आमचं पुढलं लक्ष होतं पूर गावचा कुकडेश्वर !! अदमासे २५०० वर्षांपूर्वीचे पाषाणात घडवलेले शिवमंदीर आणि कुकडी नदीचं हे उगमस्थान जिच्या पाण्यावर माणिकडोह धरण बांधलं आहे. मध्यंतरी पुरातत्व खात्याने पूर्वीचे पडझड झालेले मंदीर उतरवून पुन्हा त्याची नव्याने उभारणी केली आहे.

कुकडेश्वर मंदीर जीर्णोद्धारानंतर

कुकडेश्वर मंदीरावरील मुर्तीकाम

कुकडेश्वर मंदीरावरील नक्षीकाम

कुकडेश्वर

कुकडेश्वर मंदीरावरील नक्षीकाम

कुकडेश्वर मंदीरावरील मुर्तीकाम

कुकडेश्वर मंदीरावरील मुर्तीकाम

हरिश्चंद्रगडावरील मंदिराशी साम्यर्ध असणारं नक्षीकाम

पुजारीबाबा ( बम् बम् भोले !!! )

अजूनही मंदीराच्या पूर्वीच्या बांधकामातील काही शिलाखंड कचर्‍यात पडले आहेत. छपरावर ढीगभर सिमेंट ओतून त्यांनी संवर्धन केले आहे ? की मंदीर कुरूप करण्यास हातभार लावला आहे ? हा वादाचा मुद्दा आहे.

पश्चिमाभिमुख शिवमंदिर :

मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार :
उंबरठा आणि प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम हे वेगळ्याच धाटणीचे वाटले. असे नक्षीकाम पूर्वी कधी पहिले नव्हते.

मंदिरासमोरच दगडात खोदून तयार केलेला नंदी आहे. याच्या डाव्या बाजूस अजून एक छोटेसे मंदिर असून त्यात काय आहे ते कळू शकले नाही. त्याच्या दर्शनी भागावर वृद्ध स्त्रियांची शिल्पे आहेत.(अंधार असल्याने आणि ट्राय पॉड नसल्याने याचे फोटो काही धड आले नाहीत. )

प्रवेशद्वारावरील शिल्पे :

मंदिराला आधार देणारे खांब पूर्णतः नक्षीकाम केलेले होते. थोडीही जागा रिकामी अशी सोडलेली नव्हती. येथे सर्वात वरती गणपती कोरलेला दिसतो आहे. असेच सेम शिल्प खांबाच्या इतर दोन्ही बाजूस आहे. त्याखाली ढोल वाजवतानाचे शिल्प आहे. त्याखाली तोरणासदृश्य काहीतरी असावे. यालाच वेलबुट्टी म्हणत असावेत कदाचित.

त्याच्या पुढच्याच/समोरच्या खांबावर नृत्य शिल्प कोरलेले आहे आणि त्याखाली शंकरपाळी सदृश काहीतरी. हे काय कोरले आहे याची कुठेतरी माहिती असावयास पाहिजे होती. गावात काही जुनी लोक आहेत त्यांना बऱ्यापैकी याचा इतिहास माहीत आहे.

हि शिल्पे पार्वतीची असावीत असे वाटते.

महादेव पिंड :

उशिरा तेथे पोहोचल्याचा एक मात्र फायदा झाला की कॅमेराचे काही गोष्टी ज्या आजपर्यंत प्रयत्न केला नव्हत्या त्या कळल्या. अंधारात लॉग एक्स्पोजर / शटर स्पीड कमी करून काही फोटो काढले.
रात्री ८ वाजता एकही लाईट नसताना गडद अंधारात काढलेला फोटो :

एव्हाना आठ वाजत आले होते. जुन्नर पासून साडेसातला सुटणारी आणि अंजानावळ येथे मुक्कामी जाणारी शेवटची गाडी आम्हाला घाटघरला, जीवधन किल्ल्याच्या पायथ्याशी सोडणार होती. ती पकडण्यासाठी परत ३ किमी चालत जाऊन फाट्यावर उभे राहायचे होते.

