या गाण्यात वर्णन केलेला खंडाळ्याचा घाट , खरतर बोर घाट हा कोकण आणि देश यांना जोडणारा प्राचीन घाट. या घाटाच्या परिसरात काही इतिहास प्रसिध्द लढाया झाल्या. मुंबई-पुणे या दोन महानागरांना जोडणारा हा घाट कदाचित सर्वाधिक वर्दळीचा असेल. इथून रस्तामार्गे जाता येतेच, पण देशावरील लोणावळा आणि कोकणातील कर्जत हि स्टेशन जोडणारा लोहमार्ग इंग्रजांनी उभारला. सर्व ऋतुत या घाटाचे निराळे सौंदर्य असते.पण पावसात ते अधिक बहरते. सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावरून कोसळणारे धबधब्यांचे दृश्य डोळय़ांत आणि कॅमेर्यात साठवण्यासाठविण्यासाठी इथे भटक्यांची झुंबड उडते. या घाटाचा खरा आनंद घेता येतो रेल्वेच्या प्रवासात. लोणावळा स्टेशन मधून रेल्वे सुटली की सगळीकडे हिरवाई ल्यालेले डोंगर, त्यांच्या माथ्यावर उतरलेले ढग आणि कड्यावरुन स्वतःला लोटून देणारे धबधबे असे दृश पाहून मन प्रसन्न होते. त्यात हा प्रवास जर गाडीच्या दारात किंवा खिडकीची जागा करायला मिळाला तर खास अनुभव पदरी जमा होतो. यानिमित्ताने रोजच्या आयुष्यातील चिंता, काळज्या आणि गाडीतल्या गर्दीने आणलेला वैताग या सगळ्या गोष्टी काही काळापुरत्या विसरायला लावणारी इथली अजुनही दाट असणारी झाडी,पाताळवेरी गेलेल्या दऱ्या, उंच सुळके आणि या दृश्यावर मध्येच ब्रेक आणणारे लहानमोठे बोगदे! सोबतीला रूळांचे तालबद्ध पार्श्वसंगीत असतेच.
गंभीरनाथ गुंफा हा काही फार अवघड ट्रेक नव्हे पण रेल्वेचा मजेदार अनुभव गाठीशी बांधण्याकरीता एकदा तरी हा ट्रेक नक्की करावा. मंकी हिल आणि ठाकरवाडीच्या मध्ये १६ व्या आणि १७ व्या बोगद्याच्या वर डोंगरात कातळात खोदलेली एक गुहा आहे. तीच ही गंभीरनाथची गुहा. पुण्याकडून जाताना सगळय़ा रेल्वेगाडय़ा तांत्रिक थांबा म्हणून ठाकरवाडीला थांबतात. तिथे उतरून रेल्वे रुळाजवळून डोंगरावर जाण्यासाठी एक पाऊलवाट आहे.
 |
गंभीरनाथ गुंफेचा मार्ग  |
खंडाळा घाट परिसर
कॅच सायडींग :- रेल्वेमध्ये चढण्या-उतरण्यासाठी केलेला उतार असलेला फलाट
डाउन लाईन :- रेल्वेच्या मुख्यालयाकडून इतर स्टेशनकडे जात असलेल्या रेल्वेमार्गाला डाउन लाईन म्हणतात. उदा. पुणे-मुंबई लोहमार्गाचा विचार केला तर मध्ये रेल्वेचे मुख्यालय छत्रपती शिवाजी महाराज ,मुंबई हे असल्यामुळे मुंबईकडून पुण्याकडे जाणारा लोहमार्ग डाउन लाईन आहे.
अप लाईन- इतर स्टेशनकडून रेल्वे मुख्यालयाकडे जाणारा लोहमार्ग.उदा. पुण्याकडून मुंबईकडे जाणारा लोहमार्ग.
मिड लाईन- ज्या लोहमार्गावरुन दोन्हीकडे रेल्वे जातात.
आता हे गंभीरनाथांचे गुहास्थान ठाकूरवाडी स्टेशनला अगदीच लागून नाही. इथं पोहोचण्यासाठी तुम्हाला रेल्वे रुळाच्या बाजूबाजूने चांगली पाऊण एक तासाची म्हणजे दोन अडीच किलोमीटरची पायपीट करावी लागते. तसेच या ठिकाणी पोहोचायचे असेल तर मध्य रेल्वेचे या मार्गावरील तांत्रिक थांबे कोणते, तेथे कोणत्या गाड्या थांबतात आणि त्या किती वेळासाठी थांबतात हे समजून घ्यावे लागते. एकूण काय तर रेल्वे प्रवासाची दगदग, तांत्रिक थांबे समजण्याची अडचण आणि सरते शेवटी रुळांवरून कसरत करत चालायचा त्रास हे सर्व सहन करायची तयारी असेल तरच येथे यावे.
पुण्यातील लोकांना गंभीरनाथ येथे जाण्यासाठी सकाळी सहा वाजता पुणे स्टेशनवरून सुटणारी सिंहगड एक्सप्रेस पकडणे हा एक उत्तम पर्याय आहे. लोणावळा स्टेशनमधून गाडी सुटली की फारच कमी गाड्या खंडाळा स्टेशनला थांबतात. सिंहगड एक्सप्रेस त्यापैकीच एक. खंडाळा स्टेशन नंतर गाडी थांबते ती मंकी-हिल या ठिकाणी. आता मंकी-हिल हे रेल्वेस्टेशन नाही तर हा आहे रेल्वेचा एक तांत्रिक थांबा ज्याला केबिन असे म्हणतात. खंडाळा ते कर्जत दरम्यान मंकी-हिल, ठाकूरवाडी, नागनाथ, जांबरुंग आणि पळसदरी असे रेल्वेची काही केबिन्स आहेत जिथे गाड्या तांत्रिक थांब्यासाठी थांबतात. कोणतीही गाडी घाट चढण्याआधी किंवा उतरण्याआधी ब्रेकची तपासणी करण्यासाठी तसेच इतर काही तांत्रिक बाबींसाठी उदाहरणार्थ पुढील रेल्वे ट्रॅक बिझी असणे, एखाद्या गाडीला क्रॉसिंग देणे इत्यादी कारणांसाठी या थांब्यांचा (केबिन्स) उपयोग केला जातो.
गंभीरनाथ गुहेच्या परिसरातील रेल्वे लाईन नकाशा
मंकी-हिल केबिन नंतर या तीन लाईन एकमेकापासून वेगळ्या होतात. सगळ्यात डावीकडची उप-लाईन (Up Line) डोंगराच्या पलीकडून जाते तर मिडल-लाईन (Mid Line) आणि डाऊन-लाईन (Down Line) डोंगराच्या अलिकडून पुन्हा एकमेकाला समांतर धावतात. मंकी-हिल केबिन नंतर आपण प्रवास करत असलेली गाडी कोणत्या रेल्वे लाईनवरून पुढचा प्रवास करेल त्यावर रेल्वेचा पुढचा तांत्रिक थांबा अवलंबून असतो. रेल्वे जर उप-लाईन वरून मुंबईकडे जात असेल तर गाडीचा पुढचा तांत्रिक थांबा असतो नागनाथ केबिन. पण जर का गाडी मिडल-लाईन वरून मुंबईकडे धावत असेल तर तिचा पुढचा तांत्रिक थांबा असतो ठाकूरवाडी केबिन. नागनाथ आणि ठाकूरवाडी हे दोन्ही केबिन्स तसे एकाच ठिकाणी आहेत पण फरक फक्त एवढाच की एक केबिन आहे डोंगराच्या पलीकडे तर दुसरे केबिन आहे डोंगराच्या अलीकडे. गाडीने उप-लाईन वरून येत जर का नागनाथ केबिन येथे तांत्रिक थांबा घेतला तर नागनाथ केबिनच्या जवळ असणारे सर्विस टनेल गाठावे आणि चालत ठाकूरवाडी केबिनला यावे. हे सर्विस टनेल १९८२ साली जेव्हा नागनाथ केबिन बांधले गेले तेव्हा सामानाच्या वाहतुकीसाठी बांधण्यात आले.
पुण्याकडून मुंबईला जाणारी सिंहगड एक्सप्रेस ९९% मिडल-लाईन वरूनच मुंबईकडे धावते त्यामुळे मंकी-हिल नंतर सिंहगड एक्सप्रेस ठाकूरवाडी येथे तांत्रिक थांबा घेते. तसेच ठाकूरवाडी केबिन येथे सिंहगड एक्सप्रेसला मुंबईकडून पुण्याकडे जाणाऱ्या इंद्रायणी एक्सप्रेसचे क्रॉसिंग असते. कोणत्याही गाडीचा तांत्रिक थांबा हा एक मिनिटापेक्षाही कमी असतो. तसेच ठाकूरवाडी किंवा नागनाथ हे रेल्वेचे केबिन्स आहेत त्यामुळे या ठिकाणी फलाट (प्लाटफॉर्म) नाहीत. गाडी असेच अधेमधे थांबते आणि बरेच वेळेस ठाकूरवाडी केबिन आले आहे हे गाडीत बसून समजत देखील नाही. त्यामुळे खंडाळा स्टेशनमधून गाडी निघाली की सतत गाडी कुठे कुठे थांबत आहे आणि कोणत्या रेल्वे लाईन वरून धावत आहे हे सतर्कतेने पाहणे गरजेचे आहे. ठाकूरवाडी केबिनला गाडीने ब्रेक मारताच सावकाश खाली उतरून जेथे जागा मिळेल तिथे गाडी सुटेपर्यंत उभे राहावे. पूर्ण गाडी आपल्या जवळून पुढे गेल्यानंतरच पुढील पायी प्रवासाला सुरवात करावी.
 |
| सकाळची उन्हे खात पडलेली ठाकूरवाडी |
इथे उतरलो कि स्थानिक लोक आपल्याला विचारतात "काय दादा, देवाला आले का ?". त्यावरून हि गुंफा म्हणजेच त्यांचा 'देव' म्हणूनच ह्या भागात किमान लोकांना आहे. गुहेचे तोंड रेल्वे रुळाच्या विरुद्ध बाजूला असल्याने डोंगराला वळसा घालून मागच्या बाजूला जावे लागते.रेल्वेगाडी निघून जाताच जी काही लोकांची थोडी गजबज असते ती विरते आणि परिसर एकदम शांत आणि निर्मनुष्य होऊन जातो. एकीकडे रेल्वे रुळासाठी कापून काढलेला उंच डोंगर तर दुसरीकडे उल्हास नदीला वाहते करणारी खोल दरी याच्या सोबतीत पुढील वाटचाल करायची असते.
 |
| राजमाची दर्शन |
 |
ठाकूरवाडीकडून जाताना लागणारा बोगदा क्रमांक १ |
बोगदा क्रमांक २७ व २८ काळजीपूर्वक पार करायचा आणि लगेच डावीकडे २९ क्रमांकाच्या बोगद्यातून आलेली रेल्वेलाईन ओंलांडून डोंगरावर जाणाऱ्या पायऱ्या गाठायच्या. आता येथून पुढे सुरु होतो तो म्हणजे खरा गंभीरनाथ गुहेकडे जाणारा ट्रेक.
 |
| गंभीरनाथ गुंफा |
 |
| नागनाथकडून आल्यावर लागणारा पहिला बोगदा , ह्याच्याच मागे लगेच दुसरा बोगदा आहे.
|
 |
| नागनाथकडून २ बोगदे ओलांडून आले कि हा बोर्ड दिसतो |
येथे खिंडीत एका झाडाखाली कुणीतरी अलीकडेच बनवलेली गणेशाची एक सुबक मूर्ती व त्याबरोबर छोट्या प्लास्टिकच्या अनेक गणेश मूर्त्या ठेवलेल्या दिसतात. येथून समोरच गंभीरनाथाच्या गुहेकडे जाणारा कातळकोरीव पायऱ्यांचा मार्ग सुरु होतो. एकापाठोपाठ एक अश्या साधारण चाळीस एक कातळकोरीव पायऱ्या चढून आपण कातळकड्या जवळील सपाटीवर येतो. नागमोडी असणाऱ्या या पायऱ्या पावसाळ्यात मात्र जरा जपूनच चढाव्या लागतात.
 |
| नागनाथ केबिनकडून येणारा मार्ग आणि ठाकूरवाडी केबिनकडून येणारा मार्ग यामधली खिंड |
पायऱ्यांच्या शेवटी एक लोखंडी स्वागतकमान असून कातळकड्याच्या बाजूने उजवीकडे व डावीकडे अश्या दोन वाटा दिसतात. आपण मात्र पायऱ्या चढून येताच प्रथम उजवीकडे असणाऱ्या गंभीरनाथाच्या मुख्य गुहेकडे जायचे.
 |
| गुंफा |
 |
आत जाण्यासाठी झरोका  |
गुहेच्या समोर उभारल्यानंतर लांबवर पसरलेला हिरवागार परिसर खूप सुंदर दिसतो. त्यातच एखादी रेल्वे वळणं घेत जाताना दिसली तर या नजाऱ्याला चार चांद लागतात. घटकाभर या ठिकाणी शांत बसून हा सुंदर नजरा डोळ्यात साठवायचा आणि जवळ बांधून आणलेली शिदोरी उघडायची.
आता पुन्हा पायऱ्यांपाशी परत येऊन लगेच खाली उतरायला सुरवात न करता सरळ समोर जाणाऱ्या पायवाटेने पुढे जायचे. येथे जमिनीपासून चार ते पाच फुट उंचीवर एक छोटी कोनाडेवजा गुहा दिसते. गुहेसमोर तीन-चार दगडी पावटया खोदलेल्या असून गुहेबाहेर तंतूसारखे वाद्य वाजणाऱ्या एका वादकाची अतिशय वेगळी आणि रेखीव मूर्ती कोरलेली आहे. या मूर्तीच्या शेजारील गुहेत एक गणपतीची, भैरवाची आणि मुषकाची मूर्ती आहे.
 |
| गुहेच्या पाठीमागची शिल्पं |
 |
| नागनाथ केबिनकडे उतरणाऱ्या वाटेवर असणारी एक नसर्गिक गुहा |
आता याच पायवाटेने खाली उतरून रेल्वे रुळावरून कर्जतच्या दिशेने चालत जाऊन नागनाथ केबिन गाठता येते. पण हि रेल्वेची उप-लाईन असल्याने नागनाथ केबिनकडे जाताना पुण्याहून मुंबईकडे जाणाऱ्या सर्व गाड्या आपल्या मागून येत असल्याने चालताना सतत मागे वळून पहात रेल्वे मार्गाने चालणे थोडे अवघड पडते. त्यामुळे तूर्तास हा पर्याय रद्द करून पुन्हा खिंडीत परत यायचे.
