उत्तर किनाऱ्यावर अनेकदा आले. सतराव्या शतकात हे लोक दक्षिण बेटातही पसरले होते. काही तज्ञांच्या मते पॉलिनीशियन माओरी हे मुख्यतः उत्तर बेटाच्या किनारपट्टीतच स्थायिक झाले असावेत. आबेल यानसन टास्मान या डच प्रवाशाने १६४२ मध्ये न्यूझीलंड प्रथम पाश्चात्त्यांच्या नजरेस आणले. परंतु हे सत्य डच ईस्ट इंडिया कंपनीने अनेक वर्षे गुप्त ठेवले; कारण तिला इतर व्यापारी कंपन्या तेथे चंचुप्रवेश करतील अशी भीती वाटत होती. डचांनी यास नेदर्लंड्समधील झीलंड या प्रांताच्या नावावरून ‘नवीन झीलंड’ म्हणून ‘न्यूझीलंड’ असे नाव दिले.तत्पूर्वी गोरे आणि एतद्देशीय यांमध्ये जमिनींच्या मालकी हक्कांबद्दल संघर्ष झाले. हॉब्सनने न्यूझीलंड कंपनी व माओरींकडून अनेक जमिनी घेतल्या. माओरींत व वसाहतवाल्यांत १८४५ मध्ये पुन्हा संघर्ष निर्माण झाला. माओरींना गोरे बेकायदेशीरपणे जमिनी खरीदतात असे वाटले, तेव्हा ब्रिटिशांनी जॉर्ज ग्रे याला गव्हर्नर म्हणून नेमले. ग्रेन एतद्देशीयांत समझोता घडवून आणून दक्षिण बेट व इतर अनेक जमिनी विकत घेतल्या (१८४८).
ब्रिटिशांनी १८५२ मध्ये न्यूझीलंडला संविधान व स्थानिक स्वराज्य दिले आणि त्यानंतर १८५६ मध्ये संसदीय राज्यपद्धती व मंत्रिमंडळ यांस अनुमती दिली. यानंतरच्या वीस वर्षांच्या इतिहासात दोन प्रमुख गोष्टी घडल्या; एक केंद्रीय सरकार व प्रांतिक सरकार यांमधील लढे व दोन जातिविषयक दंगली. माओरींनी पुन्हा १८६० मध्ये जमिनींच्या प्रश्नावरून बंड केले. १८७० पर्यंत किरकोळ चकमकी होत राहिल्या. १८६१ मध्ये सोन्याचा शोध लागला. इंग्लंडमधून आप्रवासी झपाट्याने येऊ लागले. त्यामुळे लोकसंख्या वाढली. साहजिकच सर्व लोकांना सोन्याच्या खाणींत प्रवेश मिळेना, तेव्हा त्यांनी इतर धंद्यांकडे लक्ष केंद्रित केले. त्यांमधून मेंढपाळीस व दूधदुभत्याच्या धंद्यास उत्तेजन मिळाले. न्यूझीलंडमधून १८८२ मध्ये इंग्लंडला डबाबंद मांस, लोणी आणि चीज निर्यात होऊ लागले. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस शासनाने म्हाताऱ्यांना वार्धक्य-निवृत्तिवेतन, तरुणांना नोकऱ्या, मोठ्या जमीनजुमल्यांचे अनेक शेतकऱ्यांत विभाजन, कामगारांच्या प्रश्नांत लवाद इ. सुधारणा केल्या. यामुळे जनमानसात शासनाबद्दल विश्वास निर्माण झाला. न्यूझीलंड संसदेने १८९३ मध्ये प्रथमच स्त्रियांना मतदानाचा हक्क देऊन प्रगतीचे आणखी एक पाऊल टाकले.
ब्रिटिशांनी १९०७ मध्ये न्यूझीलंडला त्याच्या विनंतीवरून वसाहतीचे स्वराज्य दिले. न्यूझीलंडने पहिल्या महायुद्धात दोस्त राष्ट्रांच्या मदतीस फौजा देऊन मदत केली. तथापि युद्धानंतरची मंदीची लाट न्यूझीलंडला भोगावी लागली. निर्यातीच्या वस्तूंचे भाव उतरले व त्यामुळे अनेकांना नोकऱ्याही गमवाव्या लागल्या. देशातील उद्योगधंद्यांवर परिणाम झाला, तसाच राजकीय उलाढालींस जोर आला. मायकेल सॅव्हिजच्या नेतृत्वाखाली मजूर पक्षाने १९३५ च्या सार्वत्रिक निवडणुका जिंकल्या. मजूर पक्षाने सामाजिक सुरक्षिततेच्या दृष्टीने अनेक नवीन कायदे केले, त्यांत विधवा, अनाथ मुले, वृद्ध यांच्या सुखसोयींचा समावेश होता; एवढेच नव्हे, तर निर्यात-आयातींवर या शासनाने अनेक निर्बंध घातले, तसेच त्यांची हमी घेतली व स्थानिक लघुउद्योगांना उत्तेजन दिले. पीटर फ्रेझर हा सॅव्हिजच्या जागी १९४० मध्ये मजूर पक्षाचा पंतप्रधान म्हणून निवडून आला. या सुमारास दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. न्यूझीलंडने पुन्हा दोस्त राष्ट्रांना जर्मनी, इटली, जपान या देशांविरुद्ध मदत केली. १९४५ मध्ये न्यूझीलंड संयुक्त राष्ट्रे या जागतिक संघटनेचा चार्टर सभासद झाला.
युद्धानंतरच्या १९४९ च्या निवडणुकीत राष्ट्रीय पक्षाला बहुमत मिळून सिडनी हॉलंड पंतप्रधान झाला. तथापि राष्ट्रीय पक्षाने मजूर पक्षाचाच समाजकल्याण कार्यक्रम राबविला. १९५१ पर्यंत न्यूझीलंडमध्ये द्विसदनी संसद होती. याच वर्षी शासनाने वरिष्ठ सभागृह बरखास्त केले. कोरियन युद्धात न्यूझीलंडच्या नौदलाने आणि लष्कराने संयुक्त राष्ट्रांच्या फौजांबरोबर युद्धात भाग घेतला. स्वसंरक्षणासाठी याच वेळी न्यूझीलंडने ऑस्ट्रेलिया व अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने मिळून एक करार केला. तो ‘अॅन्झूस करार’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. १९५४ मध्ये न्यूझीलंड सीटो करारात सामील झाले. १९५५ मध्ये मलायामधील कम्युनिस्टांविरुद्ध लढण्यासाठी न्यूझीलंडने लष्कर धाडले.
हॉलंडने १९५७ मध्ये राजीनामा दिला आणि त्याच्या जागी कीथ होलिओक आला; पण त्यानंतर झालेल्या निवडणुकांत राष्ट्रीय पक्षाचा पराभव होऊन मजूर पक्ष सत्तेवर आला आणि वॉल्टर नॅश पंतप्रधान झाला (डिसेंबर १९५७); पण १९६० मध्ये मजूर पक्षाचा पुन्हा पराभव होऊन राष्ट्रीय पक्षाचा होलिओक पुन्हा पंतप्रधान झाला. यानंतर १२ वर्षे न्यूझीलंडवर राष्ट्रीय पक्षाचा पगडा होता. दरम्यान होलिओकने १९७२ मध्ये राजीनामा दिला आणि उपपंतप्रधान जॉन मार्शल पंतप्रधान झाला. त्यानंतर पुन्हा मजूर पक्षाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि १९७४ मध्ये वेल्झ रोलिंग पंतप्रधान झाला. दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळापासून न्यूझीलंडच्या आंतरराष्ट्रीय संबंधांत आमूलाग्र बदल झाले. दोन्ही पक्षांत राष्ट्रीय धोरणात उद्योगधंद्यांना उत्तेजन दिले पाहिजे आणि कल्याणकारी राज्य निर्माण करून आर्थिक बाबतींत काटकसर व नियंत्रण व्यवहार केले पाहिजेत यांवर एकमत झाले.
१९६२ मध्ये न्यूझीलंडच्या प्रशासकीय व्यवस्थेखाली असलेल्या पश्चिम सॅमोआने स्वातंत्र्य मिळविले असून कुक बेटसमूहाने तसेच नीऊए बेटाने स्थानिक शासनाचा अधिकार अनुक्रमे १९६५ व १९७४ मध्ये मिळविल. तथापि नागरिकत्व व इतर बाबतींत त्याचे न्यूझीलंडशी घनिष्ठ संबंध आहेत.
८ ऑक्टोबर १७६९ – कॅप्टन कुकने न्यूझीलंडमध्ये पाऊल ठेवले.
८ ऑक्टोबर १७६९ – कॅप्टन जेम्स कूक न्यूझीलंड (पोव्हर्टी बे) येथे पोहोचला.
२६ मार्च १७७० – इंग्लिश एक्सप्लोरर कॅप्टन जेम्स कुक आणि HMS Endeavour मधील त्याच्या क्रूने न्यूझीलंडची प्रदक्षिणा पूर्ण केली.
३ जानेवारी १७७७ – जॉर्ज वॉशिंग्टनच्या सैन्याने न्यूझीलंडमध्ये ब्रिटिश सैन्याचा पराभव केला.
२५ डिसेंबर १८१४ – चर्च मिशनरी सोसायटीचे सॅम्युअल मार्सडे यांनी ओहाई येथे न्यूझीलंडमधील पहिले प्रवचन दिले.
04 नोव्हेंबर 1819 – माओरी प्रमुख होंगी हाका आणि रीवा यांनी केरियारी, न्यूझीलंड येथील चर्च मिशनरी सोसायटीला १३,000 एकर ( ५२६० हेक्टर) जमीन विकली.
२८ ऑक्टोबर १८३५ – माओरी प्रमुखांनी न्यूझीलंडच्या स्वातंत्र्याच्या घोषणेवर स्वाक्षरी केली आणि न्यूझीलंडच्या संयुक्त जमातीची स्थापना केली.
२१ मे १८४० – न्यूझीलंडला ब्रिटिश वसाहत म्हणून घोषित करण्यात आले.
१६ एप्रिल १८४७ – न्यूझीलंड युद्धे – न्यूझीलंडच्या उत्तर बेटाच्या पेट्रे सेटलमेंटमध्ये वांगानुई मोहीम सुरू केल्याबद्दल बर्ड कनिष्ठ ब्रिटीश आर्मी अधिकाऱ्याने एका अल्पवयीन माओरी प्रमुखाला चुकून गोळ्या घातल्या.
२३ मार्च १८४८ – विल्यम कारगिलच्या नेतृत्वाखाली जॉन वायक्लिफवरील स्कॉटिश स्थायिक, न्यूझीलंडच्या ओटागो प्रदेशात सध्या पोर्ट चाल्मर्स येथे उतरले.
संसदीय राज्यपद्धती आणि मंत्रीमंडळ १८५६ मध्येत अस्तित्वात आले. तथापि १८७६ पर्यंत शासनात एकसूत्रता नव्हती. याच वर्षी सहा प्रांतांची कौन्सिले (मंडळे) रद्द करण्यात येऊन द्विसदनी संसद स्थापन झाली. ग्रेट ब्रिटनची राणी ही न्यूझीलंडची राज्यप्रमुख असून ती आपला प्रतिनिधी म्हणून न्यूझीलंडच्या शासनाच्या विचाराने, गव्हर्नर जनरलची पाच वर्षांकरिता नियुक्ती करते, परंतु त्याचा पगार मात्र न्यूझीलंडला द्यावा लागतो. मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने गव्हर्नर जनरल आपली कार्ये पार पाडतो. १९५१ पर्यंत न्यूझीलंडमध्ये वरिष्ठ सभागृह होते. त्यानंतर मात्र न्यूझीलंडने एकसदनी (हाउस ऑफ रेप्रिझेंटेटिव्ह्ज) संसदपद्धती अवलंबिली आहे. या संसदेत एकूण ८७ सभासद असून त्यांपैकी चार माओरी सभासद असतात.
ते माओरी लोकांनी निवडलेले माओरीच असले पाहिजेत, असा दंडक आहे. दर तीन वर्षांनी संसदेच्या सभासदांची निवडणूक होते. १८ वर्षांवरील स्त्री-पुरुषांना मतदानाचा हक्क असून येथे द्विपक्षीय पद्धती कार्यवाहीत आहे. बहुमताच्या पक्षाचा नेता हा पंतप्रधान होतो आणि तो आपले मंत्रिमंडळ बनवितो. कोणतेही विधेयक संमत झाल्यानंतर राणीच्या संमतीसाठी गव्हर्नर जनरलकडे पाठविण्यात येते आणि नंतरच त्याचे कायद्यात रूपांतर होते. तथापि गव्हर्नर जनरल एखादे विधेयक विशिष्ट परिस्थितीत तांत्रिक दृष्ट्या नाकारू शकतो. लिखित संविधान, एकसदनी संसदीय शासनपद्धती, मंत्रिमंडळात्मक कार्यकारिणी, उच्चतम अपूल कोर्ट ही न्यूझीलंडच्या संविधानाची काही ठळक वैशिष्ट्ये होत.
न्यूझीलंडमधील पक्षपद्धती बव्हंशी ग्रेट ब्रिटनसारखी आहे. वसाहतीच्या स्वराज्यानंतर स्थापन झालेला मजूर पक्ष हा तेथील प्रमुख पक्ष असून नंतर राष्ट्रीय पक्ष अस्तित्वात आला. दोन्ही पक्षांत धोरणाविषयक काही मतभेद असले, तरी त्यांमध्ये मूलभूत तात्त्विक विरोध नाही. जगातील समाजवादी विचारसरणीतून येथेही इतर काही पक्ष निर्माण झाले आहेत. उदा., न्यू डेमॉक्रॅटिक, कम्युनिस्ट, सोशल क्रेडिट लीग, सोशॅलिस्ट युनिटी, व्हॅल्यूज इत्यादी; पण या पक्षांना अद्याप फारसे अनुयायी लाभलेले नाहीत. नोव्हेंबर १९७५ मध्ये झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत हाउस ऑफ रेप्रिझेंटेटिव्ह्जमध्ये पुढील पक्षबल होते : मजूर पक्ष ३२, राष्ट्रीय पक्ष ५५.
प्रशासकीय सोयीसाठी न्यूझीलंडचे ४० शासकीय विभाग पाडण्यात आले आहेत व त्या प्रत्येकावर एक स्वतंत्र स्थायी अधिकारी नेमलेला आहे. हा अधिकारी प्रत्यक्ष त्या संबंधित मंत्र्याला जबाबदार असतो.
न्यूझीलंडमध्ये स्थानिक स्वराज्याच्या सोयीसाठी तीन प्रमुख उपविभाग पाडलेले आहेत. या तीन उपविभागांत १२० काउंटी, १४० बरो आणि २५ लहान शहरे यांचा समावेश होतो. लोक या उपविभागांची मंडळे प्रौढ मतदानाद्वारे निवडतात आणि ही मंडळे सर्व प्रशासनव्यवस्था पाहतात. मंडळाची मुदत तीन वर्षांची असते. पाणीपुरवठा, भुयारी गटारपद्धती, रस्ते, आरोग्य खाते इत्यादींच्या स्वतंत्र समित्याही मतदारच निवडतात. यामुळे स्थानिक कारभार लोकनियुक्त संस्था पाहतात. त्यांना कर बसविण्याचा अधिकार असतो.
न्यूझीलंडचे बहुतेक सर्व कायदे इंग्लंडमधील प्रचलित कायद्यांवर (कॉमन लॉ) आधारलेले असून, त्यांत ग्रेट ब्रिटनच्या संसदेत तसेच न्यूझीलंडच्या हाउस ऑफ रेप्रिझेंटेटिव्ह्ज या विधिमंडळात संमत झालेल्या कायद्यांची प्रसंगोपात्त भर पडली आहे. येथे उच्च न्यायालय असले, तरी अपील कोर्ट हे सर्वश्रेष्ठ न्यायालय मानण्यात येते. येथील कनिष्ठ न्यायालयांना मॅजिस्ट्रेट्स कोर्ट म्हणतात. याशिवाय औद्योगिक आणि काँपेन्सेशन अशी दोन न्यायालये आहेत. गव्हर्नर जनरल सर्व न्यायाधीशांची स्थायी नियुक्ती करतो. १९६२ मध्ये येथे लोकपाल नेमण्याची पद्धतही सुरू झाली. अखेरचे अपील इंग्लंडमधील प्रिव्ही कौन्सिलकडेही करण्यात येते.
न्यूझीलंडची संरक्षणव्यवस्था राष्ट्राचे संरक्षण मंत्रालय आपल्या स्वतंत्र विभागातर्फे पाहते. संरक्षण मंत्री, सैन्यदल प्रमुख व उपप्रमुख तसेच त्या विभागाच्या स्थायी अधिकारी यांचे मंडळ संरक्षणाबाबतचे सर्व धोरण ठरवितात. न्यूझीलंडच्या एकूण लष्कराची आकडेवारी १९७५ मध्ये पुढीलप्रमाणे होती : लष्कर १२,६८५; हवाईदल ४,३१०; नौदल २,८५०. १९७५–७६ च्या आर्थिक वर्षात सु. १८० दशलक्ष न्यूझीलंड पौंड एवढा संकल्पित खर्च धरण्यात आला होता. अत्याधुनिक शस्त्रसामग्रीने सज्ज अशी विविध पथके न्यूझीलंडमध्ये असून, संयुक्त राष्ट्रांसाठी वा कोणत्याही शांतता कार्यासाठी उपयुक्त ठरावे, असे एक वेगळे पथक आहे. देशातील शांतता व सुव्यवस्था यांचे काम पोलीस खाते पाहते. त्याची शासकीय व्यवस्था संरक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीखाली असून त्याचा स्वतंत्र विभाग आहे.
| सम्राट: | चार्ल्स तिसरा |
| गव्हर्नर-जनरल: | सिंडी किरो |
| पंतप्रधान: | ख्रिस हिपकिन्स |
आर्थिक स्थिती
न्यूझीलंड हा मुख्यतः प्रगत कृषिप्रधान देश आहे. योग्य समशीतोष्ण हवामानामुळे देशाची कृषिउत्पादकता वाढली आहे. पहिल्या महायुद्धानंतर येथे इतर उद्योगधंद्यांची जरी वाढ झाली असली, तरी कृषिउद्योग आणि त्यावर अवलंबून असणारे मेंढपाळ व पशुपालन या धंद्यासच अग्रक्रम राहिला आहे. न्यूझीलंडचा जवळजवळ निम्मा भूप्रदेश शेतीसाठी उपयुक्त असून सर्वसाधारण एका शेतकऱ्याच्या मालकीची ४० ते ८० हे.जमीन असते आणि तो शेती अत्यंत आधुनिक पद्धतीने करतो. जमिनीच्या ९/१० भागात पशुपालन व मेंढपाळीचा धंदा असून गवत हे एक प्रकारचे प्रमुख उत्पन्नाचे पीक झाले आहे. याशिवाय गहू, बार्ली, ओट, क्लोव्हर सीड ही प्रमुख पिके होतात; तथापि फारच थोडा गहू परदेशी निर्यात होतो. स्थानिक गरजा भागविण्यासाठी मका, कांदा, बटाटा, गळिताची धान्ये तसेच ताग ही पिके घेण्यात येतात. सफरचंदाच्या बागा काही भागांत विपुल आहेत आणि त्यांची निर्यातही होते. कृषिधंद्याशी संलग्न असणारे पशुपालन, मेंढपाळी व दुग्धालये हे न्यूझीलंडचे सर्वांत मोठे धंदे असून मेंढ्यांच्या उत्पत्तीविषयी तसेच त्यांच्या जातींविषयी फार काळजी घेतली जाते.
न्यूझीलंडचा जगातील जास्तीत जास्त मेंढ्या असणाऱ्या देशांत पाचवा, लोकरीच्या उत्पादनात तिसरा आणि लोकरीची निर्यात करण्यात दुसरा क्रमांक आहे. देशातील एकूण जमिनीपैकी सु. १·२ कोटी हे. जमीन मेंढपाळीसाठी वापरली जाते. मेंढपाळीखालोखाल पशुपालन हा दुसरा मोठा जोडधंदा आहे. पशुपालनापासून सहकारी तत्त्वावर दुग्धव्यवसाय व मासांचा मोठा व्यापार चालतो, शिवाय दुधापासून लोणी व चीज या वस्तू तयार करण्यात येतात. त्यामुळे लोकरीबरोबर डबाबंद लोणी, चीज व गोठविलेले मांस निर्यात केले जाते. दुसऱ्या महायुद्धानंतर प्रक्रिया केलेले दूध व केसीन हे पदार्थही निर्यात होऊ लागले आहेत.
प्रक्रिया व निर्मितिउद्योग या दृष्टींनी वेलिंग्टन, आँक्लंड आणि क्राइस्टचर्च ही प्रमुख शहरे असून तेथे कापड, बीर, यंत्रसामग्री, मोटारी, पितळेची भांडी, फर्निचर, पादत्राणे वगैरेंचे उद्योगसमूह आहेत. सहकारी तत्त्वावर चालणाऱ्या दुग्धशाळांतून प्रक्रिया केलेले लोणी व चीज मोठ्या प्रमाणावर तयार करण्यात येते.
देशातील औद्योगिक उत्पादन वाढत असून स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनामध्ये व एकूण निर्यात व्यापारात त्याचा वाटा अनुक्रमे २५% व १२% आहे. विपुल अरण्यांमुळे देशातील वाढत्या कागद व लगदा उद्योगाला लाकडाचा सतत पुरवठा होत असतो. स्थानिक गरजेपुरते कोळसा उत्पादन होत असून आयात अशुद्ध तेलाचे शुद्धीकरण देशातच होत असल्याने, देशाच्या खनिज तेल आणि तज्जन्य पदार्थांच्या गरजा बहुतेककरून भागविल्या जातात. ग्राहकोपयोगी वस्तु-उद्योगही विस्तार पावत आहेत. त्यांपैकी प्रमुख उद्योग म्हणजे अन्नप्रक्रिया व डबाबंदीकरण उद्योग, मोटारगाड्यांची जुळणी, वाहतूकसाधने, लाकडी व बुचाचे पदार्थ, कापडवस्त्रे व पादत्राणे, वेशभूषा व तयार कपडे हे होत.
उत्तर बेटाच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील उपलब्ध लोह खनिजापासून पोलाद उद्योग शासनाच्या सहकार्याने सुरू करण्यात आला असून, ब्लफ येथे उभारण्यात आलेल्या मोठ्या अॅल्युमिनियम विद्रावक भट्टीमधून प्रतिवर्षी सु. ८०,००० टन अॅल्युमिनियमचे उत्पादन होऊ लागले आहे. फँगरे प्रांतातील मार्झडन पॉइंट येथे एक तेलशुद्धीकरण कारखाना असून उत्तर बेटातील कापुनी येथे नैसर्गिक वायू निर्मितिकेंद्र आहे. टॅरमॅकी किनाऱ्यावर माउई येथे तेल व नैसर्गिक वायूचे फार मोठ्या प्रमाणावर साठे आढळले आहेत. देशात १९७४ च्या अखेरीस ३०४ कामगार संघटना व ४,३६,६२३ कामगार सदस्य होते. श्रमबल विभाजन पुढीलप्रमाणे होते. (ऑक्टो. १९७५) : प्राथमिक उद्योग (कृषी, जंगलउद्योग आणि मासेमारी) १,४४,२००; खाणकाम ४,५००; निर्मितिउद्योग २,८२,१००; वीज, वायू व जल १५,६००; बांधकाम ९४,०००; घाऊक व किरकोळ व्यापार १,९१,०००; वाहतूक, साठवण व संदेशवहन १,१०,९००; वित्त, विमा, स्थावर संपदा इ. ७६,५००; सेवा २,६४,६००; एकूण ११,८३,४००.
न्यूझीलंडच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी ७२ टक्के क्षेत्र जंगलांनी व्यापले होते; पण त्यांपैकी निम्मे क्षेत्र जंगले तोडून पिकाऊ जमिनीत रूपांतरित केले आहे. त्यामुळे देशीय जंगल फक्त ५६ लाख हे. उरले आहे. यात आढळणाऱ्या लाकडाच्या ११२ जातींपैकी फक्त ६ जातींचाच इमारती लाकूड म्हणून इमारतींसाठी उपयोग होतो. पूर्वी रीमू व काउरी या प्रकारच्या लाकडांची निर्यात होत असे. तथापि १९५२ पासून कागद तयार करण्याचे कारखाने निघाले आहेत. कैंगोरोआ स्टेट फॉरेस्टमध्ये अशा प्रकारचा प्रयत्न यशस्वी झाला आणि त्यातून वृत्तपत्री कागद बाहेर पडत आहे.
हा देश समुद्राने वेढला असूनही मच्छीमारीच्या बाबतीत फारसा संपन्न नाही; कारण खाण्यास योग्य असे फारच थोड्या प्रकारचे मासे उथळ समुद्रात सापडतात. मच्छीमारीसाठी ऑक्लंड, वेलिंग्टन व चामर्झ ही प्रमुख बंदरे प्रसिद्ध असून दुसऱ्या महायुद्धानंतर शार्कतेल उत्पादन वाढले आहे.
न्यूझीलंडची बहुतेक वीज पाण्यापासून तयार होते. डोंगरावरून शीघ्रगतीने खाली उतरणाऱ्या नद्यांच्या प्रवाहांवर जलविद्युत् प्रकल्पांचे जाळे सर्व देशभर पसरले आहे. ते प्रतिवर्षी सु. चार अब्ज किवॉ. ता. वीज पुरवतात आणि जवळजवळ ९३% घरांमधून विजेचा वापर केला जातो. वाइकॅटोवरील जलविद्युत् प्रकल्प हा सर्वांत मोठा आहे. जलविद्युत् उत्पादन आणखी वाढविले जात आहे.
निर्यातीच्या पदार्थांत लोकर, लोणी, चीज आणि गोठविलेले मांस हे पदार्थ प्रमुख असून, एकूण निर्यातीपैकी ८०% निर्यात यांची होते व हे बहुतेक पदार्थ राष्ट्रकुलातील देशांत जातात व देशाच्या स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनात त्यांचा वाटा १४% आहे; पण सध्या अमेरिका, जपान या देशांतही यांपैकी अनेक पदार्थ निर्यात होऊ लागले आहेत. गोठविलेले मांस, लोणी व चीज यांपैकी २०% पदार्थ १९७४–७५ मध्ये ग्रेट ब्रिटनने खरीदले व ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका, जपान व लॅटिन अमेरिकेमध्ये उरलेल्या पदार्थांची निर्यात करण्यात आली. १९६५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया व न्यूझीलंडमध्ये खुल्या व्यापाराचा करार झाला, त्यामुळे काही निवडक पदार्थांवरील कर कमी करण्यात आले. सध्या औद्योगिक उत्पादन वाढत असून त्याची निर्यात होत आहे. १९७५–७६ मध्ये एकूण निर्यातीत १२% अशा पदार्थांची निर्यात झाली.
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात न्यूझीलंडला आंतरराष्ट्रीय व्यापारात बरेच महत्त्व प्राप्त झाले असून, दुसऱ्या महायुद्धानंतर लोकरीच्या निर्यात व्यापारमूल्यामध्ये त्याचा तिसरा क्रमांक आहे. कित्येक वर्षे चीज, लोणी व गोठविलेले मांस यांना निर्यातसूचीमध्ये अग्रक्रम मिळाला होता; लाकडाच्या फळ्या, भुसा व वृत्तपत्री कागद तसेच कमावलेले कातडे व पादत्राणे यांचाही निर्यातीच्या वस्तूंत अंतर्भाव होऊ लागला आहे. खनिज साधनांपैकी खनिज तेलाव्यतिरिक्त कोणतेच खनिज पदार्थ निर्यात होत नाहीत. न्यूझीलंड तलम वस्त्रे, यंत्रे व यंत्रसामग्री, मोटारी आणि उत्तम प्रतीचा कागद यांची आयात करतो.
न्यूझीलंडचे अधिकृत चलन दशमान पद्धतीचे – न्यूझीलंड डॉलर आणि सेंट – असून, विदेशविनियम दर एक स्टर्लिंग पौंड = १·९३६ न्यूझी. डॉलर; एक अमेरिकन डॉलर = ९५·८ न्यूझी. सेंट असा आहे. न्यूझीलंडमध्ये बँक व्यवसायाला वसाहतीच्या स्थापनेनंतर सुरुवात झाली. तेथे दोन ब्रिटिश, दोन ऑस्ट्रेलियन व एक जपानी बँक असून त्यांच्या शाखा देशभर विखुरलेल्या आहेत. रिझर्व्ह बँक व बँक ऑफ न्यूझीलंड ह्या सर्वांत मोठ्या शासकीय बँका आहेत. सर्व व्यापारी बँकशाखा संगणकीय धनादेश समाशोधन व्यवस्थेने जोडलेल्या असून, ही व्यवस्था अन्य द्रव्यहस्तांतरण पद्धतींनाही लागू करण्यात येणार आहे. यांशिवाय २१ आयुर्विमा कंपन्या, दोन विश्वस्त कंपन्या, सहकारी पतसंस्था, निवृत्तिवेतन कंपन्या इ. खाजगी वित्तप्रबंधक कंपन्याही देशात कार्य करतात.
न्यूझीलंडची बाजारपेठ प्रगत अर्थव्यवस्था आहे, २०१८ च्या मानव विकास निर्देशांकात १६ व्या क्रमांकावर आणि २०१८ आर्थिक स्वातंत्र्य निर्देशांकात ३ व्या स्थानावर आहे. US$36,254 च्या दरडोई सकल देशांतर्गत उत्पादनासह (GDP) ही उच्च-उत्पन्न असलेली अर्थव्यवस्था आहे. चलन न्यूझीलंड डॉलर आहे, अनौपचारिकपणे “किवी डॉलर” म्हणून ओळखले जाते; हे कुक बेटे, नियू, टोकेलाऊ आणि पिटकेर्न बेटांमध्ये देखील वापरले जाते.
न्यूझीलंडची नैसर्गिक परिस्थिती रेल्वे व रस्ते यांस सुखकर नसल्यामुळे येथे रेल्वेची सुरुवात एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाली. लिटल्टन ते क्राइस्टचर्च असा पहिला रेल्वेमार्ग १८६३ मध्ये झाला. त्यानंतर १८७० पर्यंत त्यात काहीच प्रगती झाली नाही. १९०८ मध्ये ऑक्लंड ते वेलिंग्टन हा प्रमुख रेल्वेमार्ग झाला आणि पहिल्या महायुद्धानंतर रेल्वेचे जाळे जवळजवळ देशभर पसरले. दक्षिण बेटात १९४५ मध्ये दक्षिण टोकापासून उत्तर टोकापर्यंत म्हणजे कुकु सामुद्रधुनीपर्यंत रेल्वेचे जाळे पसरले. १९७६ मध्ये न्यूझीलंडमध्ये सु. ५,००० किमी. लांबीचे लोहमार्ग होते; त्यांची मालकी सर्वस्वी केंद्र सरकारकडे असून रेल्वेची एंजिनसह निर्मिती देशातच होते. तसेच १९२० नंतर न्यूझीलंडमध्ये मोटार वाहतुकीस प्रारंभ झाला. १९७६ अखेरीस ९२,६०४ किमी. लांबीचे रस्ते देशभर पसरले होते.
रेल्वे व रस्ते होण्यापूर्वी देशांतील बहुतेक मालाची देवघेव जलमार्गाद्वारे होत असे. देशात एकूण महत्त्वाची अशी ४० बंदरे आहेत; त्यांपैकी ऑक्लंड, वेलिंग्टन, लिटल्टन, डनीडन ही प्रमुख असून, उत्तर आणि दक्षिण बेटांतील बराच प्रवास हवाईमार्गे होतो. यांशिवाय वेलिंग्टन, पिक्टन व लिटल्टन यांमध्ये फेरी बोटींची सतत ये-जा असते. ऑक्लंड, क्राइस्टचर्च व वेलिंग्टन हे जगप्रसिद्ध विमानतळ असून येथून जगातील महत्त्वाच्या राजधान्यांशी तसेच शहरांशी विविध आंतरराष्ट्रीय हवाई कंपन्यांद्वारे विमान वाहतूक चालते. न्यूझीलंडमधील तसेच विविध देशांशी असलेली विमान वाहतूक पुढील कंपन्यांच्या अखत्यारीखाली आहे : न्यूझीलंड नॅशनल एअरवेज कॉर्पोरेशन, टास्मन एम्पायर सर्विस, ब्रिटिश कॉमनवेल्थ पॅसिफिक एअरलाइन्स व पॅन अमेरिकन एअरवेज. यांपैकी पहिल्या तीन कंपन्यांत न्यूझीलंड सरकारचे भाग भांडवल असून ऑस्ट्रेलिया, ग्रेट ब्रिटन आणि इतर देशही भागधारक आहेत; तर चौथी कंपनी अमेरिकन असून ती सॅन फ्रॅन्सिस्को ते न्यूझीलंड अशी विमान वाहतूक करते.
देशातील वाहतूक सुविधांप्रमाणेच संदेशवहनाच्या साधनांतही न्यूझीलंडने प्रगती केली आहे. १९७१ मध्ये ऑक्लंडजवळच्या वर्कवर्थ येथील उपग्रह केंद्राचे उद्घाटन झाले. त्यामुळे पॅसिफिकसभोवतालच्या तिसऱ्या INTELSAT शी संदेशवहनाची सुरुवात झाली. रेडिओ, दूरचित्रवाणी, दूरध्वनी आणि टपाल व तारखाते ही साधने न्यूझीलंड सरकारच्या मालकीची आहेत. १९७३ मध्ये देशात २७,००,००० रेडिओसंच होते. ऑक्टोबर १९७१ पासून रेडिओपरवाना शुल्क रद्द करण्यात आले. आकाशवाणी आणि दूरचित्रवाणी ही दोन पद्धतींनी चालतात. त्यांपैकी नॅशनल ब्रॉडकास्टिंग सर्व्हिस नेहमीचे कार्यक्रम सादर करते, तर नॅशनल कमर्शिअल ब्रॉडकास्टिंग सर्व्हिस जाहिराती देते.
