गोदावरीच्या महापुराचा इशारा देणारी नारोशंकराची घंटा झाली ३०१ वर्षांची; काय आहे या घंटेचे वैशिष्ट्य
fanindra.mandlik@timesgroup.com
Tweet @FanindraMTशहरातील अत्यंत पुरातन समजल्या जाणाऱ्या नारोशंकर मंदिरावर असलेल्या घंटेच्या निमिर्तीला ३०१ वर्षे पूर्ण झाली असून, ही घंटा १७२१ सालात तयार करण्यात आली आहे. यंदा २०२२ मध्ये तिला ३०१ वर्षे पूर्ण झाले आहेत.
घंटेवर १७२१ साल कोरलेले असून, ही घंटा पोर्तुगीज कारागिरांनी तयार केलेली आहे. यावर युरोपियन व अरेबियन लिपीत काही अक्षरे लिहिली आहेत. थोरले बाजीराव पेशवे यांचे बंधू चिमाजीअप्पा पेशवे यांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध झालेल्या लढाईत १७३८ मध्ये वसईमधून विजयानंतर ही घंटा आणली. ही घंटा मराठ्यांच्या विजयाचे व पराक्रमाचे प्रतीक मानले जाते. तेव्हा एकूण तीन घंटा आणण्यात आल्या होत्या. पैकी एक नाशिकच्या नारोशंकर मंदिरात, दुसरी भीमाशंकर मंदिरात तर तिसरी घंटा पिलाजीराव जाधव यांनी सासवडच्या भैरवनाथ मंदिरात दिली आहे. या घंटा काशाच्या धातूपासून बनविल्या आहेत. कासे हा धातू कथिल, तांबे व जस्त यांच्या मिश्रणाने तयार केला जातो हा धातू कधीही न गंजणारा असतो.
नारोशंकराच्या मंदिरावर असलेली घंटा आजही सुस्थितीत असून, पर्यटकांच्या आकर्षणाचे केंद्रबिंदू ठरत आहे. नारोशंकराच्या मंदिरात स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर, लॉर्ड माउंट बॅटन, श्री श्री रविशंकर अशा अनेक मान्यवरांनी भेटी दिल्या असून, १७४७ साली सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दर यांनी १८ लाख रुपये खर्च करून नारोशंकराचे मंदिर बांधले. घंटा वसईच्या विजयानंतर १७४० साली आणली, परंतु, ती घंटा वसईचे सुभेदार फडके यांच्याकडे ठेवली होती. कार्यबाहुल्यामुळे नारोशंकर यांनी १७५७ मध्ये नाशिकला स्थायिक झाल्यावर ही घंटा हत्तीवर आणून मंदिरात बसवली. नदीला पूर आल्यानंतर या घंटेचा आवाज तीन किलोमिटर लांब आवाज जात असे. नारोशंकराच्या मंदिराला पूर्वी 'रामेश्वर मंदिर' म्हणून ओळखले जात होते. हे मंदिर बांधण्यासाठी राजस्थान व गुजरात येथून कुशल कारागीर आणण्यात आले. मंदिर ३७.७९ मीटर बाय २५.२९ मीटर आवारात बांधले गेले असून, त्याच्या चारही बाजूंनी ५.५ मीटर उंचीचा संरक्षक कोट बांधला आहे. गोदावरीच्या पुरातून संरक्षण होण्यासाठी हा कोट बांधला आहे. चारही कोपऱ्यात बुरुज आहेत. मंदिर उत्तर हिंदुस्थानी नागरशैलीत बांधलेले आहे मंदिर अत्यंत भव्य व सुंदर असून, स्थापत्य कलेचा उत्तम नमुना आहे. मंदिराचे मुख्य शिखर २६ मीटर उंचीचे असून, त्यावर पौराणिक प्रसंग, हत्ती, सिंह प्राण्यांची शिल्पे कोरली आहेत.
दगड मारल्याने घंटेला तडा
या घंटेला अज्ञात व्यक्तीने काही वर्षांपूर्वी दगड मारला. त्यामुळे या घंटेला तडा गेला. यावेळी राजेबहाद्दर कुटुंबीयांनी मूर्तिकारांची मदत घेऊन घंटेची दुरुस्ती केली. त्याचबरोबर यातील लोलक हा सुमारे १० किलोचा आहे. येणारे पर्यटक कुतुहलाने तो हलवत होते, त्यामुळे परिसरात आवाज येत असल्याने हा लोलक काढून ठेवण्यात आला आहे.
महापुराचा इशारा
या
घंटेला पुराचे पाणी लागल्यानंतर लोलक पाण्याच्या लाटेमुळे हालत होता.
त्यातून जो आवाज निर्माण व्हायचा त्यातून शहराला पाण्याची पातळी समजायची.
या घंटेचा आवाज हा तीन किलोमिटरपर्यंत पोहचत असे. दरम्यान, नाशिक
महापालिकेचे बोधचिन्ह म्हणूनदेखील या घंटेचा वापर करण्यात आला आहे.
महानगरपालिकेच्या बोधचिन्हावर घंटेचे चित्र वापरले गेले आहे. महापालिकेच्या
प्रत्येक कागदावर या घंटेचे चित्र पहायला मिळते.
आम्ही या मंदिराचे मुख्य वारसदार असल्याचा आम्हाला अभिमान आहे. याची डागडूजी करण्यासाठी तसे कारागिर मिळणे सध्याच्या परिस्थिती अवघड आहे. तरीही घुमट आणि पायऱ्यांची दुरुस्ती केली आहे.
- सरदार निशिकांत राजेबहाद्दर
वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती...
नारोशंकर मंदिराच्या घंटेचा परिघ सहा फूट
व्यास १०० सेंटिमीटर आणि उंची १०७ सेंटिमीटर
घंटेवरची कडी ७ सेंटिमीटर असून, वजन २० मण
याचा लोलक १० किलोचा असून, त्याला तीन कड्या
Naroshankar Temple
नाशिक
नारोशंकर मंदिर
१७४७ मध्ये मराठा साम्राज्याचे सेनापती नारोशंकर राजेबहाद्दूर यांनी बांधलेले नाशिकमधील नारोशंकर मंदिर हे हिंदू देवता शिव आणि राम यांना समर्पित आहे. हे मंदिर पंचवटी येथे आहे, जे रामाच्या पौराणिक कथा आणि महाकाव्य रामायणशी जवळून जोडलेले एक पवित्र स्थळ आणि तीर्थस्थळ आहे. गोदावरी नदीच्या काठावर असलेले हे मंदिर माया स्थापत्यशैलीत बांधले गेले आहे आणि १८ व्या शतकातील एक दुर्मिळ आणि सुंदर मंदिर आहे. मुख्य रचना एका उंच व्यासपीठावर आहे, ज्यामध्ये मुख्य देवता आतल्या बाजूला न ठेवता बाहेरील भागात ठेवली आहे. मंदिरात आकर्षक सजावटीचे लेसवर्क आणि मणींच्या माळा असलेल्या मोरांच्या नक्षी आहेत.