ठाकूरवाडीकडे जाण्यासाठी पुन्हा २९ क्रमांकाच्या बोगद्याजवळ पोहोचायचे आणि आता कर्जतकडे जाण्यासाठी डाऊन-लाईनवरून २९ क्रमांकाचा बोगदा सावकाश पार करायचा. बोगदा पार केल्यानंतर डाऊन-लाईन व मिडल-लाईन पुन्हा एकत्र येतात. आता दोन्ही रेल्वे लाईनमधील मोकळ्या जागेत चालत जात ठाकूरवाडी केबिन गाठायचे. ठाकूरवाडी केबिन येथे पोहोचल्यानंतर पुण्याला अथवा मुंबईला जाण्यासाठी प्रथम कर्जत स्टेशन गाठणे अपरिहार्य आहे.पुण्याला परत येताना कर्जतला जाऊन पुन्हा वर येणे सोपे आहे कारण लोणावळ्याहून येणारी प्रत्येक गाडी किंवा इंजिन इथे थांबतेच. पण येथून लोणावळ्यास जाण्यासाठी दिवसभरात दोन- तीनच गाड्या आहेत. शक्यतो सर्व चढणाऱ्या गाड्या मध्ये न थांबता थेट लोणावळा गाठतात.
कर्जत स्टेशनला पोहोचण्यासाठी आपल्या समोर दोन पर्याय उपलब्ध आहेत. पहिला म्हणजे ठाकूरवाडी केबिन येथून मिडल-लाईनवरून कर्जतला जाणाऱ्या एखाद्या रेल्वेची अथवा इंजिनाची वाट पाहणे किंवा डोंगरापलीकडल्या नागनाथ केबिनला जाऊन उप-लाईनवरील एखाद्या रेल्वेने किंवा इंजिनाने कर्जत गाठणे. आपण मात्र यातला दुसरा पर्याय मुद्दाम निवडायचा. याच महत्वाच कारण म्हणजे आपल्याला ठाकूरवाडी ते नागनाथ केबिन दरम्यान बांधलेला एक मस्त सर्विस टनेल पाहायला मिळतो. डोंगराच्या बरोबर मध्यावर भगदाड पाडून तयार केलेला हा जवळ जवळ ५०० मीटरचा सर्विस टनेल या अनवट सफरीत जरूर पहावा असाच आहे.
 |
| Service Tunnel ची नागनाथकडील बाजू |
 |
सर्विस टनेल मधला रोमांचक प्रवास संपवून नागनाथ केबिनकडील बाजूस बाहेर पडावे. मग नागनाथ केबिन गाठून स्टेशन मास्तरकडून कर्जतकडे जाणाऱ्या पुढील रेल्वे अथवा इंजिनाची चौकशी करावी. तर अश्याप्रकारे लोणावळा खंडाळा या गर्दीच्या जागा टाळून थोडी वेगळी वाट पकडायची असेल तर आज आपण पाहिलेले ठिकाण अगदी अप्रतिम आहे. मात्र इथला निसर्ग आणि शांतता आपल्या पर्यटनामुळे भंग पावणार नाही याची काळजी घ्यावी.
इथून आजूबाजूचा परिसर रमणीय दिसतो. एका दिवसात आडवाटेवरची भटकंती करायची असेल तर या गुहेचा पर्याय चांगला आहे. शिवाय लोणावळा, खंडाळा या गर्दीच्या जागा टाळून थोडी वेगळी वाट धरायची असेल तर हे ठिकाण अगदी उत्तम आहे.
http://nileshbhinge.blogspot.com/2017/12/GambhirnathCaves.html
खंडाळा घाटातील गंभीरनाथ किंवा नाथबाबाची गुहा
उभ्या महाराष्ट्रभर फिरस्ती करून उत्तमोत्तम पुस्तके लिहणारे जेष्ठ लेखक श्री. प्र. के. घाणेकर यांच्या "सहली एक दिवसाच्या, परिसरात पुण्याच्या" या पुस्तकात म्हणल्याप्रमाणे खूप दगदग, त्रास आणि अडचणी यांना सामोरे जात जर का एका दिवसात एक थोडेसे अनगड ठिकाण पहायचे असेल तर एका ठिकाणाची शिफारस करण्याचा मोह आवरत नाही. ते ठिकाण म्हणजे खंडाळा (बोर/भोर) घाटातील गंभीरनाथ किंवा नाथबाबाची गुहा.
 |
| गंभीरनाथांची गुहा असणारा डोंगर |
पुणे-मुंबई हा रेल्वे प्रवास सर्वात सुंदर वाटतो तो म्हणजे
लोणावळा ते कर्जत दरम्यान. खास करून पावसाळ्यातील निसर्गसौंदर्य भरभरून
अनुभवायचे असेल तर हा प्रवास नक्की करावा. लोणावळा स्टेशन मधून रेल्वे
सुटली की सगळीकडे हिरवेगार डोंगर, त्यावर उतरलेले ढग आणि डोळ्यांचे पारणे
फेडणारे धबधबे असे दृश पाहून मन प्रसन्न होते. त्यात हा प्रवास खास
गाडीच्या दारात किंवा खिडकीची जागा पकडून करायचा आणि आजूबाजूचे डोंगरदऱ्या,
धबधबे डोळयात भरून घ्यायचे. चिंता, काळज्या आणि गाडीतल्या गर्दीने आणलेला
वैताग या सगळ्या गोष्टी काही काळापुरत्या विसरायला लावणारी इथली झाडी,
श्वास रोखून धरायला लावणाऱ्या दऱ्या, उंच सुळके आणि या दृश्यावर तात्पुरता
पडदा टाकणारे लहानमोठे बोगदे! आणि सोबत रूळांचे तालबद्ध आणि मोहक खडखडाटाचे
सुरेख पार्श्वसंगीत.
 |
| गुहा परिसरातून दिसणारे उल्हास नदीचे खोरे |
१६ एप्रिल १८५३ रोजी भारतात पहिली रेल्वे 'बोरीबंदर ते ठाणे'
दरम्यान धावू लागली आणि तत्पश्चात ३ वर्षांत म्हणजे १८५६ मध्ये
'मुंबई-पुणे' हा लोहमार्ग बांधून पूर्ण झाला. त्याकाळी खंडाळा घाटातील हे
काम “ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेल्वे” च्या जेम्स बर्कले या इंजिनिअरच्या
मार्गदर्शनाखाली केले गेले. याचा अर्थ तब्बल दीडशे वर्षांपूर्वी पहाडाच्या
छाताडावर उभे राहून हा सुंदर रेल्वेमार्ग बांधणाऱ्या त्या अनामिक हातांना
नक्कीच अभिवादन केले पाहिजे. हे डोंगर फोडत असताना काही अनवट आणि
अल्पपरीचीत ठिकाण प्रकाशात आली त्यापैकीच एक ठिकाण म्हणजे ही गंभीरनाथ
गुहा. पण इथे पोहोचण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या खटपटीमुळे अनवट ठिकाणांना
भेट देण्याची खाज असणाऱ्या भटक्यांशिवाय बाकी हौशे-नवशे-गवशे इकडे भटकत
नाहीत.
खंडाळा घाटातून जाताना रेल्वेचे मंकी-हिल आणि ठाकूरवाडी असे दोन तांत्रिक थांबे (Technical halt) लागतात. या दोन थांब्या दरम्यान अनेक छोटे मोठे बोगदे ओलांडत रेल्वे प्रवास करत असते. या प्रत्येक बोगद्याला रेल्वे प्रशासनाने एक विशिष्ठ असा नंबर दिलेला आहे. यापैकी बोगदा क्रमांक २८ व २९ या दोन बोगद्यांवर असणाऱ्या डोंगरावर गंभीरनाथ नावाचे अतिशय शांत आणि रमणीय असे गुहास्थान लपलेले आहे.
 |
| ठाकूरवाडी केबिन येथे उतरल्यानंतर रूळापलीकडे दिसणारा राजमाची किल्ल्याचा उत्तुंग डोंगर |
आता हे गंभीरनाथांचे गुहास्थान ठाकूरवाडी स्टेशनला अगदीच लागून
नाही. इथं पोहोचण्यासाठी तुम्हाला रेल्वे रुळाच्या बाजूबाजूने चांगली पाऊण
एक तासाची म्हणजे दोन अडीच किलोमीटरची पायपीट करावी लागते. तसेच या ठिकाणी
पोहोचायचे असेल तर मध्य रेल्वेचे या मार्गावरील तांत्रिक थांबे कोणते, तेथे
कोणत्या गाड्या थांबतात आणि त्या किती वेळासाठी थांबतात हे समजून घ्यावे
लागते. एकूण काय तर रेल्वे प्रवासाची दगदग, तांत्रिक थांबे समजण्याची अडचण
आणि सरते शेवटी रुळांवरून कसरत करत चालायचा त्रास हे सर्व सहन करायची तयारी
असेल तरच येथे यावे.
या अनवट गुहास्थानापर्यंत पोहोचण्यासाठी सगळ्यात आधी मध्य रेल्वे खंडाळा ते कर्जत दरम्यान कशी धावते, रेल्वेचे या मार्गावरील नियोजन असे आहे आणि हे गुहास्थान असणारा डोंगर निश्चित कुठे आहे हे खालील एका छोट्या नकाशाद्वारे समजून घेण्याचा प्रयत्न करू. हा नकाशा मला गंभीरनाथ गुहे विषयी माहिती हुडकत असताना https://nomadosauras.wordpress.com या ब्लॉगवर सापडला. हा परिसर समजून घेण्यासाठी या ब्लॉगर मित्राने रेखाटलेला हा कच्चा नकाशा खरोखर खूप उपयुक्त आहे.
| Map credit : Nomadosauras |
पुण्यातील लोकांना गंभीरनाथ येथे जाण्यासाठी सकाळी सहा वाजता
पुणे स्टेशनवरून सुटणारी सिंहगड एक्सप्रेस पकडणे हा एक उत्तम पर्याय आहे.
लोणावळा स्टेशनमधून गाडी सुटली की फारच कमी गाड्या खंडाळा स्टेशनला
थांबतात. सिंहगड एक्सप्रेस त्यापैकीच एक. खंडाळा स्टेशन नंतर गाडी थांबते
ती मंकी-हिल या ठिकाणी. आता मंकी-हिल हे रेल्वेस्टेशन नाही तर हा आहे
रेल्वेचा एक तांत्रिक थांबा ज्याला केबिन असे म्हणतात. खंडाळा ते कर्जत
दरम्यान मंकी-हिल, ठाकूरवाडी, नागनाथ, जांबरुंग आणि पळसदरी असे रेल्वेची
काही केबिन्स आहेत जिथे गाड्या Technical Halts साठी थांबतात. कोणतीही गाडी
घाट चढण्याआधी किंवा उतरण्याआधी ब्रेकची तपासणी करण्यासाठी तसेच इतर काही
तांत्रिक बाबींसाठी उदाहरणार्थ पुढील रेल्वे ट्रॅक बिझी असणे, एखाद्या
गाडीला क्रॉसिंग देणे इत्यादी कारणांसाठी या थांब्यांचा (केबिन्स) उपयोग
केला जातो.
उत्तर भारताला दक्षिणेशी जोडणारा पुणे-मुंबई हा एक महत्वाचा आणि व्यस्त लोहमार्ग आहे. त्यामुळे पुण्यापासून दोन पदरी (डबल लाईन) असणारा हा लोहमार्ग लोणावळा स्टेशनच्या पुढे तीन पदरी (ट्रिपल लाईन) होतो. लोणावळा स्टेशन ते मंकी-हिलपर्यंत या तीनही रेल्वे लाईन्स एकमेकाला खेटून समांतर धावतात. मुंबईच्या दिशेने विचार केल्यास सगळ्यात डावीकडची रेल्वे लाईन हि उप-लाईन (Up Line), सगळ्यात उजवीकडची डाऊन-लाईन (Down Line) तर मधली मिडल-लाईन (Mid Line) किंवा बाय-डायरेक्शनल (Bi-Directional) लाईन आहे. उप-लाईनवर पुण्याकडून मुंबईकडे जाणाऱ्या गाड्या धावतात तर डाऊन-लाईनवर मुंबईकडून पुण्याकडे प्रवास करणाऱ्या गाड्या धावतात. यातील मिडल-लाईन किंवा बाय-डायरेक्शनल लाईनसुद्धा पुण्याकडून मुंबईकडे जाणाऱ्या रेल्वे गाड्यांसाठीच वापरली जाते. पण क्वचितप्रसंगी डाऊन-लाईन वर काही तांत्रिक बिघाड झाल्यास किंवा खंडाळा ते कर्जत रेल्वेमार्गावर अतिरिक्त ट्राफिक झाल्यास ते नियंत्रणात आणण्यासाठी या मिडल-लाईनचा वापर दोन्हीकडील रेल्वे वाहतुकीसाठी केला जातो.
मंकी-हिल केबिन नंतर या तीन लाईन एकमेकापासून वेगळ्या होतात. सगळ्यात डावीकडची उप-लाईन (Up Line) डोंगराच्या पलीकडून जाते तर मिडल-लाईन (Mid Line) आणि डाऊन-लाईन (Down Line) डोंगराच्या अलिकडून पुन्हा एकमेकाला समांतर धावतात. मंकी-हिल केबिन नंतर आपण प्रवास करत असलेली गाडी कोणत्या रेल्वे लाईनवरून पुढचा प्रवास करेल त्यावर रेल्वेचा पुढचा तांत्रिक थांबा अवलंबून असतो. रेल्वे जर उप-लाईन वरून मुंबईकडे जात असेल तर गाडीचा पुढचा तांत्रिक थांबा असतो नागनाथ केबिन. पण जर का गाडी मिडल-लाईन वरून मुंबईकडे धावत असेल तर तिचा पुढचा तांत्रिक थांबा असतो ठाकूरवाडी केबिन. नागनाथ आणि ठाकूरवाडी हे दोन्ही केबिन्स तसे एकाच ठिकाणी आहेत पण फरक फक्त एवढाच की एक केबिन आहे डोंगराच्या पलीकडे तर दुसरे केबिन आहे डोंगराच्या अलीकडे. गाडीने उप-लाईन वरून येत जर का नागनाथ केबिन येथे तांत्रिक थांबा घेतला तर नागनाथ केबिनच्या जवळ असणारे सर्विस टनेल गाठावे आणि चालत ठाकूरवाडी केबिनला यावे. हे सर्विस टनेल १९८२ साली जेव्हा नागनाथ केबिन बांधले गेले तेव्हा सामानाच्या वाहतुकीसाठी बांधण्यात आले. या सर्विस टनेलबद्दलची सविस्तर माहिती लेखाच्या शेवटी येईलच.
