पिंपरी दुमाला

आडवाटा हिंडायचा छंद जडला, की अनेकदा नियोजित ठिकाणी जाताना वाटेतच एखादे स्थळ आपले पाय रोखून धरते. पिंपरी-दुमाला नामक एका छोटय़ा गावातील सोमेश्वराचे मंदिर पाहिल्यावरही असेच झाले.

पुणे-नगर रस्त्यावरील रांजणगाव गणपती येथून या पिंपरी-दुमाल्यात जाण्यासाठी रस्ता आहे. पुण्याहून िपपरी-दुमाल्याचे अंतर भरते अंदाजे पन्नास किलोमीटर. गावापर्यंत थेट एस.टी.ची सुविधा नसल्याने स्वत:चे वाहन घेऊनच इथे यावे लागते. अन्यथा रांजणगावला उतरून महागणपतीचे दर्शन घेत उरलेल्या पाच किलोमीटरसाठी ‘विनोबा एक्स्प्रेस’ पकडावी! राजंणगावातून इथे जाताना मात्र रस्ता अवश्य विचारावा. पेरणे फाटा ओलांडल्यावर दोन तीन ठिकाणी विचारतच जावे लागते. सुरवातीला चांगला डांबरी रस्ता नंतर कच्च्या खडबडीत रस्त्यात रूपांतरीत होतो. मग अतिशय लहानलहान वाड्या ओलांडत खराब रस्त्याने एकदाचे पिंपरी दुमाला येथे जाऊन पोहोचतो.

    श्री. क्षेत्र रांजणगाव येथे आहे "महागणपती देवस्थान"!  श्री. क्षेत्र पिंपरी दुमाला  इथे आहे "सोमेश्वर देवस्थान"! नजर स्थिरावणाऱ्या असंख्य  शिल्पांनी नटलेले शिवमंदिर...

गावात शिरल्याबरोबर वड-पिंपळासारख्या अनेक जुन्या मोठाल्या वृक्षांच्या सावलीने सुखावून जायला होते. या वृक्षांच्या कमानीतूनच त्या कोरीव सोमेश्वर मंदिराचे दर्शन घडते. इथे आडबाजूला असलेले हे ‘लेणे’ पाहून प्रथम थक्क व्हायला होते.

   ह्या पिंपरी गावात 'धुमाळ' आडनावाचे जास्तीत जास्त लोकं वास्तव्यास आहेत म्हणून गावाचे मुळ नाव पिंपरी धुमाळ! कितीतरी लोकांच्या पूर्ण नावात आडनाव धुमाळ लिहिलेले आहे. मात्र कालौघात पिंपरी धुमाळचे पिंपरी दुमाला जसे झाले. पुर्वी गावातील रामेश्वर मंदीराला देखील गावकर्यांच्या लेखी फार महत्व नव्हते मात्र आज त्या मंदीराचा जीर्णोध्दार झाला आहे आणि हे झाले "श्री क्षेत्र" पिंपरी दुमाला !

पिंपरी दुमाला सोमेश्वर मंदिर

     गाव तसं लहान. मंदिर गावात शिरल्याशिरल्यानंतर थोडं पुढं आहे. सोमेश्चर मंदिर हे आजचं नाव. गावात शिरल्याबरोबर वड-पिंपळासारख्या अनेक जुन्या मोठाल्या वृक्षांच्या सावलीने सुखावून जायला होते. या वृक्षांच्या कमानीतूनच त्या कोरीव सोमेश्वर मंदिराचे दर्शन घडते. इथे आडबाजूला असलेले हे ‘लेणे’ पाहून प्रथम थक्क व्हायला होते.  पूर्वीचं काय ते नक्की माहित नाही. मूळात मूळचं मंदिर शिवाचंच होतं की काय अशी शंका मंदिर नीट पाहिल्यावर मनात उभी राहते. गावकर्‍यांनी मंदिराला छानसं कुंपण घातलंय. मंदिर नीटनेटकं ठेवलंय. पण मूळच्या मंदिरावर रंगरंगोटीचे दुर्दैवी अविष्कार ह्या मंदिराच्याही वाट्याला आलेत.मंदीरासमोर उभारलेल्या कमानीतून मंदिर सुरेख दिसते. नंदीमंडप आणि कळस  भडक रंगवलेला. मंदिराच्या आवारात फरशी. कितीही नको म्हटल तरी विचार येतोच कि हे कशासाठी ?

    पूर्वी हे भूमिज शैलीत बांधलेले मंदिर असावे. आज शिखराचा भाग आधुनिक आहे. तर मंदिराच्या अंगाचा भाग १००/२०० वर्षांपूर्वी भग्नावस्थेतून जीर्णोद्धारीत केलेला आहे. सभामंडपाचा भाग जीर्णोद्धारीत दिसत असून गाभार्‍याच्या बाह्य भाग हा मूळाच्याच शैलीत दिसतो. ह्या जीर्णोद्धारात मूळाच्या अनेक मूर्तींची जागा बदललेली येथे स्पष्टपणे दिसते. इतकेच नव्हे तर आवारात असलेले वीरगळही भिंतींमध्ये आधाराचे दगड म्हणून लावल्याचे येथे आढळते. मंदिराच्याच शेजारी खोलवर बांधून काढलेली एक अतिशय देखणी पुष्करिणी आहे.

    सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी रचना असलेल्या या मंदिराच्या बाह्य़ व अंतर्गत दोन्ही भागांवर मुक्तहस्ते कोरीव काम केले आहे. आत शिरण्यापूर्वी बाह्य़ भागावरील शिल्पांकनाकडे लक्ष जाते. विविध देवतांच्या ध्यानमुद्रा आणि सूरसुंदरींची सौंदर्यशिल्पं पाहताना एखाद्या लेण्यात फिरत असल्याचा भास होतो. दर्पणाधारी, मृदंगवादक, बासरीवादक, नर्तिका, फळांचा घोस हातात घेतलेली, पायातील काटा काढणारी, स्वत:चे सौंदर्य न्याहाळणारी अशा अनेक सूरसुंदरींची शिल्पं या मंदिरावर स्थिरावली आहेत. युगुल, मातृशिल्प, नागकन्या आणि कावडधारी, छत्रधारी पुरुषमूर्तीही यामध्ये दिसतात. या दरम्यानच नंदीवर स्वार महादेव, चामुंडा, भैरव, गणेश, ब्रह्मदेव आदी देवतांची कोष्टके आहेत. अनेक घडय़ांच्या या बाह्य़भिंतीवर या शिल्पकामाबरोबर कीर्तिमुखांचा नक्षीपटही कोरलेला आहे. राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि यादवकालीन अनेक मंदिरांवर असे शिल्पांकन दिसते. पण ‘सोमेश्वर’मधील शिल्पांमध्ये सौष्ठवता आणि प्रमाणबद्धतेचा अभाव दिसतो.