चावंडवाडीपासून अंदाजे आठ किमीवर असणारे कुकडेश्वर मंदीर बघायला निघालो.. हेमाडपंथी हेच या मंदिराचे वैशिष्ट्य ! फारसे परिचित नाही म्हणून इथे कसलीही भव्य-दिव्य धाटणी दिसत नाही.. अगदीच साधा पण शांत परिसर.. कुकडी नदीचा उगमस्थान असलेली ही खरीतर प्राचीन वास्तु पण आता दुर्लक्षितच आहे.. मंदिराचा कळसाकडील भाग उध्वस्त असला तरी बाकी मंदीर शक्य तेवढीच डागडूजी करून सावरले आहे..अखंड दगडात कोरलेल्या शिल्पकामाची ही स्थापत्यकला पाहण्यासारखी.. हरिश्चंद्रगडा वरील हरिचंद्रेश्वर असो वा रतनगडाच्या पायथ्याचे अमृतेश्वर असो वा खिरेश्वरचे नागेश्वर मंदीर.. ही सगळी शिवालयं म्हणजे सह्याद्री रांगेत दडलेल्या स्थापत्य कलाकृतींचा मौल्यवान ठेवा.. पश्चिमाभिमुख दरवाजाच्या सुंदर चौकटीतून आत शिरलो नि एक आगळीच अनुभूती मिळाली.. चहुबाजूंनी शिल्पाकृतींचा वेढा नि समोर शिवलिंग .. हर हर महादेव ! मंदिराच्या मागेच गोमुखातून पाण्याचा प्रवाह अखंडीत सुरु असतो हेच ते कुकडी नदीचे उगमस्थान.. याच नदीवर पुढे माणिकडोह धरण बांधलेय..

कुकडेश्वरच्या रस्त्यावरुन दिसणारा चावंडचा घेर !

– –

– –

(वरच्या प्रचित पहिले शिल्प पहिल्यांदाच पाहीले.. कुतुहलाने नेटवर गुगलले तर कळले की ‘वेताळ’ चे शिल्प तर कोण म्हणे अस्थिपंजरचे शिल्प)

– –

या सुंदर कलाकृतीचा निरोप घेउन आ

गड उतरून आल्यावर कुकडेश्वर कडे मार्गस्थ झालो. चावंड ते कुकडेश्वर मध्ये फक्त ५ किमी आहे. पुढे १५ मिनिटांत कुकडेश्वरला पोहोचलो. कुकडेश्वर म्हणजे जिथे कुकडी नदीचा उगम होतो. आपल्या संस्कृतीत जिथे नदीचा उगम होतो तिथे हमखास महादेवाचे मंदिर पाहायला मिळते. मंदिर जवळ पाण्याचे कुंड आहे तिथे पाण्याचा जिवंत झरा आहे इथेच पूर्वी गोमुख असल्याचे सांगितले जाते. कुंडातील थंडगार पाण्यात हात पाय धुवून मंदिरात जाण्यासाठी निघालो. मंदिराच्या आवारात मुर्त्या व मंदिराचे बरेच जुने अवशेष आहेत. कुकडेश्वर मंदिर १००० वर्षांपूर्वी शिलाहार राजांनी बांधल्याचे कळते. हेमांडपंथी शैलीचे मंदिर त्यावर भरपूर नक्षीकाम केलेलं आढळते. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरच गणेशपट्टी लावली आहे त्याखाली शिवयंत्र तर खाली उंबरठ्यावर कीर्तिमुख आहे. दाराच्या दोन्ही बाजूला द्वारपाल कोरलेले आहत. मंदिराच्या सभामंडपात खांबांवर कोरलेले गंधर्व क्षय अश्या रितीनी कोरले आहेत जणू संपूर्ण मंदिराचा भार ते आपल्या खांद्यावर पेलत आहेत. तिथेच डाव्या बाजूला शिव पार्वतीची मूर्ती आहे.

सभामंडप, कुकडेश्वर मंदिर

कुकडेश्वर मंदिर

मंदिराच्या खांबांवर बऱ्याच ठिकाणी कीर्तिमुखाचे शिल्प पाहायला मिळते. मंदिराचे बांधकाम दगड एकेवर एक रचून केलेले आहे इथं कुठल्या प्रकारच्या चुन्याचा उपयोग केलेला नाही. आज जे काही मंदिर शिल्लक आहे ते पुरात्तत्व खात्याने केलेल्या संवर्धनामुळे. दर्शन व मंदिर पाहणी झाल्यानंतर बाहेर आजी भेटल्या त्यांना मंदिराच्या बांधकामाविषयी विचारल्यावर त्यांनी सांगितलं, "जो कोण मंदिराला पार लावतोय त्याच्या संग कायतर अघटित घडतय त्यामुळं मंदिराच्या कळसाचा काम झालेलं नाही".

आम्ही आधी कुकडेश्वर मंदिर मध्ये शिव ज्योतिर्लिंग च दर्शन घ्यायला गेलो.
20180211_101924
हे मंदिर स्थापत्यकलेच एक सुंदर उदाहरण आहे. १२ व्या शतकात बांधण्यात आलेले हे हेमाडपंथी प्रकार चे मंदिर आहे. मंदिराच्या आत आणि बाहेर सुंदर नक्षी काम केलेलं आहे. इथे दर्शन घेऊन आम्ही पुढे निघालो.
20180211_102446
वर डोंगरातून कुकडी नदीचा उगम होतो. नदीचा प्रवाह बाराही महिने असतो.
20180211_102632
ह्या