पुण्याकडून मुंबईला जाणारी सिंहगड एक्सप्रेस ९९% मिडल-लाईन वरूनच मुंबईकडे धावते त्यामुळे मंकी-हिल नंतर सिंहगड एक्सप्रेस ठाकूरवाडी येथे तांत्रिक थांबा घेते. तसेच ठाकूरवाडी केबिन येथे सिंहगड एक्सप्रेसला मुंबईकडून पुण्याकडे जाणाऱ्या इंद्रायणी एक्सप्रेसचे क्रॉसिंग असते. कोणत्याही गाडीचा तांत्रिक थांबा हा एक मिनिटापेक्षाही कमी असतो. तसेच ठाकूरवाडी किंवा नागनाथ हे रेल्वेचे केबिन्स आहेत त्यामुळे या ठिकाणी फलाट (प्लाटफॉर्म) नाहीत. गाडी असेच अधेमधे थांबते आणि बरेच वेळेस ठाकूरवाडी केबिन आले आहे हे गाडीत बसून समजत देखील नाही. त्यामुळे खंडाळा स्टेशनमधून गाडी निघाली की सतत गाडी कुठे कुठे थांबत आहे आणि कोणत्या रेल्वे लाईन वरून धावत आहे हे सतर्कतेने पाहणे गरजेचे आहे. ठाकूरवाडी केबिनला गाडीने ब्रेक मारताच सावकाश खाली उतरून जेथे जागा मिळेल तिथे गाडी सुटेपर्यंत उभे राहावे. पूर्ण गाडी आपल्या जवळून पुढे गेल्यानंतरच पुढील पायी प्रवासाला सुरवात करावी.
गाडी निघून जाताच परिसर एकदम शांत आणि निर्मनुष्य होऊन जातो. एकीकडे रेल्वे रुळला अगदीच खेटून असणारे उंचच डोंगर तर दुसरीकडे खोल दरी असे दृश पाहून आपण आज थोडी आगळीवेगळी भटकंती करणार आहोत याची जाणीव होते. दरीपल्याड बुरुजांचे शेले-पागोटे ल्यायलेला एक उंच डोंगर दिसतो. हा आहे राजमाचीच्या जुळ्या किल्ल्यांपैकी एक असणारा श्रीवर्धन हा उपदुर्ग. ऐन पावसाळ्यात आलो तर अनेक जलप्रपात या राजमाचीच्या उंच डोंगरावरून दरीत कोसळत असतात.
 |
| राजमाचीचा श्रीवर्धन दुर्ग |
सभोवताली दिसणारे सुंदर दृश पहात आता पुण्याच्या दिशेने आपली
पायपीट सुरु करायची. आता इथून पुढचा साधारण दोन ते अडीच किमीचा प्रवास हा
एक तर रेल्वे रुळावरून किंवा त्याच्या बाजूने करावा लागतो. मुंबई-पुणे हा
सर्वात व्यस्त लोहमार्ग असल्याने हा प्रवास अत्यंत जपून करावा.
लोहमार्गावरून चालणे कटाक्षाने टाळावे. ठाकूरवाडी केबिन येथे उतरल्यानंतर
पुण्याच्या/लोणावळ्याच्या दिशेने चालायला सुरवात करताना शक्यतो पुण्याकडे
जाणारी डाऊन-लाईन व मुंबईकडे जाणारी मिडल-लाईन या दोन रेल्वेलाईनमधे
असणाऱ्या मोकळ्या जागेतूनच चालावे.
 |
| बोगदा क्रमांक २७ व पुढे लगेच २८ |
साधारण दोन किमी अंतर चालत गेलो की इतक्यावेळ समांतर असणाऱ्या
डाऊन-लाईन व मिडल-लाईन एकमेकांपासून थोड्याश्या दूर जात समोर दिसणाऱ्या
डोंगरामधील दोन वेगवेगळ्या बोगद्यांमधे लुप्त होतात. याच डोंगरवर
गंभीरनाथाचे गुहास्थान आहे. पण या डोंगरावर जाणारा रस्ता मात्र या
बोगद्यांच्या पलीकडे आहे. डाऊन-लाईनवर असणारा समोरील बोगदा क्रमांक २९ पार
केला की डावीकडे लगेच डोंगरावर जाणाऱ्या पायऱ्या लागतात. सध्या मात्र आपण
डाऊन-लाईनवरील या २९ क्रमांकाच्या बोगद्यातून पलीकडे जाणे टाळायचे व
त्याऐवजी मिडल-लाईनवरील बोगदा क्रमांक २७ व २८ चालत पार करायचा. असे
करण्याचे महत्वाचे कारण म्हणजे हे दोन्ही बोगदे २९ व्या बोगद्यापेक्षा
पर्यायाने छोटे आहेत तसेच हे बोगदे पार करताना गाडी समोरून येत असल्याने
सतत मागे वळून पाहण्याचा त्रास देखील कमी होतो.
 |
| बोगदा क्रमांक ३३ व ३४ |
बोगदा क्रमांक २७ व २८ काळजीपूर्वक पार करायचा आणि लगेच डावीकडे
२९ क्रमांकाच्या बोगद्यातून आलेली रेल्वेलाईन ओंलांडून डोंगरावर जाणाऱ्या
पायऱ्या गाठायच्या. आता येथून पुढे सुरु होतो तो म्हणजे खरा गंभीरनाथ
गुहेकडे जाणारा ट्रेक. येथून डोंगराचा खडा चढ चढत मळलेल्या पायवाटेने
साधारण २० मिनिटात आपण एका छोट्या खिंडीत येऊन पोहोचतो. डाव्याबाजूचा
गंभीरनाथाच्या गुहा असणारा डोंगर तर उजव्या बाजूला उठवलेला दुसरा छोटा
डोंगर यामुळे हि नैसर्गिक खिंड तयार झाली आहे. खिंडीच्या पलीकडील पायवाट
नागनाथ केबिनच्या बाजूने असणाऱ्या रेल्वे लाईन जवळून डोंगरावर येते.
 |
| बोगदा क्रमांक २९ पासून दिसणारा गंभीरनाथाचा डोंगर, त्याला लागुनच असणारा गुहेचा मार्ग दाखवणारा बोर्ड व डोंगरावर जाणारा मार्ग |
येथे खिंडीत एका झाडाखाली कुणीतरी अलीकडेच बनवलेली गणेशाची एक
सुबक मूर्ती व त्याबरोबर छोट्या प्लास्टिकच्या अनेक गणेश मूर्त्या
ठेवलेल्या दिसतात. येथून समोरच गंभीरनाथाच्या गुहेकडे जाणारा कातळकोरीव
पायऱ्यांचा मार्ग सुरु होतो. एकापाठोपाठ एक अश्या साधारण चाळीस एक
कातळकोरीव पायऱ्या चढून आपण कातळकड्या जवळील सपाटीवर येतो. नागमोडी
असणाऱ्या या पायऱ्या पावसाळ्यात मात्र जरा जपूनच चढाव्या लागतात.
 |
| गुहेकडे जाणाऱ्या कातळकोरीव पायऱ्या |
पायऱ्यांच्या शेवटी एक लोखंडी स्वागतकमान असून कातळकड्याच्या
बाजूने उजवीकडे व डावीकडे अश्या दोन वाटा दिसतात. आपण मात्र पायऱ्या चढून
येताच प्रथम उजवीकडे असणाऱ्या गंभीरनाथाच्या मुख्य गुहेकडे जायचे. या
वाटेवर कमानीच्या समोरच एक पांढऱ्या टाईल्स लावलेला मोठा चौथरा दिसतो. हा
चौथरा लोखंडी जाळी व पत्रा टाकून बंदिस्त केलेला असल्याने त्याचे निश्चित
प्रयोजन लक्षात येत नाही. या चौथऱ्याला लागुनच पाण्याचे एक खोदीव टाके असून
पावसाळ्यात ते नितळ पाण्याने काठोकाठ भरलेले असते. टाक्याच्या मागे एक
छोटी नैसर्गिक गुहा असून तिथे एक शिवपिंड आणि नंदी ठेवलेला आहे. हे सर्व
अवशेष पाहून आपण नाथबाबांच्या मुख्य गुहेसमोर येतो.
 |
| पाण्याचे टाके आणि शेजारी शिवलिंग व नांदी असणारी गुहा |
गंभीरनाथांची मुख्य गुहा ही एक खूप मोठी नैसर्गिक गुहा असावी.
नंतरच्या काळात या गुहेचा योग्य बांधकाम करून राहण्यासाठी व ध्यानधारणेसाठी
उपयोग केला गेला असेल. सध्या गुहेला बाहेरील बाजूने लोखंडी जाळी लावून
बंदिस्त केलेले आहे. जाळीचा दरवाजा उघडून आत जाताच समोर गुहेच्या भिंतीत
दोन खिडकीसारखे कोनाडे कोरून काढलेले दिसतात. यातला डाव्याबाजूच्या
कोनाडेवजा खिडकीतून आत डोकावले असता कातळात कोरलेले एक मोठे पाण्याचे टाके
आढळते. या कोनाड्यासमोर एक यज्ञकुंड आणि बसण्यासाठी छोटा कट्टा केलेला
दिसतो.
 |
| गंभीरनाथांची मुख्य गुहा |
 |
| मुख्य गुहेला बाहेरील बाजूने असणारी लोखंडी बंदिस्त जाळी |
 |
| गंभीरनाथांची गुहा व त्याचा खिडकीसारखा छोटा कोनाडा असणारा प्रवेश |
आता आपला मोर्च्या दुसऱ्या कोनाडेवजा खिडकीकडे वळवायचा. आत
डोकावले असता जवळपास २५ ते ३० माणसे बसतील, इतकी जागा आत दिसते. थोडेसे
वाकून आणि जवळ जवळ आडवे होऊन रांगतच या छोट्या खिडकीवजा प्रवेशद्वारातून
गुहेत प्रवेश करावा लागतो. या मुख्य गुहेत रांगत प्रवेश मिळवला की पुन्हा
गुहेच्या आतल्या भागात एका कोनाडेवजा खिडकीतून आणखी आत जाता येते. या
यातल्या छोट्या गुहेत एका कोनाड्यात गंभीरनाथांची मूर्ती ठेवलेली आहे. अशा
शांत व गूढ ठिकाणी थोडावेळ गंभीरनाथांचं ध्यान करायचं आणि पुन्हा एकदा
थोडेसे साहस करून गुहेतून बाहेर पडायचं.
 |
| गुहेत असे रांगतच प्रवेश मिळतो |
 |
| मुख्य गुहेतील गंभीरनाथांची मूर्ती |
गुहेच्या समोर उभारल्यानंतर लांबवर पसरलेला हिरवागार परिसर खूप सुंदर दिसतो. त्यातच एखादी रेल्वे वळणं घेत जाताना दिसली तर या नजाऱ्याला चार चांद लागतात. घटकाभर या ठिकाणी शांत बसून हा सुंदर नजरा डोळ्यात साठवायचा आणि जवळ बांधून आणलेली शिदोरी उघडायची.
 |
| गुहेसामोरून दिसणारे सुंदर निसर्ग दृश |
 |
| गुहेसामोरून दिसणारे सुंदर निसर्ग दृश |
आता पुन्हा पायऱ्यांपाशी परत येऊन लगेच खाली उतरायला सुरवात न करता सरळ समोर जाणाऱ्या पायवाटेने पुढे जायचे. येथे जमिनीपासून चार ते पाच फुट उंचीवर एक छोटी कोनाडेवजा गुहा दिसते. गुहेसमोर तीन-चार दगडी पावटया खोदलेल्या असून गुहेबाहेर तंतूसारखे वाद्य वाजणाऱ्या एका वादकाची अतिशय वेगळी आणि रेखीव मूर्ती कोरलेली आहे. या मूर्तीच्या शेजारील गुहेत एक गणपतीची, भैरवाची आणि मुषकाची मूर्ती आहे.
 |
| दुसऱ्या बाजूला असणारी दुसरी छोटी गुहा आणि तेथील कोरीव मूर्त्या |
हे सर्व अवशेष पाहून पुन्हा आल्यावाटेने सावकाश पायऱ्या उतरत
खालच्या खिंडीत पोहोचायचे. आता खिंडीतून ठाकूरवाडीच्या दिशेला जाणाऱ्या
वाटेला लागण्याऐवजी विरुद्ध दिशेच्या नागनाथ केबिनकडे जाणाऱ्या पायवाटेला
लागायचे. या वाटेवर थोडे अंतर चालत जाताच पुन्हा एक मोठी नैसर्गिक गुहा
दिसते. या गुहेत थांबून मागे वळून पाहिले असता समोरचा गंभीरनाथांची गुहा
असलेला डोंगर व त्यावरील दोन्ही गुहा नजरेच्या टप्प्यात येतात.
आता याच पायवाटेने खाली उतरून रेल्वे रुळावरून कर्जतच्या दिशेने चालत जाऊन नागनाथ केबिन गाठता येते. पण हि रेल्वेची उप-लाईन असल्याने नागनाथ केबिनकडे जाताना पुण्याहून मुंबईकडे जाणाऱ्या सर्व गाड्या आपल्या मागून येत असल्याने चालताना सतत मागे वळून पहात रेल्वे मार्गाने चालणे थोडे अवघड पडते. त्यामुळे तूर्तास हा पर्याय रद्द करून पुन्हा खिंडीत परत यायचे.
ठाकूरवाडीकडे जाण्यासाठी पुन्हा २९ क्रमांकाच्या बोगद्याजवळ पोहोचायचे आणि आता कर्जतकडे जाण्यासाठी डाऊन-लाईनवरून २९ क्रमांकाचा बोगदा सावकाश पार करायचा. बोगदा पार केल्यानंतर डाऊन-लाईन व मिडल-लाईन पुन्हा एकत्र येतात. आता दोन्ही रेल्वे लाईनमधील मोकळ्या जागेत चालत जात ठाकूरवाडी केबिन गाठायचे. ठाकूरवाडी केबिन येथे पोहोचल्यानंतर पुण्याला अथवा मुंबईला जाण्यासाठी प्रथम कर्जत स्टेशन गाठणे अपरिहार्य आहे.
 |
| बोगदा क्रमांक २९ |
 |
| बोगदा क्रमांक २९ |
कर्जत स्टेशनला पोहोचण्यासाठी आपल्या समोर दोन पर्याय उपलब्ध
आहेत. पहिला म्हणजे ठाकूरवाडी केबिन येथून मिडल-लाईनवरून कर्जतला जाणाऱ्या
एखाद्या रेल्वेची अथवा इंजिनाची वाट पाहणे किंवा डोंगरापलीकडल्या नागनाथ
केबिनला जाऊन उप-लाईनवरील एखाद्या रेल्वेने किंवा इंजिनाने कर्जत गाठणे.