मंदिराच्या पुढ्यातला नंदीमंडप

नंदींमंडपातील दोन नंदी शिल्प 

 मंदिराच्या अंतराळातून दिसणारा नंदी मंडप 

    मंदिराच्या पुढ्यात नंदीमंडप आहे 

मंदिराचे मुख्यद्वार जरा निरखून पाहिले कि दरवाज्यावरील शेंदूर अर्चित  गणेश प्रतिमा उठून दिसते. गणेशपट्टीवर कोरीव नक्षी..जणू मंगल तोरण!

 द्वारशाखेच्या पायथ्याला लयबध्द अवस्थेतील, प्रसन्न, स्वागतोत्सुक शिवगण! प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूस प्रतिहारी तसेच सेवक कोरलेले आहेत. सभामंडप नक्षीदार स्तंभांवर कोरलेला असून स्तंभांच्या जंघ्यांवर विविध प्रकारची शिल्पे, किर्तीमुखे आणि नक्षी इत्यादी कोरलेली आहेत.

प्रवेशद्वारातून दिसणारा स्तंभ युक्त सभामंडप. स्तंभ रंगवलेले.

सभामंडप नक्षीदार स्तभांनी सजलेला आहे. स्तंभावर काही प्रसंग कोरलेले आहेत..

वाली-सुग्रीव युध्द प्रसंग.. मंदिरावर कोणते प्रसंग कोरायचे, तेच प्रसंग का कोरले यासारखे प्रश्न डोक्यात येतात..

एका शिल्पामध्ये तीन पुरुष दाखवले आहेत आणि चार पाय दाखवले आहेत...एक काल्पनिक शिल्प. मधल्या शिल्पाचे दोन्ही पाय दाखवले आहेत तर बाजूच्या शिल्पांचा एक पाय. एक अद्भुत शिल्प. काय विचार असेल 
?

स्तंभावर डावीकडे काही वादक दिसत आहे. एकाच्या हातात मृदंग आहे.

अंतराळात प्रवेश करण्यापूर्वीचे हे देखणे कोरीव स्तंभ.

गर्भगृहाची सुशोभित कोरीव द्वारशाखा...

द्वारशाखावर दोन्ही बाजूला खाली काही शिवगण कोरले आहेत..डावीकडील द्वारशाखा...

उजवीकडील द्वारशाखा..

द्वारशाखेच्या पट्टीवरील नक्षीकाम..

डावीकडील..

उजवीकडील

गर्भगृहाचे दारावर देखील प्रतिहारी कोरलेले असून मंदिरातील सर्वात देखणे स्तंभ तेथेच आहे.

अंतराळातील  गणेश आणि विष्णू प्रतिमा ..

सोमेश्वर महादेव

     आवारात एका बाजूला यज्ञवराह आणि मत्स्याची मूर्ती आहे. यज्ञवराह म्हणाजे विष्णूचा तिसरा अवतार-वराहवतार. हा जेव्हा वराहाच्या पूर्ण रूपात दाखवला जातो तेव्हा तो यज्ञवराह म्हणवला जातो तर जेव्हा शिर वराहाचे आणि धड विष्णूचे अशी मूर्ती असेल तेव्हा तो नरवराह म्हणू ओळखला जातो. यज्ञवराहाच्या मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या अंगावर विष्णूच्या लहानलहान असंख्य मूर्ती कोरलेल्या असतात तर सुळ्यांवर पृथ्वी धारण केलेली असते आणि पायातळी नाग असतो जे पाताळाचे प्रतिक मानले जाते. वराहाच्या अंगावरील झुलीतील प्रत्येक चौकटीत पुन्हा विष्णूची एकेक छोटी मूर्ती कोरलेली आहे. तर मत्स्य अवतार मूर्ती कोरताना तिला आडव्या शिवपिंडीची बैठक दिलेली आहे. याशिवाय अन्यत्रही विष्णूच्या काही मूर्ती अस्ताव्यस्त पडलेल्या दिसतात. या साऱ्या महत्त्वाच्या शिल्पांवरून इथे पूर्वी एखादे विष्णूचे मंदिर असावे असे वाटते. तसेच या सर्व शिल्पांची सुबक शैली पाहता या मूर्ती व तत्कालिन मंदिर  प्राचीन असावे असे वाटते.पुणे जिल्ह्यात तीन ठिकाणी यज्ञवराहाच्या मूर्ती आहेत- लोणी भापकर, पिंपरी दुमाला आणि चाकणचे चक्रेश्वर मंदिर.

यज्ञवराह

मत्स्यावतार

मत्स्य आणि वराह

    आता मंदिराच्या बाह्यांगाचा एक फेरफटका मारूयात. पण तत्पूर्वी मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी लावून ठेवलेली एक विष्णूमूर्ती बघूयात.

विष्णूमूर्ती

     ही इथली सर्वात देखणी मूर्ती. कित्येक शतकांच्या उनपावसाच्या मार्‍याने आज ही बर्‍यापैकी झिजली आहे. समभंग मुद्रेत ही मूर्ती असून शंख, चक्र, गदा ही आयुधे स्पष्ट दिसत आहेत तर पायापाशी गरुड विष्णूला प्रणाम करीत आहे. बाजूला इतर काही अनुयायी दिसत आहेत. नक्षीदार प्रभावळीत मस्तकाच्या वर गणेशमूर्ती कोरलेली असून डावी उजवीकडे बहुधा ब्रह्मा आणि महेश आहेत.याशिवाय दशावतारांची रचना आहे. ही मूर्ती सोडून मंदिराच्या आवारात इतरही असंख्य भग्न विष्णूमूर्ती आहेत.  

     सोमेश्वर मंदिराच्या काही भागास नुकतीच रंगरंगोटी केली आहे. खरे तर या अशा प्राचीन मंदिरांना असे तांबडे-निळे रंग फासून त्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व नष्ट करू नये. अशा जीर्णोद्धाराच्या वेळी गावक ऱ्यांनी या क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे साहाय्य जरूर घ्यावे.