येथे बिनतारी संदेशवहनाची चांगली व्यवस्था आहे. हे खाते आकाशवाणी व दूरचित्रवाणी केंद्र चालविते. देशात एकूण ५४० दूरध्वनी कार्यालये आणि १४·४४ लक्ष दूरध्वनियंत्रे वापराता होती (१९७३). दूरध्वनींचा जास्त उपयोग करणारे न्यूझीलंड हे जगातील चौथे राष्ट्र आहे. दर १०० व्यक्तींमध्ये ४९ माणसे दूरध्वनी वापरतात. ऑस्ट्रेलिया, ग्रेट ब्रिटन, इतर यूरोपीय देश तसेच अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने यांच्याबरोबर रेडिओ-दूरध्वनी सेवा उपलब्ध आहे. यांशिवाय केबल व बिनतारी संदेशवहनाचीही व्यवस्था आहे.
लोक व समाजजीवन :
माओरी हे येथील मूळ रहिवासी असून मध्यंतरी त्यांची लोकसंख्या घटली होती; पण ती झपाट्याने वाढत आहे. हळूहळू हे लोक गोऱ्या लोकांत मिसळत आहेत; तथापि त्यांचे प्रमाण दर १०० व्यक्तींत ६ असे आहे. गोऱ्या लोकांतील ९० टक्के लोक इंग्लंडमधून, विशेषतः स्कॉटलंड, वेल्स व आयर्लंडमधून, आलेल्या लोकांचे वंशज आहेत.उरलेल्यांत डच, भारतीय, चिनी इ. लोकांचा समावेश होतो. माओरी लोक इतर लोकांचा उल्लेख यूरोपियन या नावाने करतात. यूरोपियनाला ते ‘पाकेहा’ म्हणतात. माओरींची लोकसंख्या २,५२,७०० होती (१९७५). ब्रिटिशांची संख्या सर्वांत जास्त आहे. दरवर्षी सु. ४०,००० लोक या प्रदेशात बाहेरून येतात. एकूण लोकसंख्येच्या निम्म्याहून अधिक (जवळजवळ ७०%) उत्तर बेटात आहेत. एकूण लोकसंख्येपैकी २/३ लोकसंख्या शहरांतून असून १/३ लोक शेतवाडीत राहतात. १९७६ च्या लोकसंख्येच्या अंदाजानुसार ऑक्लंड (७,९७,४०६), वेलिंग्टन (३,४९,६२८), क्राइस्टचर्च (३,२५,७१०), हॅमिल्टन (१,५४,६०६) व डनीडन (१,२०,४२६) या पाच शहरांतून निम्मी लोकसंख्या आढळते.माओरी हे पॉलिनीशियन असून पॅसिफिक महासागरातील इतर बेटांतील लोकांशी त्यांचे पूर्वी संबंध होते. न्यूझीलंडमधील सर्वसाधारण राहणीमान उच्च प्रतीचे असून तेथील नागरिक अ. सं. सं. मधील नागरिकाइतकी कमाई करतो; परंतु खाणेपिणे तसेच कपडे व घरे यांसाठी त्यास कमी पैसे मोजावे लागतात, शिवाय करांचा बोजाही येथे कमी आहे. फक्त मोटारींसाठी त्यास जास्त खर्च येतो. देशात बहुतेक घरे एक किंवा क्वचित दुमजली असतात. मात्र प्रत्येक घराला बाग असते. आहारात अमेरिकनांप्रमाणे सर्व पदार्थ असून चीज व लोणी यांचे प्रमाण अधिक असते. चहा हे त्यांचे नित्याचे पेय आहे. माओरींशी आपल्याकडच्या क्रिकेटप्रेमींचा आणखी एक बारीकसा संबंध मानता येईल. न्यूझीलंडचा एक बॅट्समन रॉस टेलर माओरी वंशाचा आहे हे आपण ऐकत आलेलो आहोत.
न्यूझीलंडमधील बहुतेक लोक ख्रिस्ती धर्मीय असून ते इंग्लंडमधील चर्चला मानतात. याशिवाय रोमन कॅथलिक, मेथडिस्ट व प्रेसबिटेरियन चर्चचेही अनुयायी आढळतात. माओरींची अनेक स्वतंत्र चर्च असून त्यांचे सु. ३०,००० सभासद आहेत. प्रमुख माओरी चर्चमध्ये युनायटेड माओरी मिशन, रिंगाटून, रतन वगैरेंचा समावेश होतो.
बहुतेक यूरोपीय इंग्रजी भाषा बोलतात, तर माओरी लोक माओरी भाषा बोलतात. ती मलायो-पॉलिनीशियन भाषासमूहातील भाषा असून रोमन लिपीत लिहिण्याची पद्धत आहे.
आर्थिक समृद्धीबरोबरच न्यूझीलंडमध्ये एकोणिसाव्या शतकापासून साहित्य आणि संस्कृती यांचाही विकास होऊ लागला आहे. न्यूझीलंडच्या साहित्येतिहासास सॅम्युएल मार्झडेन (१७६५–१८३८) या मिशनऱ्यापासून सुरुवाती झाली. त्यात पत्रे व नियतकालिके यांद्वारे जे काही लिहिले ते संकलित स्वरूपात १८३२ मध्ये प्रसिद्ध झाले; त्याला न्यूझीलंडचे गद्य महाकाव्य म्हणतात. यानंतरचे समकालीन दोन लेखक म्हणजे ऑगस्टस अर्ल आणि जे. एस्. पोलाक यांनी नॅरेटिव्ह ऑफ ए नाइन मंथ्स रेझिडेन्स इन न्यूझीलंड (१८३२) आणि न्यूझीलंड (१८३८) हे अनुक्रमे दोन ग्रंथ लिहिले. त्यानंतर काही वर्षांनी ई. जे. वेकफील्ड याने अॅड्व्हेंचर इन न्यूझीलंड (१८४५) हे सुरेख पुस्तक लिहिले. अर्नेस्ट डीफेनबाख आणि जी. एफ्. अँगस यांनी न्यूझीलंडचा इतिहास आणखी विस्तृतपणे मांडला. त्यानंतर मायथॉलॉजी अँड ट्रॅडिशन्स ऑफ द न्यूझीलंडर्स (१८५४) हे सर जॉर्ज ग्रेचे पुस्तक अधिक लोकप्रिय झाले.
जॉन गॉर्स्टने प्रथमच माओरी किंग (१८६४) हे पुस्तक लिहून माओरींसंबंधी ऐतिहासिक माहिती सांगितली. सॅम्युएल बटलरची फर्स्ट यिअर इन द कँटरबरी सेटल्मेंट (१८६३) आणि मेरी अॅन बार्करची स्टेशन लाइफ इन न्यूझीलंड (१८७०) या दोन कादंबऱ्यांत मेंढपाळ जीवनासंबंधी वर्णन असून, पहिल्या कादंबरीची दुसरी ही एक गोड पुरवणी आहे. तथापि ए ख्रिसमस केक इन फोर क्वॉटर्स (१८७२) हिला न्यूझीलंडच्या साहित्यातील पहिली कांदबरी म्हणून मान्यता मिळाली. यानंतर फिलॉसॉफर्स डिक (१८९१) किंवा सोन्याचा शोध लागल्यानंतर लिहिल्या गेलेल्या काही रोमांचकारी कथा यांनी न्यूझीलंडच्या साहित्याला थोडी झलक आली. तथापि सामाजिक क्षेत्रात एडिथ ग्रॉसमन (नी सर्ल) यांसारख्या स्त्रियांनी लिहिलेल्या कादंबऱ्या अधिक गाजल्या व लोकप्रिय झाल्या. आंतरराष्ट्रीय इंग्रजी साहित्यिकांत कॅथरिन मॅन्सफील्ड व नाइओ मार्श (१८९९ – ) यांना संवेदनाक्षम लघुकथा लेखक म्हणून खूप प्रसिद्धी मिळाली.
विसाव्या शतकात न्यूझीलंजने एकामागून एक अशा क्रांतिकारक सामाजिक सुधारणा केल्या. त्यांचा परिणाम साहित्यावर झाल्याशिवाय राहिला नाही. व्ही. पी. रीव्ह्झ (१८५७–१९२२), कॅथरिन मॅन्सफील्ड (मरी बीचम) (१८८८–१९२३) या लेखक-लेखिकांनी अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांपैकी रीव्ह्झचे द लाँग व्हाइट क्लाउड व मॅन्सफील्डची प्रेल्यूड, द गार्डन पार्टी, अॅट द बे हे कथासंग्रह फार लोकप्रिय झाले. तसेच जेन मांडरची स्टोरी ऑफ न्यूझीलंड रिव्हर (१९२०) ही कादंबरी विक्रीच्या दृष्टीने आकर्षक ठरली. याचबरोबर विल्यम सॅचेलच्या द लँड ऑफ द लॉस्ट (१९०४) व द ग्रीन स्टोन डोअर (१९१४) या ऐतिहासिक कादंबऱ्यांना चांगली प्रसिद्धी मिळाली.
या काळात व्हिक्टोरियन पद्य वाङ्मयप्रकाराची बरीच देवाण-घेवाण इंग्लंडमधून येथे झाली आणि पोएम्स अँड साँग्झ हे पुस्तक प्रसिद्ध झाले. टॉमस ब्रॅकेन (१८४३–९८) हा अत्यंत लोकप्रिय कवी; परंतु जेसी माकाय (१८६४–१९३८) या कवयित्रीच्या पोवाड्यांत देशभक्ती व काव्य तसेच लालित्य अधिक आढळते. तिचे लँड ऑफ मॉर्निंग आणि बेरिअल ऑफ सर जॉन मॅकेंझी (१९०९) हे काव्यसंग्रह उल्लेखनीय आहेत. अमेरिकन प्रकाशक मिळविणारी आयलीन डगन ही न्यूझीलंडची पहिली कवयित्री होय.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर न्यूझीलंडमध्ये स्वतंत्र रीत्या फार थोडे लेखन झाले. त्यावर आर्थिक मंदीचा मोठा परिणाम झाला आणि कथा-कादंबऱ्यांऐवजी तांत्रिक विषय व अर्थकारण यांवर पुस्तके लिहिली गेली. काही महत्त्वाच्या पुस्तकांत पासपोर्ट टू हिल (१९३६), नॉर द यिअर्स कंडेम (१९३८), द गॉड्विट्स फ्लाय (१९३८) या पुस्तकांचा आवर्जून उल्लेख करावा लागेल. त्यानंतरची ऑलिव्हर डफचे न्यूझीलंड नाऊ (१९४१), एम्.एच्. होलक्राफ्टचे द डीपनिंग स्ट्रीम (१९४०) व दे वेटिंग हिल (१९४३) हे न्यूझीलंडच्या स्वतंत्र सांस्कृतिक स्थितीचे वर्णन करणारे ग्रंथ असून त्यांत तेथील लोकांची स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून अस्मिता जागृत झालेली दिसते.
कला व क्रीडा :
न्यूझीलंडमध्ये प्रथम आलेल्या यूरोपीय लोकांत बहुतेक नकाशे काढणारे होते. त्यानंतर काही फ्रेंच कलाकारांनी न्यूझीलंडला भेट दिली आणि चित्रे रेखाटली. ती सुरेख आहेत. वसाहतपूर्वकाळात ऑगस्टस अर्ल हा प्रसिद्ध चित्रकाल झाला. त्याने माओरींची काही वैशिष्ट्येपूर्ण चित्रे चितारली (१८२७). पुढे माओरी व त्यांचे वैविध्यपूर्ण जीवन हा चित्रकारांचा अनेक वर्षे आवडता विषय होता. जॉन अलेक्झांडर गिलफिल्न (१७९३–१८६३), जी. एफ्. अँगस (१८२२–१८८६), वॉल्टर राइट (१८६६–१९३३), गॉटफ्रीट लिंडाउर (१८३९–१९२३), चार्ल्स फ्रेडरिक गोल्डी हे काही चित्रकार प्रसिद्ध आहेत. नंतरच्या काळातील फ्रान्सिस हॉज्किनचे माओरी वुमन अँड चाइल्ड (१९००) हे चित्र फार लोकप्रिय झाले. ते सध्या नॅशनल गॅलरीमध्ये ठेवले आहे. पुढे चित्रकलेचा अभ्यास करण्यासाठी क्राइस्टचर्च, ऑक्लंड, डनीडन येथे कलानिकेतने स्थापन झाली. एक डच कलाकार, व्हेल्डेन (१८३४–१९१३) क्राइस्टचर्च येथे स्थायिक झाला. त्यानंतर विसाव्या शतकात न्यूझीलंडच्या कलांचा विकास होत गेला. न्यूझीलंडमध्ये सांस्कतिक कार्याच्या विकासासाठी नवीन विद्यालये स्थापन झाली. न्यूझीलंडच्या कलात्मक जीवनावर ब्रिटिशांप्रमाणेच फ्रेंच, डच व अमेरिकन कलाकारांची छाप दिसते.तेथील मूर्तिकला, वास्तुकला व इतर कलाकुसरीची कामे चित्रकलेच्या मानाने कमी महत्त्वाची आहेत. माओरींच्या काही मूलभूत कला सोडल्या, तर उर्वरित कलाविष्कारात यूरोपीय कलांची छटा प्रामुख्याने आढळते. न्यूझीलंडच्या अनेक कलाकारांनी आंतरराष्ट्रीय कीर्ती संपादिली आहे. त्यांपैकी डेव्हिड लो (१८९१ – १९६३) हा व्यंग्यचित्रकार व फ्रान्सिस व्हॉज्किन (१८६९–१९४७) यांची अनेक देशांत अद्यापि चित्र आढळतात. माओरींनी काष्ठशिल्पांत प्रावीण्य मिळविलेले असून त्यांची ही कला जगप्रसिद्ध आहे. ह्या कलेचे प्रदर्शन त्यांच्या लहान होड्यांवर तसेच चर्च व घरे येथे पहावयास मिळते. माओरी विणकामातही तरबेज असून ते ताहाच्या दोऱ्याने विणकाम करतात व कपड्यांवर विविध भौमितिक आकृत्या व मोहक आकृतिबंध भरतात.
न्यूझीलंडमध्ये सांस्कृतिक क्षेत्रा अभिनव कार्य करणाऱ्या तसेच कलेची उपासना करणाऱ्या अनेक मान्यवर संस्था आहेत. त्यांपैकी क्वीन एलिझाबेथ सेकंड आर्ट्स कौन्सिल, म्यूझिक फेडरेशन ऑफ न्यूझीलंड, न्यूझीलंड बॅले अँड ऑपेरा ट्रस्ट, न्यूझीलंड सिंफनी ऑर्केस्ट्रा या संस्था महत्त्वाच्या असून त्या स्थापत्य, चित्रकला, संगीत, नृत्य इ. ललित कलांची जोपासना करतात.
विविध देशांतून न्यूझीलंडमध्ये येणारे लोक, विशेषतः यूरोपीय लोक, त्यांची राहणी, देशाचे हवामान या सर्वांच्या प्रभावामुळे न्यूझीलंडमध्ये विविध खेळ आढळतात. यूरोपीय देशांत खेळले जाणारे बहुतेक सर्व खेळ न्यूझीलंडमध्ये खेळले जातात; तथापि न्यूझीलंडचे म्हणून जे खेळ आज परिचित आहेत, त्यांत मासे मारणे व हिंस्र प्राण्यांची शिकार हे महत्त्वाचे आहेत. रग्बी हा अत्यंत लोकप्रिय खेळ असून तो हिवाळ्यात खेळला जातो. त्याखालोखाल क्रिकेट हा महत्त्वाचा आहे. यांशिवाय घोड्यांच्या शर्यती, गोल्फ, टेनिस, मुष्टियुद्ध, बर्फावरून स्केटिंग, बास्केटबॉल, बेसबॉल हे इतर खेळ आहेत. ऋतुमानाप्रमाणे यांतील अनेक खेळ खेळले जातात. उन्हाळी खेळांत बेसबॉल, गोल्फ तसेच विविध शर्यतींचे व मैदानी खेळ न्यूझीलंडमध्ये लोकप्रिय आहेत. हॉकी फार लोकप्रिय होऊ लागला आहे. १९७६ च्या माँट्रिऑल ऑलिंपिकमध्ये न्यूझीलंडने हॉकीचे सुवर्णपदक मिळविले. मच्छीमारी हा मनोरंजनाचा विषय असून तो सर्वत्र, विशेषतः किनाऱ्यावर, फार लोकप्रिय आहे. यांशिवाय मोटारशर्यती, नौकाशर्यती, गिर्यारोहण इत्यादींनाही महत्त्व आहे.
शिक्षण :-
न्यूझीलंडमध्ये शिक्षण धर्मनिरपेक्ष व मोफक असून ६ ते १४ वर्षे वयापर्यंतच्या सर्व मुलांना सक्तीचे आहे. तथापि अनेक मुले वयाच्या पाचव्या वर्षापासूनच बालोद्यानात प्रवेश घेतात. १९६८ मध्ये शासनाने दरडोई ६३·२२ न्यूझीलंड डॉलर एवढा खर्च विद्यार्थ्यांवर केला. प्राथमिक व माध्यमिक विद्यालये जिल्हा शिक्षण मंडळांतर्फे तसेच विद्यालयीन समित्यांद्वारे चालविली जातात. या सर्वांवर शिक्षण मंत्रालयाचे नियंत्रण असते. बालोद्याने खाजगी व्यक्ती अथवा स्वेच्छा संघटनांद्वारे चालविली जातात व सरकार त्यांना काही प्रमाणात मदत देते. प्राथमिक शिक्षण प्राथमिक व उच्च प्राथमिक शाळांतून दिले जाते, तर माध्यमिक शिक्षण माध्यमिक वा तंत्रशाळांतून दिले जाते. प्रौढ शिक्षणाचे तसेच उच्च शिक्षणाचे सर्व अध्यापन विद्यापीठांतून होते. न्यूझीलंडमध्ये एकूण सहा विद्यापीठे आहेत (१९७६). त्यांपैकी ऑक्लंड विद्यापीठ, व्हिक्टोरिया विद्यापीठ, कँटरबरी विद्यापीठ, ओटागो विद्यापीठ, मॅसी विद्यापीठ व वाइकॅटो विद्यापीठ ही पूर्णार्थाने विद्यापीठे असून, लिंकन कृषिमहाविद्यालयास विद्यापीठीय दर्जा देण्यात आला आहे. या विद्यापीठांतून १९७६ मध्ये ४४, ७४२ विद्यार्थी शिकत होते.गरीब व होतकरू विद्यार्थ्यांना शासनाकडून संपूर्ण साहाय्य मिळते. काही भागांत माओरी विद्यार्थ्यांकरिता विशेष प्राथमिक व माध्यमिक विद्यालये आहेत. तथापि इतर विद्यालयांतूनही त्यांना प्रवेश बंदी नाही. प्रत्यक्षात जवळजवळ ६०% माओरी मुली इतर शाळांतून शिकतात. अपंगांसाठी स्वतंत्र विद्यालये असून, दूरवर राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांकरिता पत्रद्वारा शिक्षण घेण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. अशी पत्रद्वारा शिक्षण देणारी स्वतंत्र विद्यालये आहेत. बहुतेक विद्यालये व महाविद्यालये सहशिक्षणाचा पुरस्कार करतात. मात्र काही विद्यालये रोमन कॅथलिक चर्चने चालविली आहेत. १९६७ मध्ये २,१२० प्राथमिक विद्यालये, ३८० माध्यमिक विद्यालये, ६ तांत्रिक शिक्षण संस्था, ९ अध्यापक प्रशिक्षण विद्यालये होती. यांशिवाय माओरींसाठी ११४ विद्यालये होती. दुसऱ्या महायुद्धानंतर शिक्षणप्रसाराचे काम झपाट्याने झाले असून जवळजवळ ९५% विद्यार्थी माध्यमिक शिक्षण घेतात. १९७४ मध्ये प्राथमिक विद्यालयांत ४,४१,४६२ विद्यार्थी शिकत होते, तर माध्यमिक विद्यालयांत २,०८,५९६ विद्यार्थी होते.
न्यूझीलंडमध्ये एकूण ३६५ ग्रंथालये होती (१९६७). त्यांपैकी १५२ सार्वजनिक असून त्यांचा खर्च सार्वजनिक देणग्यांमधून तसेच सरकारच्या मदतीवर चालतो. ऑक्लंड, वेलिंग्टन, क्राइस्टचर्च, डनीडन येथील ग्रंथालये मोठी आणि आधुनिक सुखसोयींनी सुसज्ज अशी आहेत. इतर ग्रंथालयांत संसद ग्रंथालय व अलेक्झांडर टर्नबुल ग्रंथालय ही प्रसिद्ध आहेत. ग्रंथालयांशिवाय देशात एकूण ३८ कलावीथी व २७ वस्तुसंग्रहालये असून, त्यांपैकी ऑक्लंड येथील कलावीथी, कँटरबरी संग्रहालय व क्राइस्टचर्च येथील पुरातत्त्वीय व मानसशास्त्रीय संग्रहालय ही प्रसिद्ध आहेत. ऑक्लंड येथील कलावीथीत यूरोपीय चित्रकलेचे उत्तम नमुने व भिन्न कालखंडांतील निरनिराळ्या कलाकृती पहावयास सापडतात.
न्यूझीलंडमध्ये वृत्तपत्रांना पूर्ण स्वातंत्र्य असून अनेक लहानमोठी दैनिके प्रसिद्ध होतात. परंतु त्यांपैकी विविध शहरांतून प्रसिद्ध होणाऱ्या अठरा दैनिकांचा खप (९,८९,२७२) भरपूर असून लहान शहरांतूनही ३३ वृत्तपत्रे (१९७६) निघतात. यांशिवाय रविवारी प्रसिद्ध होणारी साप्ताहिके तसेच पाक्षिक आणि द्विपाक्षिक नियतकालिके निघतात. न्यूझीलंड हेरल्ड, ऑक्लंड स्टार, ईव्हनिंग पोस्ट, द डोमिनियन, द प्रेस, ओटागो डेली टाइम्स, ईव्हनिंग स्टार ही काही प्रमुख वृत्तपत्रे होत. देशातील तसेच परदेशांतील वार्ता संकलित करणाऱ्या अनेक वृत्त-अभिकरण संस्था आहेत. त्यांपैकी न्यूझीलंड प्रेस असोसिएशन, साउथ पॅसिफिक न्यूज सर्व्हिस, रॉयटर्स या प्रमुख होत. न्यूझीलंड प्रेस कौन्सिल, न्यूजपेपर पब्लिशर्स असोसिएशन ऑफ न्यूझीलंज व कॉमनवेल्थ प्रेस युनियन या वृत्तपत्रांच्या इतर काही संस्था आहेत.
महत्त्वाची स्थळे :-
प्रतिवर्षी न्यूझीलंडमध्ये हजारो प्रवासी पर्यटनासाठी येतात. न्यूझीलंडचे नैसर्गिक सौंदर्य आणि विविध खेळ यांचे आकर्षण असंख्य प्रवाशांना आहे. देशातील पर्वत, हिमनद्या, सरोवरे, शीघ्र प्रवाही नद्या, गरम पाण्याचे झरे, ज्वालामुखी पर्वत या मनोरंजनाच्या सौंदर्यस्थळी प्रवाशांना सहज जाता येत असून त्यांचे सौंदर्य जवळून पाहता येते. मच्छीमारीसाठी न्यूझीलंड जगात प्रख्यात आहे. सुंदर सरोवरे, धबधबे, थंड, समशीतोष्ण आणि उकळणाऱ्या पाण्याची डबकी, गरम पाण्याचे झरे (गायझर), चिखलाचे ज्वालामुखी पर्वत इ. पाहण्यासाठी पुष्कळ प्रवासी येतात. रोटोरूआ सरोवराकाठी सरकारी आरोग्यधाम आहे, तर ताउपो सरोवराजवळ आणि इतर ठिकाणी खाजगी स्नानगृहे आहेत.दक्षिण बेटात उष्णोदकाची सरोवरे आहेत व हॅमर मैदानात सरकारी आरोग्यधाम आहे. संधिवात, त्वचारोग यांसारख्या रोगांवर उष्णोदकाने गुण येतो, असा अनेकांचा अनुभव आहे. टास्मन व मर्चिसन या मोठ्या हिमनद्या, सदर्लंड धबधबा व ओटिरा नावाचा सुंदर बोगदा ही आणखी काही प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. स्ट्यूअर्ट बेटावरील निसर्गसौंदर्यही पाहण्यासारखे आहे. ऑक्लंडजवळ वाइटोमो येथे अनेक गुहा आहेत. त्यांत असंख्य कोनकिडे (काजवे) असतात. त्यांचा चमकणारा प्रकाश तेथील खडकांवर परावर्तित होतो, त्यामुळे गुहांमध्ये मोहित करणारा पऱ्यांच्या दुनियेचा अभ्यास निर्माण होतो. १९७४–७५ मध्ये न्यूझीलंडला ३,६१,१९४ प्रवाशांनी भेट दिली.
हिंदी फिल्म चित्रपटसृष्टी उर्फ बॉलिवुडला 'सांस्कृतीक राजदुत' मानले जाते. आता तर परदेशातही मोठ्या प्रमाणात हिंदी चित्रपट बघीतले जातात. हिंदी चित्रपटांचा मोठा प्रभाव भारतीय मनावर पडतो. चित्रपटात दाखवलेली लोकेशन प्रसिध्दीच्या झोतात येतात. याचे उदाहरण म्हणजे यश चोप्रा यांनी आपल्या चित्रपटांचे स्विझर्लँडमध्ये शुटीग केल्यावर तिथले आकर्षण वाढले. दिलवाले दुल्हनियां ले जायेंगे नंतर युरोपिय देशांचे पर्यटन वाढले, यश चोप्रा यांच्या कार्याची दखल घेउन स्विझर्लॅंडच्या सरकारने त्यांचा सन्मान केला, तसेच त्यांचे नाव एका ट्रेनला दिले.
20 Years Of Kaho Naa Pyaar Hai: How ‘Hrithik factor’ generated JOBS and made New Zealand a HOT tourist destination 20 : Bollywood News - Bollywood Hungama
बॉलीवुड की हस्तियों को 'सांस्कृतिक राजदूत' क्यों कहा जाता है, इसकी एक वजह है। हमारी फ़िल्में दूर-दूर तक जाती हैं और सदियों से विदेशियों की कई पीढ़ियों को प्रभावित करती आई हैं। इसके अलावा, हमारे भारतीय दर्शक भी सिनेमा से काफ़ी प्रभावित होते हैं। अपने पसंदीदा अभिनेताओं की तरह हेयरस्टाइल या उसी तरह की पोशाक पहनने के अलावा, हम फ़िल्मों में दिखाई गई जगहों पर जाना भी पसंद करते हैं। कुछ दशक पहले, यश चोपड़ा द्वारा वहाँ कई फ़िल्में शूट करने के बाद स्विटज़रलैंड एक लोकप्रिय गंतव्य बन गया था। चांदनी, डर, दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे जैसी फ़िल्मों की बदौलत यूरोपीय देश में भारतीय पर्यटकों की संख्या में काफ़ी वृद्धि देखी गई । स्विटज़रलैंड की सरकार ने दिवंगत फ़िल्म निर्माता को कई बार सम्मानित किया और यहाँ तक कि उनके नाम पर एक ट्रेन का नाम भी रखा!
कहो ना प्यार है के 20 साल: कैसे 'ऋतिक फैक्टर' ने नौकरियां पैदा कीं और न्यूजीलैंड को एक हॉट टूरिस्ट डेस्टिनेशन बनाया
यश चोपड़ा स्विटजरलैंड के लिए जो हैं, राकेश रोशन न्यूजीलैंड के लिए वही हैं! ब्लॉकबस्टर निर्देशक-निर्माता ने अपनी अविस्मरणीय मनोरंजक फिल्म कहो ना प्यार है का एक बड़ा हिस्सा इस छोटे से देश में शूट किया। फिल्म के मुख्य कलाकारों ऋतिक रोशन और अमीषा पटेल पर फिल्माया गया गाना ' ना तुम जानो ना हम ' खास तौर पर इस देश और इसके लुभावने स्थानों को पूरी तरह से दर्शाता है।
कहो ना प्यार है के 20 साल पूरे होने के अवसर पर , राकेश रोशन ने बॉलीवुड हंगामा को दिए एक एक्सक्लूसिव इंटरव्यू में बताया कि कैसे उन्होंने न्यूज़ीलैंड को चुना। वे बताते हैं, "मैं पहले ऑस्ट्रेलिया गया था लेकिन संतुष्ट नहीं था। मैं मुंबई वापस आया जब किसी ने कहा, "न्यूजीलैंड जाना चाहिए था, बहुत अच्छा था "। और मैंने सोचा, " मैं ऑस्ट्रेलिया तक जा के आया और न्यूज़ीलैंड रह गया "। इसलिए मैं फिर से उड़ान भरी; इस बार न्यूज़ीलैंड के लिए। मैं क्वीन्सटाउन गया जहाँ मैंने फिल्म की शूटिंग की। यह दुनिया की सबसे शानदार जगहों में से एक थी। आज भी, अगर कोई मुझे छुट्टी मनाने के लिए कहता है, तो मैं उस जगह को चुनूँगा!"
उन्होंने आगे कहा, " कहो ना प्यार है वहां शूट की गई पहली हिंदी फिल्म थी और इसकी रिलीज के बाद, उस देश में पर्यटन में उछाल आया। मुझे 2004 में प्रधानमंत्री हेलेन क्लार्क से एक प्रमाण पत्र भी मिला।" राकेश रोशन ने एक प्यारे से इशारे में इस लेखक को प्रमाण पत्र दिखाया और यहां तक कि इसकी तस्वीर लेने की भी अनुमति दी।
सर्टिफिकेट को देखते ही दिल को छू लेने वाली अनुभूति होती है। हेलेन क्लार्क राकेश रोशन की सराहना करती हैं कि उन्होंने दोनों देशों के बीच “दीर्घकालिक मित्रता को मजबूत करने में महत्वपूर्ण योगदान दिया”। वह टिप्पणी करती हैं कि “आपकी फिल्म ने भारतीय दर्शकों की कल्पना को आकर्षित किया और दुनिया के सामने न्यूजीलैंड की एक समृद्ध और जीवंत छवि पेश की” और यह भी कहा कि स्थानीय निवासियों को भी “भारतीय फिल्म उद्योग की चमक और जीवंतता से अवगत कराया गया।” अंत में, वह एक महत्वपूर्ण बयान देती हैं कि कहो ना प्यार है की लोकप्रियता “हमारे दोनों देशों के बीच दोस्ती के लंबे इतिहास में एक नया अध्याय लिखती है”।
तो, फिल्म के रिलीज होने के बाद पर्यटन में कितनी बड़ी वृद्धि हुई? आंकड़े खुद ही बताते हैं। 2001 में द टेलीग्राफ में छपे एक लेख में बताया गया है कि कहो ना प्यार है के रिलीज होने से एक साल पहले भारत से सिर्फ 2,000 पर्यटक न्यूजीलैंड आए थे। लेकिन 'ऋतिक मेनिया हिट' के बाद यह आंकड़ा बढ़कर 15,000 हो गया! साथ ही, 2000 में कीवी डिग्री लेने वाले 900 छात्रों से अगले साल यह संख्या बढ़कर 1,500 हो गई।
2006/2007 में, दिल्ली में न्यूजीलैंड उच्चायोग के पीटर हीली ने कुछ चौंकाने वाले बयान दिए। उन्होंने कहा कि न्यूजीलैंड के वीज़ा की मांग इतनी ज़्यादा हो गई कि मौजूदा बुनियादी ढाँचा अपर्याप्त पाया गया। इसलिए, न्यूजीलैंड के मौजूदा 2000 फ़ीट के इमिग्रेशन और वीज़ा कार्यालय को लगातार बढ़ते आवेदनों को संभालने के लिए 8000 वर्ग फ़ीट और बढ़ा दिया गया! पीटर ने यह भी कहा, "हम इस अतिरिक्त क्षेत्र को 'ऋतिक एडिशन' कहते हैं! वास्तव में, हमने इमारत का उद्घाटन करने के लिए ऋतिक रोशन को आमंत्रित किया था, लेकिन दुर्भाग्य से वे विदेश में थे।" इतना ही नहीं, उच्चायोग कार्यालय को 8 और लोगों को भी नियुक्त करना पड़ा, जिससे उसके कर्मचारियों की कुल संख्या 16 हो गई। पीटर हीली ने मज़ाक में कहा, "इन कर्मचारियों की नौकरी ऋतिक की बदौलत है!"
Not just tourists, even the various film industries of India woke up to the untapped beauty of New Zealand. After the release of Kaho Naa Pyaar Hai, Abhishek Bachchan-Rani Mukerji starrer Bas Itna Sa Khwaab Hai, Arjun Rampal-starrer Pyar Ishq Aur Mohabbat, Govinda-Urmila Matondkar starrer Kunwara etc. too followed suit. In fact, The Telegraph article states that some 70 Indian film crews toured to the picturesque country and most of them were South productions. Peter Healy was also heard saying that the New Zealand Trade Development Board has a full-time employee to network with directors and producers and that “Dancing on the streets of New Zealand is common nowadays”! The cost factor also worked well for our producers. Reports stated that shooting in this nation cost one-fourth the amount of Europe. That it had clear skies, sprawling mountains and sandy white beaches all in one place also was also a major factor.
The success of the ‘Hrithik factor’ was also noticed by other countries. Singapore Tourism then also jumped in the bandwagon. They made a deal with Rakesh Roshan to shoot 60 per cent of his 2006 blockbuster Krrish in Singapore. As for New Zealand, the number of tourists kept increasing with each passing year after Kaho Naa Pyaar Hai. It stabilized a bit but again saw a 13% jump in 2011, when 30,000 visitors came to the country. Again, this feat had a filmy connection – the spike happened after the release of the 2010 hit rom-com, I Hate Luv Storys, starring Imran Khan and Sonam K Ahuja. The second half had two songs filmed here and also some important scenes, which once again reminded Indians about the beauty of this country.
न्यूझीलंड-१ : माओरी! माओरी!!
माओरी
- हे न्यूझीलंडचे आदिवासी, हे शाळेत असताना कधीतरी वाचलेलं लक्षात होतं.
दूर जगाच्या एका कोपर्यातल्या चिटुकल्या देशातल्या आदिवासी लोकांशी या
पलिकडे आपला का म्हणून संबंध यावा? नाही म्हणायला माओरींशी आपल्याकडच्या
क्रिकेटप्रेमींचा आणखी एक बारीकसा संबंध मानता येईल. न्यूझीलंडचा एक
बॅट्समन रॉस टेलर माओरी वंशाचा आहे हे आपण ऐकत आलेलो आहोत. तरी आम्ही
न्यूझीलंडला जायचं ठरवलं तेव्हा तिथले माओरी काही विशेष डोक्यात नव्हते.