मी, वेंकटेश आणि पवन सकाळी ७:३० ला पुण्या वरून निघालो. वाटेत न्याहारी आटोपून, आम्ही १० ला जुन्नर ला पोहचलो. आम्ही आधी कुकडेश्वर मंदिर मध्ये शिव ज्योतिर्लिंग च दर्शन घ्यायला गेलो.
20180211_101924
हे मंदिर स्थापत्यकलेच एक सुंदर उदाहरण आहे. १२ व्या शतकात बांधण्यात आलेले हे हेमाडपंथी प्रकार चे मंदिर आहे. मंदिराच्या आत आणि बाहेर सुंदर नक्षी काम केलेलं आहे. इथे दर्शन घेऊन आम्ही पुढे निघालो.
20180211_102446
वर डोंगरातून कुकडी नदीचा उगम होतो. नदीचा प्रवाह बाराही महिने असतो.
20180211_102632

कुकडेश्वर मंदिर

सभामंडप, कुकडेश्वर मंदिर

कुकडेश्वर 🛕 Kukadeshwar

ते प्राचीन काळातील मंदिर कुकडी नदीचा उजव्या तीरावर असून पूर गावचा हद्दीत स्तिथ आहे. मंदिराची रचना गर्भगृह, अंतराळ मंडप अशी असून मंदिर पश्चिमाभिमुख आहे. प्रत्येक भिंतीवर आतून, बाहेरून पूर्णतः कोरीवकाम केलेले आढळते. मंदिराचे प्रवेशद्वार पश्चिमाभिमुख असल्याने मंदिरात पुरेसा प्रकाश नाही. पुढील बाजूस उजवीकडे गणपती कोरलेला आहे. दारासमोरच एका अखंड दगडात नंदी कोरून काढला आहे. संपूर्ण मंदिरावर सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिराच्या आतील भागातही लक्षवेधी नक्षीकाम केलेले आढळते. मंदिराच्या पश्चिमेस एका गोमुखातून पाणी पडत आहे. हे शिव मंदिर पुरातन असले तरी त्यावरील शिल्पे सुस्थितीत आहेत. मंदिरासमोरच दगडात खोदून तयार केलेला नंदी आहे. याच्या डाव्या बाजूस अजून एक छोटेसे मंदिर आहे. त्याच्या दर्शनी भागावर वृद्ध स्त्रियांची शिल्पे आहेत. मंदिराला आधार देणारे खांब पूर्णतः नक्षीकाम केलेले आहेत. खांबाच्या इतर दोन्ही बाजूस सारखेच शिल्प आहे. त्याखाली ढोल वाजवतानाच्या व्यक्तीप्रतिमांचे शिल्प आहे.

कुकडेश्वर मंदिर

कुकडेश्वर मंदिराची समोरील बाजू

कुकडेश्वर मंदिरा मधील गणपती

कुकडेश्वर मंदिराचा गाभारा

कुकडेश्वर मंदिराचा डाव्या बाजूसचे छोटेसे मंदिर व त्याच्या दर्शनी भागावर वृद्ध स्त्रियांची शिल्पे

तेथून पुढे आम्हाला चावंड किल्ला पाहायला जायचे होते पण घरी लवकर जाण्यासाठी व पुढील जुन्नर मोहीम साठी चावंड किल्ला शिल्लक ठेऊन आम्ही तेथून थेट घरी जायचे ठरवले. अशा प्रकारे ३ दिवसाची जुन्नर मोहीम कायम स्वरूपी आठवणी मध्ये राहील अशा आठवणींचा खजिना घेऊन आम्ही घरी निघालो. मी रात्री ०७:३० वाजता पुण्याला पोहचलो तसेच बाकी सर्व जण रात्री ०९:०० वाजता मुंबईला पोहचले.

सोबती : पॉल पेंटर, आनंद शिंदे, अरुण गवेकर, अजित गवेकर.

https://susheelrajagolkar.blogspot.com/2020/12/kukadeshwar.html

Kukdeshwar Temple

Unknown

1-2 minutes

Type: 12th century Shiva temple
Base Village: Pur
Distance: 100 KMs from Pune
Route: Pune-Nashik highway
Time visited: June 2011
Best time to Visit: In Rains
How to visit: Naryangaon is around 85 Kms from Pune and Junnar is 15 kms ahead. From Junnar you have to take straight road for Aaptale, crossing Shivaji statue and leaving behind the vast Shivneri fort on the left. Aaptale should be around 20 kms from Junnar. Leave the turn for Chavand fort on the right and continue 3-4 kms further for village Pur. Ideally should be clubbed with Chavand fort.

The state department of archaeology is completing the extensive restoration and reconstruction of the Kukdeshwar temple in Pur village, about 30 km west of Junnar.

This 12th century Shiva temple built in `hemadpanti' style of architecture has beautiful carvings on the outer wall. The temple has river Kukdi flowing on its northern side.