मंदिराच्या चारही दिशांना पद्मासन मुद्रेत ऋषींच्या मूर्ती आहेत, एका हातात जपमाळ आहे आणि दुसऱ्या हातात पवित्र ग्रंथ आहे. यापैकी काही मूर्ती काळाच्या विध्वंसात अंशतः पडल्या आहेत आणि हत्ती, वाघ, माकडे आणि इतर प्राण्यांच्या अनेक कोरीवकाम आहेत. ११ फूट तटबंदी असलेल्या या मंदिराच्या चारही कोपऱ्यांवर चार छत्र्या किंवा मेघडंबरी होत्या. सध्या फक्त तीनच शिल्लक आहेत; एक गोदावरीच्या पुरामध्ये वाहून गेला. या तटबंदीत प्रसिद्ध घंटाघर आहे ज्यामध्ये नारोशंकर घंटा आहे, जे मराठा साम्राज्याच्या पोर्तुगीजांवर विजयाच्या स्मरणार्थ बांधलेले स्मारक आहे.
धार्मिक आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या असलेल्या या सुंदर मंदिराची ही कहाणी तुम्हाला माहीत आहे का? गोदावरी नदीच्या काठावरील पंचवटी परिसरातील नारोशंकर मंदिर हे पेशवाई काळातील वास्तुकलेचे उत्तम उदाहरण आहे. तज्ञ कारागिरांनी नैसर्गिक परिसराशी सुसंगत रचना वापरल्या. हे मंदिर भगवान शिवाला (महादेवाला) समर्पित आहे.
शहरातील अत्यंत पुरातन समजल्या जाणाऱ्या नारोशंकर मंदिरावर असलेल्या घंटेच्या निमिर्तीला ३०२ वर्षे पूर्ण झाली असून, ही घंटा १७२१ सालात तयार करण्यात आली आहे. यंदा २०२३ मध्ये तिला ३०२ वर्षे पूर्ण झाले आहेत.
नारोशंकर मंदिराचा इतिहास
नारोशंकर मंदिर 1747 मध्ये सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दूर उर्फ दाणी यांनी बांधले होते. त्यानंतर मंदिराची किंमत 1.8 दशलक्ष रुपये होती. घंटा आणि स्थापत्यकलेमुळे या मंदिराला खूप महत्त्व आहे.
History
नारोशंकर मंदिरावर राजस्थानी आणि गुजराती वास्तुकलेचा प्रभाव दिसून येतो. गुजरात आणि राजस्थान (राजपुताना) येथून सुतार, फ्रेस्को चित्रकार, शिल्पकार, कारागीर आणि गवंडी 17व्या आणि 18व्या शतकाच्या काळात आले आणि त्यांनी स्थानिक कारागिरांना प्रशिक्षण दिले. त्या काळातील अनेक मंदिरांची रचना आणि अंमलबजावणी करण्यातही त्यांचा मोठा वाटा होता.
नारोशंकर मंदिराची घंटा 
नारोशंकर येथील टेम्पल बेलला काही राजकीय महत्त्व आहे. ही प्रचंड मोठी घंटा पोर्तुगीजांच्या वसईच्या प्रदेशातून आणली होती. 1739 मध्ये श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांचे बंधू चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील वसई आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश पोर्तुगीजांच्या जुलमीतून मुक्त केला. त्यांनी पोर्तुगीज आक्रमकांचा पराभव करून वसई किल्ला मुक्त केला. नारोशंकर मंदिरातील घंटा तिच्या मोठ्या आकारामुळे नाही तर मराठ्यांच्या शौर्याची आठवण म्हणून प्रसिद्ध आहे. छत्रीसारखी वैशिष्ट्ये असलेल्या संरचनेत प्रवेशद्वारावर घंटा लावली आहे. नारोशंकरांनी नाशिक जिंकल्याची खूण म्हणून घंटा आणली. हत्तीच्या गळ्यात लटकवून ही घंटा नाशिकला आणण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
Maps
दगड मारल्याने घंटेला तडा
या घंटेला अज्ञात व्यक्तीने काही वर्षांपूर्वी दगड मारला. त्यामुळे या घंटेला तडा गेला. यावेळी राजेबहाद्दर कुटुंबीयांनी मूर्तिकारांची मदत घेऊन घंटेची दुरुस्ती केली. त्याचबरोबर यातील लोलक हा सुमारे १० किलोचा आहे. येणारे पर्यटक कुतुहलाने तो हलवत होते, त्यामुळे परिसरात आवाज येत असल्याने हा लोलक काढून ठेवण्यात आला आहे.
महापुराचा इशारा
या घंटेला पुराचे पाणी लागल्यानंतर लोलक पाण्याच्या लाटेमुळे हालत होता. त्यातून जो आवाज निर्माण व्हायचा त्यातून शहराला पाण्याची पातळी समजायची. या घंटेचा आवाज हा तीन किलोमिटरपर्यंत पोहचत असे. दरम्यान, नाशिक महापालिकेचे बोधचिन्ह म्हणूनदेखील या घंटेचा वापर करण्यात आला आहे. महानगरपालिकेच्या बोधचिन्हावर घंटेचे चित्र वापरले गेले आहे. महापालिकेच्या प्रत्येक कागदावर या घंटेचे चित्र पहायला मिळते.
आम्ही या मंदिराचे मुख्य वारसदार असल्याचा आम्हाला अभिमान आहे. याची डागडूजी करण्यासाठी तसे कारागिर मिळणे सध्याच्या परिस्थिती अवघड आहे. तरीही घुमट आणि पायऱ्यांची दुरुस्ती केली आहे. – सरदार निशिकांत राजेबहाद्दर
वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती…
नारोशंकर मंदिराच्या घंटेचा परिघ सहा फूट
व्यास १०० सेंटिमीटर आणि उंची १०७ सेंटिमीटर
घंटेवरची कडी ७ सेंटिमीटर असून, वजन २० मण
याचा लोलक १० किलोचा असून, त्याला तीन कड्या
नाशिक नारोशंकर मंदिर आर्किटेक्चर
मंदिर दगडी भिंतीच्या आत आहे. शिखर, सभामंडपाच्या छतावरील पौराणिक कला आणि नारोशंकर घंटाच्या दोन्ही बाजूस छत्री मंदिराच्या स्वरूपाचे आणि व्यक्तिचित्रणाचे सौंदर्य वाढवतात. गौण शिखरांवर सिंह आणि इतर पौराणिक प्राणी आणि इतर शिल्पकलेतील प्रमुख शिखराच्या आकृत्यांचा आकार, नदीच्या किनाऱ्यावरील खोल निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीशी विरोधाभास करताना, नाशिकच्या तज्ञ कारागिरांसाठी नवस आणि कौतुक निर्माण करतो. नारोशंकर मंदिरात स्थानपतींनी (कारागीर) सेंद्रिय वास्तुकलेचा उच्च दर्जाचा किल दाखवला आहे.
मंदिराच्या आजूबाजूच्या भिंतीवर वर्तुळाकार अक्षय नागा किंवा नागाचे कोरीवकाम आहे. अशा प्रकारच्या प्रतीकात्मक कला कदाचित तांत्रिक पंथाशी संबंधित आहेत. नाग म्हणजे शिव किंवा कालचा विजय – काळ किंवा मृत्यू.