न्यूझीलंडला जायचं ठरवलं, ते स्वतःच सगळं प्लॅनिंग करायचं, असं योजूनच.
त्याप्रमाणे व्हीजासकट सगळी पूर्वतयारी केली. बुकिंग्ज झाली. न्यूझीलंडचा
नकाशा धुंडाळताना बर्याच ठिकाणांची अ-इंग्रजी वाटणारी नावं दिसत होती-
व्हांगारेई, वायटोमो, लेक वाकाटिपु, वगैरे. ती बहुदा माओरी भाषेतली असावीत
अशी मनोमन नोंद झाली; पण त्यावर अधिक विचार केला गेला नाही. तयारीच्या
तीन-चार महिन्यांदरम्यान इंटरनेटवरचे विविध फोरम्स, हाती लागतील ते
ब्लॉग्ज, व्लॉग्ज, इतर माहिती धुंडाळणे, त्या देशाबद्दलची स्वतःच्या परिने
एक पूर्वपीठिका तयार करणे, हे सुरू होतंच. स्वबळावर निवडणूक लढवतात तसं
प्रथमच स्वबळावर परदेशी भटकायला निघालो होतो. न्यूझीलंड हा देश फिरायला
अत्यंत सुरक्षित आहे असंच सगळीकडे वाचायला मिळत होतं; त्यामुळे मनोमन एक
दिलासाही मिळत होता. एकीकडे स्वतःला समजावत होतो- परदेशात फिरतानाची किमान
सावधगिरी इथेही बाळगावी लागेलच; पण निदान भाषेचा तरी प्रश्न येणार नाही...
जायची तारीख काही दिवसांवर येऊन ठेपली. आणि एक दिवस अचानक एक ब्लॉग दिसला,
जो न्यूझीलंडमध्ये पोचल्या पोचल्या आवश्यक असणार्या ‘आईसब्रेकिंग’बद्दल
बोलत होता. ‘न्यूझीलंडमध्ये जाण्यापूर्वी पर्यटकांनी माओरी भाषेतले काही
शब्द आत्मसात करावेत’ असं त्यात सुचवलेलं होतं; आणि पुढे त्या भाषेतले
दैनंदिन वापरातले काही शब्द, वाक्यं, त्यांचे अर्थ, असं सगळं दिलेलं होतं.
मी एकदा नुसती त्यावरून झरझर नजर फिरवली. विरंगुळा म्हणून ते वाचायला इतर
वेळी मजा आली असती; पण त्या ब्लॉगचा एकंदर सूर पाहता असं वाटायला लागलं, की
न्यूझीलंडमध्ये माओरी भाषाच अधिक वापरतात की काय! म्हणजे तिथे माओरी
लोकसंख्याच अधिक आहे की काय! म्हणजे इंग्रजीचा वापर फारसा नाहीच की काय!...
आणि प्रथमच जरा पाल चुकचुकली.
आमच्या न्यूझीलंड प्रवासाच्या आधीच्या पंधरवड्यात त्यांची क्रिकेट टीम भारत
दौर्यावर आली होती. मी हा ब्लॉग पाहिला त्याच दिवशी एक वन-डे मॅच होती.
मॅच संपल्यावर रॉस टेलरचाच एक छोटा इंटरव्ह्यू दाखवला. आता तोच एक आधार
उरला होता अशा थाटात मी टीव्हीचा आवाज वाढवून अगदी जिवाचे कान करून त्याचं
बोलणं ऐकलं. तो काय बोलतोय यापेक्षा ते कसं बोलतोय यात मला रस होता.
भाषेचे, विविध उच्चारांचे सूर, ढब, प्रमाण भाषेहून वेगळ्या दिसणार्या
त्यातल्या छटा, हे सगळं मी तेवढ्या वेळात शोधायचा प्रयत्न केला. त्यात
फारसा अर्थ नव्हता हे मलाही कळत होतं, पण याला ‘प्रवासाचा ज्वर चढणे’ असं
म्हणू शकतो.
दरम्यान, थोडंफार फॉरेन एक्सचेंज वगैरे खरेदी झाली होती. सहज न्यूझीलंड
डॉलरच्या त्या अपरिचित नोटा न्याहाळत होते. तर त्यावर ‘द रिझर्व बँक ऑफ
न्यूझीलंड’ या इंग्रजी शब्दांखाली ‘TE PUTEA MATUA’ असे शब्द दिसले. (‘गूगल
ट्रान्सलेट’कडून कळलं, की ती माओरी भाषा होती; त्याचा शब्दशः अर्थ ‘मुख्य
पिशवी’ असा होता!) ते पाहून माझी खात्रीच पटली, की त्यांच्या चलनी
नोटांवरही माओरी भाषा नांदते आहे त्याअर्थी तो ब्लॉग म्हणत होता ते बरोबरच
होतं; न्यूझीलंडला जायचं तर माओरींशी आणि माओरीशी तोंडओळख हवीच. पण आता
तेवढा वेळ हाताशी नव्हता. शेवटी अज्ञानातल्या सुखावर भिस्त ठेवून प्रवासाची
सुरूवात करायची ठरवली.
मुंबई-हाँगकाँग-ऑकलंड असा लांऽबचा प्रवास... ऑकलंडच्या विमानात माझ्या
शेजारच्या सीटवर एक भारतीय बाईच होती. ती गेली १५ वर्षं ऑकलंडमध्ये राहते
आहे. मूळची पंजाबी, मराठी माणसाशी लग्न केलेली; आयतीच माझ्या हातात सापडली.
प्रवासभर जेव्हा जमेल तेव्हा मी तिला नाना प्रश्न विचारून भंडावून
सोडलं...
आमचं विमान ऑकलंडला उतरायला आलं होतं. खिडकीतून बाहेर पाहिलं तर नुकतंच
उजाडत होतं; मात्र बाहेर पांढर्याधोप, दाऽट ढगांविना बाकी काहीही दिसत
नव्हतं. विमानाची उंची कमी-कमी झाली तरी ढग मात्र हटायला तयार नव्हते.
शेजारची बाई माझ्याकडे वळून म्हणाली - “न्यूझीलंडचं दुसरं नाव ‘एओटिआरोआ’,
इट्स अ माओरी नेम; त्याचा अर्थ, द लँड ऑफ लाँग व्हाइट क्लाऊड”... परत एकदा
माओरी आणि त्यांची भाषा पुढ्यात ठाकले होते. पण आता सलामी झडायला आलेली
होती; माओरीचा अभ्यास करण्याची वेळ निघून गेली होती.
ऑकलंड एअरपोर्टवरचे वेळखाऊ सोपस्कार पार पाडले; एअरपोर्टवरच्याच खादाडीच्या
एका छोट्याशा दुकानातून सँडविच आणि फळं घेतली आणि आम्ही निघालो. आता आपण
आणि आपला ट्रॅव्हल-प्लॅन, बस्स, असा विचार करत एअरपोर्टच्या बाहेर पडलो.
आता पुढचे १५-२० दिवस भारतीय इंग्रजीच्या साथीने किल्ला लढवला की झालं!
दरम्यान माओरीशी सामना करायची वेळ आलीच, तर करायचे दोन हात...
----------
Cut to ‘Paihia, Bay of Islands’, न्यूझीलंडच्या पार उत्तरेकडचं, दक्षिण
पॅसिफिक समुद्राकाठचं एक सुप्रसिद्ध पर्यटनस्थळ. (स्थानिक उच्चार :
पाह्हीऽऽया)
आम्ही घर सोडून छत्तीस-एक तास उलटले होते; त्यातले १८ तास तर विमानातच
गेले होते; त्या दरम्यान, विमानातली शेजारची बाई म्हणाली तसं ‘टाईम की पूरी
खिचडी’ झालेली होती; ३-४ तासांच्या झोपेत ती ‘खिचडी’ थोडीफार पचवून आम्ही
‘पाहिया जरा पाहूया’ म्हणून बाहेर पडलो होतो.
शांत ठिकाण; मुंबईत ऐन हिवाळ्यात असतो तितपत गारठा; नोव्हेंबर महिना म्हणजे
तिथला हिवाळा संपून वसंत ऋतूची आणि पर्यटन मोसमाची नुकती चाहूल लागलेली
असते. छोटंसं गाव, एकच मुख्य रस्ता, रस्त्यावर तुरळक माणसं; पर्यटकांना
खुणावणारी मोजकी दुकानं; एकंदर सगळा निवांत मामला होता. रस्त्याच्या एका
बाजूला समांतर समुद्रकिनारा, विरुद्ध बाजूला सुंदर घरं, बागा; मध्येच एखादी
शाळा नाहीतर चर्च; मग दुकानं... या सगळ्यात आम्हाला जे हवं होतं ते दिसलं -
तिथलं व्हिजिटर सेंटर.
न्यूझीलंडमध्ये देशभरात सर्व प्रमुख पर्यटनस्थळांवर I-Site Visitor
Centres दिसतात. पर्यटकांसाठीची ही त्यांची अधिकृत सुविधा आहे. प्रत्येक
ठिकाणच्या सेंटरमध्ये स्थानिक मंडळी काम करतात. तिथे जाऊन ‘इथे पब्लिक
टॉयलेट्स कुठे आहेत?’ किंवा ‘चांगली फळं कुठे मिळतील, हो?’ अशी कुठलीतरी
चौकशी करा, नाहीतर ‘दोन दिवस भटकायचं आहे, बुकिंग्ज हवी आहेत.’ किंवा
‘रात्री दहाचं विमान आहे; एअरपोर्ट ड्रॉप हवा आहे’ असं सांगा; तिथे
तुम्हाला हमखास मदत मिळते. ऑकलंड एअरपोर्टवरच आम्हाला त्याची प्रचिती आलेली
होती. एअरपोर्टवर आम्ही जिथे सँडविच आणि फळं घेतली त्याच्या शेजारीच
आय-साईटचं एक छोटंसं सेंटर होतं. ऑकलंड सिटीत जायला बस बरी पडेल की टॅक्सी,
बसचं तिकीट कुठे मिळेल, ऑनलाईन तिकीट इथेच मिळेल का, सिटीतून पाहियाला
जायची बस कुठे पकडू, अशा प्रश्नांच्या आधारे घरंगळत घरंगळत, २ तिकिटं आणि
२-४ छापिल नकाशे हातात घेऊन, आधी एका बसनं ऑकलंड सिटी आणि तिथून दुसर्या
बसनं पाहिया, असा आमच्या ‘आईसब्रेकिंग’चा पहिला टप्पा पार पडलेला होता.
चौकशीसाठी पहिल्या काऊंटरला जावं आणि तिथेच आख्खं काम उरकून बाहेर पडावं
याची आपल्याला मुळी वट्टात सवयच नसते. त्या पार्श्वभूमीवर हे म्हणजे अतीच
झालं. त्यामुळे आता पाहियातही आमचे पाय आय-साईटकडे वळणे साहजिक होतं.
तिथे गेल्या गेल्या “हिलोऽ गाईऽज...”नं आमचं स्वागत झालं. (हिलो - hello चा
किवी उच्चार) पुढचे ३ आठवडे न्यूझीलंडमध्ये आम्ही ‘गाईज’च होतो.
चाळीशी-पन्नाशीतल्या जोडप्याला असं ‘गाईज’ म्हणवून घेताना काय गोऽड वाटतं
म्हणून सांगू! खोटं कशाला बोलू! (पुढे क्वीन्सटाऊनमध्ये तर एकानं ‘आर यू
गाईज मॅरीड?’ असाही प्रश्न टाकला. त्यावर काय प्रतिक्रिया द्यायला हवी होती
हे अजूनही आमचं ठरत नाहीये!) तर, काऊंटरपलिकडच्या त्या माणसाला उत्तरादाखल
आम्ही आमच्या स्वकष्टार्जित ट्रॅव्हल प्लॅनमध्ये पाहियाच्या रकान्यात जे
जे टाकलं होतं, त्याचा पाढा वाचून दाखवला. त्यातली प्रत्येक गोष्ट त्याच्या
दृष्टीने एकेका फोनकॉलच्या अंतरावर होती. त्यानं आमची नावं विचारून घेतली,
आम्ही कुठून आलोय हे विचारून घेतलं; आणि मग झाला सुरू... होल इन द रॉक
क्रूझला जायचंय, हा नंबर डायल कर; पॅरासेलिंग करायचंय, त्याला फोन कर...
“हिलो, धिस इज ख्रिस फ्रम आय-साइट... I have two persons फ्रम India, they
wish to... No, they are a couple... येह, शुअ, थँक्स” करत ५-७ मिनिटांत
त्यानं पुढल्या दोन दिवसांतला आमचा कार्यक्रम आम्हाला हवा होता तसा मार्गी
लावून दिला.
आमच्या हॉटेलपासून दोन-अडीच किमी अंतरावर तिथलं सुप्रसिद्ध ‘Waitangi
Treaty Grounds’ हे ठिकाण होतं. तिथे फिरत फिरत जायचं असं आम्ही आधीच
ठरवलेलं होतं. त्यामुळे ख्रिसनं त्याबद्दल विचारल्यावर आम्ही त्याला ‘चालतच
जाणार, गाडी नको’ वगैरे सांगून टाकलं. त्यावर त्यानं ‘एक सुचवू का...’
म्हणत त्या ठिकाणी होणार्या माओरी शोबद्दल, नंतरच्या पारंपरिक माओरी
डिनरबद्दल सांगितलं. ‘हा शो सध्या फक्त सोमवारी आणि गुरूवारी असतो, उद्या
सोमवार आहे, तुम्हाला हवं तर मी बुकिंग करून देऊ शकतो,’ म्हणाला. आमच्या
प्लॅनमध्ये पुढे ‘रोटोरुआ’च्या (Rotorua) रकान्यात या दोन्ही गोष्टी
होत्या; पाहियातून आम्ही रोटोरुआलाच जाणार होतो. तरी, आम्ही क्षणभर विचार
केला आणि त्याला ‘हो’ म्हणून टाकलं. प्लॅनिंग करताना, असे रकाने भरतानाच
आमच्या डोक्यात होतं, की हे केवळ एक जनरल माहिती म्हणून सोबत ठेवायचं;
ऐनवेळी यात बदल करावेसे वाटले तर करायचे. आखीव सहलकार्यक्रमाचं जोखड मानेवर
नको, थोडी स्पॉन्टेनिटी हवी, म्हणून तर सगळी स्वतःची स्वतः आखणी केलेली;
ती इच्छा अशी पहिल्याच दिवशी पुरी होणार असेल तर कोण ती संधी सोडेल!
(रोटोरुआच्या रकान्यातला तो टाइम-स्लॉट रिकामा झाल्यामुळे पुढे तिथे
गेल्यावर आम्हाला ध्यानीमनी नसताना एक निवांत आणि भारी जंगल-वॉक करता आला.)
अशा तर्हेनं पंधरा-एक मिनिटांनी ‘I-site Visitor Centre’ला मनोमन
‘Like’ करत, ख्रिसच्या ‘Enjoy your stay in Paihia, Guys...’चं मोरपीस
अंगावर फिरवत आम्ही तिथून बाहेर पडलो. ख्रिसनं अशी निरोपाची भाषा केली असली
तरी पुढच्या दोन दिवसांत मी काही ना काही कारणं काढून तिथे जाणार होते;
तिथल्या लोकांना हे ना ते प्रश्न, माहिती विचारून त्यांच्या मदत करण्याच्या
क्षमतेची एका परिनं परिक्षाच घेणार होते; आणि पाहियाचा प्रत्यक्ष निरोप
घेतेवेळी ‘Like I-site’वरून ‘बदाम I-site’वर शिफ्ट होणार होते.
दुसरा आख्खा दिवस मोकळाच होता. त्यामुळे सकाळी आरामात आवरून आम्ही
समुद्राच्या कडेकडेनं रमतगमत चालत, फोटो काढत, दक्षिण गोलार्धातलं सुखद ऊन
खात, पॅसिफिक वार्याचे घोट घेत आणि एक डोळा फोनमधल्या गूगल-मॅप्सवर ठेवत
वायटँगी ट्रीटी ग्राऊंड्सचा रस्ता पकडला. (संध्याकाळ होईतो या ‘सुखद’
उन्हाचा असा काही तडाखा बसला, की दुसर्या दिवशी सकाळी आधी ‘सनस्क्रीन लोशन
घ्यायचं आहे, Is there any super-market around?’ - असा प्रश्न घेऊन मला
आय-साइटमध्ये शिरायचं निमित्त मिळालं.)
वाटेत काही अंतरापर्यंत छोट्या-छोट्या ईटरीज, आईसक्रीम शॉप्स, सूवनीर शॉप्स दिसत राहिली. एका ईटरीच्या काऊंटरपलिकडच्या दोघांकडे माझं सहज लक्ष गेलं. तर त्यांची चेहरेपट्टी साधारण भारतीय, पंजाबी वाटली. मग उगीचच त्यांच्या मागच्या मोठ्या मेनू-डिस्प्लेकडे बघितलं गेलं; जणू तिथे मला चना-भटुरा, पुलाव वगैरे शब्दच दिसणार होते. पुढच्या एका ईटरीतही काऊंटरपलिकडच्या दोघांच्या चेहर्यांकडे अपेक्षेनं पाहिलं गेलं; रंग भारतीय होता, मात्र चेहरेपट्टी भारतीय नव्हती; पण किवी-युरोपीय गोरी अशीही नव्हती. आणि अचानक माझी ट्यूब पेटली - ते दोघं, एक पुरूष-एक स्त्री, माओरी होते! मग जाणवलं, ऑकलंड-पाहिया बसमध्ये आमच्या पुढच्या सीटवर एक कॉलेजवयीन मुलगा होता, तो माओरीच होता! त्यानं कानांना लावलेले मोठाले हेडफोन्सच लक्षात राहिलेले होते; पण त्याच्या चेहरेपट्टीची नोंद मनोमन घेतली गेली होती. त्याआधी, ऑकलंड स्काय-सिटी टर्मिनलला पाहियाच्या बसचं तिकीट काढलं तिथली क्लार्क मुलगीही अशीच, म्हणजे माओरी, होती! आणखी मागे जाऊन, ऑकलंड एअरपोर्टवर आम्ही सँडविच-फळं घेतली ती विक्रेतीही माओरी होती! न्यूझीलंडचे आदिवासी न्यूझीलंडमध्ये पाय ठेवल्यापासूनच असे अधूनमधून समोर आलेले होते; आणि ते अजिबात आदिवासी वाटलेले नव्हते.
ज्ञानवृद्धीच्या आनंदात पुढचं काही अंतर काटलं. आता जरा चढाचा रस्ता
सुरू झाला. दुकानं संपली; वस्ती जरा विरळ झाली; डाव्या हाताला एक लहानसा
डोंगरकडा सुरू झाला. उजव्या हाताला समुद्र होताच. चढाचा रस्ता असल्यामुळे
रस्ता आणि समुद्रकिनारा यांच्यामध्ये रेलिंग लावलेलं होतं. आणि रेलिंगवर
थोड्या थोड्या अंतरावर त्या प्रदेशात आढळणार्या विविध पक्ष्यांची माहिती
देणारे छोटे छोटे फलक लावलेले होते. प्रत्येक फलकावर त्या पक्ष्याचा फोटो,
एकीकडे इंग्रजी नाव, दुसरीकडे माओरी नाव, इंग्रजी नावाखाली इंग्रजीतून
माहिती, माओरी नावाखाली माओरी भाषेतली माहिती लिहिलेली होती. माओरी भाषेची
लिपी रोमनच असल्यामुळे आपसूक त्यातल्या शब्दांचा उच्चार करण्याचा प्रयत्न
होत होता आणि ते उच्चार भलतेच असल्याचं जाणवत होतं.
रेलिंगच्या कडेकडेने आणखी ५-१० मिनिटं चालल्यावर आम्ही त्या ट्रीटी
ग्राऊंड्सच्या परिसरात शिरलो. १९व्या शतकात ब्रिटिश वसाहतवादी आणि स्थानिक
माओरी नेते यांच्यातल्या करारावर (Treaty of Waitangi) इथे सह्या झाल्या,
असं इतिहास सांगतो.
आम्ही त्या परिसरातले दिशादर्शक फॉलो करत रिसेप्शनपाशी पोहोचलो. तर तिथल्या
दाराच्या बाहेर दोन्ही बाजूंना एक तरूण स्त्री आणि एक तरूण पुरूष एकदम
रंगीबेरंगी, चित्रविचित्र पोषाख घालून उभे होते; त्यांच्या अंगावरचे कपडे
लौकिकार्थाने ‘कमी’ या कॅटेगरीतलेच होते. त्यांच्या हातांत प्रॉप्स होते;
फूट-दीड फूट लांबीची दोरी आणि त्याला पुढे बांधलेला गोळा; ते स्वतःच्या
चेहर्यांसमोर ते प्रॉप्स इंग्रजी आठाच्या आकड्यात फिरवत होते आणि
आपांपसांत हळू आवाजात अनाकलनीय भाषेत बोलत होते. त्यांच्या दंडांवर,
मांड्यांवर, मानेवर, गालावर नाहीतर कानामागे जागा मिळेल तिथे मोठाले पण
कलात्मक टॅटूज होते. त्या मुलीने काळ्या रंगाची लिपस्टिक लावलेली; मुलाच्या
डोळ्यांभोवती रंगरंगोटी केलेली; त्यांच्या कमरेला, गळ्यांत, हातांत माळा,
झिरमिळ्या, वगैरे... ‘हां! याला म्हणतात आदिवासी!’ ही पहिली तत्पर
प्रतिक्रिया झाली. त्यांचं तिथे तसं उभं राहण्यामागेही तोच उद्देश असावा;
कदाचित पर्यटन व्यवसायाची काही गणितंही असावीत. मला त्यांचं बारकाईने
निरिक्षण करत तिथेच थांबण्याचा एक क्षण मोह झाला; पण का कोण जाणे,
परग्रहावरचा प्राणी पाहिल्याच्या नजरेनं त्यांना न्याहाळायचं, फोटो
काढायचे, हे काही मला बरं वाटेना. त्यामुळे दोघांकडे एकदा नजर टाकून आम्ही
पुढे झालो.
ट्रीटी ग्राऊंड्सच्या परिसरात फिरण्यासाठी वेगवेगळे पर्याय होते. २
तासांचा पास, फक्त म्युझियम, आख्ख्या दिवसाचा पास... आम्ही संध्याकाळच्या
शोचं बुकिंग केलेलं असल्यामुळे आम्हाला डे पासचा पर्याय निवडण्याबद्दल
सुचवलं गेलं. काऊंटरवरच्या तरूणाने त्याच्या पुढ्यातल्या कॉम्प्युटरवर
काहीतरी खाडखुड-खाडखुड केलं आणि आमचे दोन पासेस आम्हाला काढून दिले. त्या
पासेसवर आम्ही त्या परिसरात दोन वेळा प्रवेश करू शकणार होतो. तो
कॉम्प्युटरवाला मुलगाही अर्थातच माओरी होता, पण शहरी वेषातला. बाहेरच्या
दोघांपेक्षा आता तो उगीचच जरा परिचितासारखा वाटायला लागला. पासेस घेऊन
आम्ही दर्शवलेल्या मार्गाने काही पावलं गेलो ते थेट ‘Te Kongahu Museum of
Waitangi’च्या दारातच.
पाहियाचा रकाना भरताना हे म्युझियम आम्ही विचारात घेतलेलं नव्हतं. पण आता
त्याबद्दल उत्सुकता निर्माण झालेली होती. त्यामुळे त्याला अव्हेरून पुढे
जाणे शक्यच नव्हतं. आधुनिक म्युझियम्स इंटरअॅक्टिव मल्टिमिडिया वगैरेंनी
युक्त असतात असं ऐकलं होतं. त्या प्रकारचं मी पाहिलेलं हे पहिलंच म्युझियम.
माओरींचा समग्र इतिहास, टाईमलाईन, पुरातन नकाशे; आपल्या भूभागाकडे ठेवा
म्हणून पाहण्याची माओरींची परंपरा, त्याविरुद्ध भूभागाचा उपयोग
व्यापारासाठी करण्याचा ब्रिटिशांचा रिवाज, या मुद्द्यावरूनच माओरींना
something is not right ची कुणकुण लागली; माओरींची विविध आयुधं, वाद्यं;
त्या-त्या ठिकाणी दिलेली बटणं दाबली की त्या-त्या वाद्यांचा अगदी खरा
वाटणारा आवाज येत होता, जणू आपल्या मागे एखादा बाहेरच्या त्या दोघांसारख्या
अवतारातला माओरी उभा राहून ते वाद्य फुंकतोय, छेडतोय नाहीतर धोपटतोय; हे
सारं बघत बघत एका अंधार्या दालनातून दुसर्या अंधार्या दालनात जायचं;
ज्यांना इतिहासाचा तळ शोधायचाय त्यांनी ते करावं; माहिती वाचावी; पुरातन
नेत्यांचे फोटो बघावेत; त्यांचे कोट्स वाचावेत… काही टचस्क्रीन्स होते,
तिथे विविध मेनू होते; ते नॅव्हिगेट करत गेलं की दक्षिण पॅसिफिकचा गेल्या
काही शतकांचा धांडोळा समोर उलगडत होता. एका दालनात एक आख्खी भिंत व्यापलेला
मोठा स्क्रीन होता; स्क्रीनच्या पुढ्यात टेकायला काही ठोकळे, मोडे, बाक;
स्क्रीनवर १२-१५ मिनिटांची फिल्म सतत दाखवत होते. मी लक्ष ठेवून फिल्मची
सुरूवात पकडली आणि तिथे बसून ती संपूर्ण फिल्म पाहिली. ब्रिटिशांचं जगाच्या
या कोपर्याकडे कसं लक्ष गेलं, त्यांनी त्याचं महत्व कसं हेरलं; माओरींशी
आधी संवाद, मग व्यापार आणि मग करार; काही माओरी नेत्यांना अंधारात ठेवलं
गेलं, काहींची मुस्कटदाबी केली गेली. ब्रिटिशांचा लौकिक पाहता त्यात काही
वेगळं नव्हतं, तरी ते पाहताना अस्वस्थ वाटलंच. मग एका निसर्गविषयक विभागात
शिरले. त्या भूभागात आढळणार्या वनस्पती, प्राणी, पक्षी, तशीच बटणं दाबून
त्यांचे आवाज, त्यांच्या अधिवासाची मॉडेल्स, माओरींचं त्यांच्याशी असलेलं
अतूट नातं... एक मजली म्युझियम, सबकुछ माओरीकेंद्री.
म्युझियममध्ये तास-दीड तास घालवून बाहेर पडलो; पुन्हा एक दिशादर्शक
दिसला. त्याचं ऐकायचं ठरवलं, तर त्यानं आम्हाला थेट तिथल्या सूवनीर
शॉपमध्ये आणून सोडलं. खरेदीची इच्छा आणि योजना दोन्ही नव्हतं, त्यामुळे
तिथे नुसता एक फेरफटका मारला. तरी त्यातल्या त्यात लाकडी कोरीव कामाच्या
वस्तूंच्या रॅकसमोर मी थोडी रेंगाळलेच. शॉपवाल्या माओरी मुलीनं लगेच ‘मागे
एक वूड कार्विंग स्टुडिओ असल्याची’ माहिती पुरवली. आम्हीही लगेच तिकडे
वळलो.
न्यूझीलंडच्या जंगलांत आढळणारे महाकाय वृक्ष लाकडी कोरीव कामासाठी आदर्श
मानले जातात; तिथल्या समुद्रकिनार्यांवर नैसर्गिकरीत्या सापडणार्या
ग्रीनस्टोनपासून पुरातन काळातली कोरीव कामासाठीची हत्यारं बनवली गेली.
कोरीव काम केलेले खांब, तुळया, घराचे बाह्य भाग, मुखवटे; पुन्हा यातल्या
प्रत्येक कोरीव कामाला काहीतरी अर्थ होता. स्थानिक माओरींपैकी काहीजण आजही
या कलेची जोपासना करत आहेत. (पुढे रोटोरुआत एक मोठा
वूड-कार्विंग-स्टुडिओ-कम-कॉलेज पहायला मिळालं.) वायटँगीच्या स्टुडिओत दोघं
आडदांड माओरी काम करत होते. आम्ही तिथे गेल्यावर त्यांनी काम थांबवून
आमच्याशी बोलायला सुरूवात केली. वूड-ग्रेन, ते कसे ओळखायचे, त्यानुसार
लाकडाच्या रंगांमध्ये कसा फरक पडतो, लाकूड तासण्याची दिशा का आणि कशी
महत्त्वाची… एकानं त्यांचं टूल-किट उलगडून दाखवलं, त्यात २०-२५ प्रकारच्या
पटाशाच होत्या. ‘यातली नेमकी कोणती पटाशी कशासाठी लागणार हे तुम्हाला कसं
कळतं?’ असा एक मठ्ठ प्रश्न मी माझ्या सुदैवाने ऐनवेळी फिरवून जरा चतुराईनं
विचारला. त्यानंही मग त्यांचं थोडंफार क्लासिफिकेशन समजावून सांगितलं.
आमचं १०-२० टक्के लक्ष त्यांच्या उच्चारांना ग्रहण करण्याकडे होतं. किवी
इंग्रजीला अजून कान रुळलेले नव्हते; त्यात माओरी ढब आणखी जराशी वेगळी
पडते; त्यांतल्या एकाला ते जाणवलं की काय कोण जाणे; अचानक थांबून त्याने Am
I talking fast? असं विचारलं. त्यावर आम्ही ‘तू बोल रे, फास्ट की स्लो
त्याची चिंता करू नकोस, जे सांगतोयस ते भारी आहे; ठरवून स्लो बोलायला
लागलास तरच व्यत्यय येईल, जे आम्हाला नकोय, त्यामुळे लगे रहो’ हे सगळं
सांगणारे चेहरे करून त्याच्याकडे नुसतं नकारार्थी मान हलवत हसून पाहिलं. हा
प्रश्न तो तिथे येणार्या सर्वच अ-इंग्लिश पर्यटकांना विचारत असणार आणि ते
सगळेच त्या आपुलकीने खूष होत असणार.
दोघांशी १५-२० मिनिटं गप्पा मारून आम्ही निघालो. नाकासमोरच्या चढाच्या पायवाटेने जात जात प्रत्यक्ष ट्रीटी ग्राऊंड्सवर पोहोचलो.
विस्तीर्ण हिरवंगार राखलेलं मैदान; परिसरात चिटपाखरूही नव्हतं. एका बाजूला खाली समुद्र दिसत होता. दुसऱ्या बाजूला जुन्या इंग्रजी पद्धतीचं एक मोठं घर होतं. पण त्यापेक्षा लांबवर दिसणाऱ्या आणखी एका घरानं आम्हाला खुणावलं. ते होतं पारंपरिक माओरी घर. तिथे गेलो; घराला दार नव्हतं, तिथे राखणीला कुणी नव्हतं, आत डोकावून पाहिलं तर काही बाक, बाकांसमोर सादरीकरणासाठी वाटणारी मोकळी जागा; संध्याकाळचा शो इथे होत असणार याचा अंदाज आला.
समुद्र, हिरवंगार मैदान, घसघशीत मोठी स्थानिक झाडं, किलबिलणारे पक्षी;
बराच वेळ तिथे फिरलो; पाय निघत नव्हता. पण जेवणाची वेळ होत आली होती आणि
आसपास त्याची काही सोय दिसलेली नव्हती.
मैदानातून निघणारी आणखी एक पायवाट दिसत होती. कडेला To Ceremonial War
Canoe असं लिहिलेलं होतं. खाली लगेच त्याचं माओरी भाषांतर. सार्वजनिक
ठिकाणी इंग्रजीच्या बरोबरीने माओरी भाषेचा वापर दिसत होता खरा; पण त्या
ब्लॉगवर लिहिलं होतं तशीही काही परिस्थिती आतापर्यंत वाटली नव्हती.
ती War Canoe म्हणजे अबब प्रकरण निघालं! एक ३०-४० फुटी लांब लाकडी बोट, संपूर्ण लाकडी, सुरेख कोरीव काम केलेली, तिथे एका खुल्या शेडखाली उभी केलेली होती. ट्रीटी ग्राऊंड्सच्या तुलनेत हे ठिकाण खाली होतं; जवळपास समुद्रकिनार्यावरच. दरवर्षी फेब्रुवारी महिन्यात वायटँगी ट्रीटी दिन साजरा होतो. तेव्हा ती बोट पाण्यात ढकलली जाते. पारंपरिक माओरी वेषातले लोक तेव्हा ती बोट वल्हवतात.
3०च्या दशकात कधीतरी या बोटीसाठी ३ महाकाय ‘काऊरी’ (Kauri) वृक्ष पाडण्यात आले असं तिथल्या छोट्याशा माहितीफलकावर लिहिलेलं होतं. तशाच आणखी एका अंदाजे ८०० वर्षं पुरातन वृक्षाच्या खोडाचा साधारण २ फूट उंचीचा स्लाईस त्या माहितीफलकामागे ठेवलेला होता. त्या महाकाय वृक्षांची काया किती महा असावी ते त्या स्लाईसवरून लक्षात येत होतं.
आपले दोन्ही हात पसरले तरी त्याचा व्यास त्याला पुरून उरणारा होता. बोटीसाठी ३ वृक्ष पाडण्यात आले हे वाचल्यावर आधी जरा विषाद वाटला होता; पण त्यांच्या खोडाची ती ‘स्टँडर्ड साईझ’ पाहून वाटलं की तिथल्या जंगलातली तशी ३ झाडं म्हणजे दर्या में खसखस! तेवढीच जरा इतर १००-२०० वर्षांच्या झाडांना खेळायला जागा मिळाली असेल... त्या ८०० वर्षं जुन्या खोडाला स्पर्श करताना जे वाटलं ते मात्र शब्दांत नाही सांगता येणार!