चला तर आता मंदिराच्या बाह्यांगाचा एक फेरफटका मारूयात.

मंदिरांच्या बाह्यभागावर सुरसुंदरी, वादक, ऋषी, भैरव, चामुंडा, विष्णू, गणेश, महावीर तसेच काही वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीही येथे आहेत. इथल्या मूर्ती तशा देखण्या नाहीत. बहुधा १३/१४ व्या शतकात यादव राजवट संपता संपता हे मंदिर बांधले गेले असावे. साहजिकच मूळच्या शैलीतली वैशिट्ये कायम राहूनही देखणेपणाचा मात्र येथे लोप झालेला दिसतो.

बाह्यभिंतींवरील सुरसुंदरी.

सुरसुंदरींच्या मध्ये मधेच वीरगळ चिणलेले दिसतात.

येथे काही मैथुनशिल्पे सुद्धा आहेत.

इथल्या एका भिंतीवर खूप आगळीवेगळी शिल्पे आहेत. कावड घेतलेला पुरुष, मोठे वृषण असलेला पुरुष, बाळाला जन्म देत असलेली स्त्री.

आगळीवेगळी शिल्पपट्टीका

    बाळाला जन्म देणार्‍या स्त्रीची प्रतिमा मी लोणी भापकर येथील मंदिरावर पण पाहिलेली आहे. अशा शिल्पांचा उद्देश काय असेल ते कळात नाहीत पण बहुधा सृजनाचे प्रतिक म्हणून अशी शिल्पे कोरली जात असावी.डावीकडून पहिल्या तीन आणि शेवटच्या दोन सूरसुंदरी वाटत आहेत. चौथी शिल्प कावड घेतलेल्या पुरुषाचे आहे. पाचवे बाळाला जन्म देत असलेली स्त्री अर्थात लज्जागौरी चे अप्रतिम शिल्प.

पिंपरी दुमाला येथील जन्मदात्र्या आईची प्रतिमा

भिंतीत चिणलेले वीरगळ येथे ठायी ठायी दिसत राहतात. इथल्या वीरगळाअंचे वैशिष्ट्य म्हणाजे हे वीरगळ त्रिस्तरीय आहेत. सहसा वीरगळ ४ स्तरांचे असतात. सर्वात वरचा थर शिवपिंड व नमस्कार करणारा वीर, दुसरा थर वीराला अप्सरा कैलासास घेऊन जाताना. तिसरा लढाईचा थर तर चौथा धारातीर्थी पडलेला वीर. येथे मात्र अप्सरांच्या थराचा अभाव दिसतो.

शिल्पपट्टीकेच्या शेजारीच ऋषी, जैन साधक अशा काही प्रतिमा आहेत.

   सभामंडपाचा भाग संपवऊन आपण आता गर्भगृहाच्या बाह्यभागाशी येतो. येथे मंदिराचा मूळाचा भाग कायम राहिलेला दिसतो. इथल्या भिंतीवर जागोजागी विविध मूर्ती आहेत. इथल्या कोष्ठांमध्ये तसेच त्यांच्या आजूबाजूला देखील मूर्ती कोरलेल्या दिसतात.

तप करणारा ऋषी

ऋषी, गोमटेश्वर, अनुयायी आणि गणेश

     इथल्या देवकोष्ठात भैरवाची मूर्टी देखील आहे. हाती कपाल आणि खट्वांग, डमरू आणि त्रिशूळ, गळ्यात नरमुंड आणि संपूर्ण नग्न अशी ही भैरवाची प्रतिमा

भैरव

भैरवाच्याच जोडीला येथे नंदीवर बसलेल्या शिवाची मूर्ती देखील आहे.

शिव

मंदिराचा पार्श्वभाग

इथल्या भिंतींवर मातृशक्तीचे प्रतिक असलेल्या काही मूर्ती आहेत.( मातृका नव्हेत) पैकी एकीच्या एका हाती आंब्याचा घोस तर दुसरे हाती बीजापूरक धारण केलेले दिसते. तिच्याच बाजूला दर्पणसुंदरी आहे. तर दोघींच्या मध्ये एका सुंदरीने हाती नाग पकडलेला आहे.

बीजापूरक धारण केलेली स्त्री आणि दर्पणसुंदरी

त्याच्याच जवळपास विषकन्येची एक मूर्ती आहे. विषकन्येसोबतच असितांग भैरव आणि सुरसुंदरी आहेत.

विषकन्या जवळून

सुरसुंदॠ अभिसारिका प्रियकराला भेटायला नटूनथटून चालली आहे तर तिला एक मर्कट त्रास देते आहे. ती त्या मर्कटला एक थप्पड देते आहे. तिच्याच शेजारी डावीकडे एक घंटानाद करणारी पुरुषमूर्ती आहे.

सुरसुंदरी अभिसारिका

चामुंडेची एक अतिशय देखणी मूर्ती येथे आहे. अस्थिपंजर शरीर, खोबणीतून बाहेर आलेले डोळे, विचकलेल्या दाढा, लांबट स्तन, गळ्यात विंचू आणि नरमुंडमाला, हाती डमरू अआणि त्रिशुळावर नरमुंड आणि पायातळी प्रेत ही चामुंडेची वैशिष्ट्ये येथेही आहेत. ही चामुंडा ओठांमध्ये बोट ठेऊन शीळ घालत आहे.

चामुंडा

चंड म्हणजे क्रुद्ध. चंडिका हे दुर्गेचे क्रोधित रूप आहे. तर चामुंडा ही मातृकांपैकी एक आहे. दोघीही शाक्त परंपरेतल्याच. चंडीकेची लक्षणे सामान्यतळ दुर्गेप्रमाणेच असतात तर चामुंडा ही सापळ्यासारखी, भयप्रद, पोटात विंचू, हाती कपाल आणि प्रेतवाहन असणारी.. चामुंडेच्या शेजारी वेताळगण आणि सुरसुंदरी पुत्रवल्लभा आहे. पुत्रवल्लभा म्हणजे कडेवर लहान बाळ घेतलेली स्त्री.छातीशी बाळाला धरून उभी सुंदरी. हे शिल्प खास वाटते ते सुंदरीच्या /मातेच्या चेहऱ्यावरील हावभावा मुळे. किती वात्स्ल्यपुर्ती स्वरूप हावभाव आहेत. बाळाच्या डोके हनुवटीवर टेकून बाळाच्या माथ्याचा पापा घेणारे हे प्रेमळ हावभाव!