सभामंडपाच्या स्वरूपावर हेमाडपंथी प्रभाव आहे तर शिल्पे, स्तंभ, प्रतिमांची समाप्ती आणि उपशिखरांचे कोरीवकाम हे सर्व उत्तर भारतीय शैलीचे आहे. सभोवतालची भिंत आणि चार कोपऱ्यांतील छत्र्यांवर राजपूत जलवाड्यांचा प्रभाव दिसून येतो. मोठी घंटा ठेवण्यासाठी मुख्य दरवाजाच्या वर बांधलेली चौकट राजपूत वंशाची आहे. नारोशंकर टेंपेच्या सभोवतालच्या भिंतीची उंची 5.5 मीटर असून प्रत्येक कोपऱ्यातील छत्र्यांची उंची 4.5 मीटर आहे. मुख्य शिखराची उंची 26 मीटर आणि उपशिखरांची उंची अनुक्रमे 20 मीटर आणि 15 मीटर आहे. नारोशंकर मंदिराच्या मागील बाजूस व इतर दोन बाजूंना हत्तींचे (दिग्गज) नक्षीकाम आहे.
15 Famous Religious places in Nashik, Temples in Nashik | In my eye
अधिक जाणून घ्या
नाशिक
नाशिक
सीता गुफा
नाशिक हे महाराष्ट्रातील एक प्राचीन पवित्र शहर आहे ज्याला पौराणिक, ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. खरं तर, नाशिक हे तिहेरी ओळख असलेले शहर आहे. एकीकडे, ते महाराष्ट्राची द्राक्षांची वाइन राजधानी आहे जिथे भारतातील सर्वात मोठी वाइनरी प्रदेश आहे. या वाइनरी पाहण्यासाठी आणि वाइन बनवण्याची प्रक्रिया पाहण्यासाठी अनेक पर्यटक नाशिकला येतात. दुसरीकडे, नाशिक हे अन्नप्रेमींना अनोखे मिसळ पाव पदार्थ देणारे ठिकाण म्हणून उदयास आले आहे. खरं तर, बरेच लोक मिसळ पाव चाखण्यासाठी नाशिकला येतात. तथापि, नाशिकची सर्वात मोठी ओळख रामायणशी जोडलेले धार्मिक स्थळ आहे. नाशिकचा एक समृद्ध ऐतिहासिक भूतकाळ आहे, जिथे अयोध्येचा राजा भगवान रामाने १४ वर्षांच्या वनवासात नाशिकला आपले आराध्य बनवले होते. त्याच ठिकाणी भगवान रामाच्या इच्छेनुसार भगवान लक्ष्मणाने "शूर्पणखा" चे नाक कापले आणि म्हणूनच या शहराला "नाशिक" असे नाव देण्यात आले. या धार्मिक ओळखीमुळे, नाशिकमध्ये अनेक मंदिरे आणि धार्मिक स्थळे आहेत. माझ्या अलिकडच्या नाशिक भेटीच्या आधारे, नाशिकमधील १५ प्रसिद्ध धार्मिक स्थळांची यादी येथे आहे, नाशिकमधील मंदिरे भेट देण्यासारखी आहेत.
नाशिकमधील १५ प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
१. श्री काळाराम मंदिर.
आम्ही नाशिकच्या प्रवासाची सुरुवात प्रथम श्री काळाराम मंदिराला भेट देऊन केली. श्री काळाराम मंदिर हे नाशिकच्या पंचवटी भागात आहे आणि नाशिक शहरातील प्रमुख आकर्षणांपैकी एक आहे. हे मंदिर १७८८ सालचे आहे आणि पेशवे सरदार ओढेकर यांनी बांधले होते. असे म्हटले जाते की ओढेकरांना स्वप्न पडले होते की काळ्या रंगाची रामाची मूर्ती गोदावरी नदीत आहे. म्हणून ओढेकरांनी नदीतून मूर्ती घेतली आणि त्या वेळी २३ लाख रुपयांनी १२ वर्षांत (१७८०-१७९२) मंदिर बांधले.
काळाराम मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिर
भगवान रामाची मूर्ती
काळ्या रंगाची आहे, म्हणून मंदिराचे नाव काळाराम (हिंदीत काळा राम) असे
आहे. गर्भगृहात देवी सीता आणि लक्ष्मण यांच्या काळ्या रंगाच्या मूर्ती
आहेत.
हे मंदिर साधे, सुंदर, शांत आणि शांत आहे आणि नाशिकजवळील
रामसेज टेकडीच्या खाणींमधून काढलेल्या काळ्या दगडांपासून पूर्णपणे बांधले
आहे. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तरेकडे तोंड असलेले चार प्रवेशद्वार
आहेत. मंदिराची देखभाल चांगली आहे आणि प्रवेशद्वारावर सुरक्षा गेट आहे.
मंदिरात मोबाईल फोन आणि कॅमेरा आणण्यास मनाई आहे.
२. गंगा घाट.
काळाराम मंदिराला भेट
दिल्यानंतर आमच्या यादीतील पुढचे ठिकाण गंगा घाट होते. काळाराम
मंदिराप्रमाणेच, गंगा घाट हे देखील धार्मिक स्थळ आहे आणि हे ठिकाण
हिंदूंमध्ये अत्यंत पवित्र मानले जाते.
गंगा घाट अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधला होता. तो अनेक
मंदिरांनी वेढलेला आहे आणि पवित्र राम कुंड देखील येथे आहे. गंगा घाट
मुख्यतः अंतिम विधींमध्ये मृतांच्या अस्थी विसर्जित करण्यासाठी ओळखला जातो.
त्यामुळे घाटावर अनेक पूजा केल्या जातात आणि पवित्र प्रार्थना केल्या
जातात. असेही मानले जाते की, ओढ्यात डुबकी मारल्याने मानवी आत्मा
पापांपासून शुद्ध होतो. प्रसिद्ध कुंभ का मेळा येथे १२ वर्षांच्या
आळीपाळीने भरतो.
गंगा घाट – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
तथापि, नाशिकमधील हे लोकप्रिय धार्मिक स्थळ अजिबात व्यवस्थित राखलेले नाही. नदीचे पाणी प्रदूषित आहे आणि ते घाणेरडे दिसते. मला हे सांगायचे आहे की आम्हाला या ठिकाणाकडून खूप अपेक्षा होत्या, पण आमची निराशा झाली. आम्हाला इथे डुबकी मारायची होती असे वाटले, पण ते दृश्य पाहिल्यानंतर आम्ही तो विचार सोडून दिला. आम्हाला इथे आवडलेली एकमेव गोष्ट म्हणजे कारंजे, जिथून चारही बाजूंनी चार बैलांच्या मुखातून पाणी वाहते.
३. राम कुंड.
हे गोदावरी नदीवरील एक पवित्र स्थान आहे. असे मानले जाते की भगवान राम आणि सीता वनवासात येथे स्नान करायचे म्हणून त्याला राम कुंड असे नाव पडले. हे पवित्र कुंड १९६९ मध्ये चित्रराव खटतरकर यांनी बांधले होते.