----------
Cut to दुसर्या दिवशीचे संध्याकाळचे ७:००; माओरी शोसाठी आलेले सगळे
म्युझियमनजीकच्या एका बागेत जमले होते. बागेलगत एक रेस्टॉरंट होतं. अजूनही
स्वच्छ उजेड होता. मात्र हवेतला गारठा चांगलाच वाढला होता. आमच्यासारखे
थंडीची विशेष सवय नसणारे लपेटून, गुरफटून बसले होते. तीच हवा इतर काही
जणांसाठी beautiful, warm weather होती! एकीकडे शोच्या यजमानांची लगबग सुरू
होती. पूर्ण काळ्या शहरी पोशाखांतले २० ते ३० वयोगटातले काही माओरी पुरुष,
त्यांतल्या एकाने बोलायला सुरुवात केली. पुरातन काळी माओरी टोळ्या
पाहुण्या टोळ्यांचं स्वागत ज्या पद्धतीने करत त्याच पद्धतीने पर्यटकांच्या
टोळीचं स्वागत होणार होतं. आणि मग वर माओरी हाऊसमध्ये प्रत्यक्ष शो होणार
होता. त्यानंतर Hangi, म्हणजे पारंपरिक माओरी जेवण आणि मग टाटा-बाय बाय,
असा एकूण तीन तासांचा ऐसपैस कार्यक्रम होता. आम्ही बसलो होतो तिथेच एका
कोपऱ्यात त्या ‘हांगी’ची तयारी सुरू होती.
हे हांगी म्हणजे आपल्याकडच्या पोपटीचं किवी भावंडं म्हणता येईल. जमिनीत
मोठे खड्डे केलेले; भट्टीत सणकून तापवलेले दगड त्या खड्ड्याच्या तळाशी
ठेवायचे; खड्ड्याच्या तोंडाशी स्टीलच्या जाळीची मोठी बास्केट, बास्केटमध्ये
भाज्यांचे, मांसाचे तुकडे, ते आधी मोठ्या पानांनी झाकायचे, आणि त्यावरून
कापडाचं आच्छादन; दगडांच्या उष्णतेने भाज्या, मांस शिजतात; मग त्यावर खास
हांगी सीझनिंग घालून खायचं; असा तो साधारण प्रकार. आम्ही तिथे जमलो तेव्हा
शिजण्यापर्यंतची प्रक्रिया पार पडलेली होती. आमच्यासमोर त्यांनी ती बास्केट
बाहेर काढली.
मुरत मुरत शिजलेल्या अन्नाचा मस्त खमंग वास येत होता. त्यांनी त्याचे नमुने काहीजणांना चाखायला दिले. मी भाज्यांमधला एक तुकडा उचलून तोंडात टाकला, तर तो नेमका लाल भोपळा निघाला! अगदी ‘प्रथमग्रासे मक्षिकापातः’ सिच्युएशन! पण त्याचा अर्थ इतर सर्व चवी त्याहून फर्मास असणार होत्या!! रात्री मस्त गारठ्यात ते जेवण जेवायला मजा येणार होती.
आता पारंपरिक स्वागत आणि शो. आदल्या दिवशी आम्ही कोरीव कामाच्या स्टुडिओपासून जो चढाचा रस्ता पकडला होता तिथूनच जायचं होतं. पर्यटकांच्या ‘टोळी’तून लीडर्स म्हणून तीन Volunteers निवडले गेले. प्रास्ताविक करणारा शहरी माओरी आमच्यासोबत चालत होता; आम्हाला माहिती सांगत होता. माओरी टोळ्या विरुद्ध टोळीच्या नेत्यांना आधी जोखून घेत. समोरची टोळी युद्ध करणार की मैत्री हे ओळखण्याची त्यांची एक पद्धत होती. ते तिथल्या स्थानिक नेच्याची (Fern) एक डहाळी खुल्या जागेत विरुद्ध टोळीच्या नेत्याच्या पुढ्यात ठेवत. ही टोळी मैत्रीभावनेनं आलेली असेल तर टोळीचा नेता माओरी नेत्याच्या नजरेला नजर भिडवत पुढे जाऊन ती डहाळी उचले आणि माओरी नेत्याच्या हातात देई. असं तीन टप्प्यावर तीन वेळा झालं की मैत्रीची खात्री पटे. हे तीन टप्पे पार पाडत आम्हाला त्या माओरी हाऊसपर्यंत जायचं होतं. हा साधारण त्या माहितीचा सारांश.
गर्द झाडीतून जाणारी वाट होती. वाटेत ठिकठिकाणी माओरी टोळ्यांमधली माणसं उभी होती; सर्वांचे पेहराव आदल्या दिवशी सकाळी दिसलेल्या त्या दोघांसारखे ‘खर्रेखुर्रे आदिवासी’. कुठूनतरी एका स्त्रीचं खड्या, खणखणीत आवाजातलं माओरी भाषेतलं गाणं ऐकू आलं. ती कुठून गातेय हे शोधायला मान आवाजाच्या दिशेला वळवली तर विरुद्ध दिशेच्या झाडीतून मोठा आवाज, चित्कार करत एक माओरी अचानक उडी मारून पुढ्यात आला. दचकायलाच झालं. त्याच्या हातात भाल्यासारखं शस्त्र होतं; वटारलेले डोळे, चेहऱ्यावर उग्र भाव, आ वासून जीभ पूर्ण बाहेर काढलेली, मधेच तो फुत्कार टाकत होता; गळ्याच्या शिरा ताणून माओरी भाषेत जोरजोरात काहीतरी बोलत होता; एकंदर अक्राळविक्राळ अवतार! (यांना फुफ्फुसाचे, हृदयाचे विकार कधी होत नसणार.)
न्यूझीलंडच्या रग्बी टीमचा मॅच सुरू होण्यापूर्वीचा ‘हाका’ डान्स कुणी पाहिला असेल तर त्यावरून याची थोडीफार कल्पना येईल. समोरच्याला आव्हान देणे हा त्यामागचा उद्देश. रग्बी टीममधले अ-माओरी खेळाडूही त्याच त्वेषानं ‘हाका’ करताना दिसतात. समोरच्या टीमनं तेवढा वेळ त्यांच्या नजरेला नजर देत उभं राहायचं. क्रिकेट टीममध्ये रॉस टेलर बिचारा एकटाच माओरी; शिवाय तो एक नेमस्त खेळाडू म्हणूनच आपल्याला माहिती आहे. तो हे असं जिभा वगैरे बाहेर काढून डेल स्टेनसारख्यांना आव्हान देईल ही अशक्यकोटीतली बाब वाटते. असो. मुद्दा असा, की गुजराथी माणूस जसा जन्माला येतानाच गरबा शिकून येतो तसेच हे माओरी लोक आक्रमकपणा सोबत घेऊनच जन्माला येतात की काय असं वाटायला लावणारी दृश्यं होती ती.
तर अशी तीन टप्प्यावर तीन गाणी ऐकत, तीन वेळा दचकत, नेच्याच्या तीन फांद्या उचलत, आमचे ‘लीडर्स’ पुढे आणि आम्ही त्यांच्या मागे मागे असे त्या माओरी हाऊसपाशी पोहोचलो. आम्हाला वाटेत दिसलेले माओरी वेगळ्या वाटेने आमच्या आधी तिथे पोहोचलेले होते. तिथे त्यांच्यातला मुख्य नेता उभा होता. हाऽ असा अगडबंब देहाचा, उग्र! आता हा आणखी कोणतं तांडवनृत्य करणार असा प्रश्न पडला; तर तो चक्क स्वच्छ इंग्रजीत बोलायला लागला. एकदम ‘हुश्श’ वाटून ‘कोई मिल गया’मधला बालबुद्धी हृतिक रोशन हसतो तसं हसावंसं वाटलं. भाषा हा जवळीक साधण्याचा किती हुकुमी मार्ग असतो!
पर्यटकांच्या टोळीने पात्रता फेरी पार पाडली होती, मैत्रीसाठी हात पुढे केला होता. आमच्या तीनही लीडर्सना त्या अगडबंबानं जवळ बोलावलं आणि खास माओरी पद्धतीनं एकेकाच्या कपाळाला आपलं कपाळ टेकवून डोळे मिटून वंदन केलं. (न्यूझीलंड टुरिझमसंबंधीच्या अनेक वेबसाइट्सवर या कृतीचा फोटो दिसतो.) त्यांच्या आधीच्या आक्रमकतेच्या पार्श्वभूमीवर ही कृती इतकी शांतावणारी होती की विचारायची सोय नाही! केवळ त्या कृतीसाठी तरी आपण volunteering करायला हवं होतं असं मला फार वाटून गेलं.
आम्हाला सर्वांना त्यानं आत बोलावलं; बाकांवर बसायला सांगितलं. मग माओरी परंपरा, चालीरीती, लोकजीवन, परस्परव्यवहार यांच्याबद्दल माहिती देत देत त्यांचा नृत्याधारित शो सुरु झाला. ते सादरीकरण वेगवान आणि गुंगवून ठेवणारं होतं. त्यात तालबद्धता होती; लय होती; रौद्रता होती; प्रचंड आवाजी ऊर्जा होती. (आवाज त्या कलाकारांचेच.) शोचं व्हिडीओ शूटिंग करायला मनाई होती. मी सुरुवातीला काही फोटो काढले आणि मग निमूटपणे कॅमेरा ठेवून दिला. फोटो काढण्याच्या नादात त्या ऊर्जेला दुर्लक्षित करणं म्हणजे कर्मदरिद्रीपणा ठरला असता.
शो साधारण अर्ध्या तासाचा होता. तो संपल्यावर सगळे बाहेर आलो. आता त्या कलाकारांसोबत बातचीत करायला, फोटोसेशनला वगैरे थोडा वेळ बहाल केला गेला. त्यांच्या नृत्यादरम्यानची स्त्री-कलाकारांची एक विशिष्ट कृती मला लक्षवेधी वाटली होती. पुरुष कलाकार ती कृती करताना दिसले नव्हते. त्याबद्दल मी त्यांच्यातल्या एकीशी जाऊन बोलले; त्या कृतीचा अर्थ विचारला. तिनं अगदी खड्या, खणखणीत माओरी इंग्रजीत त्याचं उत्तर दिलं. आमच्या न्यूझीलंडमधल्या ‘आईसब्रेकिंग’ची ती सांगता होती.
Ceremonial Canoe च्या वाटेनंच परत खाली उतरलो आणि रेस्टॉरंटमध्ये जमलो. टेबलं डेकोरेट केली गेली होती – नेच्याच्या नाजूक फांद्यांची नागमोडी वेलबुट्टी, जोडीला तिथल्या समुद्रकिनाऱ्यावरचे दगडगोटे आणि छोट्या छोट्या पणत्या/मेणबत्त्या. एकीकडे बुफे जेवण तयार होतं. परक्या देशातलं, परक्या संस्कृतीतलं जेवण; सर्वच पदार्थांची, सीझनिंगची चव अगदी सौम्य, तेल-तिखटाचा मागमूस नाही; पण स्मोकी स्वाद अप्रतिम होता.
जेवण उरकलं तोवर १० वाजत आलेले होते. दिवसभराच्या भटकंतीने दमायला झालं होतं. आदल्या दिवशी ख्रिसनं ‘माझं ऐका, रात्री मी एक टॅक्सी सांगून ठेवतो, ती १० वाजता तिथे येईल, १० मिनिटं तिथे थांबेल, तोवर शो संपला तर त्या टॅक्सीनं या, नाहीतर मग चालत या’ असं सुचवलं होतं. त्यानुसार ती टॅक्सी बाहेर उभी होती. प्रास्ताविक करणाऱ्या माओरी माणसानंच आम्हाला ते येऊन सांगितलं. या लोकांचं नेटवर्क भारीच होतं एकदम. त्याला थँक्स म्हटलं आणि टॅक्सीत बसलो, तर स्टीअरिंगवर एक काकू होत्या! त्यांना साडेदहा वाजता एका ‘फियामिली’ला एअरपोर्टवर सोडायला जायचं होतं. ‘शो वेळेवर संपला ते बरं झालं, नाहीतर मी निघालेच होते,’ म्हणाल्या. काकूंनी जी झूम टॅक्सी मारली, ते आम्ही ५ मिनिटांत आमच्या हॉटेलच्या दारात पोहोचलो. टॅक्सीचं भाडं चुकतं केलं, काकूंना थँक्स म्हटलं. काकू तशाच झूम निघून गेल्या.
पुढे Hokitika मध्ये आम्हाला अशाच आणखी एक झूम गाडी चालवणाऱ्या भन्नाट
काकू भेटणार होत्या… मस्त गप्पीष्ट होत्या त्या; रंगरूपाने गोर्या किवीच
दिसत होत्या. पण गप्पांच्या ओघात कळलं, की त्यांच्या नजीकच्या
पूर्वजांमध्ये काहीतरी माओरी लिंक होती. पण काकूंना जुजबी माओरीच तेवढं
समजत होतं. त्यांची चिल्लीपिल्ली नातवंडं मात्र इंग्रजीबरोबरच अस्खलित
माओरी बोलणारी होती. ते कसं काय? तर आता तिथल्या शाळांमध्ये रीतसर माओरी
भाषाशिक्षणाचा अंतर्भाव केला गेला आहे. वायटँगी ट्रीटीपश्चात हळूहळू अडगळीत
ढकलली गेलेली ही भाषा आधुनिक युगात आता परत दिमाखाने मिरवते आहे. पण हे
सांगत असताना ‘आमच्यावेळी असं नव्हतं...’ हा काकूंच्या बोलण्यातला सूर लपला
नाही. ‘जगभरातल्या जवळपास लोप पावलेल्या, मात्र यशस्वीरीत्या पुनरुज्जीवित
केल्या गेलेल्या काही निवडक भाषांपैकी एक माओरी आहे’ असं त्यांनी
सांगितलं. सार्वजनिक ठिकाणी इंग्रजीच्या बरोबरीने माओरी का दिसत होती
त्याचं कारण तेव्हा आमच्या लक्षात आलं. पण हे आमचं ज्ञानवर्धन आणखी १०
दिवसांनी होणार होतं...
त्याआधी रोटोरुआतल्या ‘ते पुइया’च्या (Te Puia) माओरी व्हिलेजमध्ये
त्यांचं धनधान्य साठवण्याचं, सुंदर कोरीव कामाचं ‘स्टोअरेज हाऊस’ दिसणार
होतं; ‘बाहेरून जितकं अधिक कोरीव काम, तितकाच आतला धनधान्याचा साठा जास्त’
हे समीकरण आश्चर्यचकित करणार होतं. माओरी शोमधल्या कलाकारांच्या
पेहरावातल्या झिरमिळ्या न्यूझीलंडच्या पाणथळ भागात आढळणार्या एका
झुडुपाच्या चिवट पात्यांपासून तयार होतात, ही माहिती गाठीशी जमा होणार
होती; ती वस्त्रं विणणार्या शहरी वेषातल्या माओरी मुलींच्या पुढ्यात उभं
राहून त्यांचं काम बारकाईने निरखता येणार होतं.
दूर जगाच्या एका कोपर्यातल्या चिटुकल्या देशातल्या आदिवासी लोकांबद्द्ल
आयुष्यभर पुरणार्या आठवणी जमा होतील असं निघण्यापूर्वी स्वप्नातही वाटलं
नव्हतं.
न्यूझीलंड-२ : Unique to New Zealand... हे फक्त इथेच!
न्यूझीलंडला जायचं तर नेचर-टुरिझमसाठी, असं तिथे जाऊन आलेल्यांकडून ऐकलेलं होतं. आमचंही नेचर वॉक्स, जंगल-ट्रेल्स, समुद्रकिनारे यांनाच प्राधान्य होतं. मानवनिर्मित स्नो-वर्ल्ड, डिज्नी-वर्ल्ड, अम्युझमेंट पार्क्स असल्या गोष्टींवर आम्ही आधीपासूनच फुली मारलेली होती. मात्र जगभरात केवळ न्यूझीलंडमधेच अस्तित्त्वात असणार्या काही नैसर्गिक गोष्टी असू शकतात, त्यांचा शोध घ्यावा, हे काही डोक्यात आलेलं नव्हतं. तो उजेड पडला TripAdvisor मुळे.
न्यूझीलंडमधल्या I-site visitor centre च्या मी प्रेमात पडले ती खूप
नंतरची गोष्ट म्हणायला हवी. त्याच्या खूप आधीपासून माझं TripAdvisor app
सोबतचं प्रेमप्रकरण सुरू झालं. इतके दिवस TripAdvisor च्या लोगोतलं गॉगल
लावलेलं घुबड आपल्याकडच्या काही हॉटेल्सच्या दारांवर वगैरे तेवढं पाहिलेलं
होतं. त्यांपैकी काही हॉटेल्स खूप काही चांगली असतील असं बाहेरून तरी
वाटायचं नाही. त्यामुळे ‘आजकाल काय... पट्टेवाल्यांची पोरंही कालेजात
जातात, हो’च्या चालीवर त्याकडे दुर्लक्ष केलं होतं. न्यूझीलंड टूरच्या
प्लॅनिंगदरम्यान मात्र हे चित्र बघताबघता पालटलं.
नेटवर न्यूझीलंडमधल्या विविध things to do शोधायला गेलं की पहिल्या २-४
सर्च-रिझल्ट्समध्ये हमखास TripAdvisor ची लिंक असायचीच. सुरूवातीला आम्ही
न्यूझीलंड टूरिझम खात्याच्या लिंक्स तेवढ्या उघडून पहायचो. इतर लिंक्सकडे
तसं दुर्लक्षच करायचो. मग कधीतरी एकदा TripAdvisor वर क्लिक केलं गेलं; आणि
मग हळूहळू हे प्रमाण वाढत गेलं. TripAdvisor तुम्हाला विचारतं- कशा
प्रकारचं टुरिझम हवंय? नेचर्स अँड पार्क्स बघायची आहेत का? लहान मुलांना
आवडेल असं काही हवंय का? शॉपिंगमध्ये रस आहे का? अॅडव्हेंचर करायचंय
का?... ते पाहिलं आणि ‘युरेका!’ झालं.
TripAdvisor वरची सर्वाधिक उपयोगी पडणारी गोष्ट म्हणजे त्या-त्या ठिकाणी जाऊन आलेल्यांनी लिहिलेले reviews. हळूहळू ते वाचायला लागलो. पुढेपुढे तर लहान मूल जसं घरातल्या इतरांनी काहीही सांगितलं तरी एकदा ‘हो, आई?’ करत आईला विचारून खात्री करून घेतं, तसंच व्हायला लागलं. एखाद्या ठिकाणाबद्दल नेटवर अन्यत्र काहीही दिलेलं असू दे, TripAdvisor वर त्याबद्द्ल काय दिलंय हे बघण्याची गरज वाटायला लागली; अमुकतमूक जागेचे फोटो पाहिल्यावर तिथे जावंसं वाटलं तरी त्या जागेचं TripAdvisorचं रेटिंग पाहिल्याशिवाय त्याबद्दल निर्णय घेणे बरं वाटेना. मग कामातून ५-१० मिनिटांचा ब्रेक घेऊन किंवा वेळी-अवेळी, रात्री-बेरात्री अशी शोधाशोध करायला बरं म्हणून त्यांचं app फोनवर डाऊनलोड केलं. देखते देखते ये दोस्ती प्यार में बदल गयी... आणि अंतिमतः TripAdvisor मुळे आम्ही Unique to NewZealand अशा तीन गोष्टी पाहू शकलो. त्यातली एक, म्हणजे वेलिंग्टनमधल्या एका अप्रतिम जंगलात पाहिलेले पक्षी; दुसरे, ख्राईस्टचर्चजवळच्या अकारोआ (Akaroa) इथले चिमुकले हेक्टर डॉल्फिन्स; आणि तिसरे... त्याचीच स्टोरी आधी सांगते.
न्यूझीलंडच्या नॉर्थ आयलंडमधल्या रोटोरुआनजीक एक अत्यंत लोकप्रिय, चुकवू
नये असं ठिकाण आहे - ‘Waitomo Glow Worm caves’. या प्रकारचे ग्लो-वर्म्स
जगभरात फक्त न्यूझीलंडमध्येच पाहायला मिळतात, असं कळलेलं होतं. त्यामुळे
काही झालं तरी ग्लो-वर्म्स पाहायचेच हे नक्की होतं; वायटॉमो short-list
केलेलंही होतं. पण, TripAdvisor मुळे त्यात एक झकास ट्विस्ट आला.
प्लॅनिंगदरम्यानची गोष्ट. जाण्या-येण्याची विमानतिकिटं, हॉटेल-बुकिंग्ज,
अंतर्गत प्रवासाची विमान-तिकिटं एवढं पूर्ण करून व्हिजासाठी अर्ज केलेला
होता. व्हिजा आला की (आणि आला तर!) मग बाकीचं ठरवू असं म्हणून stand-by
mode वर होतो. पण दरम्यान दुनिया की कोई ताकद मला TripAdvisor वर
बागडण्यापासून रोखू शकत नव्हती.
तर अशीच एक दिवस तिथे हॉकिटिकाबद्द्ल काय काय दिलंय ते सहज बघत होते. आमचं
तिथल्या हॉटेलचं location, तिथून सिटी-सेंटर किती लांब आहे, खादाडीची
ठिकाणं, तिथला बीच कसा आहे, वगैरे, वगैरे. तर अचानक आमच्या हॉटेलच्या अगदी
समोरच एक जागा मार्क केलेली दिसली; त्या जागेचं नाव होतं ‘Glow Worm Dell’.
मी लगेच त्या ठिकाणाचा सर्च मारला. तर कळलं, की तिथेही ग्लो-वर्म्स पाहता
येणार होते. एकाने reviews मधे लिहिलेलंही होतं, की ‘वायटॉमोला
जाण्यापेक्षा इथे जा; सेम तसेच ग्लो-वर्म्स पाहता येतात, ते देखील अगदी
शांतपणे आणि मुख्य म्हणजे फुकटात!’ मी ताबडतोब हॉकिटिकातून बाहेर पडून
वायटॉमोत शिरले. तिथल्या ग्लो-वर्म्स केव्जबद्दल लोकांनी भरभरून आणि
चांगलेच रिव्ह्यूज लिहिले होते; पण ‘तिथे खूप गर्दी असते, त्या केव्जमधून
इतक्या पटापटा लोकांना नेऊन आणतात की समाधान होत नाही, त्या मानाने पैसे
खूपच घेतात,’ असा सर्वसाधारण सूर दिसत होता. मग मी वायटॉमोला कसं जायचं
वगैरे शोधलं. रोटोरुआतून तिथे बसनं जावं लागणार होतं. साधारण दीड-दोन
तासांचा प्रवास. आम्ही दोघंही motion-sickness चे खंदे कार्यकर्ते
असल्यामुळे शक्यतो बसप्रवास टाळण्याकडे आमचा कल असतो. पण ग्लो-वर्म्ससाठी
आम्ही ते देखील केलं असतं. मात्र आता TripAdvisor नं ते टाळण्याचा पर्याय
दाखवला होता. त्यामुळे व्हीजा आल्यावर आम्ही पहिलं काय केलं तर वायटॉमोवर
फुली मारून टाकली. त्यामुळे आमचा रोटोरुआतला किमान अर्धा दिवस वाचला;
पैशांचीही बर्यापैकी बचत झाली. शिवाय, रोटोरुआला जाणारे आपल्याकडचे समस्त
पॅकेज-टूरवाले जिथे ‘नेतातच’, तिथे ‘जायचंच नाही’ असा थोडासा माजही करता
आला!
तर, हॉकिटिका...
...
“What made you stay here for 3 days??” - हॉकिटिकाच्या आय-साईटमधली मुलगी आश्चर्यानं आम्हाला विचारत होती.
न्यूझीलंडमधला तो आमचा ११वा दिवस होता. आता आम्ही त्या परक्या देशात on our own फिरायला ‘तय्यार’ झालेलो होतो. काळजीपूर्वक, इकडच्या-तिकडच्या खुणा लक्षात ठेवत फिरण्याचं सुरूवातीचं प्रमाण बरंच कमी झालं होतं. पर्यटकांसाठीच्या छोट्या-छोट्या सोयीही इतक्या व्यवस्थित दिसल्या होत्या की रस्ता चुकू म्हटलं तरी चुकणार नाही, याचा आत्मविश्वास आला होता. किवी इंग्रजी आपल्याला व्यवस्थित समजतंय, आपल्या भारतीय इंग्रजीला समोरून लगेच प्रतिसाद येतोय, हे ध्यानात आल्यानं बेधडक रस्त्यातल्या एखाद्याला ‘ओ दादाऽ, या रस्त्यान् समुद्रावर जाता येतंय का?’ हे विचारायला लागलो होतो. (गूगल-मॅप्स दिशा दाखवतं, पण असे विचारत विचारत रस्ते शोधण्याची मजा त्यात नसते.) एका ठिकाणाचा निरोप घेऊन निघालं की पुढच्या ठिकाणचं आय-साईट कुठे आहे ते फोनवरच्या नकाशात शोधून ठेवायचं, त्या ठिकाणी पोचलं की हॉटेल चेक-इन करून आय-साईटपर्यंत शक्यतो चालतच जायचं, हे आमचं ठरून गेलेलं होतं. (आम्ही निवडलेल्या सर्व हॉटेल्सची चेक-इनची वेळ दुपारची असल्यामुळे हे शक्यही व्हायचं.) चालत जाण्याचा मोठा फायदा म्हणजे हॉटेलच्या आसपासचा परिसर आपोआप बघून व्हायचा; खादाडीची ठिकाणं कळायची; स्थानिक बसस्टॉप्स वगैरे दिसायचे; त्या-त्या ठिकाणच्या गारठ्याचा, वार्याचा अंदाज यायचा; (एकंदर न्यूझीलंडमध्ये सगळीकडेच बेक्कार वारा होता! एकवेळ थंडी परवडली, पण तो बोचरा वारा नको असं व्हायचं.) थोडक्यात, त्या जागेचा एकूण ‘फील’ यायचा. तर तसंच, हॉकिटिकाच्या आय-साईटमध्ये गेलो होतो. तीन दिवसांच्या मुक्कामात निवांतपणे काय काय करता येईल ते पाहत होतो; आणि तिथली क्लार्क मुलगी आम्हाला विचारत होती - “What made you stay here for 3 days??” त्यावर तिला ‘मेरीऽ मर्रऽऽजी’ असं उत्तर देण्याचा मोह होत होता. चूक तिचीही नव्हती. कारण बहुतेक पर्यटक हॉकिटिका नाहीतर ग्रेमाऊथमध्ये एखादा दिवस थांबून पुढे ‘Franz Josef’ या स्की-रिसॉर्टला, तिथली Fox Glacier बघायला जातात. (ग्रेमाऊथ रेल्वे स्टेशनवरून आम्ही फ्रान्झ जोसेफचीच बस पकडली होती; आणि हॉकिटिकाला बसमधून उतरणारे आम्ही दोघंच होतो.) फ्रान्झ जोसेफचा प्रवास ४ तासांचा, वळणावळणाचा; त्यामुळे आम्ही अगदी नाईलाजास्तव त्यावरही फुली मारली होती. हे सगळं तिला कुठे सांगत बसणार! त्यामुळे आम्ही ‘We just love beaches, you know...’ असं म्हणून तिला स्की-रिसॉर्टवरून बीचवर आणून सोडलं. मग तिनंही त्याचा नाद सोडून दिला आणि पाहियाच्या ख्रिससारखंच आम्हाला हवं होतं ते सगळं ५-१० मिनिटांत मार्गी लावून दिलं. मुख्य म्हणजे, हॉकिटिकातल्या त्या गप्पीष्ट काकूंशी दुसर्या दिवशी आमची गाठ घालून दिली. त्यांनीच आम्हाला तिथल्या आसपासच्या परिसराची सैर घडवून आणली. एकीकडे हॉटेललगतचा शांत समुद्रकिनारा होताच अधूनमधून डोकावायला.
या सगळ्यात मध्येच कधीतरी ती glow worm dell बघायची होती. मध्येच कधीतरी म्हणजे रात्रीच्या अंधारातच. पण ती जागा समोरच होती; मग काय, कधीही जाऊ शकतो, असं करता करता २ दिवस संपले. वायटॉमोची cave आणि ही dell, दोन्हींत काय फरक, असा प्रश्न पडला होता. Cave म्हणजे गुहा, हे माहिती होतं. Dell म्हणजे झाडा-वेलींनी बंदिस्त झालेली जागा, असं गूगलनं सांगितलं. हा अर्थ समजल्यावर पहिला मध्यमवर्गीय विचार काय आला, तर रात्रीच्या अंधारात थेट तिथे शिरण्यापूर्वी दिवसाउजेडी ती जागा एकदा बघून घेऊ. आणि हॉकिटिकातून निघायच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळी आम्ही तिकडे वळलो.
हायवेच्या अलीकडे आमचं हॉटेल, आणि पलीकडे ती झाडांची गुहा. हायवेवरून गाड्या रोरावत धावत होत्या. न्यूझीलंडमध्ये आल्यापासून जिथे जिथे रस्ता ओलांडायची वेळ आली होती तिथे ईमानेइतबारे सिग्नल शोधून, तिथल्या खांबावरचं बटण दाबून, रस्ता ओलांडण्यासाठीचा कर्णकर्कश आवाज सुरू झाला की, आणि संपायच्या आत, रस्ता ओलांडला होता. तो आवाज नसताना रस्ता ओलांडायची ही पहिलीच वेळ होती. तेवढी २-४ मिनिटं उगाच बरं वाटलं; आपल्या देशात असल्यासारखं. बाकी, तिथेही आपल्यासारखा राईट हॅण्ड ड्राईव्हचाच नियम आहे, त्यामुळे ट्रॅफिकमध्ये वेगळं काही वाटत नाही... शिस्त सोडल्यास! असं ट्रॅफिकमध्ये काही वेगळं न वाटण्याचा एक माफक (आणि मौखिक) प्रसाद आम्हाला पाहियात मिळाला होता. तिथे एक दिवस सकाळी हॉटेलमधून बाहेर पडून रस्त्याला लागलो होतो. तो हायवे नव्हता, तरी अशाच गाड्या रोरावत धावत होत्या. नेहमीच्या सवयीने रस्त्याच्या उजव्या बाजूने चालत होतो, म्हणजे समोरून येणाऱ्या गाड्या दिसतात. तर, एका वळणावर समोरून एक सुसाट गाडी आली. आम्हाला उजव्या बाजूने चालताना पाहून तो गाडीवाला बुवा सपशेल हैराण झाला. मात्र गाडीचा वेग अजिबात कमी न करता तो खिडकीतून हात बाहेर काढून, डोळे मोठे करून ‘टीss दी आद साss’ असं काहीतरी ओरडत दिसेनासा झाला. ते किवी उच्चारांतलं ‘Take the other side…’ होतं हे आम्हाला त्यानंतर उमगलं. मग लक्षात आलं, की त्या रस्त्याला फक्त डाव्या बाजूलाच फूटपाथ होता आणि तो बुवा आम्हाला तिथून चालायला सांगत होता. त्याचा चेहरा पाहता त्यापुढे त्यानं आम्हाला २-४ शिव्या हाणल्या असल्याचीही दाट शक्यता होती; पण त्याच्या गाडीचा वेग इतका होता, की त्या शिव्या पुढे भलत्याच कुणावर तरी जाऊन धडकल्या असणार. त्यानंतर रस्त्यावर पाऊल टाकलं, की आधी फूटपाथच्या शोधार्थ नजर भिरभिरायची. तर, इतके ते शिस्तशीर आणि नियमबद्ध रस्ते...
हॉकिटिकातला तो हायवेही तसाच. पण हायवे असला आणि शिस्तशीर असला तरी तो
सिंगल लेनचाच होता; पळत तो ओलांडला, आणि त्या Dell च्या तोंडाशी गेलो. एक
बारीकशी पायवाट आत जात होती. आत गर्द झाडीने वेढलेली जराशी गोलाकार छोटीशी
बंदिस्त जागा होती. पायवाटेच्या दोन्ही बाजूंना छोटं रेलिंग लावलेलं होतं.
मान पूर्ण वर केली तरच आकाश दिसत होतं. जरावेळ तिथे नुसतेच उभे राहिलो…
चहूबाजूंनी गर्द झाडं, झुडुपं… ते ग्लो-वर्म्स इथे नेमके कुठे असतील,
रात्रीच्या अंधारात इतक्या झाडीत आपल्याला दिसतील का, कालच यायला हवं होतं
का, म्हणजे जरा सराव होऊन आज परत व्यवस्थित पाहता आले असते का, आज रात्री
नाही दिसले तर काय, उद्या सकाळी इथून निघायचंय, रोटोरुआला न जाऊन चूक तर
नाही ना केली… या सर्व प्रश्नांची उत्तरं आम्हाला आणखी ३-४ तासांनी मिळणार
होती...
रात्री जेवण उरकून, सामानाची बांधाबांध करून ठेवून दहा-साडे दहाला परत
बाहेर पडलो. हायवेवर काळोख, गाड्या तशाच रोरावत धावत होत्या. Dell च्या
दिशेनं एक-दोघं रस्ता ओलांडून हॉटेलच्या आवारात शिरताना दिसले. न राहवून
त्यांना विचारलं- Could you see the glow worms? त्वरित प्रतिसाद आला -
Yep, they’re there, just fantastic! आणि संध्याकाळच्या सर्व प्रश्नांची
उत्तरं एका दमात मिळाली.
उत्साहात रस्ता ओलांडून तिथे गेलो. तिथे २-३ गाड्या पार्क केलेल्या दिसत होत्या. काहीजण आत जाताना दिसत होते, काही आतून बाहेर येत होते. एकूण तेव्हा तिथे १५-२० जण तरी होते. त्यात ४-५ तरुण मुलींचा एक ग्रुपही होता. आमच्या पाठोपाठ आत शिरताना त्यातल्या एकीनं आतल्या दिशेला बोट दाखवत मला विचारलं ‘glow worm?’ मी हसून मान डोलावली. मी त्या क्षणी ग्लो-वर्म्सपेक्षा त्या मुलींचाच विचार करत होते. त्या इतक्या रात्री निर्धोकपणे भटकू शकत होत्या त्याचा मला फार म्हणजे फार हेवा वाटत होता.