आपण मात्र यातला दुसरा पर्याय मुद्दाम निवडायचा. याच महत्वाच कारण म्हणजे
आपल्याला ठाकूरवाडी ते नागनाथ केबिन दरम्यान बांधलेला एक मस्त सर्विस टनेल
पाहायला मिळतो. डोंगराच्या बरोबर मध्यावर भगदाड पाडून तयार केलेला हा जवळ
जवळ ५०० मीटरचा सर्विस टनेल या अनवट सफरीत जरूर पहावा असाच आहे.
 |
| सर्विस टनेलची सुरवात |
सर्विस टनेलकडे जाण्यासाठी ठाकूरवाडी केबिनच्या मागील बाजूने
डोंगरावर चढणारी मळलेली पायवाट धरायची. साधारण १० मिनिटांचा खडा चढ
चढल्यानंतर आपल्याला आजूबाजूला दाट झाडीत लपलेली सर्विस टनेलची सुरवात
दिसते आणि इथून सुरु होतो एका वेगळा रोमांचक प्रवास. या टनेलमधे सर्वत्र
अंधाराचे साम्राज्य असले तरी पायाखाली सिमेंटची व्यवस्थित पायवाट तयार
केलेली असल्याने कोठेही धोका असा नाही. फक्त या टनेलच्या आजूबाजूला
असणाऱ्या भिंतींना चुकूनही हात लावण्याचे धाडस करू नये कारण या भिंतींवरून
रेल्वेचा विद्युतप्रवाह नेणाऱ्या मोठमोठ्या काळ्या वायरी गेलेल्या आहेत.
 |
| ठाकूरवाडी व नागनाथ केबिन यांना जोडणारा सर्विस टनेल |
सर्विस टनेल मधला रोमांचक प्रवास संपवून नागनाथ केबिनकडील बाजूस बाहेर पडावे. मग नागनाथ केबिन गाठून स्टेशन मास्तरकडून कर्जतकडे जाणाऱ्या पुढील रेल्वे अथवा इंजिनाची चौकशी करावी. तर अश्याप्रकारे लोणावळा खंडाळा या गर्दीच्या जागा टाळून थोडी वेगळी वाट पकडायची असेल तर आज आपण पाहिलेले ठिकाण अगदी अप्रतिम आहे. मात्र इथला निसर्ग आणि शांतता आपल्या पर्यटनामुळे भंग पावणार नाही याची काळजी घ्यावी.
 |
| श्रावणातला खास सह्य्राद्री |
हा ब्लॉगवाचून ट्रेक करणाऱ्या सह्यमित्रांना महत्वाची सूचना: या
ट्रेकमधील बराच प्रवास हा रेल्वे व लोहमार्ग याच्याशी निगडीत आहे.
त्यामुळे योग्य ती खबरदारी घेऊनच हा ट्रेक करावा. लोहमार्गावरून चालणे
कटाक्षाने टाळावे. रेल्वेच्या तांत्रिक थांब्यावर स्वतःच्या जबाबदारीवर
उतरावे. या ट्रेकदरम्यान पूर्वी घडलेल्या काही अप्रिय घटनांमुळे रेल्वेच्या
तांत्रिक थांब्यावर रात्री अपरात्री उतरू नये त्यामुळे हा ट्रेक फक्त
दिवसा उजेडीच करावा. गरज असल्यास तांत्रिक थांब्यावर उतरल्यानंतर जवळील
असणाऱ्या केबिनमधील मोटरमन किंवा गार्डशी संपर्क साधून तुमचा त्या ठिकाणी
उतरण्याचा उद्देश स्पष्ट करावा. रेल्वे वाहतुकीची सद्यस्थिती समजावून घेऊनच
मोटरमन किंवा गार्डची पूर्वपरवानगी घ्यावी व मगच ट्रेकला सुरवात करावी.
DISCLAIMER: I do not accept responsibility for, and explicitly disclaim all liability for any illegal or dangerous acts carried out by any person or persons in the pursuit of railfanning or hiking. I urge you to exercise extreme caution whenever in the vicinity of trains and railway lines in general & also follow all applicable laws, rules, and regulations, whether on railway property or not.
@ VINIT DATE – विनीत दाते
ट्रेकिंग/भटकंती करताना:
- कृपया कचरा टाकू नका आणि इतरांना देखील कचरा टाकू देऊ नका.
- प्लास्टिकचा वापर टाळा.
- सह्याद्रीमधील उपयुक्त जलस्त्रोत जसे कि पाण्याची टाकी व छोटे तलाव यामधे पोहणे कटाक्षाने टाळा.
- गड-किल्ल्यावरील पाण्याच्या टाक्यात कपडे धुणे, खरकटे व कचरा टाकून पाणी दुषित करणे असे प्रकार करू नका.
- निसर्गाच्या ताकदीला कमी लेखू नका. त्यामुळे नद्या, धबधबे आणि ओढे यामधे पोहण्याचा मोह आवरा.
- जंगलातून फिरताना चित्र-विचित्र आवाज काढणे व आजूबाजूला वावरणार्या प्राण्यांना त्रास देणे असे प्रकार टाळा.
- मद्यपान आणि धुम्रपान या गोष्टींना ट्रेकिंगमध्ये अजिबात स्थान देऊ नका.
- लैला-मजनू छाप जिथं जागा मिळेल तिथं नावं लिहून आणि बाण काढून स्वतःचा कपाळकरंटेपणा सिद्ध करू नका.
https://durgwedh.blogspot.com/2017/09/gambhirnath.html
Gambhirnath Caves | People
गोष्ट तशी थोडी निराळीच आहे. बऱ्याचदा आपण ट्रेक ला जातो. आठवणींचं गाठोडं बांधून घरी घेऊन येतो. पण खूप कमी वेळा असा होत की जी माणसं आपल्याला भेटली ती आपल्या लक्षात राहिली. ती राहायला हवीत अशी काही सक्ती नाहीच म्हणा. पण मागे वळून पाहिलं तर आठवतं की त्या माणसांकडे देण्यासारखं खूप काही होत. पण आपणच लक्ष दिलं नाही. प्रत्येकाला स्वतःची अशी एक story असते. जीवनपद्धती वेगवेगळ्या असतात. कितीतरी बघण्यासारख्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष होतं. ती माणसं अनुभवली पाहिजेत. त्यांच्या चष्म्यातून जग बघायचा छोटासा प्रयत्न तरी केला पाहिजे. त्यांच्यासाठी नाही पण स्वतःसाठी. ज्यांचं प्रवासानंतर व्यक्तिमत्व बदलले असे जे बोलतात, ते त्या प्रवासात गाठ पडलेल्या लोकांमुळे असतं. अशीच काही माणसं गंभीरनाथ गुंफा च्या ट्रेक वर भेटली. अशी माणसं त्याच वेळी जगता आली पाहिजेत. त्यात एक वेगळीच मजा असते.
१. सोबत उतरणारी मंडळी
यांच्यासोबत काही खास घडलं असा नाही पण एक छोटीशी गोष्ट लक्षात राहिली. आम्ही उतरत असलेली जागा स्टेशन नसल्याने तिथे उतरणार दुसरं कोणी नसेल असा माझा समज होता. आम्ही उतरायला दरवाज्याजवळ गेलो तेव्हा गाडी चालूच होती. दरवाज्याजवळ काही स्त्रिमंडळी उभी होती. त्यांना दोन तीनदा मी सांगण्याचा प्रयत्न केला की आम्ही 6 जण उठलोय तर बसायला जागा रिकामी झालीय. तुम्ही आत जाऊन बसा म्हणजे आम्हाला उतरायला भेटेल. पण प्रत्येक वेळी त्यांनी ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं. मीही नंतर लक्ष नाही दिल, पण जेव्हा ठाकूरवाडी सिग्नल ला गाडी थांबली तेव्हा त्याही उतरायला लागल्या. मी उतरल्यावर हाच विचार करत होतो की एवढ्या वेळा मी विचारून पण त्यांनी का नाही सांगितलं की त्यांना पण उतरायचं. याच उत्तर एकाच होतं, न्यूनगंड. आपल्या पेक्षा तथाकथित श्रीमंत किंवा so called sophisticated दिसणाऱ्या व्यक्तीशी बोलायची भीती. याच भीतीचा अनुभव मीही शाळा संपल्यावर कॉलेजच्या जगात प्रवेश करताना घेतला होता. किती विचित्र गोष्ट होती. त्या वयातही त्यांना स्वतःबद्दल आत्मविश्वास नव्हता. God bless them..
२. गार्ड आणि स्टेशन मास्तर
उतरल्यावर रेल्वे ट्रॅक पार करून दुसऱ्या बाजूला गेलो इतक्यात ट्रेन चा आवाज आला. आम्ही ज्या ट्रॅक वर उभे होतो तिथूनच ट्रेन जाणार होती. सौरभने आधीच सगळ्यांना बाजूला यायला सांगितले करण त्याला कल्पना होती ट्रेन कुठून जाईल. तरीही मनिषरावांच्या अंगात मस्ती. काही कारण नसताना मस्करीत ओरडायला सुरवात केली. आजूबाजूला काही नसल्याने एवढा काही प्रॉब्लेम होणार नाही असं वाटलं, पण नंतर कळलं की स्टेशनच ऑफिस इमारतीत वर आहे जे आम्ही बघितलेच नव्हते. जेव्हा आमची नजर वर गेली तेव्हा त्या बाल्कनी मध्ये गार्ड उभा होता आणि तापट दृष्टीने आमच्याकडे बघत होता. काही वेळासाठी वाटलं की झाला आता संपला ट्रेक. कारण ती सर्व जागा रेल्वेच्या मालकीची होती आणि त्यांच्या अधिकाऱ्यांन पूर्ण अधिकार होता सुरक्षेच्या कारणास्तव आम्हाला अडवण्याचा. त्या गार्ड ने विचारणा केली की आम्ही कुठून आलो कुठे चाललो वगैरे. इतक्यात आतून स्टेशन मास्तर बाहेर आला. तोही जर साशंक दृष्टीने आमच्याकडे बघत होता. गार्डच सगळं विचारून झाल्यावर कदाचित त्याची खात्री पटली आणि मग त्याने गुंफेकडे जाण्याचा रस्ता सांगितलं. मग स्टेशन मास्तर पण बोलायला लागला, आणि त्यानेही थोडीफार माहिती सांगितली. अजून माहितीसाठी पुढच्या वळणावर बसलेल्या लोकांना विचारायला सांगितलं.
३. पहिल्या वळणावरची माणसं
विविध आकाराची, रंगाची आणि संस्कृतीची माणसं त्या वळणावर बसली होती. प्रत्येक ट्रेन या सिग्नलला थांबत असल्याने जवळपासच्या गावची माणसं पुणे-मुंबईला जायला इथूनच गाडी पकडतात. त्यांचा सगळं प्रवास विनातिकीट. त्यांना गुंफेकडचा रास्ता विचारला तेव्हा काही जणांनी जितका माहीत होतं तितका सांगितलं. पण त्यांना नक्की माहिती नसल्याचं कळल्यावर आम्ही Service tunnel चा मार्ग विचारून पुढे गेलो. या मार्गाने खूपच कमी ट्रेकर यात असल्याने त्यांच्या चेहऱ्यावरचं कुतूहल आणि आश्चर्य बघण्यासारखं होतं.
४. ट्रॅक मॅन १
जेव्हा माझी नजर त्याच्याकडे गेली तेव्हा आधीच सौरभ थोडा वेळ त्याच्याशी बोलत होता. पंचवीशीच्या आसपास असावा. मी बाजूला जाऊन उभा राहिलो. तो बऱ्याच आनंदाने आम्हाला रस्ता सांगत होता. प्रत्येक छोटी गोष्ट आठवण्याचा प्रयत्न करत होता. कदाचित कामावर कनिष्ठ असल्याने त्याला तितका आदर मिळत नसावा जितका आमच्याकडून मिळत होता. त्याला बराच बोलायचं होत पण आम्हाला पुढे जाणं भाग होतं. कुठेतरी जवळपास आमच्याच वयाचा होता तो. आम्ही ट्रेक करत होतो आणि तो घरापासून शेकडो मैल दूर पोट भरण्याची धडपड करत होता. एकच रेल्वेट्रॅक, आमच्यासाठी तो थ्रिलिंग अनुभव होता, आणि त्याच्यासाठी कंटाळवाणा नित्यक्रम. त्याच्या बाबतीत दोन घटना लक्षात राहिल्या. पहिली जेव्हा सौरभ ने त्याला विचारलं की, त्याचा फोटो काढू शकतो का? तेव्हा त्याचं उत्तर होत, त्यासाठी विचारायला कशाला हवं. फोटो तर काढू शकता तुम्ही. छोट्या छोट्या गोष्टीतही त्या ही मर्जी असू शकते आणि त्या मर्जीमुळे तो गोष्टींना नकार देऊ शकतो याचा कदाचित त्याला अनुभव आला नसावा. किती विचित्र. तुम्ही तुमच्या आयुष्याचा पूर्वार्ध पार करता पण कोणीच तुम्हाला तुमची इच्छा विचारात नाही. जे समोर येईल त्याला हो म्हणून तुम्ही जिवंत राहण्याचा प्रयत्न करत असता. जगायचं कशाला याचा क्षणभरही विचार न करता.. दुसरी घटना घडली जेव्हा सवयीप्रमाणे निरोप घेताना मी हात मिळवण्यासाठी पुढे केला. हॅट पुढे केल्यावर लक्षात आलं की त्याने हातात मोठे gloves घातले होते, ज्याला ग्रीस लागलं होतं. त्याने तसाच हात मिळवला असता तरी एवढं काही झालं नसतं, पण त्याने हातातले अवजार खाली ठेवले आणि हातातले gloves काढले आणि हात मिळवला. नंतर विचार केला की का त्याने इतके कष्ट घेतले. तो हातातले gloves दाखवून नाही मिळवू शकत बोलू शकला असता. तेव्हा त्या ‘Street cat named Bob’ movie मधली heart wrecking ओळ आठवली, ‘Its the first time someone called me Sir in my life’.
५. ट्रॅक मॅन २
हा व्यक्ती जर विचित्रच होता. त्याला आमच्याकडे बघण्याइतकही वेळ नव्हता. त्याने आमच्याकडे न बघताच विचारलेल्या एक दोन प्रश्नांची उत्तर दिली, आणि यांच्याकडून जास्त माहिती मिळणार नाही म्हणून आम्हीही आपला रस्ता पकडला. आधीच्या ट्रॅक मॅनच्या माहितीनुसार हा व्यक्ती १९८४ पासून या भागात काम करत होता. वयावरून वाटत होतं तसं म्हणा. त्याला जीवनाच्या कुठल्याही गोष्टीच नावीन्य वाटत नव्हतं. किंवा त्याला त्या नाविण्यात रस राहिला नव्हता. हे दोघे ट्रॅक मॅन एकमेकांचे पार्टनर होते. किती विसंगती त्या स्वभावमध्ये.