रामकुंड - नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
राम कुंड गंगा घाटाच्या परिसरात आहे. असेही म्हटले जाते की भगवान रामाने त्यांच्या वडिलांचे अंत्यसंस्कार या कुंडात केले होते आणि म्हणूनच राम कुंडाला अस्थी विलय तीर्थ (हाडांचे विसर्जन तलाव) असेही म्हणतात. महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, राजीव गांधी आणि डॉ. राजेंद्र प्रसाद यासारख्या प्रमुख व्यक्तींच्या अस्थी राम कुंडात विसर्जित करण्यात आल्या. रामकुंडाच्या शेजारीच एक गांधी तलाव आहे ज्यामध्ये महात्मा गांधींच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पांढरे संगमरवरी स्मारक बांधले आहे. पुन्हा ही जागा खराब देखभालीची आहे आणि स्वच्छतेचा अभाव आहे. येथे तुम्हाला अनेक भिकारी आणि पाकिटमार आढळतील.
४. नारोशंकर मंदिर.
गंगा घाटावर वसलेले, रामेश्वरचे नारोशंकर मंदिर १९७४ मध्ये बाजीराव पेशव्यांचे नारोशंकर राजेबहाद्दूर सरदार यांनी बांधले आहे. हे १८ व्या शतकातील सर्वात सुंदर स्थापत्यकलेपैकी एक आहे.
नारोशंकर मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
"नरोशंकर घंटा (घंटा)"
नावाची प्रसिद्ध घंटा आजूबाजूच्या तटबंदीत बसवलेली आहे. ही घंटा
पोर्तुगीजांवरील विजयाचे स्मारक आहे. सहा फूट व्यासाच्या या कांस्य घंटा
वाजवण्याचा आवाज सुमारे ५ किलोमीटरपर्यंत ऐकू येतो. गोदावरी नदीतील
पाण्याची पातळी वाढून नारोशंकर घंटा येथे पोहोचल्यावर ते खूप धोकादायक
असल्याचे गृहीत धरले जाते कारण ते नदीच्या पाण्याला (महापूर) पूर आल्याचे
सूचित करते.
नारोशंकर मंदिर हे एक लपलेले रत्न आहे. मुळात, हे एक ऐतिहासिक
शिवमंदिर आहे ज्याची मुळे विविध पवित्र ग्रंथांमध्ये आहेत. शिवरात्री आणि
इतर उत्सवांना या मंदिरात खूप गर्दी असते. जर तुम्ही नाशिकमध्ये असाल तर हे
ऐतिहासिक चमत्कार नक्कीच भेट देण्यासारखे आहे.
५. सुंदर नारायण मंदिर.
गंगा घाटाजवळील हे सर्वात जुन्या मंदिरांपैकी एक आहे. गंगाधर यशवंत चंद्रचूड यांनी १७५६ मध्ये हे मंदिर बांधले. मुख्य देवता भगवान विष्णू उर्फ नारायण, माता लक्ष्मी आणि माता सरस्वती आहेत. या मंदिराला "सुंदर नारायण (भगवान विष्णू)" असे नाव पडण्याचे मुख्य कारण म्हणजे, एकदा जालंदरची (दुष्ट राक्षसी) पत्नी वृंदा हिच्या शापामुळे भगवान विष्णू कुरूप झाले. शापामुळे भगवान विष्णू काळे आणि कुरूप झाले. गोदावरीमध्ये स्नान केल्यानंतर भगवान विष्णू शापातून मुक्त झाले. म्हणून भगवान विष्णूंना येथे श्री सुंदर नारायण असे म्हणतात.
सुंदर नारायण मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
मंदिराच्या दगडांवर सुरेख नक्षीकाम केलेले आहे. सुंदर नारायण मंदिर हे मुघल शिल्पकलेचे ठसे असलेले स्थापत्यकलेचे एक अद्भुत उदाहरण आहे. मंदिर अशा कोनात बांधले आहे की २१ मार्च रोजी सूर्योदयाच्या वेळी सूर्यकिरणे सुंदरनारायण मूर्तीवर पडतात.
6. कपालेश्वर महादेव मंदिर.
भगवान कपालेश्वर महादेव मंदिर हे नाशिकमधील गंगा घाटाजवळील एक प्रमुख जुने मंदिर आहे, जे १७६९ मध्ये जजीवनराम पवार यांनी बांधले होते. हे एक शांत आणि भव्य बांधणीचे मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की एकदा भगवान शिव यांनी चुकून गाय मारली होती. म्हणून, त्यांचे पाप धुण्यासाठी नंदीने त्यांना पवित्र रामकुंडात डुबकी मारण्याचा सल्ला दिला. म्हणून भगवान शिव नाशिकमध्ये आले आणि त्यांनी रामकुंडात डुबकी मारली आणि काही काळ ध्यान केले. हे मंदिर भगवान शिव यांनी ध्यान केलेल्या ठिकाणी आहे.
कपालेश्वर महादेव मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
या मंदिरात भगवान शिवाच्या मुख्य देवतेच्या समोर नंदी नाही हे पाहून आम्हाला आश्चर्य वाटले. सामान्यतः शिवलिंगासमोर नंदी ठेवला जातो पण या मंदिरात हा अपवाद आहे. एका स्थानिकाने आम्हाला समजावून सांगितले की भगवान शिव नंदीला गुरु (शिक्षक) मानत होते जे त्याला पापे धुण्यासाठी पवित्र रामकुंडात स्नान करण्याचा सल्ला देतात आणि म्हणूनच, कपालेश्वर मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी नंदी नाही. नाशिकमधील हे मंदिर अवश्य पहावे.
७. सीता घुफा (गुहा)
सीता गुफा हे काळाराम मंदिराशेजारी आहे. असे म्हटले जाते की सीता या ठिकाणी राहत होती आणि रावणाने तिला येथून पळवून नेले. तिने पूजा केलेले शिवलिंग येथे आहे. गुफामध्ये राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्ती आहेत. बाहेर पाच वड (वड) वृक्ष आहेत म्हणून या भागाला पंचवटी म्हणतात.
सीता गुप्ता – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
घुफा शहराच्या मध्यभागी आहे. तो मुख्य रस्त्यावर आहे आणि कोणीही ते ओळखू न शकता सहजपणे पार करू शकतो.
घुफा खूप लहान आणि अरुंद आहे. आम्हाला गुडघे टेकून आणि रेंगाळत
तिथे पोहोचण्याचा आनंद झाला. खाली जाणाऱ्या पायऱ्या आहेत आणि नंतर वर
जातात. घुफा सुमारे २.५ ते ३ फूट आहे आणि आत जाताना तो अरुंद होतो. म्हणून,
लठ्ठ किंवा मोठी कंबर असलेल्या किंवा श्वसनाचा त्रास असलेल्या किंवा
दम्याचा त्रास असलेल्या लोकांनी घुफामध्ये प्रवेश करताना काळजी घ्यावी.
बाहेरील जागा व्यवस्थित राखलेली नाही आणि तुमचे बूट
काढण्यासाठी जागा नाही. सहसा आठवड्याच्या शेवटी किंवा सुट्टीच्या दिवशी
गर्दी असते आणि रांगेत वाट पहावी लागते. तथापि, आठवड्याच्या दिवशी, तुम्ही
कोणतीही वाट न पाहता घुफामध्ये सहजपणे प्रवेश करू शकता.