पायवाटेनं आत शिरलो. संध्याकाळी येऊन गेलो होतो, तरी अंधारात पुढे पाऊल टाकताना बिचकायला होत होतं. आसपास माणसं असल्याचं फक्त जाणवत होतं. पण इकडे तिकडे पाहिलं की नुसता काळा अंधार, बाकी काहीच नाही… साधारण निम्मं अंतर आत आल्याचा अंदाज घेऊन एका जागी थांबलो. ग्लो वर्म्स जवळ जाऊन पाहिले तर दिसतात, की लांबून पाहायला हवेत; त्यांच्या ‘ग्लो’चा आकार केवढा असतो, म्हणजे आपल्या काजव्यांएवढे असतात, की त्याहून लहान, की मोठे… बरेच प्रश्न पडले होते. अंधारात काय शोधायचं हे माहित होतं; पण काय दिसणार आहे हे माहित नव्हतं! अंधाराला नजर सरावायला हवी आहे हे कळत होतं, पण वळत नव्हतं… फार गंमतीशीर २-४ मिनिटं होती ती… अंधारात डोळे फाडफाडून नुसतं इकडे तिकडे बघत होतो… आणि एका क्षणी तो अंधार ठिकठिकाणी चमचमायला लागला! आपल्या काजव्यांहूनही अगदी चिंटूकले, मंद निळसर दिवे, तिथे जिकडे तिकडे सगळीकडे होते! ज्या क्षणी डोळ्यांना ते दिसायला लागले तो क्षण अजूनही मला आठवतोय. कमाल transition होतं ते! आपण संध्याकाळी आलो तेव्हाही हे दिवे इथेच होते; गेली २-४ मिनिटंही असेच होते, फक्त आपल्याला दिसत नव्हते; या विचाराने भारी वाटलं. एकाच जागी काय उभं राहायचं, म्हणून जरा पुढे गेलो, गोल फिरलो, पुढे, मागे, सगळीकडे निळसर चिमुकले डॉट्स; ते दृश्य असलं अफाट होतं की कार्टून्ससारखं माझ्या डोळ्यांतही निळसर ठिपके उमटायच्या बेतात होते. वास्तविक ते वर्म्स त्यांच्या भक्ष्याला आकर्षून घेण्यासाठी चमकत असतात. आपले काजवे त्यांच्याहून बरेच प्रखर म्हणायला हवेत. काजवे इकडेतिकडे उडतात; हे वर्म्स एका जागी स्थिर असतात; खडकांना नाहीतर झाडांच्या फांद्यांना लटकतात. आम्ही त्यांचे फोटो काढण्याचे १-२ निष्फळ प्रयत्न केले आणि सोडून दिले. १५-२० मिनिटं डोळे भरून ते दृश्य पाहिलं आणि तिथून निघालो. बाहेर Dell च्या तोंडाशी एका फलकावर त्या ग्लो-वर्म्सची वैज्ञानिक माहिती दिलेली होती. माहिती वाचण्यासाठी तिथे व्यवस्थित दिवा वगैरेही होता. पण आम्ही तिथे थांबलो नाही; ती माहिती काय नंतर नेटवरही वाचता आली असती; त्या क्षणी आतल्या अंधारात जे पाहून आलो होतो तेच डोळ्यांसमोर असू दे असं वाटत होतं...
टाईमलाईननुसार, Unique to New Zealand च्या आमच्या ‘इजा-बिजा-तिजा’तला हा तिजा होता; पण अनुभव म्हणून पहिल्या नंबरचा!
----------
Cut to ६ दिवस आधी, वेलिंग्टन...
हॉटेलपासून चालत १० मिनिटांच्या अंतरावरच्या आय-साईटमध्ये शिरलो होतो, ‘झीलँडिया’ची चौकशी करायला. TripAdvisor नं आम्हाला या ‘झीलँडिया’च्या दिशेला अक्षरशः ढकललं होतं. ती जागा इथून किती लांब आहे, तिथे जायला बस बरी पडेल की टॅक्सी, वगैरे आमच्या नेहमीच्या प्रश्नांना हसतमुख उत्तर मिळालं - ‘You’ll get a free ride there; the bus leaves from there, every morning at 9:00...’ यातलं पहिलं ‘there’ झीलँडियासाठी होतं, आणि दुसरं, आम्ही उभे होतो तिथून १०-२० पावलांवरच्या बस-स्टॉपसाठी. आमचा दुसर्या दिवसाचा to & fro प्रश्नच एका क्षणात मिटला होता.
आय-साईटकडून ‘वेळेच्या आधी १५ मिनिटं हजर रहा’ अशी प्रेमळ सूचनाही
मिळालेली होती. त्यामुळे दुसर्या दिवशी सकाळी पावणे नऊला दुसर्या
‘there’पाशी जाऊन उभे राहिलो. त्यादिवशी रविवार होता; वाटलं होतं, तिथे
आणखी काहीजण नक्की असतील. पण कुणीच नव्हतं. रविवारमुळेच कदाचित रस्ते अगदी
सामसूम होते; मुंबईतल्या फोर्टच्या एखाद्या गल्लीत उभं असल्यासारखा भास होत
होता. तशाच दगडी इमारती, खिडक्यांना कमानी, वगैरे. क्वचित एखादी गाडी
जाताना दिसत होती; क्वचित कुणीतरी पायी चालत जाताना दिसत होतं; हवेत
चांगलाच गारठा होता; बोचरा वारा होता; आणि त्या free-ride चा पत्ता नव्हता.
थंडीत अंमळ कुडकुडतच उभे होतो. नक्की इथेच यायचं होतं ना, बस दुसरीकडून
कुठूनतरी निघून गेली नसेल ना, वगैरेही करून झालं. पण तिथल्या
बस-स्टॉपसारख्या खांबावर ‘Zealandia Pickup’ असं स्वच्छ लिहिलेलं होतं.
त्यामुळे ती जागा सोडायची नाही असं ठरवलं होतं. अजूनही स्टॉपवर, त्या
फूटपाथवर, त्या रस्त्यावर आमच्याशिवाय कुणीच नव्हतं. शेवटी सव्वा-नऊला एक
मोठी पिक-अप व्हॅन अवतरली. व्हॅनवर बाहेर झीलँडियाचा लोगो दिसला. ‘फ्री’
पिक-अपच्या मानाने गाडी एकदमच टकाटक निघाली. ड्रायव्हर तसा ‘अंकल
कॅटेगरी’तला वाटला; भरघोस दाढी, मिश्या; आडदांड शरीर; त्यानं आतून दार
उघडलं आणि आम्ही गाडीत पाय ठेवायच्या आधीच उशीर झाल्याबद्दल खणखणीत आवाजात
आमची माफी मागितली. आमचा पुढचा पाय पुढे, मागचा मागे राहिला. ‘काय काका,
लगेच सॉरी वगैरे कशाला? रविवारचं चालायचंच जरा इकडे-तिकडे...’ यातलं काहीही
बोलून उपयोग नव्हता; कारण काकांना १५ मिनिटांच्या उशीरानं अगदी मेल्याहून
मेल्यासारखं झाल्याचं त्यांच्या चेहर्यावर स्पष्ट दिसत होतं. गाडी निघाली;
काकांनी उशीराचं स्पष्टीकरण द्यायला सुरूवात केली - गाडी सकाळी सुरू
होईना, काहीतरी प्रॉब्लेम झाला होता; वगैरे वगैरे. जरा वेळानं त्यांना जाग
आली, की झीलँडियाची प्राथमिक माहिती यांना सांगायला हवी. गाडीत पर्यटक असे
आम्ही दोघंच होतो. तरी त्यांनी गगनभेदी आवाजात बोलायला सुरूवात केली -
नव्वदच्या दशकात वेलिंग्टनमधल्या जिम लिंच नामक निसर्गसंवर्धकाच्या डोक्यात
एक कल्पना आली, की शहराच्या मध्यात अशी एक जागा तयार करावी जी
न्यूझीलंडच्या स्थानिक प्राण्या-पक्ष्यांसाठी असेल. मात्र त्याला तिथे
प्राणीसंग्रहालय करायचं नव्हतं. नैसर्गिक अधिवास हवा होता. ४-५ वर्षं
त्यानं चिकाटीनं याचा पाठपुरावा केला; एका विस्तृत जंगलसदृश विभागाला कुंपण
घालण्यात यश मिळवलं; आणि न्यूझीलंडमधून अस्तंगत होऊ घातलेल्या
पक्ष्यांच्या, पाली-सरड्यांच्या काही जातींना जाणीवपूर्वक तिथे आणून सोडलं.
आज त्या बर्याच काहीशे एकरांवर एक अप्रतिम, नैसर्गिक जंगल तयार झालं आहे.
सुरूवातीला त्याचं नाव काहीतरी वेगळं होतं; “आता त्याला ‘झीलँडिया -
प्राईड ऑफ वेलिंग्टन’ म्हणतात.” काकांनी एका झोकदार वळणावर शेवटचं वाक्य
इतक्या प्राईडनं उच्चारलं, की स्वतः जिम लिंचही तितक्या अभिमानानं कधी
बोलला नसेल.
१५-२० मिनिटांत झीलँडियापाशी पोहोचलो. ड्रायव्हर काकांचं बोलणं ऐकण्याच्या नादात गाडीच्या खिडकीतून वेलिंग्टनमधली मजा बघायची मात्र राहिली.
...
तिकीट काढून आत शिरलो. तिथेही फिरण्याचे काही पर्याय होते - २ तास, ४
तास, गायडेड टूर, इ. आम्ही ४ तासांचा पर्याय निवडला. एकतर, त्यादिवशी आम्ही
दुसरं काहीही करणार नव्हतो; आणि दुसरं, काकांनी आम्हाला परतीची वेळ
दुपारची तीनची सांगितली होती. त्यामुळे हाताशी भरपूर वेळ होता.
तिकीट देणार्या मुलीनं तिकिटासोबत झीलँडियाची माहिती देणारं एक फोल्डर
हातात कोंबलं. तसंच एक फोल्डर ड्रायव्हर काकांनीही दिलं होतं.
(न्यूझीलंडमधून निघेपर्यंत अशी इतकी फोल्डर्स, बुकलेट्स आणि नकाशे जवळ
साठले, की परतल्यावर त्या जोरावर Travel to NewZealand चं माहितीकेंद्रही
उघडता आलं असतं.)
तिकीटं घेऊन पुढे झालो, तर झीलँडिया स्टाफपैकी एक मावशी येणार्या पर्यटकांना प्राथमिक माहिती देत होत्या. Rather, ती माहिती ऐकल्याशिवाय त्या कुणाला पुढेच जाऊ देत नव्हत्या असं दिसलं. मग काय, आमच्या पुढचा ग्रूप पुढे सरकेपर्यंत निमूटपणे थांबलो. त्या मावशी तसं का करत होत्या हे थोड्याच वेळात समजलं. झीलँडिया जंगलात शिकारी प्राणी किंवा पक्ष्यांची अंडी खाणारे साप-उंदीर इत्यादी प्राणी अजिबात नाहीत. म्हणजे ते जंगल जाणीवपूर्वक अशा प्राण्यांपासून मुक्त ठेवलं गेलं आहे. तर, त्या मावशी तिथे येणार्या प्रत्येकाकडची बॅग, पर्स, पिशवी जे काही असेल ते स्वतः जातीने तपासत होत्या. कुणाच्या बॅगेत घरचे पाळलेले उंदीर किंवा साप नाहीत ना, हे पाहत होत्या. ‘घरनं कुणी साप-उंदीर कशाला बरोबर आणेल?’ ही माझ्या मनातली शंका मावशींना स्पष्ट ऐकू गेली बहुतेक. कारण त्या चेहर्यावरचं स्मितहास्य तसंच ठेवत पण जरा यांत्रिकपणे ‘Believe me, people bring along such pets... What if a rat jumps out... we just can’t afford it here’ असं म्हणाल्या. बोलता बोलता आमच्या सॅकमध्ये पार आतपर्यंत हात कोंबून आतल्या वस्तू उलट्यापालट्या करून, मग सॅक बाहेरून चाचपून, दाबून बघून त्यांनी मनाचं समाधान करून घेतलं आणि आम्हाला पुढे जाऊ दिलं. पुढे बराच वेळ ‘बॅगेत उंदीर’ या नुसत्या कल्पनेनंच मला कसंसं होत होतं. पण ती कसंसं करणारी कल्पना बाजूला सारून झीलँडियानं कधी मनाचा ताबा घेतला ते कळलंच नाही.
पुढचे ४ तास आमच्या अवतिभोवती घनदाट जंगल आणि चहूबाजूंनी विविध पक्ष्यांचं अखंड मंजूळ कूजन, इतकंच होतं! वाहनांचे आवाज नाहीत, माणसांचा गोंगाट नाही; ढगाळ हवा, वेलिंग्टन-स्पेशल बोचरा गारठा, हिरवी शांतता, व्यवस्थित आणि भरपूर दिशादर्शक असणारे विविध मार्ग... पायांची साथ असेल तितकं आपण नुसतं भटकायचं; अधेमध्ये जरावेळ टेकायला बाक दिसत होते; पक्ष्यांची माहिती देणारे फलक होते; मात्र त्या माहितीचा मारा केलेला नव्हता.
...
पायवाटांवर बर्याच ठिकाणी जाड वाळू टाकलेली होती. त्यातून चालणार्या पावलांचे आवाज आणि विविध दिशांनी विविध पक्ष्यांचे आवाज... बहुतेक सगळे पक्ष्यांचे आवाज अनोळखीच; पण अगदी वेगळे आणि लक्षात राहणारे. बहुतेक सगळे पक्षी केवळ जगाच्या त्या भागात आढळणारे; काही तर केवळ न्यूझीलंडमध्येच असणारे - किया, टुई, पुकुपुकू; ही नावं लक्षात राहिली कारण त्यांचं कूजन फार वेगळंच आणि सुंदर होतं. पाहियापासून ते आवाज ऐकत आलो होतो; त्यांच्या विशिष्ट धाटणीमुळे ते कानांनी अगदी लक्षात ठेवले होते. ते केवळ याच देशात आढळणारे पक्षी आहेत हे झीलँडियात फिरताना समजलं आणि काहीतरी अडव्हेंचरस केल्यासारखी कॉलर ताठ करून घ्यावीशी वाटली. कानांचा वेध घेणारं एखादं कूजन ऐकू आलं की पावलं आपोआप थबकायची; वाळूतल्या पावलांचाही आवाज थांबावा आणि फक्त त्या पक्ष्याचा आवाज ऐकत उभं राहावं असं वाटायचं.
ठिकठिकाणी पक्ष्यांसाठी खास घरटी, फीडर्स ठेवलेले होते. तिथे आसपासचे पक्षी माणसांना न बुजता अगदी समोर, शेजारी येऊन बसत होते. ‘पक्ष्यांना खायला घालू नये’च्या सूचना सगळीकडे होत्या; सगळीकडे त्या पाळल्या जात होत्या. एखादा पक्षी अगदी समोर येऊन बसला, की त्याला निरखावं, की डोळे मिटून फक्त त्याचा आवाज ऐकावा, की त्याचे फोटो काढावेत, असा प्रश्न पडत होता. पैकी फोटो काढण्याचा विचार सोडून देणे हे सर्वात सोपं होतं. ते आम्ही केलं. पक्ष्यांची एक से एक कूजनं कानांनी पीत, मनात साठवत जंगलात भटकत राहिलो.
वाटेवर अनेक लहान-मोठी तळी होती. प्रत्येक तळ्याची काहीतरी कथा होती. कथा म्हणजे पुराणकथा अशा अर्थानं नव्हे, तर संवर्धनाची गोष्ट अशा अर्थानं. अमूक तळ्याचं पाणी सजीवसृष्टीसाठी घातक बनलं होतं, मग शास्त्रज्ञांनी त्या पाण्यावर हे-हे प्रयोग केले, त्या पाण्यात अमूक प्रकारचं शैवाल चांगलं निपजलं, मग त्यावर गुजराण करणारे किडे तिथे आले, त्या किड्यांमागोमाग अमूक पक्षी आले... एवढं वाचलं की आपसूक नजर समोरच्या पाण्याकडे वळायची आणि तिथे ते पक्षी बसलेले दिसायचे. आधी आपलं त्यांच्याकडे लक्ष कसं गेलं नाही या विचारानं नवल करत आपण त्यांना निरखायचं आणि पुढे व्हायचं; हे सगळं आपोआप घडत होतं. तळ्यांच्या कथा तशा तिथे फलकांवर लिहिताना त्या लोकांना हे अपेक्षित होतं की नाही माहिती नाही; पण त्यामुळे मजा येत होती.
पुढची ५०० वर्षं ते जंगल तसंच ठेवायचं असं जिम लिंच अँड कंपनीनं ठरवलं आहे, म्हणे! त्या ५०० वर्षांपैकी एका कणभर टाईम-स्लाईसमध्ये त्या जंगलाला आपले पाय लागले; ‘संवर्धन’ म्हणजे काय त्याचा किलबिलता डेमो आपण पाहू शकलो; या विचारानं ‘पंख बिना उडूं..ऽऽ’ झालं. TripAdvisorचं ऐकलं म्हणून स्वतःचीच पाठ थोपटून घ्यावीशी वाटली. हाँगकाँग-ऑकलंड विमानात शेजारच्या बाईनं अगदी आवर्जून सांगितलं होतं, की मोठ्या शहरांच्या बाहेरचा न्यूझीलंड बघा; शहरांमध्ये वेळ घालवू नका. हे खरंच; पण मी त्यात भर घालून म्हणेन, झीलँडियासारख्या अपवादांकडेही लक्ष ठेवा.
तर, टाईमलाईननुसार, Unique to New Zealand च्या आमच्या
‘इजा-बिजा-तिजा’तला हा इजा होता; पण अशी काही यादी आपल्या खाती जमा होणार
आहे हे तेव्हा मनात रजिस्टर व्हायचं होतं...
ते झालं पुढे २ दिवसांनी, ख्राईस्टचर्चमध्ये.
Cut to Akaroa, ख्राईस्टचर्चपासून दोन-अडीच तासांचा निसर्गसुंदर बसप्रवास करून आम्ही आता क्रूझमधून निघालो होतो, ‘हेक्टर डॉल्फिन्स’ पाहायला.
आमच्या दोन्ही बाजूंना लांबवर उंचच्या उंच खडक; समोर दूरवर दोन्ही बाजूंनी विंचवाच्या नांगीच्या टोकासारखे एकमेकांच्या दिशेला येऊन थांबलेले होते. दोन्हींच्या मधल्या साधारण २ किमीच्या ‘फटीतून’ दक्षिण पॅसिफिक समुद्राचं पाणी आत शिरलेलं. काय सुरेख पाणी दिसत होतं ते... निळ्या-हिरव्या रंगाचं! बोटवाला आसपासची भौगोलिक माहिती सांगत होता. मध्येच एकदा त्यानं डाव्या बाजूला अगदी खडकापाशी बोट नेऊन जरावेळ थांबवली. आम्ही लगेच बोटीच्या काठाशी उभे राहून खाली पाण्यात, किनार्यावर बघायला लागलो. वाटलं, आपला हेक्टर डॉल्फिन्सचा स्टॉप आला की काय. पण बोटवाला खाली नव्हे तर वर पाहायला सांगत होता. अक्षरशः अंगावर येणारा तो अजस्त्र खडक म्हणजे कैक वर्षांपूर्वी साचलेला लाव्हारस होता. ज्वालामुखीच्या अनेक उद्रेकांमुळे त्याचे एकावर एक असे ३-४ तरी जाड थर साचलेले होते. त्या थरांच्या मधल्या सीमारेषा अगदी स्पष्ट दिसत होत्या.
...
दोन थरांच्या वयातलं अंतर किती असेल कोण जाणे; एकूण ती रचना तयार होऊनच
लाखो वर्षं झालेली; पण सर्वात वरचा थर सर्वात तरूण आणि अगदी खालचा सर्वात
म्हातारा, म्हणून दोन्हींत पटकन काही फरक करता येतो का असं पाहायचा प्रयत्न
केला; पण जमलं नाही. हलणारी बोट, असह्य बोचरा वारा, ही कारणंही होतीच.
आम्ही त्या २ किमी फटीच्या जसजसे जवळ जात होतो, तसतसा वार्याचा वेग अचाट
होत होता. हा पॅसिफिक समुद्रातला ‘roaring forties’चा प्रदेश आहे हे
बोटवाल्याकडून कळलं आणि वार्याने त्रासलेल्या आमच्या चेहर्यांचा अचानक
ट्रान्सफर-सीन झाला.
बोटीत एक पामेरियन-टाईप दिसणारं कुत्र्याचं पिल्लू होतं. बोटीवरच्या
कर्मचार्यांसारखाच एक गणवेश त्या पिल्लालाही घातलेला होता. म्हटलं, जरा
अतीच लाड त्या पिल्लाचे. पण तसं नव्हतं. ते पिल्लू म्हणजेही ‘क्रू’चा एक
भागच होतं. कसं? कारण डॉल्फिन्स जवळ आले की त्यांचं आपांपसांतलं
कम्युनिकेशन या पिल्लालाही समजणार होतं. बोटवाल्याच्या म्हणण्यानुसार ते
पिल्लूच आपल्याला डॉल्फिन्स कुठे असतील ते सांगणार होतं. आणि तसंच झालं.
इतका वेळ उगीच इकडे तिकडे करणार्या त्या पिल्लाचे कान अचानक ताठ झाले.
अचानक कुठल्यातरी कामगिरीवर निघाल्यासारखं ते हुशारीनं कशाचा तरी वेध
घ्यायला लागलं; बोटवाल्यानं आधी सांगून ठेवलेलंच होतं, पाण्यात डॉल्फिन्स
शोधू नका; त्यापेक्षा पिल्लाकडे लक्ष ठेवा. बघताबघता ते पिल्लू वाघ मागे
लागल्यासारखं सुसाट वेगाने बोटीवर इकडे तिकडे धावाधाव करायला लागलं. आणि
थोड्याच वेळात एकेक करत ते डॉल्फिन्स आमच्या बोटीच्या आसपास दिसायला लागले.
आधी एकेकटे आणि मग जत्थ्याने. फिक्या करड्या रंगाचे, तुकतुकीत कांतीचे,
बोटीहून अधिक वेगाने पाण्यात पोहत होते; डॉल्फिन-स्पेशल गोलाकार उडी मारत
होते.
कैर्या आणि बाळकैर्या यांच्या आकारात जितका फरक तितकाच आपल्या माहितीचे मोठे डॉल्फिन्स आणि हेक्टर डॉल्फिन्स यांच्यातला फरक. हे चिमुकले आकाराचे डॉल्फिन्स जगभरात केवळ न्यूझीलंडमधल्या अकारोआच्या पाण्यातच दिसतात. इतके छोटेसे, गोंडस ते मासे; त्यांना असा uniqueness जपण्याची खरं म्हणजे काही गरज नव्हती. जगभरात ते जिथे जिथे गेले असते तिथे सगळीकडे त्यांच्यावर spotlight पडलाच असता; पण तरी त्यांचं आपलं अकारोआ एके अकारोआ! त्यांच्यासाठी आमच्यासारख्यांना जीव मुठीत धरून दोन-अडीच तासांचा बसप्रवास करायला TripAdvisor नं भाग पाडलं होतं...
यानंतर तीनच दिवसांनी आम्ही हॉकिटिकातले ग्लो-वर्म्स पाहणार होतो; बाकी कशाच्याही आधी TripAdvisor ला ‘5-star rating’ देणार होतो. गंमत म्हणजे आम्ही पाहिलेल्या या तीन Unique to NewZealand गोष्टींपैकी एकाचेही धड फोटो आम्हाला काढता आले नाहीत. पण त्या गोष्टी होत्याही तशाच; हौशी फोटोग्राफर्सना सहजी कॅमेरात पकडता न येणार्या...
न्यूझीलंड-३ : हा खेळ मिनरल्सचा!
रोटोरुआच्या एअरपोर्टवर विमानातून बाहेर पाऊल टाकलं आणि एक वेगळाच वास
नाकात शिरला. म्हटलं तर त्याची नोंद घेतली गेली; म्हटलं तर नाही. १०-१५
वर्षं गुजराथच्या अत्यंत प्रदूषित औद्योगिक पट्ट्यात राहिल्यानं अशा
वेगळ्या वासाची नाकाला इतकी सवय झाली आहे, की तो वास आल्यावर आधी गुजराथचीच
आठवण आली. गुजराथइतका तो वास तीव्र नसल्यानं त्याकडे लगेच दुर्लक्षही
झालं.
हॉटेल चेक-इन, आय-साईट, गारठा, बोचरा वारा सगळं झालं. आय-साईटजवळच्या
मोठ्या तळ्याच्या काठी (Rotorua Lake) निवांत अर्धा-पाऊण तास फिरलो. आमचं
हॉटेल तसं ‘रिहाईशी इलाक्या’तच होतं. आसपास टुमदार बैठी घरं, छोट्या
आखीवरेखीव गल्ल्या; बहुतेक घरांच्या परसदाराच्या नाहीतर पार्किंगच्या एका
कोपर्यात एक-एक उंच, बारीक पाईप उभा केलेला दिसत होता. त्यातून मंदशी वाफ
बाहेर पडताना दिसत होती. वाटलं, त्यांची एक्झॉस्टची नाहीतर सेंट्रल
हीटिंगची काहीतरी पारंपरिक पद्धत असावी.
निघण्यापूर्वी आम्ही रोटोरुआच्या रकान्यात एकूण ३ गोष्टी टाकल्या होत्या. माओरी शो आणि डिनर, ते पुईया (Te Puia) आणि वाय-ओ-तापू (Wai-O-Tapu). पैकी माओरी शो तर पाहियातच पार पडला होता. (वायटॉमोचा पत्ता आधीच कट झालेला होता.) उरलेल्या दोन्ही गोष्टी geo-thermal activities च्या नावाखाली येत होत्या. म्हटलं, चला, गरम पाण्याची किवी-कुंडं बघून येऊ; काहीतरी वेगळं असलं तर मजा; नसलं तरी आपल्याकडे दिसते तशी बजबजपुरी तिथे नक्की नसणार. पण ते ठिकाण ‘गरम पाण्याची कुंडं’ यापलिकडेही एकदम भारी निघालं. गंमत म्हणजे, प्लॅनिंगदरम्यान geo-thermal activity ही कॅटेगरी एकदा कळल्यावर आणि तिथे जाण्याचं नक्की केल्यावर त्याबद्दल TripAdvisor वर आम्ही आणखी फारशी काही शोधाशोध केलेली नव्हती. थोडक्यात रोटोरुआला पोहोचल्याच्या दुसर्या दिवशी दुपारच्या टळटळीत ऊन्हात ते पुईयाच्या तिकीट खिडकीशी आम्ही जाऊन धडकलो तेव्हा आमच्या पाट्या बर्यापैकी कोर्याच होत्या.
तिथे दोन पर्याय होते - ‘फुल डे पास’ आणि ‘छोटी गाईडेड टूर+फ्री टाईम’. तेव्हा दुपारचा १ वाजून गेलेला होता; त्यामुळे पूर्ण दिवसाच्या पासमध्ये पैसे घालवणे पटेना. म्हणून मग दुसरा पर्याय निवडला. गाईडेड टूर साधारण ३०-४० मिनिटांची होती. पैकी अर्धा अधिक वेळ माओरी संस्कृती, कोरीव कामाचा स्टुडिओ इत्यादी पाहण्यात गेला. पण ती गाईड अगदी बोलघेवडी होती; रंगवून रंगवून माहिती सांगत होती. ते सगळं पाहत, फिरत असताना मधूनच लांबवरची एक गोष्ट सारखं लक्ष वेधून घेत होती. लांब हिरवाईच्या पार्श्वभूमीवर ओसाड, रखरखीत पृष्ठभागातून एकगठ्ठा वाफा बाहेर पडताना दिसत होत्या. पण गाईडच्या मागेमागे फिरताना बघताबघता ते दृष्य नजरेआड होत होतं.
३-४ वेळा असं झाल्यावर मला राहवेना. मी गाईडचं बोलणं अडवून आणि त्या
ठिकाणाकडे बोट दाखवून तिला विचारलं- ‘आपण तिथे जवळ जाणार आहोत का?’ हे
म्हणजे असं, की हॉटेलात आपण ऑर्डर केलेले पदार्थ आपल्यासमोर येतात आणि
तेवढ्यात शेजारच्या टेबलावर त्याहून वेगळं, काहीतरी इंटरेस्टिंग दिसतं आणि
आपल्याला वाटतं, ते काय आहे, ते घेऊ या... ‘अफकर्स, वी आऽऽ गोइंग दीअऽ’ ती
खणखणीत माओरी टोनमध्ये म्हणाली (Of course, we’re going there.) आणि
शेजारच्या टेबलावरचं सिझलर मला एकदम माझ्या पुढ्यात येत असल्याचा भास झाला.
आणि अखेर गाईडेड टूरची शेवटची ५-१० मिनिटं त्या गाईडनं आपला मोहरा त्या
वाफाळत्या ठिकाणाकडे वळवला. त्याचं नाव पोहुटू गीझर्स. (Pohutu Geysers)
आखीवरेखीव वाटेवरून आम्ही त्याच्या अगदी जवळ जाऊन पोहोचलो. तिनं त्याची
प्राथमिक माहिती सांगितली आणि आमचा निरोप घेतला. आता त्या परिसरात आमचे
आम्ही फिरायला मोकळे होतो.
रुक्ष, ओसाड, वाळवंटी भासणारा परिसर; ओबडधोबड अग्निजन्य खडकांचे गठ्ठे इकडेतिकडे विखुरलेले; ठिकठिकाणाहून वाफा बाहेर पडताना दिसत होत्या. त्या सर्व वाफाळ्यांचा दादा म्हणजे तो पोहुटू. दक्षिण गोलार्धातला सर्वात मोठा गीझर. त्याची शेजारी शेजारी दोन तोंडं असावीत. दोन्ही तोंडं फुरफुरत, फुसफुसत होती. कोण अधिक वाफ सोडतं, अशी दोघांच्यात स्पर्धा लागलेली. पण त्यांच्यात mutual understanding होतं. गाईडच्या सांगण्यानुसार, दोन्ही तोंडं आळीपाळीने साधारण दर अर्ध्या तासांच्या अंतराने erupt होणारी होती. ‘Erupt’ शब्द ऐकल्यावर परत तीच द्विधाम-सिच्युएशन आली. आपल्या दृष्टीने erupt होतो तो केवळ ज्वालामुखी; पृथ्वीच्या पोटातून उसळून वर येण्याचा हक्क केवळ लाव्हारसालाच! पण जगात अनेक ठिकाणं अशीही आहेत की जिथे तो स्वतः न येता आपल्या भालदार-चोपदारांना पाठवतो; ते पुईया हे ठिकाण असंच त्या भालदार-चोपदारांचं आहे.
आणि कसले भारी होते ते भालदार-चोपदार. येण्याची वर्दी दिल्यासारखे अधिकाधिक वाफा सोडत होते. त्या तोंडांच्या भागात अग्नीजन्य खडकाचा एक मोठा गठ्ठा होता; त्याच्या भोवतीनं लाकडी कुंपण घातलेलं होतं. कुंपणालगत हळूहळू पर्यटक गोळा होत होते. आम्हीही त्या गर्दीत घुसलो. कुंपणापलिकडचा खडक अगदी समोर, हाताच्या अंतरावर होता. मला एक असं नेहमी वाटतं बरं का, की जे ठिकाण बघायला गेलो आहोत, तिथल्या दगडा-खडकांना आपण किमान स्पर्श तरी करायला हवा; तिथल्या नदी-समुद्राच्या पाण्यानं पावलं भिजायला हवीत; तिथल्या डोंगरवाटांवरची माती हातापायांना, कपड्यांना लागायला हवी; त्याशिवाय त्या जागेचा संपूर्ण फील आल्यासारखा वाटतच नाही... या यादीत आपण ताजा ताजा अग्नीजन्य खडक हा ‘आयटेम’ही टाकावा असा मात्र कधी विचारही केलेला नव्हता. इथे तो अवचितपणे अगदी समोर आला होता; पण हात लांब करून त्याला स्पर्श करण्याची हिंमत होईना. कुंपण होतं ते एक झालंच; शिवाय त्या गठ्ठ्याच्या मिळेल त्या फटीतून, दिसेल त्या बारीकशा वाटेनं वाफा येत होत्या. पोहुटू-वाफांच्या पुढे त्यांचं अस्तित्व तसं नगण्यच म्हणायचं; पण तरी ‘संत श्री ज्ञानेश्वरान् परमिट दिलेलें आहें ऽऽ’च्या चालीवर त्या डँट के आपलं असणे दाखवून देत होत्या. नीट कान दिले, तर तिथे ‘पोहुटू असेल दक्षिण गोलार्धातला सर्वात मोठाऽऽ, पण म्हणून आम्ही खडकातून बाहेर येऊच नये की काऽऽय!’ हे स्वच्छ ऐकू येत होतं. इतकी ऊष्णता पोटात घेऊन असलेला तो खडक चांगला सणसणीत गरम असणार हे ओघानं आलंच. वार्याची झुळूक आली की खडकाच्या दिशेनं जरा गरम हवेचा झोतही जाणवत होताच. त्यामुळे मी त्याला हात लावण्याचा प्लॅन रद्द केला.
इकडे मी गरम दगड वगैरे विचार करत होते आणि पलिकडे त्या गठ्ठ्यालगतच्या
एका निळ्याशार छोट्या तळ्यात (The Blueys) दोन बदकं निवांत पोहत होती! इतकी
कमाल वाटली ते पाहून. त्या बदकांकडे मी ज्या नवलाईनं पाहिलं, त्याच
नवलाईनं पुढे Queenstown Lake च्या हाडं गोठवणार्या गार पाण्यात मजेमजेत
डुंबणार्या चिल्ल्यापिल्ल्यांकडेही पाहिलं. ते पाणी हाडं गोठवणारं होतं,
ते आमच्यासाठी; त्यांच्यासाठी ती lovely, gorgeous weather मध्ये केलेली
धमाल होती. त्या बदकांसाठीही तो just another day होता. त्यांना ना त्या
वाफांशी काहीही देणंघेणं होतं, ना तिथल्या H2S च्या वासाशी.
गीझर्समधून बाहेर येणारं पाणी त्या तळ्यात साठतं, खालच्या पत्थराच्या
फटींमधून पुढे निघून जातं, त्या पाण्यातली मिनरल्स मात्र तळ्यात साचून
राहतात, त्यांच्यामुळेच तळ्याला तसा रंग आला आहे, असं तिथल्या एका
माहितीफलकावर लिहिलेलं होतं. पुरातन काळात माओरी लोकांचं हे स्नानाचं ठिकाण
होतं. गीझर्समधून बाहेर पडणार्या ऊष्णतेवर, गरम पाण्यावर अन्न शिजवलं
जायचं. आधुनिक काळातही (६०-७० च्या दशकात, बहुतेक) रोटोरुआच्या नागरिकांनी
ठरवलं की आपणही त्या ऊष्णतेचा वापर करून घ्यायला हवा. मग ते पुईयापासून
उष्णतावाहक पाईप्सचं जाळं शहरात नेण्यात आलं. काही काळ ते चाललं. त्याचा
परिणाम असा झाला, की पोहुटूचा दमसास कमी पडायला लागला. एकीकडे त्याच
मिनरल्समुळे वगैरे पाईप्स खराब व्हायला लागले. काही वर्षांतच ती सगळी
सिस्टीम गुंडाळावी लागली. आणि मग पोहुटू परत एकदा पहिल्यासारखा जोमानं
जोर-बैठका काढायला लागला.