६. वाट दाखवणारे गावकरी
रेल्वे ट्रॅक सोडून जेव्हा आम्ही वर चढून आलो तेव्हा तीन माणसं तिथे लाकडं तोडत होती, शक्यतो जळणासाठी. आम्हाला बघून आधी काही क्षण त्यांनी काहीच प्रतिक्रिया नाही दिली, पण जेव्हा आम्हीच पुढे होऊन रस्ता विचारला तेव्हा त्यांनी जमेल तितका व्यवस्थित सांगण्याचा प्रयत्न केला. आम्हाला कळलेलं नाही असा जेव्हा त्यांना वाटलं तेव्हा त्यांच्यातला एकजण पुढे लागून आम्हाला रस्ता दाखवायला आला. त्याने थोडं अंतर आमच्यासोबत येऊन आम्हाला योग्य त्या पायवाटेला लावून दिल, आणि तो त्याच्या मार्गाने परत गेला. त्या जागेपासून जवळच गाव 2-3 किलोमीटर वर होतं, आणि त्यांना त्या लाकडाच्या मोळ्या बांधून त्या डोक्यावरून घेऊन जायच्या होत्या. जे डोंगर आम्ही हौस म्हणून चढतो तो त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. तो डोंगर डोक्यावर इतकं वजन घेऊन तोल सांभाळत उतरणं म्हणजे सोपी गोष्ट नव्हती. त्या तिघांमधे एक आमच्यापेक्षा कमी वयाचा मुलगा पण होता. कदाचित शाळेत जाणारा, नववी-दहावीतला. त्याला बघून नक्कीच असा वाटलं की आपलं बालपण बराच सुखात गेलं. बऱ्याचदा ट्रेक करताना अश्या व्यक्ती भेटतात, ज्या स्वतःहून वाट दाखवायला काही पाऊलं चालतात. मला नेहमी प्रश्न पडतो की काय मिळत असेल त्यांना यातून. त्यांची वाट दाखवतानाची चाल वेगळी असते. तरतरीत, काहीतरी रोमांचक करत असल्यासारखी. मला खरच वाटत ते घरी जाऊन सगळ्यांना सांगत असतील त्यांनी आज सुशिक्षित अडाणी लोकांना वाट दाखवली. दोनाचे चार करून सांगत असतील. तेवढाच विरंगुळा.
७. उर्मठ ढेरीवाला
थोडं अंतर चालून आम्ही आराम करण्यासाठी बसलो तेव्हा एक इसम तावातावाने चालत येत होता. तो गुंफेच्या बाजून येत असल्याने आम्ही त्याला विचारले की अजून किती अंतर आहे. पण आमच्या प्रश्नाचं उत्तर सोडाच पण तो आमच्याकडे न बघता सरळ आम्ही बसलेलो त्यामधून निघून पुढे गेला. त्याच्या वागण्यात अपमान होता. काही क्षण आम्ही विचार करत होतो नक्की काय झालं त्याला. पण नंतर लगेच विचार सोडून आम्ही पुढचा रस्ता पकडला. कधीतरीच अशी माणसं भेटतात ट्रेक वर, पण त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून आपण आपला मार्ग धरलेला उत्तम.
८. मदमस्त चर्सी
जसे आम्ही गुंफेजवळ पोहोचलो आम्हाला दिसलं की काही लोक किंवा मुलं म्हणा, आधीपासून तिथे आहेत. शक्यतो आम्ही weekend सोडून ट्रेक करतो त्याच कारण हेच की शांती मिळावी आणि गर्दी नसावी. इथे ही मंडळी स्पीकर वर मोठ्याने गाणी लावून बसली होती. आम्ही आलो तेव्हा त्यांनी आवाज जर कमी केला. पण आमच्याशी थोडं बोलणं झाल्यावर लगेच वाढवला. ती जवळपास ६-७ मुलं जी १६-२५ वयाची असतील, गांजा पित होती. दुसरंही काही असू शकत, जवळ जाऊन विचारलं नाही त्यामुळे के माहीत. पण त्यांना त्यात काही चुकीचं वाटत नव्हतं एवढं नक्की. काही वेळाने त्यांनी आम्हालाही विचारलं हवं आहे का? चांगल्या प्रकारे नकार देऊन आम्ही आराम करत पडून राहिलो. शक्यतो अश्या लोकांबाबत आपल्याला नकारात्मक भावनाच येते. पण मी शक्यतो कोणालाही पहिल्या नजरेत judge करणं टाळतो. काही वेळाने कळलं की ती माणूस म्हणून बरीच चांगली माणसं होती. त्यांनी तिथेच जेवण बनवून खाल्लं होतं आम्ही यायच्या आधी. त्यांनी आम्हाला पिण्यासाठी उकळलेले पाणी दिलं. हात पाय धुवायला त्यांनी टाक्यातून काढलेलं पाणी दिलं. एकूणच त्या भागाची जास्त माहिती नसल्याने आम्ही त्यांना ज्ञानाचे डोस पाजण्याचा विचार सोडून दिला. कदाचित त्या देवाचे भक्त असेच असावेत. कारण त्यांच्या वागण्यावरून ते तिथे नियमित येत असले पाहिजेत हे कळत होतं. त्यांच्या गाण्यांच्या taste वरून ते अघोरी साधू किंवा तत्सम स्वतःला समजत असावेत असा भ्रम कोणालाही झाला असता. एकूणच सांगायचं तर त्यांनी आम्हाला कोणताच त्रास दिला नाही, जर केलीच तर मदत.
८. ताटकळलेले कामगार
ट्रेक जवळपास संपवून आम्ही परतीचा प्रवास सुरु करायला परत ठाकूरवाडी स्टेशन जवळ पोहोचलो. तिथून पुढे जाण्यासाठी एखादी ट्रेन भेटली तर ठीक नाहीतर इंजिन मधून जावं लागणार होतं, हे अधिकचे इंजिन घाटामध्ये ट्रेनला योग्यगती मिळण्यासाठी लावले जातात. जेव्हा आम्ही तिथे पोहीचलो तेव्हा तिथे बरेच कामगार बसले होते. त्यांच्याशी चर्चा केली तेव्हा कळलं की तेही कर्जतला जाण्यासाठी ट्रेन किंवा इंजिनची वाट बघत होते. त्यातले बरेचसे उत्तर भारतीय होते. त्यांच्या दयनीय अवस्थेकडे बघून कळत होतं की या देशात अजूनही कामगारांची फक्त पिळवणूकच होते. रेल्वेच कसलातरी काम त्यांच्या कॉन्ट्रॅक्टर ने घेतलं होतं आणि त्यासाठी ते रोज तो प्रवास करत होते. त्यांनी आम्हाला बऱ्यापैकी माहिती दिली. त्यांना आमचा हेवा वाटत नव्हता आणि तिरस्कारही नव्हता. जणू काही त्यांना भावनाच नव्हत्या. एखाद्या यंत्रप्रमाणे रोज काम करून जो पैसा मिळेल तो घराकडे पाठवायचा. त्याशिवाय त्यांच्या जन्माला जणू काही अर्थच नव्हता. आमच्या वयाची काही मुलंही तिथे होती. ती मुलं बिडी पीत बसली होती. दिवसभर राबून संध्याकाळी जो नशा मिळेल तो आतड्यात ढकलायचा. सुशिक्षित पुढारलेल्या समाजातले कीटक तरी वेगळं के करतात म्हणा..
तिथे लोकांची गर्दी बरीच असल्याने आम्ही विरुद्ध बाजूला असलेल्या दुसऱ्या स्टेशन कडे जाण्याचा निर्णय घेतला.
९. चहावाला
दोन्ही स्टेशनला जोडणाऱ्या भुयारात जेव्हा आम्ही आलो तेव्हा समोरून एक म ऊस येताना दिसला. आम्ही फोटो काढायला जर थांबलो होतो, तोपर्यंत तो जवळ आला. जेव्हा आम्ही बघितलं की तो चहावाला आहे तेव्हा आमच्या आनंदाला उधाण आलं, कारण या ठिकाणी जिथे एक साधं दुकान नव्हतं तिथे बरोबर संध्याकाळी आम्हाला चहावाला मिळाला होता. तो ट्रेनमधे चहा विकायचा आणि त्यासाठीच ठाकूरवाडी स्टेशनकडे चालला होता. आम्ही त्याच्याकडे चहा मागितला तेव्हा तो जर थांबा असा इशारा करून खाली बसला. शर्टाची वरची दोन बटण काढून त्याने कॉलर वर केली आणि थंड हवेत शांत श्वास घेतला. त्यांच्याकडून आम्ही दोन दोन कप चहा आणि कॉफ़ी प्यालो. थोडा वेळ त्यांच्याशीही बोलणं झालं. त्याच्या बोलण्यावरून बऱ्याच गोष्टी कळल्या. जवळपास फिथुन जाणारी प्रत्येक ट्रेन फक्त १-२ मिनिटे तिथे थांबायची, पण त्या दोन मिनिटांवर बऱ्याच लोकांचं आयुष्य अवलंबून होतं. कित्येकांच्या कमाईचा तो एकमेव मार्ग होता.
काही दिवसांनी जेव्हा सौरभ आणि अभिषेक पुण्याला जात होते तेव्हा तोच चहावाला त्यांना ट्रेनमध्ये चहा विकताना भेटला, आणि त्यांनी एवढ्या मोठ्याने आणि हक्काने आवाज दिला की बाकीचे प्रवासी जवळपास आश्चर्याने त्यांच्याकडे बघायला लागले.
१०. दुसरा स्टेशन मास्तर
ठाकूरवाडी स्टेशन जवळचं भुयार पार करून आम्ही जांबरुंग स्टेशन जवळ पोहोचलो. तिथूनही कर्जत कडे इंजिन किंवा ट्रेन जातात. आश्चर्य म्हणजे तिथे बाकी कोणीही थांबलेलं नव्हतं. पहिल्या ट्रॅकमॅनने सांगितलेलं कि तिथे पाणी मिळू शकेल. स्टेशन नसून ते फक्त एखाद्या चौकी सारखं होत. आम्ही आजूबाजूला बघितलं तर कुठेच पाण्याचा नाळ नव्हता. इतक्यात आत ऑफीसमध्ये स्टेशन मास्तर बसलेला दिसला. त्याला आम्ही विचारलं कि पाणी कुठे मिळू शकेल. त्याने आपुलकीने आमची विचारपूस केली कि आम्ही कुठून आलोय आणि येण्याचं कारण वगैरे. आम्ही जेव्हा सगळं सांगितलं तेव्हा त्यांनी स्टेशन ऑफीस मध्ये असलेल्या नळामधून आम्हाला पाणी घ्यायला सांगितलं. काही जण पाणी आणायला गेले आणि काही त्यांच्याशी बोलत होते. जेव्हा त्या स्टेशन मास्टर ला कळलं कि आम्ही Physics MSc केलेली पोरं आहोत तेव्हा तत्यांना आश्यर्य वाटलं. त्यांनी आम्हाला सांगितलं कि थोड्याच वेळात एक इंजिन इथून जाईल. जे आम्हाला कर्जत ला सोडू शकेल. त्यांनी आम्हाला योग्य जागा सांगितली कि नक्की ते कुठे थांबेल आणि ड्राइव्हर ला काय संसगयच म्हणजे तो आम्हाला आत येऊ देईल. त्यांनी आम्हाला घाई करायला सांगितली कारण ते इंजिन पोहोचताच होतं. कदाचित त्यांना त्यांच्या कंप्युटरवर त्याची योग्य जागा दिसत असावी. आम्ही जवळपास पळतच सुटलो. कारण ती सवारी आम्हाला सोडायची नव्हती. स्टेशन मास्टरचे आभार मानून आम्ही पुढे निघालो.
११. बँकर ड्राइवर
पूर्ण ब्लॉग मध्ये जिथे जिथे इंजिनचा नाव लिहलंय, त्याला खरंतर बँकर म्हणतात. घाटामध्ये चढताना ट्रेनची गती मर्यादित ठेवण्यासाठी हे अधिकचे इंजिन ट्रेनला जोडण्यात येतात. आम्ही तिथे पोहोचल्यावर काही क्षणातच बँकर तिथे आला. पुढच्या बाजूच्या ड्राइवरशी आम्ही बोललो. त्याला सांगितलं स्टेशन मास्टरशी आम्ही बोललेलो ते, त्याने आम्हाला मागच्या बाजूच्या ड्राइवरकडे जायला सांगितलं. तिथूनच आम्हाला प्रवास करता येणार होता. आम्ही मागे गेलो, त्या ड्राइवरला सांगितलं आणि त्याने आम्हाला आत घेतलं. पुढची जवळपास २५-३० मिनिट आम्ही त्याच्याशी बोलत होतो. त्याने रेल्वेच्या बऱ्याच गोष्टी आम्हाला सांगितल्या. त्या भागात रेल्वे कशी काम करते, कोणत्या स्पीडने चालते अश्या बऱ्याच गोष्टींवर तो बोलत होता. त्याने नंतर सांगितलं कि त्याचा मुलगा आता बारावीला होता आणि त्याला आपल्या मुलाने Biotech विषयात पुढचं शिक्षण करावं असा वाटत होत. अश्या बर्याच गोष्टींबद्दल बोलता बोलता कर्जत कधी आलं कळलंच नाही. त्यांचेही आभार मानून आम्ही आमच्या प्लॅटफार्मकडे निघालो.
याच वेगवेगळ्या लोकांसोबत मिळवलेल्या अनुभवामुळे ट्रेक स्मरणात राहतात. पण हि माणसं किती स्मरणात राहतील कुणास ठाऊक..
( भटकत राहा, सह्याद्रीच्या डोंगररांगा धुंडाळत राहा. भेटू अश्याच एका आडवळणावर…)
– Tejas Nadekar (तेजस नाडेकर)
Find me here – Facebook, Flickr, Instagram, WordPress.
Find other blog posts here – ‘Monkey attacks’, Rock climbing | Photoblog, Trek to Gorakhgad | Photoblog, Trek to ‘One tree hill, Matheran’.
If you are planning to go for this trek then for all detailed information about this trek and many other visit Saurabh’s blog here ‘Nomadosauras’.
JAMBRUG
Jambrug (Khalapur peta; p. 570; RS. Kelvali; 2 m.) has a small cave in the north face of Beran or Nath Patar, the spur up on which the Bor incline passes. It is now dedicated to Gambhirnath.
From Jambrug, a hill path leads to a rough rocky ledge, backed by an overhanging scarp, which is hollowed into a cave whose sloping roof seems to be partly natural. The terrace in front of the cave looks down a deep glen with rocky side ridges and upper grass slopes springled with trees. Further down stretches a plateau with large trees and open glades of white or light green; below the plateau lies a deep-green forest, brightened by the sear leaves of the wild plantain, and some yellow pahirs, savars, and khandols [Pahir Ficus Cordifolia, Savar Bombax Malabaricum, Khandul Stirulia Urens.] Onwards the valley opens into rice lands, with a sprinkling of trees, and fringed by grassy uplands which rise into the Dapne spur, with the higher ranges of Matheran, Prabal, and False Funnel behind.