एकंदरीत, सीता राहत असलेल्या ठिकाणी असणे हा एक अद्भुत अनुभव होता. नाशिकमध्ये हा घुफा अवश्य भेट द्यावा.
८. तपोवन.
नाशिकमधील आमच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात आम्ही तपोवनला भेट देऊ शकलो नाही. पण, तपोवन हे रामायणातील त्याच्या महत्त्वासाठी प्रसिद्ध आहे. असे मानले जाते की राम, लक्ष्मण आणि सीता त्यांच्या वनवासात येथे राहत होते. लक्ष्मणाने या ठिकाणी शूर्पणखेचे नाक कापले होते, त्यामुळे या शहराचे नाव नाशिक (नाशिक) पडले. असेही मानले जाते की तपोवन हे ते ठिकाण होते जिथून रावणाने सीतेचे अपहरण केले होते. या भयावह ठिकाणी राम पूर्णकुटी, लक्ष्मण आणि कुंडाची अनेक प्रसिद्ध मंदिरे आहेत.
९. मुक्तिधाम.
हे प्रसिद्ध मंदिर नाशिक रेल्वे स्टेशनवर आहे. संपूर्ण मंदिर पांढऱ्या संगमरवरी दगडांनी बांधलेले आहे आणि ते अगदी स्वच्छ आणि छान ठिकाणी आहे. मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराच्या भिंतींवर गीतेचे १८ अध्याय लिहिलेले आहेत. या मंदिराला भेट देणे हे पवित्र धाम किंवा पवित्र केंद्रांना भेट देण्यासारखे मानले जाते.
मुक्तिधाम – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
या ठिकाणी पर्यटकांसाठी राहण्यासाठी चांगल्या सोयी आहेत आणि ते स्वस्त दरात उपलब्ध आहेत. मंदिराभोवती एक मोठा परिसर आहे आणि अनेक दुकाने आहेत. जवळजवळ प्रत्येक पर्यटक या ठिकाणी नेहमीच भेट देतो.
१०. सोमेश्वर मंदिर.
सोमेश्वर हे नाशिकमधील भगवान शिवाला समर्पित प्रसिद्ध आणि सर्वात जुन्या मंदिरांपैकी एक आहे आणि गंगापूरमध्ये गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हिरवळीच्या परिसरात असलेले हे मंदिर अतिशय लोकप्रिय धार्मिक आणि आकर्षक पर्यटन स्थळ आहे. गोदावरी नदीत बोटिंगची सुविधा आहे. हे ठिकाण ताजेतवाने आहे आणि कुटुंब आणि मित्रांसह जाण्यासारखे आहे पण फक्त पावसाळ्यात.
११. बालाजी मंदिर.
नाशिकमधील प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक, गंगापूरमध्ये गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. जवळच गोदावरी नदीवर प्रसिद्ध दूधसागर धबधबा आहे. हा तिरुपती येथील धबधब्याची प्रतिकृती आहे. त्यामुळे जे तिरुपतीला जाऊ शकत नाहीत त्यांना येथेही असाच अनुभव घेता येईल.
बालाजी मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
This is one of the clean, spacious and well maintained temple located at a scenic location in Nashik. There is ample place for car parking at the Mandir. Also, for misal lovers the famous sadhana misal is located near the temple. The best time to visit is evening or any time in rainy season.
12. Navashya Ganpati Mandir.
The temple was built in mid-17th century by Peshwa. It has a long history of more than 300 years. It is located on the banks on Godavari river. The temple is so holy and serene that just by visiting the temple one experience great joy and calmness on the mind. The temple is famous for being very ‘Jagrut Devasthan’ and devotees wishes are fulfilled and hence the temple got the name Navashya Ganapati. The idol & temple is very beautiful.
In the year 1774 Raghoba Peshava and his wife Anandibai built this temple. Shreemant Madhavrao Peshve and Matoshri Gopikabai were also devotees of Shri Navshya Ganapati. On 15th August 1764, Raghoba Peshava and his wife Anandibai had a son who was named Vinayak. On that day the work of building the temple started.
There is adequate parking place at the temple and the queues are well arranged without much fuss. The temple sanctum is clean and one can be at peace. Outside the temple you can see the Godavari river which is soothing to the eyes.
13. Trimbakeshwar Mandir.
Trimbakeshwar enshrines one of the twelve jyotirlingas dedicated to shiva and is one of the famous pilgrim place. It is also the origin of river Godavari. The temple is very attractive and nearly hundred feet high. It was built in the 18th century by Maratha ruler, Peshwa Nana Saheb, the temple is a perfect epitome of classic architecture.
Trimbakeshwar Mandir – 15 Religious places in Nashik, Temples in Nashik
Trimbakeshwar is situated in the town of Trimbak and is 28 km from the city of Nashik and 40 km from Nashik road. During holidays there are long queues which might take up to three hours for darshan. However, you can get special Darshan at a cost of Rs.200 per person. Within temple, they don’t even let u stand there for a few seconds even after standing in queues for hours. There is a mirror just above the main shivlinga where u can see the shivlinga while the guards push you away to exit.
The major Poojas – Narayan Nagbali, Tripindi and Kalsarpa done only at Trimbakeshwar.
14. Kushavarta.
There is tale that Gautam Rishi had stopped river here and taken bath. At the bottom of this kund there are water springs. This kund was built in 1750. It is 21 feet deep. The structure around the Kushavarta Teerth was built in the late 18th century by Raoji Abaji Parnekar of the Holkars, the Maratha rulers of Indore. There is a tradition to take bath in this kund before going to Trimbakeshwar temple. Legends say, taking a holy dip in the Kushavarta kund can wipe off sin. Kushavarta is the place from where the Godavari River takes its course.
15. Saptashringi Devi Temple.
नाशिकपासून सुमारे ७० किमी अंतरावर दिंडोरी रोड मार्गे वणी येथे देवीचे हे एक शक्तीपीठ आहे. मंदिराजवळ जाताच एक मोठा दगडी टेकडी तुमचे स्वागत करते. ही सप्तशृंगी टेकडी आहे. देवीच्या १८ हातात १८ शस्त्रे आहेत आणि ती राक्षसांशी लढण्यासाठी सज्ज आहे असे ज्ञात आहे. देवीला महिषासुर मर्दिनी असेही म्हणतात. या संदर्भात एक कथा अशी आहे की महिषासुर राक्षस मार्कंडेय ऋषींसाठी त्रास निर्माण करत होता. मार्कंडेयने त्यांना मारण्यासाठी पवित्र अग्नी बनवला होता. देवीने पवित्र अग्नीपासून वेगवेगळी शस्त्रे धरलेल्या ९ जोड्या हातांनी प्रकट होऊन राक्षसाचा नाश केला. म्हणून महिषासुर मर्दिनी, म्हणजे महिषासुराचा वध करणारा.