सुरसुंदरी पुत्रवल्लभा

ह्या मूर्तीशेजारीच नटराज शिव आहे.

मंदिराचे बाह्यांग

एके ठिकाणी भिंतीत कठोर तप करणारा ऋषी आणि नागप्रतिमा आहे.

परत येथे जैन साधक किंवा महावीर आणि नागप्रतिमा दिसते.

सुरसुंदरी आणि वादक

 अतिशय देखणी पुष्कर्णी आहे ही. पूर्णपणे बांधीव. खोलवर उतरत गेलेली.

   या मंदिर परिसरातच पुष्करणीची रचना आहे. पण त्यातले पाणी या जलवास्तूवर रुसलेले आहे. याशिवाय मंदिर परिसरात आणखी काही कोरीव शिल्पंही दिसतात. 

मंदिराच्या उत्तर अंगास असलेली शेषशायीची मूर्तीही अशीच लक्षवेधी. शेषावर पहुडलेले विष्णू आणि त्याचे पाय चुरणारी लक्ष्मी अशा या शिल्पाच्या माथ्यावरही दशावताराचा पट कोरलेला आहे. 

लज्जागौरी, चामुंडा, साधक-ऋषी, भैरव, नंदीवर बसलेला शिव इ. आगळ्या वेगळ्या एकत्रित शिल्पकृतींनी सजलेले सोमेश्वर मंदिर.  हे इतके देखणे मंदिर कोणी निर्माण केले असेल असा प्रश्न पडतो. पण याबाबतीत कुठलाच ठोस पुरावा मिळत नाही. इथले गावकरीही मग नेहमीप्रमाणे या निर्मितीचे श्रेय पांडवांना देतात. पण या मंदिराची रचना, बांधणी त्यावरील कोरीव काम पाहिले, की ते सात-आठशे वर्षे जुने असावे असे वाटते. तेराव्या किंवा चौदाव्या शतकात यादवकालीन राजवट संपुष्टात येत असताना हे मंदिर बांधले असावे असा कयास बांधला जातो.

      येथून अगदी जवळच दुसरे एक लहानसे मंदिर आणि तेथेच एक भव्य पुष्करिणी आहे. ती मात्र आवर्जून पाहालायच हवी. रामेश्वराचे ते मंदिर.

रामेश्वर मंदिर

     ही दोन्ही मंदिरे आणि परिसर गावक ऱ्यांनी स्वच्छ-नीटनेटका राखला आहे. जुन्या वटवृक्षांनी तो फुलवला आहे. या वृक्षांवरील असंख्य पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकत आणि इथले मंदिरांचे शिल्पवैभव पाहताना दिवस कसा संपतो हे अंधारून आल्यावरच कळते. 

संदर्भ :-

१) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर
२) श्री सागर बोरकर, सविता कानडे यांचे लिखाण
३) http://travelzunlimited.blogspot.com/ हा ब्लॉग
४) लोकसत्तामधील लिखाण

रामेश्वर पाहिल्यावर तिथून निघालो तर रांजणगाव ७ किमी अशी पाटी दिसली. अतिशय चांगला रस्ता. ह्या रस्त्याने रांजणगावच गणपती, मंदिराचे आवारातील सतीशिळा आणि वीरगळ पाहून घरी परतलो.

काही टिपलेले क्षण

भुलेश्वरला चंडिका नाही, मात्र महिषासुरमर्दिनी आहे, चामुंडा आणि विषकन्या ह्या सुद्धा आहेत. विषकन्या मात्र देवी नसून नायिका आहे.

 file:///D:/History/Added%20content/%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A1%E0%A5%87%20%20%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%9F%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%87%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%93%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B3%E0%A5%80%E0%A4%A4%20%E0%A4%86%E0%A4%B2%E0%A5%87..@%20%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0,%20%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE.htm

पिंपरी दुमाला! लिहिताना किंचित थबकले! मागे १९९४-९५ सालात गेले. कामानिमित्ताने खूप वेळा या गावी गेलेले. "पिंपरी धुमाळ"! पांढऱ्या रंगाच्या फलकावर काळ्या अक्षरात लिहिलेली गावाच्या नावाची पाटी अजूनही डोळ्यासमोर आहे. ह्या पिंपरी गावात 'धुमाळ' आडनावाचे जास्तीत जास्त लोकं वास्तव्यास आहेत म्हणून गावाचे नाव पिंपरी धुमाळ! संशोधन कामानिमित्ताने कितीतरी वेळा आणि कितीतरी लोकांच्या पूर्ण नावात आडनाव धुमाळ लिहिल्याचे आजही स्मरणात आहे. 

आज २०१९ साली गावात गेले. गावच नाव झालय "पिंपरी दुमाला"! सोमेश्वर मंदिराच्या कमानीवर हेच नाव पाहिलं आणि पुन्हा थबकले! काय असेल हा नाव बदलाचा प्रवास? कितीतरी कारणे डोक्यात चमकून गेली. धुमाळ नावाच्या इंग्लिश स्पेलिंग आणि उच्चाराची तर ही कमाल नाही? .कारणांचा आज मी फक्त अंदाजच बांधू शकते. महत्वाचं हे की नाव लिहिण्यातील  बदल लोकांनी स्वीकारला आहे. गुगुल महाराजांनी सुध्दा स्वीकारला आहे. धुमाळ हे नाव कुठेतरी लुप्त झाल आहे. ९४-९५ साली कागदोपत्रावर पिंपरी धुमाळ असं लिहिणारे लोकं आज पिंपरी दुमाला लिहित असतील....अक्षर/नाव/उच्चारबदलाचा हा प्रवास जाणून घ्यायला नक्कीच आवडेल. ....तूर्तास इतकेच!

श्री. क्षेत्र रांजणगाव गणपती गावापासून आता हे गाव आहे अगदी हाकेच्या अंतरावर! ३-४ किमी अंतरावर. श्री. क्षेत्र रांजणगाव येथे आहे "महागणपती देवस्थान"!  श्री. क्षेत्र पिंपरी दुमाला  इथे आहे "सोमेश्वर देवस्थान"! नजर स्थिरावणाऱ्या असंख्य  शिल्पांनी नटलेले शिवमंदिर...