... आता पोहुटू-वाफांचा वेग वाढला होता; वाफांबरोबर थोडंथोडं पाणीही उसळायला लागलं होतं. दिवाळीतली झाडं कशी फुलबाजीनं पेटवली की आधी काही सेकंद एकाच ज्योतीनं भसाभस जळतात आणि मग त्यातून कारंज्यासारख्या ठिणग्या उडायला लागतात, तसाच प्रकार होता तो. वाफांचा जोर जसजसा वाढायला लागला, तसतशी जमिनीखालून एक मंदशी पण अखंड घरघर ऐकू यायला लागली. आमच्या आसपासची गर्दीही वाढायला लागली होती. वाटलं, हे सगळं जराशा उंचीवरून पाहता यायला हवं. आसपास पाहिलं, तर आम्ही उभे होतो त्याच्या मागेच ४-६ पायर्या चढून जाऊन एक खुली कॅफेटेरियासारखी जागा दिसत होती. आम्ही लगेच गर्दीतून बाहेर पडून तिथे जाऊन उभे राहिलो. आणि तेच बरं झालं; तिथून आसपासचा बराच परिसर एका नजरेत दिसायला लागला. आता जमिनीखालची घरघर, खळबळ अधिक जोरानं ऐकू यायला लागली. पायांनाही ते जाणवायला लागलं. आणि बघता बघता पोहुटूच्या दोन तोंडांपैकी कुठलंतरी एक भसाभस पाणी बाहेर फेकायला लागलं. केवढी ताकद होती त्यात! बाहेर आलेलं पाणी सरळ उंच आकाशात भिरकावलं जात होतं; त्याच्याबरोबर वाफांचे लोळच्या लोळ उठत होते. त्यावेळी आकाश स्वच्छ होतं; पण अध्येमध्ये ढगांचे दाट पुंजकेही दिसत होते. पोहुटूच्या दाट, पांढर्या वाफा वरवर जायला लागल्या की नजरेनं त्यांना फॉलो करायचं; बघताबघता त्या ढगांच्या पुंजक्यातल्या एक होऊन विरून जायच्या; नजरेच्या टप्प्यात वाफा कुठे संपत होत्या आणि ढग कुठे सुरू होत होते, ते कळतंच नव्हतं... हा नजरखेळ करत मी बराच वेळ उभी होते. दरम्यान जमिनीखालचा आवाजही खूप वाढला होता. विमान रन-वेवर धावायला लागल्यावर येतो तसा तो आवाज वाटत होता. पोहुटू आता पूर्ण जोमानं उसळत होता. त्याचं पाणी ३० मीटर उंचीपर्यंत उसळतं म्हणे.
या सगळ्या गोष्टी जशा एका मागोमाग सुरू झाल्या तशाच एकामागोमाग एक कमी कमी होत गेल्या. पुन्हा सगळं जरा थंडावलं. मग आम्ही तिथून हललो. तिथून पुढची पायवाट वर चढत होती. ती दिशा पकडली. पायवाटेच्या दोन्ही बाजूंना कुंपण होतं; कुंपणाच्या पलिकडे वेगवेगळ्या आकाराचे, खोलीचे क्रेटर्स; कुठे करड्या मातकट मातीतून वाफा येत होत्या; मध्येच एखादा खडक हिरवट नाहीतर लालसर रंगाचा झालेला; कुठे दलदलीसारखं दिसणारं काळपट पाणी वाहत होतं; एका खड्ड्यात एकदम मऊशार चिखल खदखदत होता. हा Rotorua Mud ब्यूटी आणि स्किन-केअर इंडस्ट्रीमध्ये खूप प्रसिद्ध आहे, म्हणतात. त्याच्यावर काही प्रक्रिया करून सुपरमार्केट्समध्ये तो विकायला ठेवलेला दिसला. आपल्याकडच्या मुलतानी मिट्टीचंच हे किवी भावंडं म्हणायला हवं. छोट्याशा गोलाकार खड्ड्यांमध्ये खळखळ उकळणारं पाणी तर जिथे तिथे होतं. क्रेटर्सच्या भोवताली खुरटी झाडं होती. त्यांची पानंही मिनरल-डिपॉझिट्समुळे गंज लागल्यासारखी लालसर दिसत होती. म्हटलं तर परिसरावर एक अवकळा आलेली; पण ते होतं सगळं नैसर्गिकच, त्यामुळे नवलाचं. दूर क्षितीजावर हिरव्यागार उंच डोंगररांगा, मग जरा कमी उंचीच्या टेकड्या, त्यांच्यावर जरा विरळ झाडी आणि त्या पार्श्वभूमीवर हा ओसाड परिसर, सगळं एकाच दृष्टीक्षेपात. ती हिरवीगार झाडंही पृथ्वीच्या पोटातूनच वर आलेली, हे पोहुटूही तिथलेच, The Blueys चा निळा रंग तिथलाच आणि H2S ही तिथलाच.
तो H2S हुंगत हुंगत पायवाट जिथपर्यंत जात होती तिथवर वर वर चालत गेलो आणि परत फिरलो. आता परत एकदा पोहुटूच्या उसळण्याची वेळ झाली होती. त्याच्यासमोरच्या कुंपणापाशी आता फारसं कुणी नव्हतं. मी तिथे जाऊन उभी राहिले. पोहुटू परत एकदा जोमानं उसळायला लागला. त्याचवेळी जोरात वाराही वाहत होता. आणि वार्याबरोबर त्या पाण्याचे मस्त तुषार एकदम अंगावर आले. गरम खडक को मारो गोली, दस्तुरखुद्द पोहुटूचं पाणीच अंगावर उडलं होतं. अजिबात अपेक्षित नसताना त्या जागेचा संपूर्ण फील येण्यासाठीची माझी अट पोहुटूनं सुफळ संपूर्ण केली होती. मेरा बस चलता, तो हातावरचे, चेहर्यावरचे ते ‘मिनरली’ तुषार मी जसेच्या तसे घरी घेऊन आले असते. पण ते काही शक्य नव्हतं.
हॉटेलवर परतलो, तर हॉटेलच्या पार्किंगच्या एका कोपर्यातही एक उंच पाईप उभा केलेला दिसला. त्यातूनही मंदशी वाफ बाहेर पडताना दिसत होती. आता पोहुटूमुळे ट्यूब पेटली, की ती एक्झॉस्टची नाहीतर सेंट्रल हीटिंगची पारंपरिक पद्धत वगैरे नव्हती; तर तिथल्या घरांच्या, आमच्या हॉटेलच्या लगेच खालीही पृथ्वी उकळत होती; त्या वाफेला बाहेर पडता यावं म्हणून केलेली ती सोय होती. क्षणभर त्या विचाराने थरारल्यासारखं झालं. त्या पाईपांमधून येणार्या वाफेकडे तिथली माणसं सतत लक्ष ठेवून असतील का? वाफांचं प्रमाण वाढलं तर ती त्यांच्यासाठी चिंतेची बाब असेल का? त्यांच्या स्थानिक ‘वेदर फोरकास्ट’मध्ये त्या वाफांचाही उल्लेख होत असेल का? होत असेल सुद्धा; कोण जाणे...
----------
रोटोरुआत येऊन ३६ तास उलटले होते. वातावरणातल्या H2S ची नाकाला कधी सवय झाली कळलंही नव्हतं. आता आम्ही निघालो होतो वाय-ओ-तापूला. हे त्या भागातलं आणखी एक नैसर्गिक नवलाईचं ठिकाण - Geothermal Wonderland. रोटोरुआपासून बसनं साधारण तासाभराचा निसर्गसुंदर रस्ता होता. प्रत्यक्ष ते ठिकाण पुन्हा उजाड, रुक्षच. अशा ठिकाणी एखादं पर्यटनस्थळ असेल असा आपण विचारही करणार नाही. ते पुईयाच्या तुलनेत हा परिसर बराच विस्तीर्ण होता. आत साधारण २५-३० व्ह्यू-पॉईंट्स असलेला मोठा ट्रेल होता. रिसेप्शनपाशी त्याचा नकाशा मिळत होता. नकाशाच्या मदतीनं आपल्याला वाटेल तितका वेळ तिथे रमतगमत फिरता येत होतं.
ते-पुईयाचा ‘B/W Show’ म्हटला, तर इथे एकदम ईस्टमनकलर मामला होता. भडक पोपटी-हिरव्या रंगाचं एक तळं (Devil’s Bath), एका तळ्यात हॉट चॉकोलेटसारखं दाट, गरम पाणी, त्याचं नाव Devil’s Inkpot! पोपटी पाण्यात आंघोळ करणार्या डेव्हिलनं पेनातली शाई मात्र अगदी नेमस्त रंगाची निवडली होती. कुठे Inferno crater, कुठे Bird’s Nest Crater, अशा ठिकाणी पक्षी घरटं बांधूच कसं शकतील असा विचार करेपर्यंत त्या क्रेटरच्या करड्या आणि कोरड्या पार्श्वभूमीवर आतून एक काळा पक्षी उडत बाहेर आला. आता काय बोलणार त्यावर! निसर्गापुढे हात टेकावे लागतात, ते असे! एक उकळता Oyster pool दिसला. एका तळ्यात मध्यभागी ‘हे १०० डिग्रीचं पाणी आहे बरं का, हात घातलात तर कातडी जळेल’ असा इशारा देणारी लाकडी पाटी दिसली. वाफा आणि ऊष्णता याशिवाय आसपास काहीच नसताना तिथे कोण मरायला हात घालणार! मध्येच उंच Alum Cliffs होते. मळकट हिरवट पिवळ्या रंगाच्या Sulphur Caves तर तोंडी लावायला जिकडेतिकडे होत्या. पण सर्वात भारी होते, Artist’s Palette आणि त्याच्या शेजारचा Champagne Pool!
शँपेन पूल :
आर्टिस्ट्स पॅलेट :
या रंगांनाही कारणीभूत होती अशी कुठली कुठली खनिजं नाहीतर मिनरल्स! या
दोन्ही तळ्यांच्या मधून चालत जाण्यासाठी छोटासा लाकडी पूल होता. पुलावर उभं
राहून खाली वाकलं तर अगदी सहज पाण्यात हात घालता आला असता. माझे हात थोडा
वेळ शिवशिवले सुद्धा... पण ते पाणी इतकं गरम दिसतच होतं, की हात घालणे
शक्यच नव्हतं. (माझ्यासारख्या शिवशिव्यांसाठीच आधीची ती इशारा देणारी पाटी
लावली गेली असणार, हे उघड होतं.)
अत्यंत रुक्ष, ओसाड, भकास वाटणार्या परिसरातली झाडं-झुडुपंही तशीच साजेशी
होती. मनुका, कनुका आणि मिंगीमिंगी (Manuka, Kanuka, Mingimingi) या तीन
जातीची shrubs तिथे सर्वाधिक आढळतात असं कळलं. पैकी मनुका झुडुपाला फुलंही
येत असावीत. कारण ऑकलंडपासून सगळीकडच्या दुकानांमध्ये Manuka Honey विकायला
ठेवलेला दिसला.
पाय दुखेपर्यंत त्या ट्रेलचा मार्ग फॉलो करत फिरलो. एक डोळा घड्याळावरही
ठेवून होतो. कारण बस-ड्रायव्हरनं एक वेळ दिली होती; आणि जवळपास एक धमकीही
दिली होती, की त्या वेळेच्या पुढे मी फारफार तर १० मिनिटं थांबणार, मग सरळ
निघून जाणार. त्यामुळे निमूटपणे त्या वेळेच्या आधी पाच मिनिटं रिसेप्शनपाशी
परतलो. रिसेप्शनपाशी सुंदर गुलाबी फुलांच्या दोन मोठ्या कुंड्या होत्या.
आलो तेव्हा त्याकडे लक्षही दिलं नव्हतं. पण आत ३-४ तास नजरेला केवळ रखरखाट
दिसला होता; त्या पार्श्वभूमीवर गुलाबी रंगांची फुलं प्रथमच पाहत
असल्यासारखे त्या फुलांचे लगेच फोटो-बिटो काढले गेले.
वाय-ओ-तापूमध्ये एक ‘Lady Knox’ नावाचा गीझर आहे, तो दररोज सकाळी १०:१५ वाजता उसळतो असं कळलं होतं. अशी ठराविक वेळ कळल्यामुळे आम्ही ठरवून तिथे गेलो नाही. आदल्या दिवशी ते पुईयातली पोहुटूजवळची गर्दी पाहता तिथेही गर्दी होणार हे उघड होतं. आणि पोहुटू तर दिवसभर परत परत उसळणारे; ती ‘लेडी नॉक्स’ सकाळी एकदाच तोंड दाखवणार म्हटल्यावर तर तिथल्या गर्दीत न जाणे हेच शहाणपणाचं वाटलं.
रोटोरुआतली ही दोन ठिकाणं पर्यटनाच्या लौकिक व्याखेत न बसणारीच; ती
पाहिली आणि ‘There’s no such thing as लौकिक व्याख्या; ज्यानं त्यानं
आपापल्या व्याख्या बनवाव्यात, त्या विस्ताराव्यात’ हे ज्ञानही पदरात पाडून
घेतलं.
तो geothermal प्रभाव असा, की पुढे बरेच दिवस रस्त्यात साचलेलं वगैरे पाणी
दिसलं की ‘अरे, हे उकळत का नाहीये’ असं पटकन वाटून जायचं...
----------
Cut to हॉकिटिका...
‘आधी हॉकीटिका गॉर्ज बघायला जाऊ या... आज त्याचा रंग अगदी अप्रतिम दिसतो आहे...’ ड्रायव्हर काकूंचं हे वाक्य ऐकून जरा प्रश्नच पडला. ‘आज’ म्हणजे? रोज त्याचा रंग वेगवेगळा असतो का? त्या रोजच्या पर्यटकांना हेच सांगत असण्याची शक्यता अधिक होती. पण हरकत नव्हती; त्यांच्या कामाचा तो एक भाग म्हणून सोडून दिलं. काकू मस्त गप्पीष्ट होत्या. मुळात त्या स्वतः टोटल ‘संतूर काकू’ होत्या. त्यांच्या बोलण्यातून त्यांची चिल्लीपिल्ली नातवंडं असल्याचं कळलं होतं. पण त्यांच्याकडे पाहून तसं अजिबातच वाटत नव्हतं. मी अगदी मनापासून त्यांना तशी काँप्लिमेंट दिली. त्या गेली १० वर्षं हॉकिटिकात पर्यटकांना फिरवून आणायचं काम करत आहेत. ड्रायव्हिंग पण अगदी झोकात करत होत्या.
त्यांच्याशी गप्पाटप्पा करत, तिथली अगदी करकरीत कंट्री-साईड न्याहाळत
साधारण अर्ध्या तासात गॉर्जपाशी पोहोचलो. गाडीतून उतरता उतरता लक्षात आलं
की रिमझिम पावसाला सुरूवात झाली होती. ‘छत्री नाही का? नसायचीच...’ असा
चेहरा न करता काकूंनी आम्हाला गाडीच्या सीटखालची एक छत्री काढून दिली.
जोडीला सँडफ्लाईजपासून बचाव करण्यासाठी म्हणून एक लोशन लावायला दिलं.
न्यूझीलंडच्या साऊथ आयलंडमध्ये, त्यातही पश्चिम किनारपट्टीवरच्या मिलफर्ड
साऊंड परिसरात फिरताना या सँड फ्लाईजचा त्रास जाणवतो असं निघण्यापूर्वी
नेटवर वाचलं होतं. तिथे जाण्यापूर्वी ते रिपेलण्ट विकत घेण्याचं ठरवलंही
होतंच. त्यामुळे काकूंच्या हातातून ती बाटली घेऊन मी त्याच्या लेबलचा फोटो
काढून ठेवला. म्हटलं, पुढे उपयोग होईल. बाटली उघडून ते लोशन चेहर्याला आणि
हातांना फासलं. तर ते चक्क निलगिरी तेलासारखं काहीतरी निघालं! आपल्या
नेहमीच्या पाहण्यातला मेडिकल स्टोअरवाला एखाद्या दिवशी अचानक
मल्टिप्लेक्समध्ये दिसला तर आधी आपल्याला प्रश्न पडतो, ‘कोण बरं हा...
चेहरा खूपच ओळखीचा आहे’ तसंच झालं. तिथे परदेशातल्या त्या पूर्ण अनोळखी
जंगलात चक्क आपल्या निलगिरीचा वास नाकात शिरेल याची अजिबात अपेक्षा नव्हती.
त्यामुळे तो वास कशाचा हे पटकन लक्षातच येईना. असो. तर ते ‘युकॅलिप्टस’च
असल्याची काकूंना विचारून खात्री करून घेतली आणि निघालो.
काही पावलं काकू आमच्या बरोबर आल्या, आणि पुढचा रस्ता दाखवून मागे फिरल्या.
त्यांनीही परतायची एक ठराविक वेळ दिली आणि ‘उशीर करू नका’ अशी प्रेमळ
धमकीही दिली. त्यांचा तात्पुरता निरोप घेऊन वळलो, आणि दूरवर ती अप्रतिम
निळ्या रंगाची दुलई अंथरल्यागत गॉर्ज दिसली. काय कमाल रंग होता! नजर ठरत
नव्हती.
आपल्याला पुढे जायचं आहे, ७-८ टप्प्यांचा ट्रेल पार करायचा आहे, हे
लक्षात आल्यावर समोरची पायवाट पकडून चालत निघालो. अधूनमधून एखाद्या वळणावर
ती निळी दुलई परत दिसायची; दरवेळी आणखी आणखी जवळ येत जाणारी. आणि तो नजरेला
शांत करणारा नितळ, निळा रंग! त्याचं काय वर्णन करणार!
ट्रेलचे टप्पे फॉलो करत करत अगदी नदीच्या काठाशी गेलो. शेवटी जरासा रॉकी
पॅच होता; पण तिथवर जाऊन त्या निळ्या पाण्याशी न जाता परत फिरायचं हे शक्यच
नव्हतं. पाण्यात पाय बुडवायची खूप सुरसुरी आली होती. पण ढगाळ हवा आणि
भुरभूर पावसामुळे हवेत खूपच गारठा होता. त्यात बूट काढून पाय भिजवायला नको
वाटलं. पण तरी मी पाण्यात हात बुडवून आलेच. पाण्याचा निळा रंग बोटांनाही
लागेल की काय असं वाटावं इतका तो सुंदर, पक्का आणि एकसारखा रंग होता.
तिथल्या एका माहितीफलकावर त्या निळ्या रंगाची ‘रेसिपी’ लिहिलेली होती - ‘दगडांचा भुगा, त्यात चिमूटभर हिम, आणि पुरातन ग्लेशियर्समधली मिनरल्स असं मिश्रण करून ठेवावं. नदीच्या पाण्यात ते सतत मिसळत राहावं. म्हणजे पाण्याला हा रंग येईल.’ घ्या! म्हणजे, ते पुइयाच्या निळ्या तलावाची आणि इथली, दोन्ही रेसिप्या वेगवेगळ्या निघाल्या; पण अंतिम पदार्थ एकसारखा होता. इथला जरा अधिक ‘अहाहा!’ निळा होता. आसपास छान झाडी होती, स्थानिक पक्षी होते, शांऽत वातावरण होतं. नदीही अगदी संथ होती, पण या सर्व गोष्टींवर तो पाण्याचा ‘मिल्की, टरकॉईज’ रंग कडी करत होता. अशा वेळी डोळे भरून पाहण्यापलिकडे आपल्या हातात काहीही नसतं...
हा मिनरल्सची किमया न्यूझीलंडहून परतल्यावरही पुढे कैक दिवस नजरेसमोरून हटणार नव्हती!
तिथल्या खाद्य संस्कृतीबद्दल पण वाचायला आवडेल >>>
स्मि, पहिल्या भागात एका माओरी डिनरबद्दल लिहिलं आहे.
प्लस तिथले विविध स्वादाचे मफिन्स आणि इतर बेकरी प्रॉडक्ट्सही खूप खाल्ले
आम्ही. (आपल्याकडे 'मफिन्स' या नावाखाली जे विकतात ते म्हणजे गिर्हाईकांची
शुद्ध फसवणूक आहे असं माझं आता मत बनलं आहे )
न्यूझीलंड-स्पेशल कडक्क फिल्टर कॉफी जवळपास रोज घेतली. कारण सगळीकडे आम्ही स्टुडिओ अपार्टमेंट्समध्ये राहिलो; आणि सगळीकडे फिल्टर, मायक्रोवेव्ह ओव्हन, आणि त्या कॉफीची पाकीटं असायचीच.
रोटोरुआत एका बेकरीत एक `नमकीन pie' खायला मिळाला. तो भारी होता. रोटोरुआतच `काऊंटडाऊन' सुपर मार्केटमधून चणे-दाणे गटातले स्थानिक पदार्थ घेतले. ते खूप आवडले. मग पुढे प्रत्येक ठिकाणे ते घेतलेच.
हेझलनट फ्लेवरची कॉफी इत्यादी मला आवडत नाही फारशी; मात्र न्यूझीलंडमध्ये मी प्रथम नुसते हेझलनट्स खाल्ले, आणि ते मला खूप आवडले.
ड्राय-फ्रूट गटातलं क्रॅनबेरीही मी या टूरमध्ये प्रथम खाऊन पाहिलं. ते पण
मला खूप आवडलं. त्यावरही आम्ही आडवा हात मारला होता. दिवसभर फिरताना
पाठीवरच्या सॅकमध्ये मफिन्स, या सुक्या क्रॅनबेरीज आणि फळं असायचीच.
सॅलड्स, स्थानिक फळं खूप खाल्ली.
नॉन-व्हेजमध्ये बीफ आणि पोर्कचे पदार्थच अधिक दिसले. त्यामुळे काही नॉनव्हेज ऑर्डर देताना चिकनची डीश शोधावी लागायची. बीफ-पोर्कची आजवर कधी पोटाला सवय नाही; उगीच प्रवासात पोट बिघडायला नको, हे त्यामागचं एकमेव कारण.
हॉकिटिकात मुद्दाम एका स्थानिक पिझ्झा जॉइंटला गेलो; तिथला पिझ्झा छान आणि वेगळ्याच खमंग स्वादाचा होता.
ख्राईस्टचर्चमध्ये स्थानिक भाज्या वापरून केलेली लझान्याची एक डीश खाल्ली, पण ती जरा सपक वाटली.
ख्राईस्टचर्च आणि आसपास 'कँटरबरी चीझ' मिळतं, ती देखील न्यूझीलंडची खासीयत
आहे. ते खाल्लं, इकडेही घेऊन आलो. आपल्या सवयीच्या चवीपेक्षा त्याची चव आणि
स्वाद जरा अधिक आंबूस आणि कमी मिठाचा; (त्यामुळे घरच्या चीझ फॅ.क्ल.कडून
त्याला ५ पैकी ३ स्टार्स मिळाले. ) ते गरम असताना जास्त छान लागतं.
वेलिंग्टन-झीलँडियाच्या कॅफेटेरियात एक कमाल चवीचं `रेड पम्पकीन सूप' मिळालं. नावाला सूप, पण होतं लापशीइतकं दाट. पण ऑसम्म चव होती.
वेलिंग्टनलाच आमच्या हॉटेलच्या समोर चक्क एक `नवरंग डेअरी' होती वेलिंग्टनमध्ये एक दिवस भुरभूर पाऊस, सोसाट्याचा वारा आणि थंडी होती. त्या वार्यात बाहेर पडून खादाडीची ठिकाणं शोधणं नको वाटलं, तेव्हा त्या नवरंग डेअरीतून तिथलं मॅगी आणि अंडी आणून हॉटेलरूममधल्या कंडक्शन टॉपवर शिजवून खाल्ली
क्वीन्सटाऊनमध्ये एक खूप जुनं चॉकलेट-प्रॉडक्टचं दुकान दिसलं - पॅटॅगॉनिया. शनिवार-रविवार तिथे झुंबड गर्दी होती. तिथलं स्थानिक चॉकोलेट आणि आईसक्रीम बेस्ट होतं.
आणि हो, अकारोआच्या समुद्रात मिळणारा salmon ही खाल्ला. त्याला किवी मत्स्यप्रेमींमध्ये विशेष स्थान आहे. आम्ही खाल्ली ती त्याची डीश इतर खूप घटकपदार्थ नसलेली अशी होती, सौम्य, तो मासा एकदम टेंडर शिजलेला; त्याचा स्वाद त्यामुळे पूर्णपणे कळला; आवडलाही.
न्यूझीलंड-४ : You are here. (जंगल वॉक्स-ट्रेल्स, भाग १ला)
‘नेचर अँड पार्क्स’ थीम ठरवून टूरचं प्लॅनिंग करत असताना ‘काय करायचं नाही’ ते डोक्यात पक्कं होतं. त्यामुळे, एखादा बीच-वॉक, एखादा जंगल-ट्रेल करायला मिळाला तरी भरून पावलो, अशी भावना होती. कारण, करायचं नाही असं ठरवलेलं खरंच न केल्याचा आनंद अधिक होणार होता. प्रत्यक्षात या टूरमध्ये आम्ही ११ वॉक्स/ट्रेल्स करू शकलो; आणि त्यांपैकी तब्बल ७ मूळ प्लॅनमध्ये नसलेले, उत्स्फूर्तपणे/ऐनवेळी ठरवून केलेले होते. त्यांतल्या सर्वात आवडलेल्या अनुभवापासून सुरूवात करते...
ते-पुईयाची चार-एक तासांची ‘जिओथर्मल’ रपेट करून जस्ट बाहेर पडलो होतो.
तिथून आमचं हॉटेल तसं फार लांब नव्हतं; पण येताना टॅक्सीनं आलो होतो हे
कारण काढून टॅक्सीनंच परत जायचं ठरवलं. रस्त्यापर्यंत जाऊन पाहिलं तर
टॅक्सी-स्टँड वगैरे कुठे दृष्टीक्षेपात आलं नाही. येताना वाटेतही तसं काही
दिसलं नव्हतं. मग सरळ तिथल्या रिसेप्शन डेस्ककडे गेले. तिथे आम्हाला दुपारी
माओरी-सैर करवणारी बाई बसलेली होती. तिला म्हटलं, हॉटेलपर्यंत टॅक्सी हवी
आहे; बस असेल तरी चालेल, कुठून पकडायची ते सांगा. बस होती, पण तिथून
बस-स्टॉप जरा उलट्या दिशेला लांब होता. तिनं तिच्या फोनवरून आमच्यासाठी
टॅक्सी मागवण्याचा प्रस्ताव दिला; आम्ही कशाला नाही म्हणतोय. झालं; एक फोन
कॉल, आणि ती म्हणाली ५ मिनिटं थांबा, टॅक्सी येतेच आहे. मला प्रश्न पडला,
की तिला आम्ही हॉटेलचा नाव-पत्ता वगैरे काहीच सांगितलेलं नव्हतं... तिथे
जायला टॅक्सीवाला नाही म्हणाला तर... अशी कशी अर्धवट माहितीवर लगेच टॅक्सी
बोलावली... पण मी जरा १-२ सेकंद धीर धरला असता तरी चाललं असतं; कारण ती
म्हणाली, तुम्हाला जिथे जायचंय तिथे टॅक्सी नेऊन सोडेल. हे एकदम अनपेक्षित!
तिला थँक्यू म्हणून वळताना तिच्या समोरच्या डेस्कवर काही नकाशे,
माहितीपत्रकं ठेवलेली दिसली. तिला विचारून त्यातला एक नकाशा मी उचलला. तो
अर्थातच रोटोरुआचा टुरिस्टी नकाशा होता. आपण आत्ता कुठे आहोत, आपल्या
आसपास काय आहे ते मी त्यात बघायला लागले. जीपीएसच्या मदतीविना असं छापिल
नकाशावर ‘You are here’ ठरवायला मजा येते.
त्या भागातलं आणखी एक प्रमुख आकर्षण होतं, माओरी व्हिलेज, शो आणि माओरी
डिनर. पण आम्ही ते सगळं पाहियात करून आलेलो होतो. त्यामुळे मी बाकीचं
बघायला लागले. माओरी व्हिलेजच्या आसपास बराच मोठा जंगलाचा, हिरवागार भाग
दिसत होता. एव्हाना मला तिथल्या अशा माहितीपत्रकांमध्ये माओरी नावं किती
आहेत आणि इंग्रजी नावं किती आहेत हे बघायचा नाद लागला होता; त्यातल्या
माओरी नावांचे उच्चार करून बघताना आधी बोबडी वळायची, मग हळूहळू ते मोठाले
शब्द मध्येमध्ये कुठे तोडायचे हे लक्षात यायला लागलं होतं. असं सगळं पाहत
असताना नकाशात ‘Redwoods Forest Walk’ हे शब्द दिसले. शेजारीच त्याची
त्रोटक माहिती देणारे काही icons होते; चालणे, पळणे, सायकलिंग, व्हील-चेअर,
इत्यादीसाठी सोयिस्कर; कुटुंबासहित जाऊ शकता; वगैरे. मी घड्याळ पाहिलं तर
पाच वाजत आलेले होते. हॉटेलवर परतून आणखी काही करायचं ठरलं नव्हतं.
८:००/८:३० शिवाय अंधार पडत नाही हे देखील आता समजलेलं होतं; त्यामुळे
टॅक्सी आल्यावर हॉटेलवर परतायचा बेत पुढे ढकलून टॅक्सीवाल्याला म्हटलं,
‘चलो, रेडवूड्स फॉरेस्ट...’
टॅक्सी ड्रायव्हर (इंडियन नावाचा) फिजीयन होता. (न्यूझीलंडमध्ये आम्हाला
बहुतेक सगळे असेच टॅक्सीवाले भेटले.) त्यानं काही चुकीचं ऐकलं, की आमचे
उच्चार त्याला समजले नाहीत, कोण जाणे, पण त्यानं तिथून बाहेर पडून २-४
मिनिटांत टॅक्सी एका मोठ्या गेटपाशी आणून उभी केली. तिथे माओरी-शो,
माओरी-डिनरच्या जाहिरातींचे मोठाले बॅनर्स दिसत होते. आधी वाटलं, माओरी शो
आणि रेडवूड्स दोन्हींसाठी तिथूनच प्रवेश असेल. तरी नकाशावरून केलेला
अंतराचा अंदाज आणि आम्हाला लागलेला वेळ याचं गणित काही जुळत नव्हतं.
टॅक्सीतून उतरून पैसे देताना ड्रायव्हरला ‘रेडवूड्स फॉरेस्टला इथूनच जायचं
ना?’ हे विचारलं. आणि ते बरंच झालं, कारण आता त्यानं ते बरोबर ऐकलं आणि
आम्हाला चुकीच्या ठिकाणी आणल्याचं त्याच्या (आणि आमच्याही) लक्षात आलं. मग
मी त्याच्यासमोर हातातला नकाशा नाचवला; ‘इथे इथे बैस रे मोरा’ करत त्याला
ती जागा दाखवली. त्यानं परत आम्हाला टॅक्सीत घातलं आणि आमच्या अंतराच्या
अंदाजाशी साधारण मेळ खाईल इतकं अंतर खरोखर काटून आम्हाला रेडवूड्स
फॉरेस्टच्या दारात नेऊन सोडलं.
तिथे नमनाला आधी i-SITE ची एक शाखा दिसली. आणि मला कसं अगदी परिचित
ठिकाणी आल्यासारखंच वाटलं. ‘फॉरेस्ट-वॉक’ची माहिती विचारावी म्हणून तिकडे
मोहरा वळवला. तर दरवाज्याच्या बाहेरच भिंतीवर संबंधित सविस्तर माहिती
असलेला मोठा नकाशा लावलेला होता. मग परत You are here वगैरे करून, नकाशा
ट्रेस केला. फॉरेस्ट ट्रेलचे एकूण ६ मार्ग होते. आम्ही त्यातला ३.४ किमी.चा
‘वायटावा वॉक’ (Waitawa Walk) निवडला. त्यासाठीचा कलर-कोड पाहिला. ‘तो रंग
फॉलो करा’ असं तिथे म्हटलं होतं. म्हणजे नेमकं काय करायचं ते तिथे उभं
राहून कळलं नसतं. मग आम्ही इमानेइतबारे ‘Start here’ची पाटी शोधली आणि
चालायला लागलो.
आता हमरस्ता आमच्या मागे होता. त्यावरून धावणार्या गाड्यांचे आवाज येत
होते. आसपास काही चिल्लीपिल्ली बागडत होती. एका बाजूला तिथे आलेल्यांच्या
गाड्या पार्क केलेल्या दिसत होत्या... इकडेतिकडे बघत जेमतेम शंभर-एक मीटर
गेलो असू, आणि आसपासची माफक वर्दळ मागे पडलेली जाणवली; हमरस्त्यावरची वाहनं
ऐकू येईनाशी झाली; आजूबाजूची झाडं अधिक सरळसोट आणि मोठाली व्हायला
लागली... आम्ही शिस्तीत त्या झाडांच्या, म्हणजे रेडवूड्सच्या जंगलात
शिरलेलो होतो. मागे पाहिलं, तर पार्क केलेल्या गाड्या, आय-साईटचं ऑफिस
काहीही दिसत नव्हतं. चौफेर नजर फिरवू तिकडे केवळ ती सरळसोट, गगनाला भिडणारी
रेडवूड झाडं. तांबूस झाक असलेली, खडबडीत खोडं; आणि वरती उंचावर त्यांच्या
फांद्या आणि पानं. जमिनीलगत खोडाचा घेर हा एवढा... आपले दोन्ही हात पसरले
तर त्याचा व्यास जेमतेम कव्हर होईल, असा. पायांखाली जरा ओलसर, दमट माती आणि
काट्याकुट्या.
आणखी एक भारी जाणीव झाली- कानांत आता अवर्णनीय शांतता भरून राहिली होती.