सप्तशृंगी मंदिर – नाशिकमधील १५ धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे
मंदिर खूप सुंदर आहे. तुम्ही एका विशिष्ट ठिकाणी गाडीने जाऊ शकता आणि नंतर ५००+ पायऱ्या आहेत ज्या निरोगी लोकांसाठी फारशा कठीण नाहीत. ज्यांना चढण्यास अडचण येते त्यांच्यासाठी येथे डोली उपलब्ध आहेत. जर तुम्हाला राहायचे असेल तर मंदिर ट्रस्टमध्ये राहण्याची व्यवस्था आहे. देवीने तुमची इच्छा पूर्ण करावी असे मानले जाते. आम्ही मंदिराला भेट दिली तेव्हा मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी रोप वेचे काम जोरात सुरू होते.
नाशिकमधील १५ प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे, नाशिकमधील मंदिरे याबद्दल तुमचे मत मला कळवा.
Nashik Neelkantheshwar Temple : नाशिकच्या गोदाघाटावर उजळला प्राचीन वारसा! निळकंठेश्वर मंदिराचे संवर्धन कार्य अंतिम टप्प्यात
Updated on:
2 लेख बाकी
नाशिक: कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर गोदाघाटावरील निळकंठेश्वर मंदिराचे काम पूर्ण होत आले असून, नारोशंकर सभामंडपावरील काम प्रगतिपथावर आहे. गोदावरी घाटाच्या मध्यभागी वसलेले निळकंठेश्वर मंदिर सध्या संरक्षक थर लावण्याच्या टप्प्यात आहे. भिंती, छत व पृष्ठभागावर या थराचे काम सुरू असून, त्यानंतर साफसफाई सुरू होणार आहे. पुढील टप्प्यात मंदिराच्या खालच्या भागातील दगडांची पुनर्स्थापना केली जाणार असून, यामुळे मंदिराचे मूळ स्थापत्य रक्षण आणि स्थायित्व सुनिश्चित होईल, असे पुरातत्त्व विभागाने सांगितले आहे.
निळकंठेश्वर मंदिराची वास्तुशैली, घाटाशी निगडित समन्वय आणि प्राचीन धार्मिक संकल्पना अभ्यासकांच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण ठरतात. मंदिराच्या संरचनात्मक थरांच्या अभ्यासामुळे स्थानिक स्थापत्यकला व भारतीय मंदिर परंपरेतील पद्धतींचा अभ्यास करता येतो. या कामांमुळे मंदिरांच्या मूळ स्थापत्याचा अभ्यास, संरक्षण व आध्यात्मिक महत्त्व दोन्ही टिकवले जातील.
तसेच, स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेच्या संवर्धनासाठी ही पावले अत्यंत महत्त्वाची आहेत, असेही पुरातत्त्व विभागाच्या वतीने सांगण्यात आले. या कामामुळे नाशिकच्या धार्मिक व स्थापत्य शास्त्रीय वारशावर संशोधकांचे लक्ष केंद्रित झाले आहे.
नारोशंकर सभामंडपातील मूर्ती स्पष्ट
पुरातत्त्व विभागाकडून नारोशंकर मंदिराच्या सभामंडपातील काम सध्या प्रगत अवस्थेत आहे. आतल्या भागातील स्वच्छता व मूर्तींच्या संवर्धनामुळे मूर्तींची आसने स्पष्ट दिसू लागली आहेत. पूर्वी धुळीमुळे अस्पष्ट असलेल्या मूर्ती आता पूर्ण स्पष्ट झाल्यामुळे, मंदिराची आध्यात्मिक व स्थापत्यीय उपस्थिती नव्याने जाणवते. ही स्वच्छता मूर्तींच्या तपशील, शिल्पकौशल्य आणि धार्मिक अभिव्यक्ती यांचा अभ्यास करण्यासाठी अभ्यासकांसाठी मौल्यवान साधन ठरेल.
निळकंठेश्वर मंदिराला कोट मारायचे काम बाकी आहे, नंतर क्लिनिंगही होणार आहे. नारोशंकराच्या मंदिरातील धूळ स्वच्छ करण्यात आल्याने मूर्ती स्पष्ट झाल्या आहेत. वरच्या मूर्तींवरचे कोरीव काम देखील स्पष्ट दिसत आहे.
- अमोल गोटे, सहायक संचालक, पुरातत्त्व आणि संग्रहालय विभाग, नाशिक
नारोशंकर | रामेश्वर मंदिर, पंचवटी | Discover Maharashtra
नारोशंकर | रामेश्वर मंदिर, पंचवटी –
पेशव्यांच्या काळात नाशिकचे सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दर यांनी १७४७ मध्ये रामेश्वर मंदिर बांधले. या मंदिराला दोन प्रवेशद्वार आहेत. मंदिराच्या सभोवतालच्या भिंतीवर अक्षय नागाचे कोरीवकाम करण्यात आलेले असून याचे महत्व म्हणजे हा नाग शिव शंकराचे काळावर असलेले नियंत्रण दर्शवतो.
हे मंदिर गोदाकाठी असल्याने घाटांपासून मंदिराची शांतता अबाधित राहावी आणि पुरापासून मंदिराचे संरक्षण व्हावे या हेतूने मंदिराच्या सभोवताली एक भक्कम दगडी भिंत उभारली आहे. मंदिराच्या चारही बाजूने राजपूत शैलीने तयार करण्यात आलेल्या छत्र्या आणि मध्यभागी असलेले नारोशंकराच्या मंदिराचा कळस लांबूनच लक्ष वेधून घेतो.
श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांच्या कारकिर्दीत त्यांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली पोर्तुगीजांविरुद्ध वसईच्या लढाईमध्ये मराठ्यांनी अभूतपूर्व पराक्रम केला. त्यावेळी वसईच्या किल्ल्यामधील चर्चच्या घंटा या लढाईचे स्मरण राहावे म्हणून पेशवे १७३९ सोबत घेऊन आले. त्यातील एक घंटा या मंदिरात ठेवण्यात आली आहे. ही घंटा सध्या दिसते तिथे म्हणजेच मुख्य दरवाजाच्या प्रवेशद्वारच्या वरती बांधण्यात आली. आजही ही घंटा मराठ्यांच्या शौर्याचे प्रतीक म्हणून दिमाखात उभी आहे. तेव्हापासून या रामेश्वर मंदिराला नारोशंकर मंदिर आणि घंटेला नारोशंकर मंदिराची घंटा असे म्हणतात.
Naroshankar Temple History – Naroshankar Bell – Nashik Naroshankar Mandir Architecture
गोदावरी नदीच्या काठावर पंचवटी परिसरातील नारोशंकर मंदिर हे पेशवाई काळातील स्थापत्यकलेचे एक उत्तम उदाहरण आहे - तज्ञ कारागिरांनी नैसर्गिक परिसराशी सुसंगत आणि सुसंवादी डिझाइन वापरले होते. हे मंदिर भगवान शिव यांना समर्पित आहे.
नारोशंकर मंदिराचा इतिहास
नारोशंकर मंदिर १७४७ मध्ये सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दूर उर्फ दानी यांनी बांधले होते. तेव्हा मंदिराची किंमत १८ लाख रुपये होती.
घंटा आणि त्याच्या स्थापत्यकलेमुळे हे मंदिर खूप महत्त्वाचे आहे.