९४-९५ साली गावात दिवसा गेलो तर उंबरे बंद . सर्व लोकं शेतात कामाला गेलेले. काही वृद्ध आणि लहानगे दिसले तर दिसले. आमच्या कामाचा टाईम मग संध्याकाळी सात नंतर. रात्री कामाशिवाय अवांतर बोलायला वेळ नसायचा की काही बघायला. जो थोडाफार संवाद व्हायचा त्यात ह्या प्राचीन मंदिराचा कधी उल्लेख आला नाही.  एका शिवमंदिरापेक्षा  मंदिराच्या शिल्पसमृद्धतेची ओळख रहिवाशी लोकांना कितपत असेल आता सांगता येत नाही.

श्री. क्षेत्र रांजणगाव चा महागणपती अष्टविनायकापैकी एक म्हणून त्याची महती पंचक्रोशीतच काय पूर्ण महाराष्ट्रात!

पिंपरी धुमाळ चे पिंपरी दुमाला जसे झाले तसेच "श्री क्षेत्र" पिंपरी दुमाला कधी झाले हा प्रवास नक्कीच रुचीपूर्ण असेल. जाणून घेईल नक्कीच केव्हातरी!

तूर्तास ह्या मंदिराची शिल्पकला पाहण्याची उत्सुकता कमानीतून आत घेऊन जात आहे....

कमानीतून किती सुरेख दिसले मंदिर. नंदीमंडप आणि कळस  भडक रंगवलेला. मंदिराच्या आवारात फरशी. कितीही नको म्हटल तरी विचार आलाच की ९४-९५ साली हे मंदिर पाहिलं असतं तर ...किंवा त्यांनतर केव्हातरी......

कमानीतून आत गेल्यावर मंदिरावर कोरलेली शिल्प अधिक ठळक झाली..शिल्प पाहण्याची, ओळखण्याची उत्सुकता अधिक वाढली.......

नंदींमंडपातील दोन नंदी शिल्प पाहून तर मी चकितच झाले. ...

फोटो फ्रेम मधे काय याव आणि ती कशी सुरेख दिसू शकते हे आता किंचित जमू लागल्याने मंदिराच्या अंतराळातून नंदी मंडप क्लिक केला. (अर्थात गर्भगृहातून बाहेर आल्यावर)

मंदिराचे मुख्यद्वार जरा निरखून पाहू लागले. दरवाज्यावरील शेंदूर अर्चित  गणेश प्रतिमा उठून दिसली.

गणेशपट्टीवर कोरीव नक्षी..जणू मंगल तोरण! जणू देवकोष्ठ कोरलेले!

द्वारशाखेच्या पायथ्याला लयबध्द अवस्थेतील, प्रसन्न, स्वागतोत्सुक शिवगण!

प्रवेशद्वारातून दिसणारा स्तंभ युक्त सभामंडप. स्तंभ रंगवलेले.

सभामंडप नक्षीदार स्तभांनी सजलेला आहे. स्तंभावर काही प्रसंग कोरलेले आहेत..

वाली-सुग्रीव युध्द प्रसंग.. मंदिरावर कोणते प्रसंग कोरायचे, तेच प्रसंग का कोरले यासारखे प्रश्न डोक्यात आलेच.

एका शिल्पामध्ये तीन पुरुष दाखवले आहेत आणि चार पाय दाखवले आहेत...एक काल्पनिक शिल्प. मधल्या शिल्पाचे दोन्ही पाय दाखवले आहेत तर बाजूच्या शिल्पांचा एक पाय. एक अद्भुत शिल्प. काय विचार असेल , काय कल्पना असेल ह्याचा मी फक्त विचार करू शकते.

स्तंभावर डावीकडे काही वादक दिसत आहे. एकाच्या हातात मृदंग आहे.

अंतराळात प्रवेश करण्यापूर्वीचे हे देखणे कोरीव स्तंभ.

गर्भगृहाची सुशोभित कोरीव द्वारशाखा...

द्वारशाखावर दोन्ही बाजूला खाली काही शिवगण कोरले आहेत..डावीकडील द्वारशाखा...

उजवीकडील द्वारशाखा..

द्वारशाखेच्या पट्टीवरील नक्षीकाम..

डावीकडील..

उजवीकडील

गर्भगृहातील सोमेश्वर..

अंतराळातील  गणेश आणि विष्णू प्रतिमा ..

दर्शन घेऊन बाहेर आल्यावर मंदिराच्या बाह्यभागावरील शिल्पे..

डाव्या बाजूकडील ..

ह्या भागावर नर्तिका, ऋषी, गणेश, महावीर , विष्णू यांच्या प्रतिमा आहेत.

उजव्या बाजूकडील..

इथे सूरसुंदरी असून मधेच वीरगळ बसवलेला दिसतोय.

मंदिराला डावीकडून प्रदक्षिणा घालत असताना दिसलेली काही शिल्पे/शिल्पपट

डावीकडून पहिल्या तीन आणि शेवटच्या दोन सूरसुंदरी वाटत आहेत. चौथी शिल्प कावड घेतलेल्या पुरुषाचे आहे. पाचवे बाळाला जन्म देत असलेली स्त्री अर्थात लज्जागौरी चे अप्रतिम शिल्प.

भैरव शिल्प.

नंदीवर बसलेला शिव

दर्पणसुंदरी

वरील फोटोत उजवीकडून दुसरी दर्पण सुंदरी आहे. तिच्या शेजारील शिल्पात सुंदरी ने हातात नाग पकडला आहे. त्याच्या शेजारील सुंदरीच्या (मधली) एका हातात आंब्याच्या मोहरा तद्वत काहीतरी असून दुसऱ्या हातात एखादे बीज असल्यासारखे दिसत आहे.

घंटा वाजवणारा पुरूष आणि मर्कट - सुंदरी

डावीकडून दुसरे शिल्प घंटी वाजवणाऱ्या पुरुषाचे असून चौथ्या शिल्पात सुंदरी ला छळणारा मर्कट दिसत आहे. सुंदरीचा अविर्भाव मर्कटाला चापट देण्यासारखा आहे.

चामुंडा अवतार शिल्प

प्रेतावर उभी चामुंडा. शरीराचा सापळा झालेला...हातात कवटी..गळ्यात कवट्यांची माळ....