दिवसाउजेडी, डोळे मिटून एका जागी उभं राहिलं आणि कानांना कुठला आवाजच आला
नाही तर कसं वाटेल? मी शब्दशः तशी उभी राहिले काही सेकंद. इतक्या शांततेचं
काय करायचं हे शहरी भारतीयांना सहसा माहितीच नसतं! त्या शांततेला सरावायला
मला जरा वेळच लागला. हवा सुखावह गार होती. जंगलाचा ‘calm and quiet’पणा
अगदी ‘caaaalmly’ आणि ‘quieeeetly’ आत आत उतरत होता. त्यानंच मला उचंबळून
आल्यासारखं झालं. ओळखीतले, नात्यातले जे-जे चेहरे आठवले त्या सर्वांना
त्याक्षणी त्या शांततेचं वर्णन करून सांगावं असं अगदी आतून वाटलं. आणि ती
शांतता अल्पजीवी नव्हती. जसजसं आत आत जात होतो तसतशी तिची पातळी वरवर
जाताना जाणवत होती. मला अशा शांततेचं खूप अप्रूप आहे.
चालताना अधेमध्ये व्यायामासाठी येणारे तुरळक स्थानिक दिसत होते. आपापल्या
पाळीव कुत्र्यांना फिरायला घेऊन आलेली काही मंडळी दिसत होती. त्या सर्वांचा
मला फार हेवा वाटला.
आमच्या पायवाटेला मधूनच आणखी एखादी पायवाट छेद देत होती. अशा ठिकाणी
कलर-कोड्सच्या पाट्या लावलेल्या होत्या. तुमच्या रंगाचा बाण ज्या दिशेला
असेल त्या दिशेला जात राहायचं. रोज येणार्यांना नंतर नंतर त्या बाणांचीही
आवश्यकता भासत नसणार. तशी बाणांची पहिली पाटी दिसली तिथे आपला रंग निळा की
जांभळा यावरून आमचा ‘गांधी, की नेहरू, की काहीतरी रोड’टाईप एक संवाद झडलाच.
पण दोघांमधल्या अधिक काटेकोर आणि शिस्तशीर भिडूनं चालायला सुरूवात
करण्यापूर्वी नकाशाच्या विवक्षित भागाचा फोटो काढून ठेवला होता. त्यानं तो
लगेच ‘एक्झिबिट नं. १’ म्हणून सादर केला. त्यावरून आमचा रंग निळा असल्याचं
सिद्ध झालं. मग दुसर्या भिडूला युक्तिवादासाठी बोलण्यासारखं काही उरलं
नाही. Rather, बाण, रंग, दिशा वगैरेंची चिंता तो भिडू करेल या आनंदात दुसरा
भिडू अधिकच मुक्तपणे शांतता प्यायला मोकळा झाला.
गंमत म्हणजे, तिथे पक्ष्यांचे आवाजही नव्हते. मुळातच त्या भागात सतत
गंधकाचा वास भरून राहिलेला असल्यामुळे इतरत्र किलबिलणार्या पक्ष्यांची
संख्या तिथे कमी असण्याचीही शक्यता होतीच. वाटेत कुठेकुठे कडेला छोट्या
छोट्या खड्ड्यांमध्ये पावसाचं पाणी साचून राहिलेलं दिसत होतं. तिकडे लक्ष
गेलं, की काहीतरी चुकतंय असं वाटत होतं; ‘अरे, हे उकळत कसं नाहीये’ असा
प्रश्न पडत होता. दुपारच्या ते-पुईयातल्या फेरफटक्याचा तो परिणाम होता.
मुद्दामहून लागवड करून वाढवलेलं जंगल आहे हे कळत होतं; मात्र कुठेही मानवी
हस्तक्षेप नावालाही नव्हता. वाटेत एका झाडापाशी एक पाटी दिसली- The Mary
Sutherland Memorial Redwood. २०व्या शतकाच्या सुरूवातीला इंग्लंडमध्ये
मेरी सुदरलंड नावाची एक जंगल-अभ्यासक होऊन गेली. जगातली ती पहिली स्त्री
जंगल-अभ्यासक होती. तिनं १० वर्षं न्यूझीलंड फॉरेस्ट सर्विसमध्ये काम केलं.
त्यापैकी काही काळ ती इथल्या जंगलपरिसरात येऊन राहिली होती. तिच्या
स्मृतीप्रीत्यर्थ लावलेलं ते झाड होतं. खरं म्हणजे ते सगळे वृक्षच होते;
त्यांना झाडं म्हणणे म्हणजे ‘सशाच्या टाळूला गंडस्थळ म्हणण्या’च्या उलट जे
असेल, ते होतं. त्यांच्या खडबडीत खोडांना अधूनमधून हात लावत, माना वर
करकरून त्यांचे शेंडे पाहण्याचा प्रयत्न करत, जमेल तसे फोटो-व्हिडिओ काढत
चालत होतो.
अवघ्या पाऊण-एक तासात तो वॉक संपला; पण काय बहार आणली त्यानं!
परतल्यावर आय-साईटला विनंती करून टॅक्सी मागवली. टॅक्सीची वाट पाहत
थांबलो होतो, तर समोर अनेक उंच रेडवूड्सना जोडणारा अरुंद आणि जरासा झुलता
पूल दिसत होता. जमिनीपासून उंची असेल १०-१५ फूट. काही तुरळक पर्यटक
त्यावरून बिचकत बिचकत चालत होते. एका झाडाच्या खाली एक लहानशी लाकडी केबिन
दिसत होती. केबिनमध्ये त्या जंगलातल्या स्टाफपैकी एक जण बसलेला होता. मला
कुठे राहावतंय; मी तडक गेले त्याच्याकडे आणि त्या ‘ट्री-टॉप वॉक’ची चौकशी
केली. Day-walkची वेळ संपत आली होती. पण ‘तुम्ही नाईट-वॉक ट्राय करू शकता’
असं त्यानं सुचवलं. रात्री ८:३० नंतर तो करता येणार होता. It’s very much
safe अशी पुस्तीही त्यानं जोडली. क्षणभर त्या कल्पनेनं माझे डोळे चमकले. पण
त्यासाठी आम्हाला एकतर आणखी दोन-अडीच तास तिथे वेळ काढावा लागला असता;
जवळचं अबरचबर खाऊन जेवणाची वेळ मारून न्यावी लागली असती; (कारण तिथे जुजबी
स्नॅक्स मिळत होते आणि त्यातलेही बरेचसे संपत आलेले होते) किंवा मग हॉटेलवर
जाऊन, जेवून परत यावं लागलं असतं. यायच्या-जायच्या टॅक्सीचं भाडं अधिक
ट्री-टॉप वॉकसाठी भरावे लागणारे प्रत्येकी २०-२५ NZ डॉलर्स अशी सगळी बेरीज
केल्यावर मी तो ट्री-टॉप नाईटवॉकचा विचार गपगुमान सोडून दिला. जो फॉरेस्ट
वॉक करून आलो होतो तो देखील बरेच दिवस पुरून उरणारा होताच.
असं अचानक नकाशात दिसलं जंगल, ठरवलं आणि गेलो तिथल्या वॉकला, हे मी करू
शकेन असं त्याच्या ४ दिवस आधी कुणी मला सांगितलं असतं तर मला ते खरं वाटलं
नसतं. पण त्यामागे खरंच ४ दिवसांपूर्वी केलेल्या अशाच आणखी एका वॉकचा
कॉन्फिडन्स होता.
----------
Cut to ४ दिवस आधी, पाहिया....
पाहियातल्या (आणि न्यूझीलंडमधल्याही) भटकंतीचा पहिला दिवस. सकाळचा अर्धा
दिवस ‘वायटँगी ट्रीटी ग्राऊंड्स’ परिसरात घालवून, जेवण उरकून आता आम्ही
‘ओपुआ फॉरेस्ट लूक-आऊट’ला (Opua Forest Lookout) निघालो होतो.
घरून निघण्यापूर्वी त्या रॉस टेलरच्या इंटरव्ह्यूच्या आगेमागेच कधीतरी
नकाशावर मला या ओपुआ जंगलाबद्दल समजलं होतं. ते आमच्या हॉटेलपासून जवळ दिसत
होतं. तेव्हाच मनाशी नोंदवून ठेवलं होतं, की जमल्यास/वेळ मिळाल्यास या
जंगलात जायचं... आणि आता बहुतेक ते जमणार असं दिसत होतं.
सकाळी हॉटेलवरून चालत येताना ओपुआच्या पत्त्यातल्या ‘स्कूल रोड’ची पाटी
कुठेतरी पाहिल्याचं आठवत होतं. तरी आधी i-SITE मध्ये जाऊन चौकशी केली.
त्यांनी रस्ता सांगितला; लगेच एक नकाशाही हातात कोंबला; त्यात ओपुआ ट्रेलचे
दोन पर्याय मार्क केले- एक १.४ किमीचा आणि दुसरा ५.२ किमीचा. सकाळी आमची
बर्यापैकी पायपीट झालेली होती. शिवाय टूरच्या पहिल्याच दिवशी वयाला न
शोभणारं साहस नको असा मध्यमवयीन विचार करून आम्ही पहिला छोटा पर्याय ठरवून
टाकला.
मुख्य रस्त्यावरून त्या स्कूल-रोडवर वळलो. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना छोटी
छोटी, टुमदार बंगलेवजा घरं होती. मध्येच ‘स्कूल-रोड’मधल्या स्कूलचं मैदान
दिसलं. शाळा सुटलेली होती; मैदानात, शाळेत सामसूम होती. माझा जरा विरसच
झाला. नाहीतर मी शाळेतली मुलं, त्यांचे गणवेष, एकंदर तिथली चहलपहल पाहत
५-१० मिनिटं नक्की थांबले असते.
सर्व घरांच्या बाहेर garbage-bags ची बोचकी ठेवलेली दिसत होती. केर-कचरा
गोळा करणार्या गाडीची वेळ झालेली असावी. बहुतेक घरांच्या बाहेर जुन्या
पद्धतीच्या लाकडी पत्रपेट्या दिसत होत्या. प्रत्येक घराबाहेर लहानशी का
होईना बाग होती. बागेत पाणी घालण्यासाठी काय सोय आहे, नळांची पद्धत, पाईप
कोणते वापरले जातात, अंगणांमध्ये कोणकोणती झाडं-फुलं लावलेली आहेत, कुंड्या
साधारणपणे कशा दिसतात, घरांच्या दारांचे-फाटकांचे प्रकार कसे आहेत, अशा
बारीकसारीक गोष्टी पाहण्यात मला फारच रस होता; निव्वळ कुतूहल म्हणून, परका
प्रदेश जाणून घेण्याचा एक मार्ग म्हणून; पण तसं निरखत घरांसमोर उभं राहणे
हे अर्थातच बरं दिसलं नसतं. त्यामुळे चालता-चालता जेवढं दिसत होतं
तेवढ्यावर समाधान मानत निघाले होते.
जरावेळाने किंचित चढाचा रस्ता सुरू झाला. आपण गेली दहा-एक मिनिटं
हातातला नकाशा रिफर केलेला नाही हे जाणवलं. परक्या देशातल्या भटकंतीच्या
पहिल्याच दिवशी इतका निष्काळजीपणा या वयात बरा नव्हे, असं एकमेकांना सुनावत
आम्ही तो नकाशा उघडला. नव्याने You are here करून, आता पुढचा लँडमार्क
कोणता दिसायला हवा हे नक्की करून पुढे निघालो.
समोरून एक मध्यमवयीन बाई येत होती. रस्ता सरळसोट असल्यामुळे बर्याच
आधीपासून ती दिसलेली होती. व्यायामाचा पेहराव, कानाला हेडफोन्स; आम्ही
नकाशा पाहतोय हे तिनं पाहिलं होतं. आमच्याजवळ आल्यावर तिनं आपणहून हेडफोन्स
काढले आणि चौकशी केली : ‘You guys looking for Opua Forest?’ आम्ही ‘हो’
म्हणताच तिनं आपणहून सविस्तर रस्ता सांगायला सुरूवात केली- ‘असंच सरळ जा.
एका ठिकाणी कार-पार्किंगची जागा दिसेल. (हे सांगताना तिनं दोन्ही हात
पसरले. त्यावरून ती जागा बर्यापैकी मोठी असावी असा आम्ही अंदाज केला.)
जंगलात शिरायचा रस्ता त्या पार्किंगच्या एका कोपर्यात आहे. There’s a
small green and yellow signboard. हा रस्ता उजवीकडे वळेल. तिकडे जाऊ नका.
माझं घर त्याच रस्त्यावर शेवटी आहे. बरेच जण तिकडे वळतात आणि मग येऊन
आम्हाला रस्ता विचारत बसतात.’ शेवटचं वाक्य बोलताना तिनं कपाळाला हात
टेकवून वैताग दर्शवला. (तिचा सूर पाहता तिनं घराबाहेर एखादी
‘पाहिया-पाटी’ही लावली असावी.) माणसांची काही-काही gestures जगभरात
एकसारखीच असतात, हे किती बरं असतं. तिच्या वैतागाशी मी लगेच कनेक्ट झाले.
तोंडभरून हसत तिला थँक्यू म्हटलं. तिनंही ‘थम्ब्स-अप’ करत Enjoy म्हटलं आणि
हेडफोन्स परत कानांवर सरकवत ती निघून गेली. टूरिस्ट-सीझनमध्ये त्या
बाईच्या दाराशी घडणारे सीन्स-संवाद इमॅजिन करत पुढची पाच मिनिटं आम्ही जरा
टाईमपास केला. आणि ती रस्ता उजवीकडे वळणारी जागा आली. पण ती मोठी
कार-पार्किंगची जागा काही दिसेना. शिवाय पार्किंगची जागा म्हणजे तिथे
एखाद-दुसरी गाडी तरी उभी असणारच असं आम्ही धरून चाललो होतो. तसंही नव्हतं.
तो ग्रीन-अँड-यलो बोर्डही दृष्टीपथात नव्हता.
दोघांमधल्या काटेकोर आणि शिस्तशीर भिडूनं त्या बाईचा ‘उजवीकडे वळू नका’
हा इशारा चक्क नीट digest केलेला नव्हता. त्यामुळे त्या तिठ्याशी जंगलाचा
रस्ता पटकन दिसेना म्हणताना त्या भिडूनं ‘गांधी, की नेहरू, की काहीतरी रोड’
हा संवाद सुरू होण्याआधीच उजवीकडचा रस्ता पकडून चालायला सुरूवात केली.
दुसर्या भिडूची absent-minded म्हणून अधिक ख्याती असल्यामुळे त्याला
युक्तीवादाला बोलण्यासारखं काही उरलं नाही; आणि दुसरा भिडूही गपगुमान
पहिल्या भिडूच्या मागे चालायला लागला.
तो रस्ता आता आणखीनच चढाचा होता; तशीच दोन्ही बाजूंना घरं, बागा. थोडं
चालून गेल्यावर पहिल्या भिडूच्या लक्षात यायला लागलं, की हे काही खरं नाही.
तशी कुणकूण लागताच दुसर्या भिडूला चेव चढला. मात्र टूरचा पहिलाच दिवस
असल्यामुळे भांडणाचा बेत रहित करून दोघं उलटे वळले.
एखादी वस्तू घरभर शोधून मिळाली नाही की परत पहिल्या जागीच व्यवस्थित शोधावी
तसं पुन्हा मी तिठ्यापाशी येऊन तो हिरवा-पिवळा बोर्ड शोधायला सुरूवात
केली. आणि यावेळी तो सापडला. बुटकासा, अगदी जमिनीलगत तो अगदी एका कोपर्यात
लावलेला होता. त्या बाईनं बरोबर सांगितलं होतं. मात्र तो कोपरा धरून
त्याच्या अलिकडची मोकळी जागा म्हणजे हात पसरून दाखवण्याजोगी मोठी
पार्किंगची जागा अजिबातच नव्हती. तिथे जेमतेम २-३ छोट्या cars, त्या देखील
कशाबशा पार्क करता आल्या असत्या. ‘पार्किंगची मोठी जागा’ याच्या जगभरातल्या
व्याख्या वेगवेगळ्या असतात हे यानिमित्तानं सिद्ध झालं.
हिरव्या-पिवळ्या बोर्डालगत एक बारीकशी पायवाट आत शिरत होती. गोरज
मुहूर्तावर त्या पायवाटेने आम्ही अखेर ओपुआ जंगलात शिरलो. गंमत म्हणजे,
आधीच्या शोधाशोधीत मी जवळपास तिथपर्यंत जाऊन परत आले होते. तेव्हा बोर्ड
शोधायचा होता, त्यामुळे वाटेकडे लक्षच दिलं नव्हतं. ते सगळं आठवून हसायला
यायला लागलं. १० मिनिटं उगीच वाया घालवली होती.
गर्द झाडीतून चालायला सुरूवात केली. थोड्यात वेळात पायवाट वर चढायला लागली.
एक बारीकसा ओहोळ लागला. झुळझूळ पाणी वाहत होतं. तो पार करण्यासाठी लहानसा
लाकडी पूल होता. तो ओलांडला आणि झाडी आणखी गर्द झाली. बाहेर तिठ्याशी लख्ख
ऊन असलं तरी जंगलात तुलनेनं चांगलंच अंधारून आलेलं. इथे मला जरा बाकबूक
वाटायला सुरूवात झाली. जायचंय का शेवटपर्यंत, पुढे आणखीनच अंधारून येणार,
परतताना तर काळोखच होईल, काही साप-सरडे असले म्हणजे, वगैरे नाना
शंका-कुशंका यायला लागल्या. TripAdvisor वर तर जंगल एकदम सुरक्षित वगैरे
मतं वाचलेली होती. तरी ‘अंदर की आवाज’ स्वस्थ बसू देईना. आम्ही सावकाश
चालत, वर वर जात होतो. सुरूवातीलाच पायवाटेच्या कडेला कुठल्यातरी झाडाच्या
दोन फांद्या पडलेल्या दिसल्या होत्या. बर्यापैकी सरळसोट, बारीक, हातात
ठेवण्याजोग्या वजनाच्या. त्या आम्ही उचलून घेतल्या होत्या. चढताना त्या
काठ्यांचा सपोर्ट कामी येत होता. एका क्षणी जाणवलं, की हे जरासं
ट्रेकिंगसारखं होत चाललं आहे. ही जाणीव भारी होती. त्यामुळे मनातली बाकबूक
किंचित मागे पडली.
जंगलात पूर्ण शांतता होती; आणखी कुणी तिथे असेल असं वाटत तरी नव्हतं.
चढताना मला बर्यापैकी दम लागत होता. त्यामुळे तर शेवटपर्यंत जायचंच हा
निश्चय आणखी पक्का व्हायला लागला. जरा वेळाने समोरून एक बाई आणि तिचा
कुत्रा येताना दिसले आणि काय हायसं वाटलं. ती आमच्याकडे पाहून हसली, ‘हॅलो’
म्हणाली. १.४ किमी.चं अंतर आहे हे ठाऊक असूनही तिला मी ‘आणखी किती रस्ता
आहे?’ असं विचारलं. ती ‘Ohh, just 10 or 15 minutes more...’ असं किरकोळीत
म्हणाली आणि निघून गेली. मनात म्हटलं, तुझं काय जातंय किरकोळीत काढायला, तू
रोज येत असशील, आम्हाला नाही सवय अशी रोज जंगलात भटकायची...
हपापत, धापा टाकत चढत होते. वाटेत आपापल्या कुत्र्यांना घेऊन आलेली आणि आता
परत निघालेली आणखी २-३ मंडळी दिसली. मध्ये एक पॅच पायर्यांचा आला.
चढाच्या रस्त्यावर पायर्यांसारखा महावैतागवाणा प्रकार नाही. १५-२०
पायर्याच होत्या म्हणून नशीब. त्या चढून गेलो आणि मग जरा सरळ वाट सुरू
झाली. गर्द झाडी होतीच; पण आता जरा उंचावर आल्यामुळे की काय, अंधारून आलेलं
कमी झालं होतं. झाडांमधून कुठे कुठे ऊन दिसायला लागलं होतं. सपाट वाटेच्या
कृपेनं काटेकोर भिडूला दिशा वगैरे ठरवायला थोडासा अवसर मिळाला...
म्हणेपर्यंत परत चढ सुरू झाला. एका ठिकाणी वाट झपकन उजवीकडे वळली. तिथे
काटकोनात दोन बाक दिसले. बाकांपाशीच आमची वाट संपत होती.
एका बाकावर एक चिनी रंगरुपाची तरुण मुलगी एकटीच बसलेली होती; हातातल्या
फोनवर काहीतरी करत होती. बाकाच्या पुढ्यात झाडीतून खाली Paihia-bay दृष्टीस
पडत होता.
.
निळं, नितळ पाणी; वरती निळं, नितळ आकाश; फारच झकास दृश्य होतं ते. हीच
ती lookout ची जागा असावी हे लक्षात आलं. तिथे एक लाकडी रेलिंग होतं.
सर्वात वरच्या लाकडी पट्टीवर कॅलिग्राफी, चित्रकला, खोदकाम, कोरीवकाम वगैरे
केलेलं दिसत होतं. काही शब्द, नावं लिहिलेली दिसत होती. सार्वजनिक ठिकाणी
असली ग्राफिटी चितारण्याची वृत्ती जगभरात सारखीच असते, असा त्याचा अर्थ
होता. (त्यातला एकही शब्द/नाव भारतीय नव्हतं; ते पाहून मला उगीच हायसं
वाटलं.) एका बाकाच्या मागे एक खडबडीत उंचवटा होता. त्यावर चढून खालच्या
दृश्याचा फोटो काढण्याचा प्रयत्न केला. पण फारसं काही हाती आलं नाही.
तिथे आम्ही आपांपसांत बोलत होतो, समोरचं दृश्य आवाजी दाद देऊन admire करत
होतो; फोटो-व्हिडिओ काढत होतो; आमचं हे सगळं सुरू असताना ती चिनी मुलगी
फोनवर अखंड काहीतरी ब्राऊज करत होती. फोनच्या स्क्रीनवर हलणारा तिचा अंगठा
वगळता ती जराही हललेली नव्हती. इथवर येऊन फोनच बघत बसायचं, तर ते ती खाली
समुद्रकिनार्यावर किंवा तिच्या हॉटेलमध्ये बसूनही करू शकली असती, असं
मनोमन वाटलं. (मनोमन कशाला, हे मी मोठ्यांदा बोलले असते तरी तिला थोडीच
कळणार होतं.) बरं, तिच्याबरोबरही कुणी नव्हतं. तिथे एकटीनं येऊन फोन बघत
बसावंसं तिला का वाटलं असेल कोण जाणे. आम्ही तिथून निघालो तरी ती जागची
हललेली नव्हती. वाट पुन्हा झपकन डावीकडे वळली आणि मी त्या मुलीचा विचार
सोडून दिला.
आता उताराचा रस्ता होता. चालायला लागलो. वेग आपोआपच जास्त होता. ‘जमलं तर
करू’ म्हटलेली गोष्ट पहिल्याच दिवशी जमवली होती. त्या जाणीवेनंच खूप आनंद
झाला होता. शिवाय, ट्रेकिंगचा feel, रस्ता शोधताना आलेली मजा, हा added
bonus होता. डोंगरवाटा तुडवायला तर काय मला कायमच आवडतं. मग ते अंतर १ किमी
असो, नाहीतर १० किमी! १०-१५ मिनिटांत खाली पोहोचलो. वाटेत परत काही ठिकाणी
अंधार अगदी दाटून यायला लागला होता. तासाभरापूर्वी इथून जाताना आपल्याला
बाकबूक वाटली होती याचाही आता मला विसर पडला होता.
जंगलातून बाहेर पडून परत ‘स्कूल-रोड’ला लागलो. दुपारी परिसरात सामसूम होती.
आता जरा वर्दळ दिसत होती. मुख्य रस्त्याला लागताना समोरून ३-४ बायका
येताना दिसल्या; छान कपडे, मेकअप, शूज, पर्सेस; त्यांतून अचानक आमच्या
दिशेनं प्रश्न आला, ‘Could you find the road? How was the lookout?’ आधी
काही कळेचना, की या बायांना कसं काय समजलं आपण कुठे गेलो होतो. तेवढ्यात
ट्यूब पेटली, की दुपारी आम्हाला रस्ता सांगणारी बाईच आताही चौकशी करत होती.
मी तिला अजिबात ओळखलं नाही. तिचा दुपारचा अवतार आणि आताचं रूप यात खूपच
फरक होता. पण तिनं आम्हाला बरोबर ओळखलं होतं. तिला परत तोंडभरून हसून उत्तर
दिलं, थँक्यू म्हटलं आणि हॉटेलचा रस्ता धरला.
७:००/७:३० वाजत आले होते. अजूनही लख्ख उजेड होता. दक्षिण पॅसिफिक समुद्र
निवांत पहुडलेला होता. माझ्या मनात मात्र काहीतरी achieve केल्याच्या
विचारानं उकळ्या फुटत होत्या...
त्याच्या दुसर्याच दिवशी सकाळी Hole in the Rock Cruise करून परत येताना (त्याबद्दलही लिहायचं आहेच.) आमच्या बोटीत काहीतरी किरकोळ तांत्रिक बिघाड झाला. म्हणून बोटवाल्यानं वाटेत एका लहानशा बेटापाशी बोट थांबवली. Paihia bayमध्ये अशी लहान-मोठी मिळून जवळजवळ १०० बेटं आहेत, म्हणे. आम्ही सगळे खाली उतरलो. दुसरी बोट बोलावली होती. ती यायला किमान २०-२५ मिनिटं लागणार होती. ते चिमुकलं बेट झकासच होतं. अर्धा तास तिथेच समुद्रकिनार्यावर वेळ काढायला काहीच हरकत नव्हती.
पण आमच्या बोटीतले काहीजण उतरल्यावर एका दिशेला चालायला लागले आणि जवळच्या टेकडीवर दिसेनासे झाले. मी जरा त्यांचा माग काढला, तर त्या मार्गावर परत एक हिरवा-पिवळा बोर्ड दिसला. Motuarohia Track आणि Way to viewing platform..
आदल्या दिवशीच्या माफक adventure चा हँगओव्हर अजून उतरलेला नव्हताच. मी
बोटीवरच्या स्टाफपैकी एका मुलीला माहिती विचारली. तर तो रस्ताही आवाक्यातला
आहे, असं दिसलं. त्या जागेला Captain Cook’s Lookout असंही म्हणतात, असं
तिच्याकडून कळलं. कॅप्टन कूक तिथून समुद्रावरच्या हालचालींवर लक्ष ठेवायचा
म्हणे. आम्ही मग जराही वेळ न दवडता तिला सांगून तडक ती दिशा पकडली. अंतर
जास्त नव्हतं; मात्र चढ आदल्या दिवशीच्या तुलनेत खूप होता. शिवाय अर्धा
रस्ताभर लाकडी जिने होते. (न्यूझीलंड सेनादलाने १२-१५ वर्षांपूर्वी या
पायर्या तिथे बसवल्या, म्हणे.)
अधिक हपापत, अधिक धपापत १५ मिनिटांत वर पोहोचलो. आणि वरून जे काही amazing
दृश्य दिसलं! प्रचंड वारा होता; गारठा होता; फोटो काढताना हात स्थिर ठेवणे
कठीण जात होतं. पण त्या दृश्यानं डोळे जसे निवले त्याला तोड नव्हती. जवळपास
२७० अंशातला देखावा पाहता येत होता. १० मिनिटं तिथे थांबलो आणि निघालो.
माफक का होईना, पण Unplanned adventure आणि ते कमालीचं निसर्गसौंदर्य
यामुळे मला परत एकदा उचंबळून आल्यासारखं झालं. (खरं म्हणजे, हे पहिलं;
रेडवूड्समध्ये उचंबळून आलं ते नंतर होतं.)
तसंच परत ५ मिनिटांत खाली आलो. तोवर दुसरी बोटही आलेली होती. या बेटाचं नाव
Roberton Island असं नंतर नेटवर समजलं. मी मात्र ते ‘कॅ. कूक आयलंड’ या
नावानंच लक्षात ठेवलंय. आजही ते नाव आठवलं, की मी डोळे मिटते आणि मनानं
त्या viewing platform वर पोहोचते. तिथला वारा आजही माझ्या कानांत घुमतो;
गारठ्यानं आखडलेली बोटं आठवतात. त्यापेक्षाही ज्या ऊर्मीनं मी ती वाट पकडली
ती ऊर्मी परत एकदा शरीरात, मनात जागी झाल्यासारखी वाटते.
त्या ऊर्मीचं अप्रूप मनात कायम जागं राहो अशी माझी इच्छा आहे.
न्यूझीलंड-५ : किवी शहरांतल्या डोंगरांवर (जंगल वॉक्स-ट्रेल्स, भाग २)
पाहिया, रोटोरुआची भटकंती संपवून वेलिंग्टनला पोहोचलो तोवर अशा
आयत्यावेळी ठरवून केलेल्या वॉक्सची जवळपास चटक लागल्यासारखं झालं होतं.
वेलिंग्टनच्या वाटेवर असताना नकाशात हॉटेलचा पत्ता वगैरे पाहत होते; तेव्हा
हॉटेलपासून जवळच ‘माऊंट व्हिक्टोरिया लूक-आऊट’ नावाचा ट्रेल दिसला. तिथे
जायचं हे ओघानं आलंच.
वेलिंग्टनला हॉटेल चेक-इन केलं, i-SITE ची वारी केली, तिथे दुसर्या
दिवशीच्या ‘झीलँडिया टूर’ची व्यवस्था लावली, तिथून जवळच्याच ‘बेसिन-रिझर्व
क्रिकेट ग्राऊंड’मध्ये एक फेरफटका मारला आणि मग माऊंट व्हिक्टोरियाची वाट
पकडली.
आमचं हॉटेल आणि आसपासचा रहिवासी भाग एका अर्थानं मा.व्हिक्टोरियावरच वसलेला
होता. कारण आम्ही लूक-आऊटच्या दिशेला चालायला लागलो तो चांगलाच चढाचा
रस्ता निघाला. जवळपास दहा-एक मिनिटं हाशहुश करत चालत होतो. दोन्ही बाजूंना
टुमदार घरं नाहीतर २-३ मजली इमारती दिसत होत्या. पण चढ असा होता की धड फोटो
काढायचंही सुचलं नाही.
आमच्या जरा पुढे एक बाई हातात भाजीपाला-वाणसामानाच्या पिशव्या घेऊन चालत
होती. रस्त्याच्या शेवटी वस्ती संपून जिथे लूक-आऊटची डोंगरवाट सुरू होत
होती, तिथे तिचं घर होतं. घराच्या फाटकातून ती आत शिरून दिसेनाशी झाली,
म्हणून ते कळलं. मनात आलं, घरगुती बाजारहाट करून, वजन उचलून असं चढावर चालत
यायचं म्हणजे केवढा व्याप आणि ताप! तो देखील आठवड्यातून किमान एक-दोन वेळा
तरी करावाच लागत असेल. मग तिथे घरं घेऊन राहणार्यांनी काय विचार करून ती
ठिकाणं नक्की केली असतील? बरं, ती काही झोपडपट्टी किंवा एखादी अनधिकृत
वस्ती वगैरे नव्हती. सगळी व्यवस्थित बांधकामाची मध्यमवर्गीय/उच्च
मध्यमवर्गीय घरं होती. पण अशा चढावरची घरं म्हणून ती स्वस्तात पडली असतील
का? आम्ही वेलिंग्टनमध्ये होतो ते २ दिवस विकांताचे होते. त्यामुळेच बहुदा
सर्व घरांसमोर गाड्या पार्क केलेल्या दिसत होत्या. अशा रस्त्याला पॅरलल
पार्किंग करायचं म्हणजे देखील कठीण आणि काटेकोरपणे करायचं काम. अर्थात पुढे
त्याचीही सवय होत असणार, म्हणा. त्या पायी चालणार्या बाईचं मात्र मला
खरंच कौतुक वाटलं.
जंगलवाट सुरू होत होती तिथे एक माहितीफलक होता. त्याच्या चौथर्यावर जरा
वेळ टेकलो, कारण चढाच्या रस्त्यानं बघताबघता चांगलाच घाम काढला होता.
चांगलं कडक ऊन होतं; तिथल्या बोचर्या गारठ्यात त्यामुळे खरं म्हणजे बरं
वाटत होतं. अंगावरचं जॅकेटही निघालं, त्यानं अधिकच मोकळं मोकळं वाटायला
लागलं. आणि आम्ही उत्साहात पायवाटेनं वर चढायला सुरूवात केली.
छान, शांत पायवाट; दोन्ही बाजूंना झाडी. आधीच्या अनुभवांवरून लक्षात आलं होतं, की अशा ट्रेल्सच्या वाटेवर व्यवस्थित पाट्या असतात, दिशादर्शक बाण असतात, एकूणच हे ट्रेल प्रकरण निःशंक मनानं जावं असं असतं. त्यामुळे आता मनोमन बाकबूक वगैरे नावालाही नव्हती. साधारण अर्धा तास कच्ची पायवाट होती. वाटेवर दमट माती, बारीक दगड-गोटे, मध्येच कडेला मातीच्या घट्ट ढिगार्याच्या आडून अर्धवट बाहेर आलेली एखादी मोठी शिळा; अशा शिळेवर जरावेळ उगीचच टेकल्याशिवाय मला राहवत नाही. म्हणजे तेव्हा मला दम लागलेला असतो, किंवा मी बसायला जागा शोधतच असते असं काही नसतं; पण आधीच्या लेखांमध्ये कुठेतरी म्हटलं तसं, असं केल्याशिवाय त्या ठिकाणाचा ‘फील’ आल्यासारखा वाटतच नाही. एका ठिकाणी तशीच टेकले. डोंगर माझ्यामागे होता, समोर होतं बघताबघता विहंगम फ्रेममध्ये गेलेलं वेलिंग्टन शहर. मात्र एक आहे, शहर अनोळखी असेल तर असा ‘bird’s eye view’ जवळपास वायाच जातो. कुठे कोणती ठिकाणं आहेत, त्यांचं आपांपसातलं रस्त्यावरचं अंतर किती आहे हे माहिती असेल, तर विहंगम दृश्यातल्या बदललेल्या perspective ची मजा असते, ती अशा ठिकाणी येत नाही. तरी त्यातल्या त्यात वरून ‘बेसिन-रिझर्व’ सापडलं; त्यावरून आमच्या हॉटेलची आणि i-SITE ची जागा नक्की केली; याहून अधिक काही करणं शक्य नव्हतं.
एका ठिकाणी आमची पायवाट पक्क्या रस्त्याला जाऊन मिळाली. हा मा.व्हिक्टोरियावर वाहन घेऊन येण्याचा रस्ता. आम्ही हॉटेलपासून पायी आलो त्या तुलनेत हा पक्का रस्ता बराच लांबून येत असावा असं दिसलं. पक्का रस्ता लागल्यावर थोडीफार वर्दळही लागली. स्ट्रोलर्समधून कच्च्याबच्च्यांना घेऊन निघालेले आई-बाप, विकांत असल्यामुळे हुंदडायला आलेली तरूण पोरंपोरी, खाजगी वाहनं, पर्यटकांच्या दोन-चार बसेस...