पेशव्यांच्या उत्कर्षाच्या काळात बांधले गेलेले नारोशंकर मंदिर कोणत्याही मुस्लिम प्रभावापासून पूर्णपणे मुक्त आहे.
Discover more
Hindu Text Translation
Hindu Culture Workshop
Comparative Religion Studies
या मंदिरावर राजस्थानी आणि गुजराती वास्तुकलेचा प्रभाव दिसून येतो. १७ व्या आणि १८ व्या शतकात गुजरात आणि राजस्थान (राजपुताना) येथून सुतार, भित्तिचित्र चित्रकार, शिल्पकार, कारागीर आणि गवंडी आले आणि त्यांनी स्थानिक कारागिरांना प्रशिक्षण दिले. त्या काळातील अनेक मंदिरांची रचना आणि अंमलबजावणी करण्यातही त्यांचा महत्त्वाचा वाटा होता.
नारोशंकर मंदिरातील घंटा
नारोशंकर येथील मंदिरातील घंटेचे काही राजकीय महत्त्व आहे. ही प्रचंड घंटा वसईच्या पोर्तुगीज प्रदेशातून आणण्यात आली होती.
१७३९ मध्ये श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांचे भाऊ चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील वसई आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश पोर्तुगीजांच्या जुलूमातून मुक्त केला. त्यांनी पोर्तुगीज आक्रमकांचा पराभव केला आणि वसई किल्ला मुक्त केला.
नारोशंकर मंदिरातील घंटा त्याच्या मोठ्या आकारामुळे नव्हे तर मराठ्यांच्या शौर्याची आठवण करून देणारी असल्याने प्रसिद्ध आहे.
Discover more
Hindu deity idols
Ramayana
Religious ceremony essentials
प्रवेशद्वारावर छत्रीसारखी वैशिष्ट्ये असलेल्या इमारतीत घंटा बसवण्यात आली आहे.
नारोशंकरने नाशिकमध्ये विजयाचे चिन्ह म्हणून घंटा आणली.
असे म्हटले जाते की, हत्तीच्या गळ्यात घंटा बांधून ती नाशिकला आणण्यात आली होती.
नाशिक नारोशंकर मंदिर आर्किटेक्चर
हे मंदिर दगडांनी बनवलेल्या एका मजबूत भिंतीच्या आत आहे.
शिखर, सभामंडपाच्या छतावरील पौराणिक कलाकृती आणि नारोशंकर घंटाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या छत्री मंदिराच्या स्वरूपाचे आणि प्रोफाइलचे सौंदर्य वाढवतात.
Discover more
Ancient scripture translations
Hindu Worship Items
Temple architecture books
नदीकाठच्या निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर, नदीकाठच्या शिखरांवर आणि इतर शिल्पांवर सिंह आणि इतर पौराणिक प्राण्यांसारख्या प्रमुख शिखराच्या आकृत्यांचा आकार पाहता, नाशिकच्या तज्ञ कारागिरांसाठी व्रत आणि कौतुक निर्माण होते. नारोशंकर मंदिरात स्थपती (कारागीर) यांनी सेंद्रिय वास्तुकलेसाठी उच्च दर्जाचे प्रदर्शन केले आहे.
मंदिराच्या सभोवतालच्या भिंतीवर वर्तुळाकार अक्षय नाग किंवा नागाचे कोरीवकाम आहे. अशा प्रकारची प्रतीकात्मक कला तांत्रिक पंथाशी संबंधित असण्याची शक्यता आहे. नाग शिव किंवा काळाचा विजय - काळ किंवा मृत्यु दर्शवितो.
सभामंडपाच्या स्वरूपात हेमाडपंथी प्रभाव आहे तर उपशिखरांच्या शिल्पे, स्तंभ, प्रतिमांचा शेवट आणि कोरीवकाम हे सर्व उत्तर भारतीय शैलीचे आहे.
आजूबाजूची भिंत आणि चारही कोपऱ्यांमधील छत्री राजपूत जलमहालांचा प्रभाव दर्शवतात. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या वर मोठी घंटा ठेवण्यासाठी बांधलेली चौकट राजपूत वंशाची आहे.
नारोशंकर टेंपेच्या सभोवतालच्या भिंतीची उंची ५.५ मीटर आहे आणि प्रत्येक कोपऱ्यातील छत्रींची उंची ४.५ मीटर आहे.
मुख्य शिखराची उंची २६ मीटर आहे आणि उपशिखरांची उंची अनुक्रमे २० मीटर आणि १५ मीटर आहे.
नारोशंकर मंदिराच्या मागील बाजूस आणि इतर दोन्ही बाजूंना हत्तींचे (दिग्गजांचे) कोरीवकाम आहे.
धार्मिक आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे असलेले हे सुंदर मंदिर योग्यरित्या राखले जात नाही. आपल्या हिंदूंना आपल्या परंपरेचा आदर नाही आणि हे भारतातील अनेक सुंदर मंदिरांच्या वाईट स्थितीतून स्पष्टपणे दिसून येते.
नाशिक.. संतांची भुमी, तंत्रज्ञानाची भुमी अशी ओळख.. यासोबतच आणखी एक ओळख म्हणजे नाशिकचा पूर.. पूर आला की, गोदाकाठावर जाऊन पूर बघणे.. त्यात मुख्यत्वे करुन दुतोंड्या मारुती किती बुडाला आणि जर तो बुडाला असेल तर नारोशंकराची घंटा किती बुडाली हे बघणे होय.. हि उत्सुकता प्रत्येक नाशिककराला असतेच असते..
गेल्या वर्षी आजच्याच दिवशी (५ ऑगस्ट) तब्बल पन्नास वर्षांनंतर गोदाकाठची ऐतिहासिक नारोशंकराची घंटा गोदावरीला आलेल्या पुरामुळे बुड़ाली. नक्की काय आहे ही घंटा… जाणून घेऊ या ऐतिहासिक नारोशंकर घंटा आणि मंदिराबद्दल…
पेशव्यांच्या काळात नाशिकचे सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दर यांनी 1747 मध्ये रामेश्वर मंदिर बांधले, दोन प्रवेशद्वार असलेल्या या मंदिराचे बांधकाम करण्यासाठी त्यांना तब्बल 18 लाख रुपये खर्च आला. मंदिर उभारण्यासाठी राजस्थान आणि गुजरात येथुन कारागीर बोलावले असल्याचे जाणकार सांगतात. हे मंदिर फक्त हेमाडपंथी नसून नागरी पारंपारिक स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना आहे. या मंदिराचे सभामंडप हेमाडपंथी तर मंदिराभोतती असलेल्या छत्रा राजपूत शैलीच्या आहेत, असे हे भारतातील वेगवेगळ्या ठिकाणी असलेल्या शैलीचा वैविध्यपूर्ण नमूना म्हणजे नारोशंकर मंदिर असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.