On the left side of the cave leaning against the back wall, are two shelves holding a number of small gods very rudely cut and smeared with redlead [The details are, on the lower shelf most to the left, a small rough stone elephant about three inches high, a stone conch, a ling, two footprints, a broken lion and a bull six inches long by three high. On the upper shelf, on the left, are a foot high Ganapati, and two footprints, and a small Gambhirnath.]. Through a break in the left wall is a rock-cut cistern which holds rain water throughout the year and provides the visitors with supply of good water. Along the right wall is a rough wooden bench, and, near it, the small stone tomb -of some former ascetic. On a shelf, against the back wall, are the vessels used in the worship of the god [These are, in an incense, salver dhuparti, a small platter on the top of a pillar also for incense, a brass bell, and a few dishes.] and a small lamp-stand of stone. In the centre of the back wall is a hole one foot eight inches high and one foot four inches broad. This forms the entrance to a second rock-cut chamber of an irregular shape about twelve and a half feet at the broadest and about five feet high. In the back wall of this second cave, an opening, one foot square, leads into the shrine of the god Gambhirnath six feet broad, seven and a half long, and three feet four inches high. At the back is the image of the god, a rough human bust with two hands, cut in the same stone as the rock and about nine inches high. A thakur from a nearby village looks after the cave and burns a lamp every Sunday in front of the image of god Gambhirnath. He accompanies the pilgrims and guides them to the cave and in turn receives some gifts. According to the local story, Gambhirnath's real shrine is on the top of Dhak hill about six miles to the northeast. But, as the Dhak shrine could be reached only by a ladder, a new image was made about ten generations ago and set up in the present cave. On Sundays villagers come to worship. Gambhirnath has two great yearly festivals on Bhadrapad full-moon (August-September) and at Dasara (September-October).
On the way back, to the right of the top of the steps, cut in the rock, is a rough life-like bas-relief of a kanphati Gosavi playing the violin, vina. The bas-relief is about four feet high and has bracelets, earrings, arid necklace, and a tiara-like head-dress, and is supposed to watch an image of Bhairoba which is cut in a recess in the rock.
https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Jambrug.html
Trek to Gambhirnath Caves- I
# 40
DISCLAIMER: The information provided in this post is for informational purposes only. Any reliance you place on such information is therefore, strictly at your own risk. I do not accept responsibility for, and explicitly disclaim all liability for any illegal or dangerous acts carried out by any person or persons in the pursuit of railfanning or hiking. I urge you to exercise extreme caution whenever in the vicinity of trains and railway lines in general & also follow all applicable laws, rules, and regulations, whether on railway property or not. For full Disclaimer and Content (including Images) Policy, click here -> Terms of Use.
General information:
When: Summer ‘17
Where: Gorakshnath/Nagnath Temple & Gambhirnath Cave complex.
Range: Bhor Ghat
Nearest railway stations:
1. Thakurwadi Station (Down & Bidirectional Line): 2.4 kms
2. Nagnath Cabin (Up line): 1.3 kms
3. Monkey Hill (Up & Down Line): 4.5 kms
Max Elevation: 1292 Ft Above MSL
Total Distance: ~7 km
Total Active Time: 4 Hours
Approx. expenses: Below 250 Rs/Head
Best time to visit: Monsoon
Difficulty: Low
Endurance: 2
Risk Factor: Low but walking along the tracks is an inherently dangerous activity.
What do these gradings indicate? Find out here!
Route: Mumbai-Thakurwadi Station-Nagnath Cabin-Gambhirnath caves-Thakurwadi Station/Nagnath Cabin.
Directions: Alight at Thakurwadi and enter the Service tunnel by a trail south of the station. Exit near the top of Nagnath catch siding and reach Gambhirnath viaduct after crossing three tunnels via Nagnath cabin. One of the trail to the caves originates from the right of Tunnel # 36. Cross the sparse forest to reach the col by a traverse beneath the caves. Climb the rock cut steps to reach the cave complex and temples. Shivling on the northern hill of Nagnath cha Dongar can also be visited. Turn right (east) from the col to descend to Thakurwadi line. The trail leads you to a series of irregular steps culminating at the southern end of Tunnel 29. Walk back to Thakurwadi by the Down line (right most track when facing Karjat) and board any UP train/Banker.
Railway Terminology:
Banker: A banker is a locomotive that assists the leading loco in hauling the train up a steep gradient.
Catch Siding: A siding along a steep railway grade so placed as to catch runaway trains.
Central Railway HQ: Chhatrapati Shivaji Terminus (CST).
Down (DN) line/Train: Down refers to a train travelling away from its headquarters.
UP line/Train: Up refers to a train travelling towards its headquarters.
MID line: A bidirectional line used by trains travelling in both directions.
Railfan: A person interested in the technical & historical aspects of Railways.
Service Tunnel: A tunnel through the mountain
behind Thakurwadi (TKW) used for ferrying Men & Material while
constructing the Nagnath line in 1982
For more info about such terms, visit: IRFCA FAQ
Map:
GPS Coordinates:
1. Service Tunnel (Thakurwadi side): 18.831820, 73.364113
2. Diversion to Caves on Nagnath side: 18.817101, 73.368515
3. Diversion to caves on Thakurwadi side: 18.817167, 73.371010
4. Gorakshnath Temple/Gambhirnath Caves: 18.816570, 73.369690
5. Shivling on northern hill of Nagnath cha Dongar: 18.817799, 73.370102
Transport Options: People travelling from Mumbai can reach Thakurwadi by multiple ways.
- Alight at Karjat, take a tum tum/auto to Kondivade village (also the base village for Kondana caves hike) and trek to Thakurwadi station (1.5 hours).
- Alight at Karjat and take a tum tum to Beed gaon and walk up to Nagnath cabin/ Thakurwadi station. (1.5 hours).
- Board a Pune bound train and alight at Thakurwadi (Only three Down trains stop at Thakurwadi station- Deccan Express, Sinhagad Express & Siddheshwar Express in the morning, evening and late night respectively. Obviously, Deccan Express is the most convenient for a one-day trip from Mumbai).
- Alight at Khopoli and trek all the way to Gambhirnath caves (2 hours).
- Alternatively, Alight at Kelavli stn (CR) and hike up by the beed route to join the railway line at Nagnath cabin and walk up to the caves (2-3 hours).
Our Itinerary:
0700 hrs- Deccan Express from CST
0930 hrs- Reached Thakurwadi station
1100 hrs- Crossed Nagnath Cabin
1200 hrs- Gambhirnath Caves
1400 hrs- Started descent to Thakurwadi line
1430 hrs- reached Tunnel 29
1545 hrs- Thakurwadi Station
1630 hrs- boarded Banker for Karjat from Nagnath Cabin
1720 hrs- Fast local train for CST from Karjat
Alternative Routes:
For Pune folks (Both routes have been planned in such a way that you ’ll always be walking against the rail traffic on the given line as it’s safer):
- Monkey hill Loop: Alight at Monkey hill and start
walking along the DN line (right most track when facing Karjat), visit a
small temple besides the track and take the diversion on the right of
Tunnel 29’s entrance to hike up to Gambhirnath caves. Descend to Nagnath
UP line on the other side of the mountain and walk towards Monkey hill
to board a train for Pune.
Pros: Zenith waterfall & crossing the 150m long Viaduct # 6.
Cons: Longest route, fewer DN trains stop at Monkey Hill. - Thakurwadi Loop: Alight at Nagnath Cabin (or cross over
to the catch siding by the service tunnel if your train halts at
Thakurwadi) and hike up to the caves by the trail on the right of Tunnel
36’s entrance. Descend to the DN line on the eastern side of the
mountain and walk towards Thakurwadi Station to board a train for Pune.
Pro: Shortest route.
Con: Fewer DN trains stop at Thakurwadi Station.
For Mumbai Folks: Follow the same itinerary as we did
till Gambhirnath caves. Descend back to Nagnath UP line and walk towards
Monkey Hill Station to board any UP train/Banker.
Pros: Zenith waterfall, crossing Viaduct # 6 & greater number of UP trains halt at Monkey Hill Station.
Cons: Longer route & you do not get to explore the eastern trail to the caves.
NOTE: All the pictures used in this post have been clicked by me or my friends, unless stated otherwise.
Prologue:
Our quest to find a summer hike concluded after reading about a cave complex nestled in the mountains of Bhor Ghat near Khopoli. After three days of research, we set out with a rough map of the trail to Gambhirnath caves. I would like to thank veteran Railfan and IRFCA member, Mr. Apurva Bahadur for his invaluable help in planning the hike as well as assuaging my concerns about Railfanning in the busy Ghat section of the Indian Railways.
The Gang: Abhishek, Krunal, Manish, Shardul, Tejas & Me
Account of the trek:
To all the Trekker (& Blogger) friends of mine who were eagerly looking forward to being a part of the next trek- I am really sorry for not inviting you for this one! Since this was my first attempt at combining Railfanning and Trekking, there was an element of uncertainty in the trip. Considering the risks involved, I had no choice but to keep the gang as small as possible. Next time Pakka!
Also, there is some confusion about the cave’s name. So, let’s get the facts out of the way –
- The caves are located on Nagnath Hill, locally known as Nagnath cha Dongar (Dongar means Mountain, in Marathi).
- It is known as the Nagnath Temple because of the Idol of Nagnath on the left of the cave’s entrance.
- An Idol of Gorakshnath is carved from the wall in a chamber of the caves, which is why the place has been named Gorakshnath Temple on Google Maps
- I have come across two different boards referring to the caves specifically as Gorakshnath and Gambhirnath caves-
Left: Board near Caves; Right: An old board from Picasa Album Archives
For the purpose of this post and the Map, I have referred to the cave complex as Gambhirnath caves as I found it to be the most widely used.
Now let’s shed some light on the background of our trek! Two months had passed since the Rajgad-Torna range trek and we were as always, itching to get back in the mountains.
The restrictions on my movement had eased off a bit as my right knee’s MCL was recovering well. Now the only thing holding us back was the small matter of climbing hills in the 40+ degree heat. Did you say heat stroke? Meh
Jokes apart, trekking in peak summer is a perilous affair and hence, we were looking for a short hike. I was sifting through my usual go-to blogs to find such a destination when I came across a post by Shrikant Shimpi about the hike to Gambhirnath caves, nestled in the mountains of Bhor Ghat. The post was a treasure trove of information but a few blind spots remained.
We soon found out that the nearest railway station for Mumbai folks is Thakurwadi, a mandatory technical halt for UP (coming to Mumbai) trains but not one for the DN (going to Pune) trains. This meant that returning to Mumbai wasn’t a problem but reaching Thakurwadi was.
While collecting info about the numerous trails of the Ghat section, I came across some IRFCA articles about trekking around Monkey hill by Apurva Sir and we figured that he might be able to answer our questions about the section. I got in touch with him and he was kind enough to take out time and help us with many details about the route along with the service tunnel’s exact location. More importantly, he told us how to stay safe while Railfanning in the Ghat section and that was a great relief.
With the final piece of puzzle falling into place, I was literally doing a countdown to the trek when Tejas called me up. Something had turned up at the last moment and he couldn’t make it the next day. Before this, he had missed a trek only once and from what I knew, he wouldn’t have backed out if he could have helped it. We even tried to move around the date but with everyone busy in the coming week, it was impossible. So the Gang was now down to five, including me.
Trek day:
The plan was to board the 11007 Deccan express, alight at Thakurwadi station, walk along the tracks to Tunnel 29 on the DN line, hike up to the cave and come back along the same route after exploring the service tunnel. Manish was the first to board the train from Dadar at 0712 hrs while the rest of the gang except me, boarded from Thane. I reached Kalyan junction at a quarter to 8 in the morning & no sooner had I stepped on the platform that the PA system warned commuters to stay away from the platform edge. A minute later, the 12128 Mumbai-Pune Intercity express hauled by WCAM-2P #21885 whizzed by the station in no time.
A Kasara bound local train followed the Intercity express before the Deccan Express sauntered onto the platform at a quarter past eight, pulled by a WCAM-2P (#21879).
I boarded the train amidst much jostling and tried to find a familiar face in the crowd. Imagine my surprise when I saw not four, but five of them smiling back at me! Sitting by the window and sporting the widest grin of them all, was Tejas! Turns out that after a lot of back and forth, He decided to come for the trek after all but since it was very late in the night, he got in touch with only Abhishek and together they pulled off a fast one on the rest of us. Poor me being the last one to board the train, was also the last one to know!
The Express soon accelerated out of the city and the hill ranges replaced the town’s high rises. The first mountain to greet us was the peculiar, square massif known as Chanderi followed by the trio of Nakhind-Vikatgad-Matheran. I managed to click a few pictures before the burgeoning suburb of Neral again obscured the base of the lovely range.
We cruised into Karjat a few minutes past nine where the aroma of its famous coconut chutney allured us into buying Vadas! If you haven’t already tried Karjat’s vada, jot it down as the #1 thing to do the next time you shuttle between Mumbai & Pune!
The morning had been an unusually cool one with the temperature hovering around 26 degrees- something we seldom experience on the western coast in peak summer. We remained sceptical of the clouds until Karjat but when the Sun didn’t come out even after we passed it, we started imagining us climbing to the caves in the unseasonal rain- struggling against the heavy winds, lashing our faces with thousands of tiny, needle-like droplets! (In case this reads like the perfect description of torture to you, I am guessing you haven’t trekked in Sahyadri in the monsoon YET. What are you waiting for?!? Go on! Do it and you ‘ll know why we love it!)
Alas! It didn’t take long for the Sun to dash our foolish hopes. The overcast sky cleared up as soon as our train started climbing uphill beyond Palasdhari and we could literally feel the temperature rising with each passing minute.
The plains quickly transformed into the steep valleys of Jamrung & the drastic change of landscape, unlike the gradual one that happens while travelling by the painfully slow Neral- Matheran narrow gauge railway, is difficult to put into words. It feels like someone chips away a barely noticeable piece of the picture every time you enter a tunnel only for you to realise you are staring at a completely new picture when the train suddenly emerges amongst the hills.
When the third line split and turned west at the Jamrung Cabin, we got up from our seats and slithered through the gangway crowd to stand at the door. A couple of long curving tunnels later, the train emerged between a narrow piece of land in the east and a hill on the other side. It slowed down to a crawl as we approached a small hamlet by the railway line and we knew our destination had come- Thakurwadi.
I had read that the train stops at Thakurwadi station (TKW) for a couple of minutes but to my surprise, the halt was less than a minute long! If you are part of a large group, I would suggest splitting up at multiple doorways to make sure nobody has to ride up to Monkey Hill against his/her wish!
The WAG 7 banker triplet flexed their muscles to help push the train and we crossed over to the Station Master’s office near the MID (bidirectional) line. An unused line split from the MID line and went uphill- the Catch Siding!