छातीशी बाळाला धरून उभी सुंदरी. हे शिल्प मला खास आवडले ते सुंदरीच्या /मातेच्या चेहऱ्यावरील हावभावा मुळे. किती वात्स्ल्यपुर्ती स्वरूप हावभाव आहेत. बाळाच्या डोके हनुवटीवर टेकून बाळाच्या माथ्याचा पापा घेणारे हे प्रेमळ हावभाव!

गणेश, नागप्रतिमा आणि  साधक

मंदिराच्या मागे विष्णू, वराह आणि मत्स्य शिल्प ठेवली आहेत.

मंदिराच्या मागील बाजूस असणारी पुष्करिणी..

लज्जागौरी, चामुंडा, साधक-ऋषी, भैरव, नंदीवर बसलेला शिव इ. आगळ्या वेगळ्या एकत्रित शिल्पकृतींनी सजलेले सोमेश्वर मंदिर....तेराव्या किंवा चौदाव्या शतकात यादवकालीन राजवट संपुष्टात येत असताना हे मंदिर बांधले असावे असा कयास बांधला जातो.

१९९४ आणि २०१९ सालातील  स्मृतीवर हिंदोळा भावनिक स्थित्यंतरे समाधानासोबत किंचित सल देऊन गेली. गाव पाहण्याची इच्छा वेळेअभावी राहून गेली, ९४ साली मंदिर पाहता आल नाही इ. इ. आज मंदिर नावारूपाला येण्याचा आणि  मंदिर आणि शिल्पकला जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत कशी पोहीचत गेली असेल ह्या प्रवासाची ही उत्सुकता परतीच्या प्रवासात साथीला आली.

ह्या वारसा सहलीच्या निमित्ताने मन ९४-९५ सालात गेले.१९९४ साली निसटून गेलेले काही शिल्पक्षण आणि अनुभूती २०१९ साली ह्या सहलीच्या निमित्ताने ओंजळीत आले हे ही नसे थोडके!

🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺

फिरस्ती महाराष्ट्राची, पुणे तर्फे दिनांक २८ जुलै रोजी ही वारसा सहल आयोजित केली.
खास आभार: शंतनू परांजपे आणि अनुराग वैद्य

 Visit to the Somnath Temple , Pimpri dumala & Ranjangaon Mahaganpati Temple : A Photo Travelogue

A picture on Google of a ancient stepped water tank , ‘kund’,  attracted me to the nondescript  village of Pimpri Dumala . But what was revealed , was very much more than the Kund.

It was this beautiful Hemadpanthi temple made in solid black stone and adored with some exquisite carvings lying in this obscure  village, virtually oblivious to the outside world.

Pimpri Dumala is a very small village located near the more famous Ranjangaon , known for the Mahaganpati Ashtavinayaka temple (besides the automotive  manufacturing plant of Fiat India). Ranjangaon being very near to Pune (50kms distance,in Shirur taluka on Pune Ahmednagar road), it would have taken us maximum an hour to reach there. So we started a tad late (by 2pm) after a sumptuous lunch.

By 3 ‘o’clock, we were at Ranjangaon.

After asking directions for Pimpri Dumala in the Ranjangaon village , we realized that we had passed it over. We thus had to retrace back our path by a  couple of kilometers. We soon encountered this rather small signpost (which we had obviously missed on the way)with the words, ‘Somnath devasthan’.

The way to the Somnath temple , was through a very narrow road, full of wet mud, (due to the recent monsoons) and filled with gigantic potholes. The wet mud around the potholes also made the road a little slippery, and the danger was the car slipping down to the canal alongside the road.  However, manouvering the car around those potholes, definately made me proud of my driving skills.

After a slow drive of fifteen minutes over the god forsaken road, I finally made it to the village. The temples shikhara was visible from a distance and I pushed the pedal to hasten to our destination.

What we saw was a temple with its  ‘kalasha’ painted in blue having white coloured niches. The plinth and the walls of the temple were coated in grey. The temple was built in the Hemadpanthi style, in solid stone, possibly without the use of mortor (atleast initially). I figured that the temple must be at least 14^th century , considering the time period of Hemadpanthi temples.

The temple’s shikhara seemed latter addition and was made in lime and gypsum plastered around its basic brickwork structure. The shikhara design was distinctly 'Devali-Nagara', complete with a central bulbous dome having a pointed finial. The portion below was double layered with niches aligned one next to the other and containing figurines of deities and saints. The lowermost layer had meghdambari style niches. Furthermore, there were smaller spires around the entablature.

The main temple had this ‘Nandimandapa’ built just before the entrance. The Nandimandap housed a  Nandi idol made out of black stone.

Just next to the temple entrance was this exquisitely carved idol of Suryanarayana with its iconic sun totem.

The temple had this dark sabhamandap (assembly hall), illuminated by the light coming from the open doorway. There was a small antarala (vestibule) separating the sabhamandap from the garbhagriha (sanctum).

The sabhamandap was supported by these strong stone pillars having designs and figurines carved on their square faces.

The ceiling too was etched with a design of a square within a square and a flower motif adorning the centre.

The pillars distinguishing the vestibule from the main hall, had these two celestial figurines sculpted in stone.

The gabhara doorframe was also intricately ornamented with motifs and figurines carved at the base. There was a Ganesha frame centrally carved on the top plate of the door frame (and painted in saffron) .

The Gabhara was a dark room housing this beautiful stone Shivalinga with a copper cobra covering the linga with its encompassing hood. There was also this metallic Shiva mask afixed to the temple wall, right behind the linga. Above the mask was this mirror providing a reflection of the Shivalinga. A copper ‘kalas’ (vessel) dripping water over the linga,  was suspended from the ceiling by a iron chain.

After praying before the Lord, I came out to survey the figurines and statuettes adorning the exterior temple walls . Must say they were in plenty. From the Ganesha shilp to Vishnu. From Parvati to Kali. There were many shilps (sculptures) of Gods, Godesses,Yakshas and Apasaras (even tantric/esoteric deities) adorning every face of the temple.There were also figurines of ascetics meditating in the Yati position

 

There were also some loose idols  resting against the temple walls. They may have been a part of the original temple before its jeernoddhar.

Incidently, there was one stone slab resembling a veergal (heros stones, in the memory of local martyrs) fixed to one face of the temple wall. Usually one comes across loose 'veergals' lying in the vicinity of a temple. But for the first time I was  seeing a Veergal slab actually a part of the wall sculptures.