आणखी १०-१५ मिनिटांत आम्ही समीटला पोहोचलो. इतका वेळ स्वच्छ ऊन्ह अधिक गार वारा असं दुर्मिळ combination सुखावह वाटत होतं; ते चित्र वर पोहोचताच पूर्णतः बदललं. वर ऊन्ह होतंच, पण प्रचंड सोसाट्याचा आणि अचाट बोचरा वाराही होता. ‘Windy Wellington’चा खरा हिसका तिथे बसला. वरून ३६० अंशात शहराचं अप्रतिम दृश्य दिसत होतं; लांबवर विमानतळाची धावपट्टी दिसत होती; तिथे ये-जा करणारी विमानं दिसत होती; एकीकडे वेलिंग्टन बंदर, त्याच्या जरा डावीकडे आम्ही जिथून आलो तो रहिवासी भाग; आणखी डावीकडे अथांग साऊथ पॅसिफिक सी!
दूरवर तंद्री लावून एकटक बघत बसावं असं इतकं काय काय समोर होतं, पण तो वारा...!! समीटच्या ठिकाणी मोठा गोलाकार observation deck आहे, कडेला रेलिंग आहे. रेलिंगवर ओळीनं अनेक माहितीफलक होते. १८व्या-१९व्या शतकातला वेलिंग्टनचा इतिहास, त्या बंदराचं महत्व वगैरे बरीच काय काय इंटरेस्टिंग माहिती होती; पण तो वारा...!! धड काही सुचूच देत नव्हता!! फोटो काढायचे तर हात स्थिर ठेवणे कठीण होतं; फोन हातातून उडून जाईल की काय असं वाटत होतं.
समीट डेकवरून काही पायर्या खाली उतरून मग पुन्हा थोडी फिरण्यासारखी
मोकळी जागा होती. त्या जागेत Richard Byrd या अंटार्क्टिक संशोधकाचं एक
छोटंसं स्मारक आहे. स्मारकाचा आकार बर्फाळ प्रदेशात संशोधक ज्या प्रकारच्या
तंबूत राहतात तसा आहे. आत Richard Byrd चा अर्धाकृती पुतळा आहे.
पुतळ्याच्या मागच्या भिंतीसाठीचे दगड अंटार्क्टिकाच्या एका ग्लेशियरमधून
आणलेले आहेत, अशा अर्थाची एक पाटी तिथे जमिनीत लावलेली होती. त्या
ग्लेशियरचं नावही दिलेलं होतं. हे एक मला जरासं झेपलं नाही.
पर्यावरणवाद्यांनी याला आक्षेप वगैरे कसा घेतला नाही, असा प्रश्न पडला. पण
मी त्यावर फारसा विचार केला नाही; कारण स्मारकाची मागची बाजू अधिक
इंटरेस्टिंग होती. तंबूच्या आकारातली ती मागची बाजू बरोबर उत्तर-दक्षिण
येईल अशी रचना केलेली आहे. तिथे एका मोठ्या माहितीफलकावरच्या नकाशात
वेलिंग्टन आणि अंटार्क्टिका खंडाची पॅसिफिक समुद्रातली जागा दर्शवलेली
होती. शेजारी लिहिलं होतं, की तंबूच्या त्या रेषेत सरळ उड्डाण केलं तर
पुढचा थांबा असेल थेट अंटार्क्टिका खंड.
ते वाचून क्षणभर थबकायला झालं. वेलिंग्टन असं पॅसिफिक समुद्रात ‘शेवटी’
आहे, याची कल्पनाच नव्हती. आपण दक्षिण गोलार्धातल्या एका टोकावर उभे आहोत,
हा scenario अंतराळाच्या perspective मधून नजरेसमोर तरळून गेला. तरी
कुठेतरी वाटलं, की हवेतून उडत थेट अंटार्क्टिकाला जाता येत असेल, पण
न्यूझीलंडच्या साऊथ आयलंडचा एखादा बारीकसा भाग तरी त्या axis च्या वाटेत
मध्ये येत असणारच. मग वार्याची तमा न बाळगता डोळ्यांवरचा गॉगल काढला,
फोनवरचा मॅप उघडला, झूम-आऊट करून अंटार्क्टिकाला मॅपवर आणलं, दुसर्या
फोनची edge त्या रेषेत ठेवून बघितली, तर खरंच तसंच होतं. (वास्तविक, असा
पडताळा करण्याचं मला काही नडलेलं नव्हतं. पण मुळात नकाशे हे माझं आवडतं
प्रकरण; त्यात टूर-प्लॅनिंगपासूनच न्यूझीलंडचा नकाशा इतक्या वेळा पाहिला
गेला होता, तरी आपल्याला कधीच कसं हे लक्षात आलं नाही, ही टोचणी त्यामागे
जास्त होती. असो.)
त्या उत्तर-दक्षिण रेषेनं मा.व्हिक्टोरिया ट्रेलचं सार्थक झालं.
पाहिया-रोटोरुआच्या तुलनेत वेलिंग्टनमध्ये अंधार लवकर पडणार याची कुणकूण
लागली तसं आम्ही तिथून निघालो. पायवाटेवरून जरासं खाली आल्यावर कानांशी
सुसाटणारा वारा आधी बंद झाला; त्यानं कोण हायसं वाटलं!
डोंगरावरून आम्ही खाली उतरत असतानाच आकाशात हळूहळू ढग जमायला लागले होते.
रात्री जेवणाच्या शोधार्थ परत बाहेर पडलो, तर किंचित भुरभूर पाऊस पडत होता
आणि अचाट बोचरा वारा मा.व्हिक्टोरियावरून खाली रस्त्यांवरही उतरला होता.
जेवणानंतर वेलिंग्टन बंदराच्या परिसरात एक फेरफटका मारण्याचं ठरवलं होतं;
पण ‘Windy Wellington’नं तो बेत रहित करायला लावला.
----------
Cut to .... १२ दिवसांनंतर, ऑकलंड.
न्यूझीलंड टूरचा शेवटचा दिवस. दिवसभराचा काहीही कार्यक्रम ठरवलेला
नव्हता. तरी हाताशी एक अख्खा दिवस होता. त्यामुळे सकाळी नाश्ता वगैरे करून
नकाशा धुंडाळत होतो. नेचर ट्रेल, पायपीट, या प्रकारातली दोन ठिकाणं खुणावत
होती. एक, One Tree Hill आणि दुसरं, Mt. Eden. पैकी One Tree Hill जरा
लांबच पडत होतं. दुसर्या दिवशी भल्या पहाटे निघायचं होतं. त्यामुळे तो
पर्याय बाद केला.
तुलनेनं माऊंट ईडन जवळ होतं. जरा शोधाशोध केल्यावर कळलं, की तिथून जवळ
‘माऊंट ईडन’ हे ऑकलंडचं उपनगरीय रेल्वे स्टेशन होतं. मग काय! तडक ऑकलंड
उपनगरीय रेल्वे सेवा आजमावून बघायचं ठरवून टाकलं. माऊंट ईडनची ट्रेन
‘Britomart’ स्टेशनवरून सुटते असं नेटवर वाचलं. आदल्या दिवशी संध्याकाळी
आम्ही ऑकलंड बंदर परिसरात बरंच पायी फिरलो होतो. तेव्हा एक मोठं उपनगरीय
रेल्वे स्टेशनही बाहेरून पाहिलं होतं. नकाशात पाहिलं तर आम्ही पाहिलेलं ते
स्टेशन ब्रिटोमार्टच निघालं. (आदल्या दिवशी यातलं काहीच डोक्यातही नव्हतं;
त्यामुळे स्टेशनचं नाव वगैरे बघून ठेवावं असं काही वाटलं नव्हतं.)
मा.ईडनचा हा आमचा ट्रेल सुरू झाला तो आमच्या हॉटेलपासूनच. आदल्या दिवशी
निरुद्देश भटकताना फारसं काही जाणवलं नव्हतं; पण आता लक्षात आलं, की
ब्रिटोमार्टपर्यंत परत चालत जायचं तर बराच वेळ गेला असता. मग तिथपर्यंत
जाण्यासाठी बसची शोधाशोध सुरू केली. हॉटेलपासून जवळच Auckland SkyBusचं
(ऑकलंडची सिटी बस) एक ‘airport drop special’ थांबा-cum-कार्यालय-cum-तिकीट
घर होतं. तिथे केवळ विमानतळाला जाणार्या आणि विमानतळाहून येणार्या बसेस
थांबत होत्या. तरी आम्ही सरळ तिथेच जाऊन धडकलो आणि ब्रिटोमार्टच्या बसची
चौकशी केली. जराशा भलत्या ठिकाणी चौकशी केली गेली तरी कोणतेही ‘लूक्स’ न
मिळता व्यवस्थित माहिती मिळते याची गेल्या २-३ आठवड्यांत इतक्या वेळा
प्रचिती आलेली होती, की आम्ही निवांत होतो. आणि तसंच झालं. बसस्टॉपवर उभ्या
असलेल्या तिकीट तपासनीसानंच आम्हाला माहिती दिली. रस्त्याच्या दुसर्या
बाजूला त्या बससाठीचा स्टॉप होता, तो दाखवला. ती बस थेट ब्रिटोमार्टला
जाणारी नव्हती; त्यामुळे दुसर्या बससाठी कुठे उतरावं लागेल ते देखील
सांगितलं. आम्हाला लगेचच बस मिळाली. बस बदलायची वेळ आली तिथे उतरल्यावर
मेंदूतल्या आदल्या दिवशीच्या जीपीएसमुळे ब्रिटोमार्ट स्टेशन जवळ आल्याचं
समजलं. मग आम्ही दुसरी बस पकडायचा विचार सोडून दिला आणि पायी निघालो.
जेमतेम ५-१० मिनिटांत स्टेशनला पोहोचलो; स्टेशनात शिरल्यावर लक्षात आलं, की
कालच्या रस्त्यापेक्षा आज आम्ही वेगळ्याच वाटेनं आलो होतो! पण तरी
exploration केल्यासारखं वाटत होतं ते भारी होतं.
तिकीट काढलं. रेल्वे स्टेशन म्हणावं तर ट्रेन्सचा, रुळांचा कुठे मागमूसही
नव्हता. एका ठिकाणी खाली जाणारे जिने दिसत होते. प्लॅटफॉर्मवर जाण्यासाठी
तोच रस्ता होता; पण रेल्वे भुयारी नव्हती; फक्त स्टेशन भुयारी होतं. ४ जिने
उतरून गेलो तर खाली ३-४ प्लॅटफॉर्म्स दिसले. स्टेशनावर सगळा शुकशुकाट! एका
प्लॅटफॉर्मवर ट्रेन उभी होती.
आमच्या तिकिटावर जी वेळ लिहिली होती तीच ही ट्रेन किंवा कसं वगैरे विचार
करत जरा उभे होतो, तर एक रेल्वे स्टाफपैकी वाटणारा मनुष्य जवळ आला. ‘You
guys from India?’ त्यानं चौकशी केली. आम्ही ‘बुगुबुगू’ केल्यावर तो एकदम
सैलावला आणि उत्साहानं गप्पा मारायला लागला. तो चेन्नईचा होता, गेली २०-२२
वर्षं ऑकलंडमध्ये तिकीट तपासनीसाची नोकरी करत होता. त्यानं आमचं तिकीट
बघितलं. आमची ट्रेन कुठल्या प्लॅटफॉर्मवर आणि किती वाजता येईल ते सांगितलं.
मग त्यानं आपणहून आम्हाला त्या उभ्या असलेल्या ट्रेनच्या इंजिनरूममध्ये
नेलं; तिथले consoles, controls वगैरे दाखवले; फक्त फोटो काढू दिले नाहीत,
नाहीतर त्याच्या नोकरीवर गदा आली असती, म्हणे. स्टेशनात कुठे सीसीटीव्ही
नव्हते का, असा प्रश्न पडला. इंजिनरूममध्ये मला चिंता, की तेवढ्यात ती
ट्रेन सुटली तर काय? पण मग म्हटलं, आपण तिकीट तर काढलेलं आहे; ट्रेन सुटली
तर या महाभागाला पकडून ठेवायचं; उतरू द्यायचं नाही. पण तसं काही झालं नाही.
आम्ही खाली उतरून परत जरा वेळ गप्पा मारल्या. ऑकलंडमधले train rush hours,
नोकरदार माणसांसाठीच्या प्रवासाच्या सोयी; सकाळी साडेनऊ-दहा पर्यंत
ट्रेन्सना गर्दी असते, त्यानंतर निवांत असतं, मग संध्याकाळी ६-७ वाजता
गर्दी, वगैरे. आम्ही मुंबईहून आलोय, हे कळल्याबरोब्बर त्यानं
न्यूझीलंड-भारत आंतरराष्ट्रीय स्नेहसामना सोडून दिला आणि चेन्नई-मुंबई
स्थानिक कबड्डी सुरू केली... बाप रे, मुंबईच्या लोकल ट्रेन्स, भयानक गर्दी,
मी तो प्रवास करण्याचा विचारही करू शकत नाही, चेन्नईतच छान वाटतं,
इत्यादी... मग आम्ही गप्पा आवरत्या घेतल्या आणि आमच्या प्लॅटफॉर्मवर जाऊन
उभे राहिलो.
ट्रेन आली, रिकामीच होती. आत चढलो. समोरच एका छोट्या फलकावर ‘कृपया, रेल्वे क्रॉसिंगपाशी मोबाईल हेडफोन्स काढून ठेवा’ अशी पाटी दिसली. (इतका वेळ मुंबई लोकल ट्रेन्सशी काही कनेक्शनच होत नव्हतं, ते इथे झालं.) पुढच्या ‘पार्नेल’ स्टेशनला काही कॉलेजवयीन मुलं डब्यात चढली. त्यांच्या आपांपसांत जोरजोरात गप्पा सुरू होत्या. तिथल्या तरुणाईचे गप्पांचे विषय जाणून घेऊ म्हणून मी जरा कान टवकारले तर ती मुलं बिचारी अभ्यासाबद्दलच बोलत होती. मग मी तो नाद सोडून दिला. पुढचं स्टेशन ‘न्यू मार्केट’. हे एक जंक्शन आहे. आमची ट्रेन स्टेशनात थांबली, पुन्हा जराशी उलट्या दिशेला गेली आणि मग मार्गस्थ झाली. तिसरं स्टेशन ‘माऊंट ईडन’.
आम्ही उतरलो. निर्मनुष्य स्टेशनाचा एक फोटो काढला आणि जिना चढून वर रस्त्यावर आलो. तिथून माऊंट ईडनची वाट शोधायला फारसं जड गेलं नाही.
Travel sites वर याचा उल्लेख ‘Mt Eden Volcano Walk’ असा केला जातो.
साधारण दीड-दोन किमीचं अंतर; स्वच्छ, डांबरी पायवाट, भरपूर झाडी; मात्र
संपूर्ण चढाचा रस्ता आहे; सवय नसेल तर धाप लागतेच. आम्ही पायपिटीच्या
दृष्टीनंच निघालो होतो, त्यामुळे तो प्रश्न नव्हता.
वास्तविक माऊंट ईडन हा एक मृत ज्वालामुखी आहे. काही हजार वर्षांपूर्वी
त्याचा शेवटचा उद्रेक झाला होता. समीटच्या जरासा अलिकडे एक मोठा crater
दिसतो. तिथे आता सगळं हिरवंगार गवत आहे. मात्र क्रेटरच्या आत उतरू नये अशा
पाट्याही तिथे दिसल्या. त्यामुळे तो मृत नसून सुप्त ज्वालामुखी असावा का,
अशी शंका आली.
क्रेटरच्या कडेकडेने वरती जाण्याची वाट आहे. चालताना खाली ऑकलंड शहर दिसत होतं; इथे परत तेच, एक ऑकलंड स्काय टॉवर वगळला तर इतर काहीच ओळखीचं नव्हतं; असं म्हणेम्हणेपर्यंत खाली ‘ईडन पार्क क्रिकेट ग्राऊंड’ दिसलं.
इथे ते रग्बी ग्राऊंड म्हणून ओळखलं जातं. रग्बीच्या सामन्यांव्यतिरिक्त
वेळ उरला तर तिथे क्रिकेटच्या मॅचेस होतात. (आम्ही आदल्या दिवशी क्रिकेट
ग्राऊंडला कसं जायचं त्याची चौकशी केली होती, तेव्हा ही माहिती मिळाली
होती.)
रमतगमत, फोटो काढत समीटला पोहोचलो. मध्येच ऊन्ह, मध्येच ढग येत होते; हवा
छान होती; मुख्य म्हणजे वेलिंग्टनसारखा हैराण करणारा वारा नव्हता.
समीटपाशी एक अतर्क्य गोष्ट पाहिली.
अशा ठिकाणी अनेकदा असते तशी तिथे एका चौथर्यावर जगभरातल्या विविध प्रमुख
शहरांची दिशा आणि अंतरं दर्शवणारी एक मोठी गोलाकार पितळी पाटी लावलेली
होती. जो-तो तिथे जाऊन आपापल्या ओळखीची नावं शोधत होता, त्याचे फोटो काढत
होता; त्यात काही फार नवल नव्हतं. आम्हीही दिल्ली शोधलं; त्याऐवजी मुंबई
दिसल्यावर खूष झालो. पाऊस-वार्यामुळे ती पाटी जराशी काळी पडली होती, मात्र
पाटीवरचं ‘बीजिंग’चं नाव तेवढं लख्ख चमकत होतं.
ते कसं काय, हा प्रश्न पडेपडेपर्यंत त्याच्या उत्तराचा ‘live demo’
मिळाला! दहा-एक मिनिटंच आधी तिथे एक मोठी बस भरून चिनी पर्यटक आले होते.
त्यातले काही त्या पाटीपाशी जमले; त्यांनीही त्यांच्या ओळखीचं नाव शोधलं
असणार; ते दिसल्या दिसल्या अनेक दिवस हरवलेलं मांजरीचं चिमुकलं पिल्लू
अचानक सापडलं तर त्याला कसं कुरवाळू तसं त्यांनी त्या बिजींग शब्दाला
अक्षरशः कुरवाळायला सुरूवात केली. सर्वांच्या चेहर्यांवर जुन्या हिंदी
सिनेमातल्या अंध, म्हातार्या ‘माँऽऽ’सारखे भाव. आसपास उभ्या असलेल्या
आमच्यासारख्यांना ते चिनी ‘बिजींग ऽऽ बिजींगऽऽ’ करत तिथे बोट दाखवून सांगत
होते; मोठमोठ्या आवाजात मागच्यांना बोलावत होते; मग मागून आलेले बिजींगला
कुरवाळण्याचं काम पुढे सुरू ठेवत होते. असं त्यांचं पुढची ५-१० मिनिटं सुरू
होतं. मी अक्षरशः अवाक् होऊन ते पाहत होते. हे नुसतं कुणी मला सांगितलं
असतं तर माझा विश्वास बसला नसता. पण चकाकत्या बिजींगचा धडधडीत पुरावा समोर
होता. (बिजींगलगतच मॉस्कोचंही नाव होतं; collateral damage मुळे ते पण
चकाकत होतं.) ही देशप्रेम व्यक्त करायची अनोखी पद्धत म्हणायची? की जागतिक
पातळीवरचं exposure नसल्याचा परिणाम म्हणायचा? की चायना-मेड social
conditioning म्हणायचं? काही कळेना. त्यांतल्या कुणालातरी कारण विचारण्याची
माझी फार इच्छा होती. पण परदेशात ग्रूपनं फिरणार्या चिनी पर्यटकांना एकतर
इंग्रजी बोलता येत नाही, किंवा त्यांच्याशी बोलायला गेलं तर ते उत्तर
द्यायला अजिबात उत्सुक नसतात, असा माझा एकंदर अनुभव; त्यामुळे तसाही
विचारून फारसा उपयोग झाला नसताच. त्या अचाट आणि अतर्क्य गोष्टीचा अर्थ
लावायचा मी बराच वेळ प्रयत्न करत राहिले...
दीड-दोनपर्यंत तिथे निवांत वेळ काढला आणि मग परत फिरलो.
माऊंट ईडनला काही अंतरापर्यंत वाहनं आणण्याची सोय आहे. मोठ्या टूरिस्ट
बसेससाठी पार्किंगचीही जागा आहे. पार्किंगच्या ठिकाणी एका बाजूच्या लॉनवर
२-३ मोठे कापडी फलक अंथरून ठेवले होते; फलकांवर काही चित्रं, फोटो आणि चिनी
लिपीतला मजकूर दिसत होता.
माझी उत्सुकता चाळवली. मी जवळ जाऊन पाहिलं, तर त्यातले काही फोटो ओळखीचे वाटले. ते तियानानमेन चौकातल्या त्या काळ्या घटनेबद्द्लचे होते. रणगाड्यासमोर हात पसरून उभा असलेला एक मनुष्य - हा फेमस फोटोही होता. चिनी मजकुरात एकच इंग्रजी वाक्य दिसलं. ते कसल्याशा संघटनेचं होतं; आणि एकूण फलकांमधून चिनी कम्युनिस्ट नेत्यांचा निषेध केला असावा असं दिसत होतं. त्या वरच्या कुरवाळू चिन्यांची बस तिथेच शेजारी उभी होती. तिथे येणार्या चिन्यांना ते फलक दिसावेत असेच अंथरलेले होते. आता मला उत्सुकता वाटली, की कुरवाळू चिनी हे फलक पाहून कशी प्रतिक्रिया देत असतील? की या फलकांचा परिणाम म्हणून तो वरचा चकाकता पुरावा होता? काही कळायला मार्ग नव्हता. ते चिनी खाली परतेपर्यंत थांबून ते काय करतात बघावं असाही एकदा विचार आला. पण पोटात कावळे कोकलत असल्यामुळे मी तो सोडून दिला.
खाली उतरून रस्त्यावर आलो. एका दुकानात चौकशी करून बस-स्टॉप शोधला आणि बसनं दुपारनंतर हॉटेलवर परतलो.
पाहियात पहिल्या दिवशी जसं काहीतरी achieve केल्यासारखं वाटलं होतं, तसंच
परत वाटलं. न्यूझीलंडमधला शेवटचा दिवस ध्यानीमनी नसलेल्या प्रकारे सार्थकी
लागला होता.
न्यूझीलंड-६ : किवी क्रिकेट ग्राऊंड्स
--
ज्ञात माहितीनुसार न्यूझीलंडमध्ये १८३२ साली पहिला किकेट सामना खेळला
गेला. सामन्याची जागा त्या पाटीच्या आसपास कुठेतरी असावी असं त्यात
लिहिलेलं होतं. हा फोटो काढला तिथे आता व्यवस्थित डांबरी रस्ता आहे. समोर
समुद्र. म्हणजे रस्त्याच्या दुसर्या बाजूला ते ठिकाण असावं असा आम्ही
अंदाज बांधला. आता त्या बाजूला घरं, हॉटेलं वगैरे आहेत. पाहियात क्रिकेटचा
उल्लेख अन्यत्र कुठे दिसला नाही. पुढे रोटोरुआतही तसंच. शिवाय इतर इतकं काय
काय नवनवीन बघण्यासारखं होतं, की क्रिकेट-क्रिकेट करत फिरावं असं काही
वाटलेलं नव्हतं.
क्रिकेट परत एकदम समोर आलं वेलिंग्टनला, टूर सुरू होऊन एक आठवडा उलटून गेल्यावर.
वेलिंग्टनला एअरपोर्टबाहेर आलो, तिथे एकमेव दिसलेली टॅक्सी घेतली आणि
हॉटेलच्या दिशेनं निघालो. टॅक्सीवाला पाकिस्तानी होता. आम्ही इंडियन आहोत
हे कळताच त्याने मस्त हिंदीतून गप्पा मारायला सुरूवात केली. वेलिंग्टनमध्ये
फारसे भारतीय पर्यटक येत नाहीत, म्हणाला. तुम्हाला इथे फिरायला गाडी हवी
असेल तर सांगा; माझा हाच व्यवसाय आहे; असं म्हणून त्याने त्याचं व्हिजिटिंग
कार्डही दिलं. रस्त्यात तो वेलिंग्टन शहराची थोडीफार माहिती सांगत होता;
वाटेत दिसणार्या शहरातल्या जागा, रस्ते, काही इमारती, त्यांची नावं,
वगैरे.
वाटेत व्हिक्टोरिया टनेल आला. माऊंट व्हिक्टोरिया ही वेलिंग्टन शहरातली
प्रसिद्ध जागा आहे, इत्यादी बोलत बोलत टनेलच्या बाहेर निघालो आणि एका
ठिकाणी उजवीकडे वळलो. ड्रायव्हर डाव्या हाताला इशारा करत म्हणाला- “हे
दिसतंय ते आहे the biggest round-about of the Southern Hemisphere...
त्याला the Basin Reserve म्हणतात...” ते नाव मेंदूपर्यंत पोचायला काही
क्षण लागले; आणि मी आनंदानं उडालेच. त्याला म्हणावंसं वाटलं, अरे नुसतं
round-about काय, round-about?? फेमस क्रिकेट ग्राऊंड आहे ते!!
का कोण जाणे, The Basin Reserve या नावानं कॉलेजच्या दिवसांपासून मनात
घर केलं होतं. (आत्ता लिहितानाही उचंबळून आल्यासारखं झालं.) माझ्या
आठवणीप्रमाणे, late 80’s मध्ये आपल्या टीमच्या ऑस्ट्रेलिया-न्यूझीलंडमधल्या
टेस्ट-मॅचेसचं दूरदर्शनवर थेट प्रक्षेपण सुरू झालं. वेळेच्या फरकामुळे ते
मध्यरात्री दोन-अडीच वाजता सुरू व्हायचं. तेव्हा २४ तास टीव्ही नव्हता.
त्यामुळे त्याचं फार अप्रूप वाटायचं. शिवाय channel-9 चं तेव्हा out of the
world वाटणारं प्रक्षेपण, स्लो-मोशन्स, रिची बेनॉची कॉमेंट्री, ॲनालिसीस
वगैरेंमुळे ट्रीट असायची. त्या टेस्ट-मॅचेस असतील तेव्हा मी रात्री २ चा
गजर लावून उठायचे आणि पहिलं सेशन पाहून सकाळच्या कॉलेजला जायचे. कॉलेजमध्ये
आणखी एक क्रिकेटवेडी मैत्रीण होती. ती पण पहाटे मॅच बघून आलेली असायची. मग
आम्ही दोघीच त्याच्या गप्पा मारायचो.
या सगळ्यात MCG, SCG, Gabba, WACA, या नावांच्या तुलनेत The Basin Reserve
हे नाव फारच artistic वाटायचं. ऑस्ट्रेलियातल्या स्टेडियम्सच्या तुलनेत ते
चिमुकलं असल्यामुळे फार आवडायचं सुद्धा...
हे सगळं त्या दिवशी परत आनंदात उचंबळून वर आलं. त्याच्या पुढच्याच चौकात आमचं हॉटेल होतं. ग्राऊंडपासून हॉटेल इतकं जवळ आहे म्हटल्यावर काय, तिथे जायचं हे obvious होतं. दुपारी ४ च्या सुमारास बाहेर पडलो; अंतर जेमतेम अर्धा किमीच होतं. तिथे सिक्युरिटी वगैरे असणारच, मग आपल्याला just like that आत शिरू देतील का, वगैरे प्रश्न होतेच. पण म्हटलं जाऊन बघू; कुणी मनाई केली तर परत येऊ. तर तिथे टोटल शुकशुकाट होता. तरी आम्ही मेन एन्ट्रन्सपाशी पाच-एक मिनिटं घोटाळलो; गेट उघडं होतं, पण आत जावं की नाही कळत नव्हतं. तेवढ्यात १-२ माणसं त्या गेटमधून ये-जा करताना दिसली. मोठा चौक ओलांडून इकडून तिकडे जावं तशीच ती त्या गेटमधून निघून गेली. ती जागा ’क्रिकेट ग्राऊंड’ म्हणून कुणाच्याही खिजगणतीत नव्हती. मग आम्हीही बिन्धास्त आत शिरलो.
प्रथमच एका आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मॅचेससाठीच्या स्टेडियमच्या आत पाय ठेवला होता. जाम भारी वाटत होतं.
उजव्या हाताला छोटंसं पॅव्हेलियन, विरुद्ध बाजूला elevated lawns, मागे माऊंट व्हिक्टोरिया. बस्स! इतकंच. बराच वेळ मी तिथे उभ्या उभ्या तो परिसर नुसता न्याहाळत होते. टेस्ट-मॅच असेल तेव्हा इथे कसं दृश्य असेल ते इमॅजिन करत होते.
मग पॅव्हेलियनच्या कडेकडेने चालायला सुरूवात केली. पॅव्हेलियन संपलं तिथे त्या ग्राऊंडची माहिती सांगणारा एक विभाग दिसला. जुने-जुने २०व्या शतकाच्या सुरूवातीचे क्रिकेट सामने, त्यातले प्रसिद्ध खेळाडू वगैरे माहिती डिस्प्ले केली होती.
या ग्राऊंडवरचा सर्वाधिक टेस्ट स्कोअर आणि न्यूझीलंड टीमचा इथला सर्वाधिक टेस्ट स्कोअर असा एक मोठा डिस्प्ले दिसला.
तो ३०२ स्कोअर कोणत्या टीमचा ते तिथे लिहिलेलं नव्हतं. (आम्ही पाहून आल्यानंतर हे आकडे बदललेही असतील.)
पायाखालच्या वाटेवर डांबरात २ पाट्या बसवलेल्या दिसल्या.
ब्रँडन मॅकलमचं debut पासून सलग १०० टेस्ट्स खेळण्याचं रेकॉर्ड, आणि १९९१ सालच्या न्यूझीलंड-श्रीलंका टेस्ट मॅचमधली मार्टिन क्रो-अँड्रू जोन्सची रेकॉर्ड पार्टनरशिप - याबद्दल तिथे माहिती लिहिलेली होती.
’मनाई’ कॅटेगरीतला एकमेव बोर्ड इथे होता (ग्राऊंडच्या देखभालीचं काम सुरू आहे, ग्राऊंडमध्ये प्रवेश करण्यास मनाई आहे.) तिथला बाऊंड्री रोप उचलून लाकडी कंपाऊंडवर ठेवलेला होता.
मी जाऊन त्या रोपला हळूच हात लावून आले. अगदी बाऊंड्री अडवून ४ रन्स वाचवल्याचं फीलिंग आलं!
लांबवर elevated lawns वर एक-दोघं उन्हात निवांत पडलेली होती. बाकी तिथे
अक्षरशः चिटपाखरूही नव्हतं. मॅचेस असतील तेव्हा या ग्राऊंडची शान, नसतील
तेव्हा किस झाड की पत्ती! त्याचीच फार मजा वाटत होती. पण त्यामुळेच आम्ही
त्या जागी निवांत फिरू शकलो होतो.त्यानंतर एक आठवड्यानं क्वीन्सटाऊनमध्ये पोचलो. तिथला हॉटेलचा मालक
सत्तरीचा, पण फार उत्साही होता. हॉटेल सिटी सेंटरपासून थोडं लांब होतं. तर
त्यानं आम्ही पोचलो त्यादिवशी संध्याकाळी आम्हाला सिटी सेंटरमध्ये त्याच्या
कारमधून फ्री-राइड देऊ केली. वाटेत एका जागी गाडी थांबवून, क्वीन्सटाऊन
लेक दाखवलं, थोडी माहिती सांगितली; लेकच्या मध्यभागी एक बेट आहे, त्यावर
गोल्फ कोर्स आहे, वगैरे. मी त्याला ’गोल्फ कोर्स वगैरे जाऊ दे’ अशा
आविर्भावात क्वीन्सटाऊन क्रिकेट ग्राऊंड कुठे आहे असं विचारलं. त्यानं ती
दिशा दाखवली. ते उलट दिशेला जरा लांब होतं.
आम्ही क्वीन्सटाऊनमधून निघायच्या दिवशी त्यानं आम्हाला एअरपोर्टपर्यंत
पुन्हा फ्री-राइड देऊ केली. ’जरा १०-१५ मिनिटं आधी निघणे शक्य असेल तर
वाटेत क्रिकेट ग्राऊंड दाखवतो’ म्हणाला. मी टुण्णकन उडीच मारली. ते तर
बेसिन-रिझर्वपेक्षाही चिमुकलं ग्राऊंड निघालं. पण अत्यंत सुंदर आणि
निसर्गरम्य.
आम्हाला ऑकलंडचं विमान पकडायचं होतं, त्यामुळे तिथे बेसिन-रिझर्वइतका वेळ घालवता आला नाही. तरी पॅव्हेलियनमधल्या खुर्चीवर मी जरा वेळ बसून घेतलंच.
----------
ऑकलंडमध्ये माऊंट ईडन समीटला पोचता पोचता दुसर्या बाजूला खाली अचानक ईडन पार्क स्टेडियम दिसलं, अगदी त्या ’EDEN PARK’ अक्षरांसहित...
(क्रिकेट टेलिकास्टच्या वेळेस या फोटोच्या विरुद्ध बाजूला कॅमेरा असतो.
त्यामुळे माऊंट ईडन हमखास दिसतं. आधी कधी असं मुद्दाम पाहिलं नव्हतं. पण
तिथे जाऊन आल्यावर ते लक्षात आलं.)
ध्यानीमनी नसताना अशी आकारत गेलेली किवी क्रिकेट थीम त्या दृश्यानं शेवटाला आली.
यात आमचं मुख्य हुकलं ते ख्राइस्टचर्चचं हॅगली पार्क. ॲकारोआ टूरहून परतल्यावर ख्राइस्टचर्च सिटीत आम्ही जिथे बसमधून उतरलो तिथून ते ग्राऊंड फार लांब नव्हतं. अर्थात हे नंतर कधीतरी नकाशा बघताना कळलं. शिवाय एकूणच (ॲकारोआला एक अख्खा दिवस खर्ची पडल्यामुळे) ख्राइस्टचर्चमध्ये ग्राऊंड कुठे आहे ते शोधून तिथे भटकायला जायला वेळ मिळालाच नसता. नंतर जरा हळहळायला झालं खरं, पण ’गोडी अपूर्णतेची’ म्हणून ते सोडून दिलं, झालं!
No comments:
Post a Comment