I was clicking pictures of the siding when a trio of light WCAM-3 bankers appeared round the corner. My friends, taken aback at the sudden appearance of the locomotives out of nowhere, confused the siding with the main line and jumped onto the latter! Thankfully, they realised their folly in a split second and hopped right back with the bankers still a safe distance away.
The startled voices though, brought out the Station Master. Frowning down on us from the balcony of his first floor office, he asked us what we were doing in this part of the Ghat. I told him all about our plan and he scanned us carefully to make sure no funny business was going on. His steely gaze must have found whatever he was looking for, ‘cos he smiled and told us that we should consider climbing up to the caves from the UP line of Nagnath cabin and return to Thakurwadi by the DN line. That way, we would be walking against the railway traffic for the entire hike, which is obviously safer than constantly having to look over your shoulder for a sneaking train.
We thanked him and walked a few metres to join the join only trail going west (in the hill’s direction). It led us to a series of steps made from irregular rocks and the adventure had begun!
We got a final glimpse of the railway line from the bushes before the trail took a U-turn to leave us facing the hill again. A few more steps and we were staring at a partially blocked opening in the base of the hill- Service Tunnel.
CAUTION: 25 Kv AC insulated lines run along the walls of the service tunnel. Hence, one should refrain from touching or going too close to the walls.
The sight of a partially blocked tunnel barely 100 metres from the heavily frequented Railway line made us feel like some explorer privy to a hidden treasure! (Yeah fanciful thinking, I know )
Even though the straight-as-an-arrow design ensures natural illumination even in the middle of the tunnel, it is advisable to keep a torch handy before entering to prevent tripping over the missing chunks of concrete floor.
It took us 10 minutes to cross the barely 250m long tunnel as we made the most of our visit by clicking a picture in every imaginable pose! While the Thakurwadi side is partially blocked, the Nagnath side of the tunnel opens into the sky. Well, not literally but very close!
The Nagnath catch siding rises to a max elevation of about 350m and the tunnel opens up close to the highest point, thus giving an excellent view of the siding’s gradient as well as of Nagnath cha Dongar and Behran plateau in the distance.
From an aesthetic point of view, you ‘ll be hard pressed to argue against the spectacle that is Nagnath Catch siding. However, from a Railfan’s perspective, the Thakurwadi catch siding has history on its side with the last documented incident of a runaway train in the Ghats recorded on the Thakurwadi line back in ’93 making it part of the folklore. You can read more about it here (scroll to the bottom of the page)
Info: The Nagnath line was conceptualised for easing congestion on the old lines running through Thakurwadi following which the UP line of Thakurwadi turned into a MID line catering to traffic in both the directions.
Coming back to the trek! A couple of light WCAM-3 bankers did the mandatory brake test near the Cabin before speeding past us as we approached intersection of siding and UP line. I saw a young man quietly going about his work on the main line. Even though the Thakurwadi station master had given us a few pointers about the trail from Nagnath side, I thought it ‘d be better to ascertain the exact point of diversion with the guy. He seemed a bit apprehensive initially, but that’s understandable cos it isn’t everyday that a bunch of guys turn up asking you about a cave in the mountains. He eased up as the conversation went on and we ended up speaking about a variety topics including his native place!
We often meet good Samaritans during treks who go out of their way to help us and we make it a point to click a picture of/with them. Naturally, we asked him for one as well but he was surprised that firstly, someone wanted to click a picture of him and on top of that, was asking for permission to do so!
Incidents like these only help us understand the chasm between our worlds. On one hand, we fret over choosing the happiest looking picture to share with the digital world while we drift out of that very emotion in real life and on the other hand, we have folks like our friend here, for whom, being photographed was reason enough to be happy!
If you ever come across Gangmen (now called track maintainers) doing their job, take a moment to walk up to them and strike a conversation. More often than not, you‘ll find them warm and helpful. They are the unsung heroes of Railways who put their own life on the line to make sure people like us can have a safe commute. Try it & see for yourself how putting a smile on their weary, greased faces brightens up your dull day
Back to the trek! We continued walking along the tracks, looking out for any sign of a trail that climbed uphill in the east direction. One can see the small village, Umbervira, a little below the tracks on the right through which numerous trails pass including one to the suburban station of Kelavali (CR).
Then came the first set of Railway tunnels of our hike- number 30, 31 & 32.
The 341 m long Tunnel 32 was the longest tunnel we went through during the entire hike and being well aware of the dangers of complacency inside a tunnel, we decided upon a convention. Even though Refuge points are carved inside the tunnel at regular intervals and are the safest option, sometimes you‘ll have to just stay put at your position. Therefore, we agreed to stick to the outer curve of the tunnel to prevent another Thakurwadi-like incident. Despite the presence of bulbs in certain sections, large portions of the tunnel were pitch-black and that coupled with our silence, made us hyper sensitive to sounds around us.
We slacked off after crossing the majority of tunnel’s length and were 30 metres from the southern end when I heard a low, distant horn of a locomotive. Not wanting to take a chance by going for the exit, we quickly sprinted to a big refuge point on the left side despite it being only about 10 metres from the end. We waited for half a minute but there was no further sign of an approaching train. Manish walked out to look at the entrance of tunnel 36 across the viaduct and Abhishek too, walked out to touch the rails to check for vibrations (Warning: this is not a surefire sign of an approaching train, as you ’ll read in a while). Both of them emphatically declared that no train was coming and with no good reason to think otherwise, the rest of us moved out and then we heard it- the unmistakable rumble of a heavy train charging towards you at a great speed.
Trek to Gambhirnath Caves-II
This is Part 2 of the Railfan Trek to Gambhirnath caves of Bhor Ghat. To read Part 1, click here.
Quick Recap: We were exiting Tunnel 32 when we heard the unmistakable rumble of a heavy train charging towards us at a great speed.
We darted back into the refuge point and the same instant a WAG-7 (#27132) appeared out of tunnel 36, hauling a rake of BCNA wagons.
The Goods train took a good minute to pass us and melt into the tunnel’s darkness while we wondered about what could have happened if we hadn’t been alert.
As you have already read, a small viaduct made of stone lies between tunnels 32 and 36, (unofficially) known as the Gambhirnath Viaduct. The caves were clearly visible now but there was still no sign of a trial. We could make out a flat patch of land over the tunnel but with no visible way to reach it, we contemplated climbing an easy 10m slab of rock (50-degree incline with a rough surface and no scree at all!) on the left side of the track. But it must be impossible in monsoon! Surely, there had to be another way up and we were determined to find it.
Tejas and Manish started scouting the area on the right of the track while the rest of us looked around the exit of Tunnel 32.
Down in the valley, I could see some village women going home with a stack of firewood on their heads and I thought how sad it is that people living so close to the city still have to rely on firewood for cooking purposes. Right then Tejas called out from the top of tunnel 36 and signalled us to climb up along the path he had taken. We promptly scrambled up the scree-laden slope to find a family of three sitting near a faint trail coming from the southwest.
The middle-aged man, taking a break from cutting wood with his wife and son, told us that the trail leads to Khopoli (a hike of about two hours according to him) and the one from Nagnath cabin climbs up the mountain somewhere before the entrance of tunnel 30 to traverse all the way to the col of Nagnath cha Dongar. Which meant we had made a way from the right side of tunnel 36 when there was none to begin with! Errm.. not for the first time!
We could see the actual trail leading to the col from north but dense shrubs made it difficult to make out where it started from and again, we hadn’t been able to spot it from the tracks despite the best of efforts. I am guessing the path we took shouldn’t be too difficult in monsoon either and hence, while making the map, I have marked it instead of the proper trail.
We joined the Khopoli trail and proceeded in the cave’s direction. It was exact noon and the heat was well-nigh unbearable! Patting ourselves for sticking to a small hike instead of risking dehydration by going for a long one, we took a break to sip some electrolyte water before continuing. The trail soon led us to a traverse covered with scree, about 20 metres below the cave along a horizontal crack in the mountain. The traverse itself is not exposed but slipping down into the shallow valley was not exactly top of our list. We crossed it carefully to reach the col where the other trail joined ours.
Col is the lowest point between the two hills of Nagnath cha Dongar. The Gambhirnath cave complex is located on the southern hill while a small Ganesh idol stands at the base of the rocky northern hill.
Beautiful winding steps carved in the rock of the southern hill led us to the entrance (a bell hung on a metal arch) of the cave complex. There’s a temple of Nagnath carved in the rock on the left of the entrance.
We decided to visit it later and went straight along the carved path to find a small cave with a Shivling inside it. Further south, a makeshift roof made up of metal and asbestos sheets shields the entrance of the biggest cave from the Nature’s elements.
A group of six intoxicated young men, residents of Khopoli and staying there since the previous night, greeted us. The priest was nowhere to be seen and whether the holy place was a one off stop for a night of intoxicated revelry or if it had unfortunately become the go-to place for people to spend their days of drunken stupor, I do not know. Even though the other group did not bother us, the possibility should be considered and due measures be taken while planning a trip to the caves.
Regrettably, this has become a common sight around Sahyadri and I am sure if you are a regular trekker, you too must have come across it. Not only is it disrespectful to reside in places of worship in an inebriated state but they are inadvertently putting other’s lives, besides their own of course, at risk by undertaking an activity like trekking that demands utmost alertness. Unfortunately, it looks like only a tragedy can knock some sense into these folks.
Anyways, coming back to the trek! A mesh fence with a door on the right side protects the cave (from the marauding monkeys).
A chamber carved in the left wall of the cave has steps that lead you to a water tank (with supposedly potable water) about four feet below the opening.
On the right side of the cave is a cavity used for storing huge utensils, presumably belonging to the priests. The major attraction though, lies in the centre of the cave- a 2×2 feet wide opening in the wall that leads you to a barely 4 feet tall chamber.
I went in head first through the opening and the sudden transition from bright sunlight to the dark interiors of the chamber made me grope my way to the floor. Once my eyes adjusted to the dim light, I noticed the white coloured walls of the chamber, faintly illuminated by the amber glow emanating from an even smaller opening in the farthest corner. The opening, barely two feet high, led me to the innermost chamber of the cave.
The chamber, painted in red save for a small square cavity in the middle of the opposite wall, was smaller than the outer one. An oil lamp was placed at the bottom of the soot covered cavity & its glow only added to the aura of the place. In the middle of the cavity, carved out of the cave wall as if standing on a pedestal, was the idol of Gorakshnath, looking surreal with its white coloured eyes standing out starkly against the black colour of its surroundings.
Now to the traditions around the Idol. Apparently, printing or publishing pictures of the idol of Gorakshnath is prohibited and hence, I have desisted from posting them here. I hope you‘ll excuse me for that.
I paid my respects and crawled out to let the others in, after which we sat in the outer chamber but came out soon as the lack of ventilation coupled with the strong vapours from the lamp made it difficult to spend any more than 10 minutes inside it.
With no monkey in sight, we spent a peaceful hour having our lunch (Abhishek for one must have been relieved- he lost a Tupperware tiffin to a monkey on Vikatgad last year ). Several trains and bankers passed by the Nagnath line before I managed to snap a pair of WCAM-3 bankers entering tunnel 32.
While I was busy trying to frame another express waiting at the Nagnath cabin signal, Krunal noticed a small sculpture on the northern hill across the col. I turned the digicam on the hill to get a better view using its zoom and voila! The sculpture was a Shivling!
Now, if there was a sculpture, there also had to be a way to it! We looked at the hill from the metal arch and there it was! The hint of a trail going straight up the hill from the col. So the hike was not going to be without its share of rock climbing after all!
We quickly wrapped up our belongings and left for the northern hill after visiting the Nagnath temple.
A small open space near the temple provides a panoramic view of the twin Rajmachi forts across the valley in the east- Manoranjangad and Shrivardhangad.
Once at the col, we understood the reason behind the lack of a proper trail. Rocks jutting out of the hill face, steep drop on both sides and scree all over meant very few people must have attempted it.
Note: We never overestimate our skillset and only attempt climbs that we know can be pulled off reasonably safely. If you, or anybody in your group, is in doubt about their ability to tackle a certain section, step back and analyse. Proceed only if you are prepared to mount a rescue in the worst-case scenario or better still, help is available at a short notice. After all,
“The mountains will always be there, the trick is to make sure you are too.”
– Hervey Voge
We weighed the risks and decided to continue. The slope of the hill coupled with the lack of proper holds meant we had to climb on all fours at times.
Barely a minute of climbing later, we were staring at a tree standing right in the middle of the hill with a slanting path on its right. Traverse over a near vertical 50 feet drop with nothing to break your fall? Check.
Shardul went first, followed by Me, Manish, Krunal and Abhishek. It was easy except for one tricky step where we had to reach out to a flimsy branch of the tree to get an additional hold.
And there it was! Shivling along with two other sculptures- Of Nandi, the bull and Ganesh!
Part of the allure of peaks is the amazing view it affords! And such was the beauty around us that it took us a minute to realise Tejas wasn’t with us!
He certainly hadn’t stayed back at the col. We called at the top of our voices but got no answer. A thousand thoughts raced through my mind in the fraction of a second and we were about to head back to look for him when he answered!
A few moments later, he appeared round the tree and everybody heaved a sigh of relief. No.. No! we weren’t worried about Tejas if that’s what you are thinking! He was carrying the DSLR! The thought of losing the best camera of our gang sent shivers down our spine… body’s aching all the time… Goodbye everybody.. oh wait.. that’s Bohemian Rhapsody!
As is the norm, the descent was more difficult than the ascent and it took us almost double the time to reach the col than it took us to climb the peak.
Now it was the time to explore the Thakurwadi line trail! We turned east from the col and descended steeply to join a zigzag trail that passed underneath a fallen tree.
With trees in full bloom along the trail and the forest canopy providing respite from the harsh afternoon sun, we covered ground quickly.
Another set of steps, not unlike the ones to the service tunnel, took us to the southern end of Tunnel 29 in another 10 minutes.
There’s a board placed near the tunnel indicating the trail to the cave complex. After clicking a few pictures of the surroundings for the blog, we decided to rest a little near the tunnel entrance before continuing to Thakurwadi.
We should have known that our treks rarely have a quiet moment and no sooner had we settled down, a shrill horn warned us of an approaching train. Even though we were sitting on the DN line and any train would have entered the tunnel from the other end, we didn’t want to take a chance and waited anxiously by the wall. What followed this shall remain amongst us but suffice to say that Abhishek ended up with a deep gash on forearm for no fault of his as the train passed safely from the adjacent tunnel!
A very sharp curve, flanked on either side by high walls leads to the northern end of tunnel 29.
It is one of the more dangerous points of the hike as the train isn’t visible to someone inside the tunnel until seconds before entering. Four of us were waiting near the curve for Abhi and Tejas when the tracks suddenly began to vibrate. We gestured them to find a safe place inside the tunnel while we tucked ourselves in a corner just outside the tunnel. Moments later, a WAG-5 (#23086) galloped into the tunnel hauling another rake of BCNA wagons with a triplet of WAG-7 bankers helping move the tonnage from the rear.