Alongside the temple was this water tank known as a ‘Jala kunda’ which had initially attracted me to the place. However the tank was filled to its brim with rain water and I wasn’t accorded the pleasure of witnessing its ‘stepped’ design which had made the Kunda so alluring in the first place.

It took us around an hour to view this fascinating temple from every direction and click photographs to our hearts content. 

Since we had sufficient time on hand we decided to make it to the Ranjangaon Mahaganpati temple as well. Afterall I couldn’t miss out on the darshan of Lord Ganesha after coming so near to his most famous temple.

However , this time around (while going back) we avoided the canal road and took a different route (after due enquiries with the villagers) for Ranjangaon. This road was equally rough, but it spared us the potholes.

Within half an hour we reached Ranjangaon.

The original temple (said to be at least 9-10^th century) has undergone renovations over a period of time. 

The most significant renovations were done during the time of Peshwa Madhavrao and his nephew Peshwa Sawai Madhavrao in the late 18^th century.

Sardar Kibe from the Holkar roayal court  is also recorded to have made significant contributions to the temple.

The present structure though reminiscent of 18^th century Peshwekaalin architecture, appears recently renovated. The main temple is surrounded by these huge temple walls. 

The facade consists of this massive nagarkhana and houses the administrative offices of the temple .

 The doorway is flanked by the images of Jay and Vijay, the celestial dwarpals (gatekeepers).

There is also a water kunda outside the temple.
The temple also has several minor temples dedicated to different deities.

The temple is ‘purvabhimukh’ or facing the east. Thus the first rays of the Sun are said to be cast on the temple idol before spreading around rest of the temple. The Ganesha idol is flanked by his consorts Riddhi and Siddhi.

The sabhamandap is made out of polished teak, so typical of Peshwekaalin temples of Pune. 

The pillars have a cypress tree shape with banana leaf embellishments. 

The ceiling which is also wooden, has these beautiful chandeliers adorning the place.

There is a silver elephant placed just outside the gabhara doorway.

The wall also has this Ganesha hymn embossed on a silver foil.

Another significant feature of this temple is an arcade passageway, whose walls display paintings depicting the mythology behind the Mahaganpati temple.

The story (as per Shaivite scriptures) goes this way – In the ancient times there was this Asura king born out of a sneeze of a sage, Rishi Grutsmanda.

This Asura came to be known as Tripurasura, mainly after praying to Lord Shiva. Apparently pleased with the Asuras penanaces Lord Shiva granted him three cities (as per some a triplet fortress)  each made in Iron,Gold and Silver.

Shiva also blessed the Asura with invincibility stating that no one besides himself can defeat him in battle and as long as his three cities are intact, no harm shall befall him. After this boon the Asura came to be known as Tripurasura  or the ‘master of three cities’.

 Because of this boon of invincibility, Tripurasura set out to conquer different worlds. He soon conquered the earth, the heaven, the Brahmaloka (abode of Brahma) and even the Vishnuloka (abode of Vishnu).

The Devas thereafter approached Lord Shiva to seek his help in destroying this demon king. Shiva thus led the charge of the Deva army against Tripurasura.

But the demon army proved too strong mainly because of his impregnable cities and Shivas own boon of invincibility. This set Shiva thinking as to why he wasn’t able to subdue the demon king who was destined to die at his hands. But Sage Narada resolved Shiva’s  querry, when he reminded him that the Devas had failed to take Lord Ganeshas blessings before embarking on the battle, hence the defeat.

So this time around,  Shiva sought Ganeshas blessings and Ganesha appeared in the form of this multi headed multi armed Mahaganpati. He granted Shiva a mantra which Shiva chanted before leading his second assault on the Asura. In the battle that ensued Lord Shiva proved  victorious and Tripurasure was anhilated.

Shiva then constructed a temple of Lord Ganesha in Ranjangaon (known then as Manipura) and the Ganpati here came to be known as Mahaganpati or the Great Ganpati. There is also a folklore that a multi headed multi armed idol of Ganpati is hidden under the base of the temple. But the temple authorities deny its existence.

Alongside the temple is also this neatly manicured garden with a water fountain which only adds to the beauty of this place.

It took us an hour to take darshan of the Mahaganpati  and we headed back for Pune , taking with us memories of these two old but distinctly unique temples.

http://travelzunlimited.blogspot.com/2010/11/visit-to-somnath-temple-pimpri-dumala.html

सोमेश्वरचे कोरीव शिल्प

admin

5–6 minutes

---

आडवाटा हिंडायचा छंद जडला, की अनेकदा नियोजित ठिकाणी जाताना वाटेतच एखादे स्थळ आपले पाय रोखून धरते. पिंपरी-दुमाला नामक एका छोटय़ा गावातील सोमेश्वराचे मंदिर पाहिल्यावरही असेच झाले. पुणे-नगर रस्त्यावरील रांजणगाव गणपती येथून या पिंपरी-दुमाल्यात जाण्यासाठी रस्ता आहे.