Tejas got some really good pictures of the train from the refuge point. Here’s one of them:
We made it a point after that to stay close together while walking to Thakurwadi, a distance of roughly 2 kms from Tunnel 29.
Around 1530 hrs, the 17031 Hyderabad express hauled by WDP-4D (# 40312) streaked towards Lonavala on the DN line.
Followed closely by a pair of WAG-7s pushing a Plasser track maintenance machine.
We reached Thakurwadi cabin around 1600 hrs to find 15 odd people already waiting for bankers. The UP traffic slows down considerably between 3 to 5 pm and people wanting to reach Karjat from TKW/NNCN generally travel by standing on the banker’s buffers. We knew that chances of boarding a banker with 15 people were almost nil and it made better sense to head to Nagnath line and try our luck with the bankers there if not the Indore express.
With that in mind, we dragged ourselves onto the trail one last time but the effects of hiking all day in the sun started telling on us. Barely making it to the service tunnel, we crashed near the entrance to get some rest when we saw the silhouette of a man carrying something from the Nagnath end. That we almost pounced on him when we realised he’s Tea-cum-Coffee-cum-Chocolate milk vendor goes without saying!
Every hike teaches you something new and this one taught me that a piping hot cup of chocolate milk in the midst of jungle is pure bliss!
With our fatigued body rejuvenated by the break, we crossed the tunnel with a spring in our step and quickly descended to Nagnath cabin. The Nagnath station-master was kind enough to let us replenish our depleting stock of water and told us that a pair of bankers was about to reach the brake test signal.
We hurried down to the signal and 5 minutes later, a couple WCAM-3s turned up and the benevolent locomotive pilot let us board the cab of the trailing banker.
When you have been trekking with someone for a long time, you learn to make out what your partner is thinking from the tiniest of gestures. Watching Manish smile after boarding the locomotive cab, I knew he was recollecting last year’s Hadsar incident when we had returned in the back of a tempo after missing the day’s last bus to Junnar!
The locomotives cruised downhill at a speed of 50 kmph to reach Karjat in 20 mins flat.
Thanking the pilot once again for putting up with us, we alighted and walked over to the platform #3 to board a local train for CST.
After exchanging pictures, we got down to the business of finishing the stuff that had survived our onslaught during lunch. When even that failed to satiate our hunger, we alighted at Thane for an early dinner before heading home. That the food was nowhere near as good as we had been promised (I am looking at you, Shardul ) is a story for another day.
The long ride back home gave me plenty of time to think about
the day’s events. A worthy hike had finally brought down the curtains on
another Season Of Mountains but I was sad, as everybody is, when
something they cherish comes to an end. I tried to take heart from the
fact that this season had been, by far, the most epic of all with its
impromptu hikes, multi-day treks and near fatal experiences. And I had
almost resigned myself to spending the rest of the summer completing the
long pending blog posts when a lightning flashed in the distant sky.
The clouds were hovering in to make up for the morning’s betrayal, ready to unleash a torrent of summer rain.
And a new Season was beckoning me…
NOTE:
- All the pictures used in this post have been clicked by me or my friends, unless stated otherwise.
- The information provided in this post is for informational purposes only. Any reliance you place on such information is therefore, strictly at your own risk. For full Disclaimer and Content (including Images) Policy, click here -> Terms of Use.
All rights reserved © 2016 – present Nomadosauras.
Content (including images) not for reproduction in any form, partial or otherwise.
Read complete disclaimer- Terms Of Use.
Cheers!
Keep Trekking
https://nomadosauras.com/2017/06/28/caves-2/
NathBaba Caves - People love this Karjat caves for its silence ❤️ - TheFreeBird
I was looking for a place away from the crowds & it is very difficult to find something peaceful on weekends especially in monsoon. While i had gone to KP falls in Khopoli last weekend , i found some locals walking through the tunnel to reach NathBaba caves. I was shocked to see them walk more than km long tunnels with trains every 10-15 minutes . Therefore I decided to find another safer route where we would not have to risk walking through such long tunnels for NathBaba trek. Some may ask me that Niraj I think the name of caves is a bit different from waht i have heard . yes because the Nath Baba caves are also known as Gambhirnath caves / Gorakshanath caves / Nagnath caves.
The view from the caves is very beautiful and with good weather one can easily spot Songiri, Rajmachi , Matheran , Karnala, Manikgad, Irshalgad, Prabalgad. However before i could take out my camera the clouds arrived and couldn’t get a clear view. Nonetheless the place is very peaceful. Have a look at my reel below to get a feel of the place.
How to reach Nagnath Gambhirnath NathBaba Caves ?
All possible routes for the caves are mentioned below
Route 1: The base village for Nagnath caves is Station Thakurwadi ( Location ) in Karjat from where you can trek to caves via service tunnel. This is the one which i prefer & recommend & described for this blog.
Route 2: The base village for Nagnath caves is Station Thakurwadi from where you walk on railway track towards Lonavla ( should not take the service tunnel mentioned in Route 1) You walk on track to reach here ( same point coming from Lonavla Route 4) & then there is small path that goes up to the caves from the left side – takes about 10 minutes of climbing).
Route 3: You can also reach here from the railway track coming from KP falls in Khopoli . You will need to walk through atleast 3 long tunnels ( one is 1km long other two are shorter) for about 2 kms to reach here from where there is small trek route of 10mins which would be risky in monsoon or you can walk further ahead through a fourth tunnel ( tunnel no 32) after which you can meet the route from Route 1.
Route 4: You can also reach here from the railway track coming from Lonavla side. From Monkey hill Cabin location – walk straight till here & then there is small path that goes up to the caves from the right side – takes about 10 minutes of climbing). Again this involves lots of walking on track
Route 5: There is another path which comes from Kelavli Railway station which meets Route 1 after the catch siding, but it involves additional 2 hours of walking to reach here
I dont recommend routes 3 & 4 as it involves lots of walking on railway tracks & long tunnels which is very risky & plain idiotic. Route 5 is also a bit tedious and unmarked . Hence i took route no. 1 which is described further & route no. 2 while returning.
Karjat > Kondivade > Station Thakurwadi ( Trek start point) > Nagnath Caves
Karjat is the nearest big Railway station with more frequency. Technically Station Thakurwadi is the nearest station (less frequency)
Auto-Rickshaw: From Karjat Station you can walk for some 10 minutes to reach Shreeram Pul / Bridge from where you will get Rickshaws to Kondiwade village. ( 200 Rs for the entire Rickshaw. 25-30 Rs for Sharing). You can ask the driver to drop you to Station Thakurwadi for an extra amount.
ST Bus: After you reach the Karjat railway station walk to the bus stand and enquire. There are many bus going from Karjat to Khandpe. Ask them to drop for Kondana caves. From the drop point you will need to walk 4 km if you dont get any rickshaw till Station Thakurwadi
Private Vehicle: Drive all the way to Karjat and take right from after Shreeram pul . Continue to Station Thakurwadi . The road is a bit rough after Kondivade. However is doable by your car till Station Thakurwadi village
Once you have reached Station Thakurwadi walk towards the railway station cabin besides the village from where the small trek starts.
Khane me Kya hia ?? Food : As you can see in the above route everything passes over railway tracks & dense forests you wont get any stalls here. Better carry your own food. Cave does have a natural rock cut water tank , but i am not sure if the water is drinkable. Carry your own water
Alongwith Nagnath caves trek you can also visit Kondana Caves which is located in the opposite hill. Both these short treks can be easily planned in a day
My Journey to Nagnath Caves
These days especially in monsoon everything is crowded. I hate crowds. Hence i was trying to figure out some offbeat trek for the weekend .Bamm….i remembered NathBaba Caves. After researching a bit me & my friend started off towards Station Thakurwadi on my Xpulse bike. Station cabin is 2 minutes of walk from the village.
Besides the cabin is a route which leads to service tunnel from where we can cross over to the other side of the hill with relative ease
After crossing the tracks near the Thakurwadi cabin towards the tunnel the vegetation turns a bit dense and finally trek ka feel ana chalu hota hai. On reaching the service tunnel we feel like we have discovered something ancient cave and it probably leads to some hidden treasure. The tunnel is pretty long & dark. Glad everyone has torch in their mobiles these days.
Trek Essentials
No one should throw any plastic waste throughout the trek. Please carry back your kachra. Leave back only foot prints. Always wear proper shoes, full track pants & full-sleeves t-shirts. In case of half t-shirts always wear arm sleeves. Below are the two items which I always carry with me on every trek. These may not be useful on 100 treks but it would be worth even if it would be useful once in that one odd life -saving moment These Survival Whistle & Waterproof LED may seem less important but it would be priceless when it comes handy during an emergency.
It takes 5 minutes to cross the tunnel but we took 15 because reels naam ki bhi koi chij hoti hai
The tunnel is pretty cold esp in monsoon and that tunnel itself was worth our travel time to reach here. Just out of the tunnel we reach an old Catch siding.
You will ask Niraj what is catch siding?? Ruko jara.. sabr karo.. batata hoon..
The trains coming down from Lonavala towards Karjat side sometime may have break failures especially the goods carrier ones because of constant slope , so this inclined track is built to reduce the speed of such break free trains and make them to stop by finally sliding them in sand
The route is straight from here onwards and you can find railway people here working constantly on the tracks can guide you to reach Nathbaba caves just in case you have any confusion
I hate walking on tracks and more so inside railway tunnels. But then there are no other routes & this one seemed to be the one with minimum railway exposure and smallest tunnel crossings.
Soon we crossed two tunnels to reach tunnel no 32 , from where we started our small trek towards NathBaba Caves. This caves are also known as Gambhirnath Caves . And some posters enroute mention it as Gorakshanath caves & even Nagnath caves.
From here started a short trek which passed through some large trees. If it was 50 years back before all the trains invaded the mountains this place would have been a dense , silent forest. And if you meditated here in such peaceful caves you would have definitely found God . For me for whom nature is god this place is surely blissful & heavenly.
The cave itself was built in rock wall of the mountain. The front part seemed to be walled with stones to create an inner sanctum of positivity
After half an hour we came out of the cave rejuvenated & had some fresh air reaching to us through the lavish green sahyadri.
I would have loved to stay here overnight but may be some other day. We got from the Route 2 mentioned in the map at the start of the blog , reached Station Thakurwadi . On my bike . Get set Go.
Alongwith Nagnath caves trek you can also visit Kondana Caves which is located in the opposite hill. Both these short treks can be easily planned in a day
If you have any doubts add a comment at bottom or just message me Instagram or Facebook. I am mostly available on Insta . Make sure to follow me on Insta and then message 🙂
I have also prepared an ambience video for this trek. This doesnt have any artificial music , just nature . Make sure to subscribe to my channel
Hope you enjoyed reading this post. If you have been trekking in Sahyadris for a long time you might consider graduating from trekking to mountaineering.
Monsoon Special
- KP falls – The Railway bridge waterfall always seen from Lonavala- Karjat train
- Dude the waterfall is so awesome…Devkund Waterfall..
- 400 ft Kataldhar Waterfall – Straight out of Bahubali
Are you looking for more WEEKEND GETAWAYS near Mumbai & Pune ? Have a look at these blogs:
- Kondana Caves – Simple trek for family
- Vertical Stairs at Harihar Fort. A scary but not scary trek
- Is Heaven Real ? – Kothaligad / Peth Trek
- Sondai fort – Easy , Offbeat & The View !
- Trek To Matheran- From Garbett Point
- Trek To Matheran – From Rambaug Point
Risky ( Experience Required)
Extreme Offbeat
- Crawling through huge rocks at Bhandardurg / Brahmagiri trek
- Offbeat Basgad / Bhaskargad Trek, the views are terrific
- No one is allowed here – Bahula Gad Trek , But we didn’t know
- Pandavgad Trek & Bollywood’s favourite shooting place
- Vairatgad Trek & submerged temples of Wai
- Rajapuri Caves & lovely rains in Panchgani…free milk shakes
- Mordhan fort – Offbeat Kasara Trek with beautiful views
Out of Maharashtra
- Backpacking in the Blue city of Jodhpur ( 2 days under 1000 Rs)
- 2 Days around the India-Pak Desert border (Jaisalmer)
- 2 Days in Andhra: Exploring the beautiful Gorge at Gandikota & the underground Belum Caves
Here is a list of all my adventures
I am always in search of offbeat adventures. You can connect with me on Facebook , Instagram and Twitter. Also I put lots of efforts in my YouTube videos, make sure to have a look and subscribe to my channel.
To get regular updates on upcoming blogs please join my email list by entering your E-mail address in the Newsletter below.
Do follow me on Instagram as I share my latest adventures over there.
https://www.thefreebird.net/treks/nathbaba-caves
Gambhirnath Caves - An unexplored cave near Monkey Hill
IN TO THE UNKNOW
Pune-Mumbai Rail Track Trekking,
An unexplored cave near Monkey Hill.
22 March 2009
After
really long gap we were on a trek despite very hot summers. Aditya
suggested an offbeat & non repetitive trek. I searched on the net
for some different spot & found Gambhimanth Caves near monkey
hills. Rahul also joined us in the trek.
Pune-Lonavala-Monkey
Hill were three different stations we had to change trains to reach our
destination. Monkey Hill is not exactly a station, train stop here on
signals
Distance
between Gambhirnath Caves & Monkey Hills is 4 Km towards Karjat
side which has to be covered on foot along the railway tracks.
We
did not know the exact location of Gambhirnath Caves from Monkey
Hills. Locals were also unaware of the exact location of Gambhirnath
Caves. A very few of them had known about it.
.jpg)
This was our beginning of our journey through tunnels. There were hot patches of sunshine between two tunnels.
.jpg)
Man at work.
.jpg)
This was a very different, new experience for us. Even though the sun was very harsh we were enjoying the journey
.jpg)
This was a under bridge for the rain water to flow through.
This is a small patch of Pune-Mumbai Express Highway near Khandala
Aditya trying free climbing
Our shirts were wet bcos of sweat & we had nothing to eat. Rahul suggested that we will be well prepared for next trek
Our shirts were wet bcos of sweat & we had nothing to eat. Rahul suggested that we will be well prepared for next trek
A bit of respite from the sunshine bcos of umbrella.
A small temple on the track.
After a hard 4 Km walk we reached our destination. There is a way to the cave before the tunnel
That’s our destination Gambhirnath Caves.
Route to the caves
This snap is clicked by Rahul.Ghodeswar
This snap is clicked by Rahul.Ghodeswar
Unfinished
railway tunnel .This was constructed by a British engg. .Towards the
end of the tunnel there was a valley so he could not complete the tunnel
.So he built an alternative railway track on being advised by his wife.
This tunnel connects Thakurwadi railway station & Nagnath railway station
http://www.shrikantescapades.com/2009/04/gambhirnath-caves-unexplored-cave-near.html
No comments:
Post a Comment