आडवाटा हिंडायचा छंद जडला, की अनेकदा नियोजित ठिकाणी जाताना वाटेतच एखादे स्थळ आपले पाय रोखून धरते. पिंपरी-दुमाला नामक एका छोटय़ा गावातील सोमेश्वराचे मंदिर पाहिल्यावरही असेच झाले.
पुणे-नगर रस्त्यावरील रांजणगाव गणपती येथून या पिंपरी-दुमाल्यात जाण्यासाठी रस्ता आहे. पुण्याहून िपपरी-दुमाल्याचे अंतर भरते अंदाजे पन्नास किलोमीटर. गावापर्यंत थेट एस.टी.ची सुविधा नसल्याने स्वत:चे वाहन घेऊनच इथे यावे लागते. अन्यथा रांजणगावला उतरून महागणपतीचे दर्शन घेत उरलेल्या पाच किलोमीटरसाठी ‘विनोबा एक्स्प्रेस’ पकडावी!
गावात शिरल्याबरोबर वड-पिंपळासारख्या अनेक जुन्या मोठाल्या वृक्षांच्या सावलीने सुखावून जायला होते. या वृक्षांच्या कमानीतूनच त्या कोरीव सोमेश्वर मंदिराचे दर्शन घडते. इथे आडबाजूला असलेले हे ‘लेणे’ पाहून प्रथम थक्क व्हायला होते.
सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी रचना असलेल्या या मंदिराच्या बाह्य़ व अंतर्गत दोन्ही भागांवर मुक्तहस्ते कोरीव काम केले आहे. आत शिरण्यापूर्वी बाह्य़ भागावरील शिल्पांकनाकडे लक्ष जाते. विविध देवतांच्या ध्यानमुद्रा आणि सूरसुंदरींची सौंदर्यशिल्पं पाहताना एखाद्या लेण्यात फिरत असल्याचा भास होतो. दर्पणाधारी, मृदंगवादक, बासरीवादक, नर्तिका, फळांचा घोस हातात घेतलेली, पायातील काटा काढणारी, स्वत:चे सौंदर्य न्याहाळणारी अशा अनेक सूरसुंदरींची शिल्पं या मंदिरावर स्थिरावली आहेत. युगुल, मातृशिल्प, नागकन्या आणि कावडधारी, छत्रधारी पुरुषमूर्तीही यामध्ये दिसतात. या दरम्यानच नंदीवर स्वार महादेव, चामुंडा, भैरव, गणेश, ब्रह्मदेव आदी देवतांची कोष्टके आहेत. अनेक घडय़ांच्या या बाह्य़भिंतीवर या शिल्पकामाबरोबर कीर्तिमुखांचा नक्षीपटही कोरलेला आहे. राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि यादवकालीन अनेक मंदिरांवर असे शिल्पांकन दिसते. पण ‘सोमेश्वर’मधील शिल्पांमध्ये सौष्ठवता आणि प्रमाणबद्धतेचा अभाव दिसतो.
हे सारे पाहत मंदिरात शिरावे. मंदिराला पूर्व, उत्तर व दक्षिण अशा तीन बाजूंनी सालंकृत प्रवेशद्वारे आहेत. या प्रवेशद्वारांवर विविध निसर्ग रूपकांच्या शाखांची रचना आहे. तळाशी शिवगण कोरलेले आहेत. मंदिराचा सभामंडप सालंकृत अशा बारा स्तंभांवर उभारला आहे. विविध भौमितिक आकारातील या स्तंभांवर काही शिल्पंही कोरली आहेत. यात चार पायांवर बेतलेले तीन शरीरांचे एक शिल्प अवश्य पाहावे.
गर्भगृहाचे प्रवेशद्वारही अत्यंत कोरीव आहे. गणेशपट्टीभोवती हार घेतलेल्या अप्सरांची मोठी शंृखला आहे. त्या भोवतीची कमान पाने, फुले, पक्षी आदी निसर्गरूपकांनी सजवली आहे. तळाशी पुन्हा शिवगण दिसतात. गाभाऱ्यात या मंदिराला साजेसे असेच कोरीव शिवलिंग आहे.
या मंदिर परिसरातच पुष्करणीची रचना आहे. पण त्यातले पाणी या जलवास्तूवर रुसलेले आहे. याशिवाय मंदिर परिसरात आणखी काही कोरीव शिल्पंही दिसतात. यामध्ये मंदिराच्या दर्शनी भिंतीलगत एका कोरीव आसनावर ठेवलेल्या सालंकृत विष्णू मूर्तीकडे प्रथम लक्ष जाते. शंख, चक्र, गदा आणि पद्म ही आयुधे घेतलेल्या या विष्णूच्या पायाशी गरुड, लक्ष्मी आणि त्यापाठी सेवक-सेविका दिसतात. विष्णूभोवतीच्या नक्षीदार प्रभावळीत दशावतारांची रचना आहे. या प्रभावळीतच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशाची शिल्पं आहेत.
मंदिराच्या उत्तर अंगास असलेली शेषशायीची मूर्तीही अशीच लक्षवेधी. शेषावर पहुडलेले विष्णू आणि त्याचे पाय चुरणारी लक्ष्मी अशा या शिल्पाच्या माथ्यावरही दशावताराचा पट कोरलेला आहे. मंदिराच्या पुढय़ातील यज्ञवराह आणि मत्स्य अवताराची शिल्पं तर विलक्षण आहेत. वराहाच्या अंगावरील झुलीतील प्रत्येक चौकटीत पुन्हा विष्णूची एकेक छोटी मूर्ती कोरलेली आहे. तर मत्स्य अवतार मूर्ती कोरताना तिला आडव्या शिवपिंडीची बैठक दिलेली आहे. याशिवाय अन्यत्रही विष्णूच्या काही मूर्ती अस्ताव्यस्त पडलेल्या दिसतात. या साऱ्या महत्त्वाच्या शिल्पांवरून इथे पूर्वी एखादे विष्णूचे मंदिर असावे असे वाटते. तसेच या सर्व शिल्पांची सुबक शैली पाहता या मूर्ती व तत्कालिन मंदिर  प्राचीन असावे असे वाटते.
सोमेश्वर मंदिराच्या काही भागास नुकतीच रंगरंगोटी केली आहे. खरे तर या अशा प्राचीन मंदिरांना असे तांबडे-निळे रंग फासून त्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व नष्ट करू नये. अशा जीर्णोद्धाराच्या वेळी गावक ऱ्यांनी या क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे साहाय्य जरूर घ्यावे.
सोमेश्वर मंदिर पाहिले, की हे इतके देखणे मंदिर कोणी निर्माण केले असेल असा प्रश्न पडतो. पण याबाबतीत कुठलाच ठोस पुरावा मिळत नाही. इथले गावकरीही मग नेहमीप्रमाणे या निर्मितीचे श्रेय पांडवांना देतात. पण या मंदिराची रचना, बांधणी त्यावरील कोरीव काम पाहिले, की ते सात-आठशे वर्षे जुने असावे असे वाटते.
या सोमेश्वर मंदिराशेजारीच रामेश्वराचेही प्राचीन मंदिर आहे. या मंदिरासमोर एक विस्तीर्ण पुष्करणी आहे. ही दोन्ही मंदिरे आणि परिसर गावक ऱ्यांनी स्वच्छ-नीटनेटका राखला आहे. जुन्या वटवृक्षांनी तो फुलवला आहे. या वृक्षांवरील असंख्य पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकत आणि इथले मंदिरांचे शिल्पवैभव पाहताना दिवस कसा संपतो हे अंधारून आल्यावरच कळते. 

https://www.loksatta.com/trekit/someshwar-temple-in-pimpri-dumala-village-1027591/