मंदिराच्या सभोवतालच्या भिंतीवर अक्षय नागाचे कोरीवकाम करण्यात आलेले असून याचे महत्व म्हणजे हा नाग शिव शंकराचे काळावर असलेले नियंत्रण दर्शवतो. या मंदिरातील शिवलिंगाची पूजा केल्याशिवाय सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दर दैनंदिन काम करत नसत. मंदिराच्या सभोवताली है मंदिर गोदाकाठी असल्याने घाटांपासून मंदिराची शांतता अबाधित राहावी आणि पुरापासून मंदिराचे संरक्षण व्हावे या हेतूने मंदिराच्या सभोवताली एक भक्कम दगडी भिंत उभारली आहे. मंदिराच्या चारही बाजूने राजपूत शैलीने तयार करण्यात आलेल्या छत्र्या आणि मध्यभागी असलेले नारोशंकराच्या मंदिराचा कळस लांबूनच लक्ष वेधुन घेतो.
श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांच्या कारकिर्दीत त्यांचे बंधू चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली पोर्तुगीजांविरुद्ध वसईच्या लढाई मध्ये मराठ्यांनी अभूतपुर्व पराक्रम केला. त्यावेळी वसईच्या लढाईचे स्मरण राहावे म्हणून किल्ल्यामधील चर्चच्या काही घंटा पेशवे 1739 – 40 मध्ये सोबत घेऊन आले. त्यातील एक घंटा नाशिकमधील रामेश्वर मंदिरात ठेवण्याचे ठरवले. ही घंटा सध्या दिसते तिथे म्हणजेच मुख्य दरवाजाच्या प्रवेशद्वारावरती बांधण्यात आली. आजही ही घंटा मराठ्यांच्या शौर्याचे प्रतीक म्हणून दिमाखात उभी आहे. या घंटेच्या बाजूला असलेला महीरप हा देखील राजपूत शैलीचा आहे. तेव्हापासून या रामेश्वर मंदिशाला नारोशंकर मंदिर आणि घंटेला नारोशंकर मंदिराची घंटा असे म्हणतात.
यापूर्वी 1969 मध्ये महापूर आला होता तेव्हा पुराच्या पाण्याच्या लाटांनी ही घंटा बाजली होती आणि तिचा आवाज 5 ते 6 किलोमीटर घुमला होता, असे सांगितले जाते. गोदावरी नदीच्या बाजूने बघितल्यास घंटेच्या आजूबाजूला दोन घुमटाकार छत्र्या आणि घंटेच्या मागे नारोशंकराच्या मंदिराचे सलग तीन कळस दिसतात.
(संदर्भ : जाणकारांची माहिती, नाशिक माहिती पुस्तक)
नारोशंकर घंटा : गोदावरीच्या महापुराचे मापक
वैभव सुरेश कातकाडे, नाशिक
Shri Kalaram Mandir Sansthan, Nasik | One of the famous place in India divine foot touch of lord Shree Rama
मंदिरातील माहिती प्राचिन इतिहास
श्रीरामरक्षेतील वरील श्र्लोका प्रमाणे गर्भगृहात मध्यभागी श्री प्रभुराम त्यांच्या उजव्या बाजुस लक्ष्मण व डाव्या बाजुस सिता ह्यांच्या मुर्ती असून समोरील सभामंडपात दास मारूती 'श्री राम जय राम जय जय राम' असा जप करीत हात जोडून प्रभू सेवेसाठी उभा आहे. ह्या सभामंडपातील मारूतीची मूर्तीची दृष्टी साध्यता प्रभुरामचंद्रांच्या चरणांशी खीळलेली आहे.
मंदिरातील मूर्ती प्राचीन असून कमीत कमी दहाव्या शतकाच्या पूर्वीच्या असाव्यात मूर्तीच्या प्राचिनत्वाचा शोध घ्यायचा झाल्यास
१) श्रीचक्रधरस्वामी तेराव्या शतकात पंचवटीतील राममंदिरात येवून गेल्याचा उल्लेख लिला चरित्रात सापडतो.
गोसावी नाशिकासि बीजे केले पंचवटीये अवस्थान आले दीस दोनचारी (
एकीवासना ) रामाच्या देऊळी उद्येचिये देउळी उद्येयाचिये वेळी चौकी आसन
जाल्हे
- संदर्भ लीलाचरित्र लीला क्र २३६, पा क्र १२५ संपादन प्रा श्री पुरूषोत्तम नागपुरे
२) संत एकनाथ महाराज (१५९९) काळाराम मंदिरात श्रीराम प्रभुच्या दर्शनाला आले होते. त्या संदर्भात काव्य या श्री प्रभुरामांचे साक्षीने लिहीले.
श्री गुरूदत्तात्रे यांच्या सगुन सात्काराने एकनाथांना सिध्दावस्था प्राप्त झाली. श्री जनार्दनस्वामिंनी त्यांना तिर्थाट करन्याचा सल्ला दिला तिर्थाटन करून परत आल्यावर नाथांनी सदगुरूंचे दर्शन घेतले तदनंतर नाशिक येथे पंचवटीत जाऊन प्रभु श्रीरामचंद्राचे दर्शन घ्यावे अशी उत्कठ इच्छा निर्माण झाल्याने गुरूशिष्याची जोडी नाशिकला निघाली वाटेत चंद्रभट नामक एका विद्वान ब्राम्हणाच्याघरी त्यांनी मुक्काम केला. वे. शा. स. चंद्रभट उत्तम प्रवचनकार होते. त्यांनी त्या रात्री चतुश्र्लोकी भागवतावर भावपूर्ण शब्दात निरूपण केले गुरूशिष्याने तन्मयतेने ते श्रवण केले. पुढे नाशिक येथील प्रभु श्रीरामांच्या साक्षीणे स्वामिनी नाथांना चतुश्र्लोकी भागवतावर प्राकृत भाषेत टीका लिहीण्याची आज्ञा केली. गुरूआज्ञा शिरोधार्थ मानून नाथांनी चतुश्र्लोकी भागवतावर प्राकृत भाषेत ओविबध्द टिका लिहीली. सदगुरू जनार्दनस्वामिंच्या आदेशानुसार नाथांनी लिहीलेला हा पहिला ग्रंथ. त्रंबकेश्वर येथे महा. सदगुरूंच्या सानिध्यात पूर्णत्वास गेला (श्रीराम भागवत पुरानातील संदर्भानुसार भगवंतानी ब्रम्हदेवास प्रथमतः चतुश्र्लोकी भागवत सांगीतले)
३) श्री समर्थ रामदास स्वामींना याच श्रीराम प्रभुंच्या मूर्तीचा साक्षात्कार झाला. त्या संदर्भात...
श्री छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे आधीदैवत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांची या मूर्तीवर असिम श्रध्दा श्री समर्थांनी लग्नमंडपात सावधान हा शब्दऐकल्यावर आपले गाव जांब येथून पलायन केले व नाशिकला आले. पंचवटीत आले याच श्री प्रभुंच्या मंदिरात आले. त्यावेळीपण ह्याच श्रीराम लक्ष्मण सीता व समोर हनुमान या मुर्ती होत्या मंदिर लाकडी होते पण भव्य होते. मंदिरात प्रवेश करताच त्यांचे सर्वांग रोमांचीत झाले. अःतकरणाच्या पात्रातून अष्टसात्वि भावांची गोदावरी भरभरून वाहू लागली इथेच त्यांना रामचंद्राचे प्रत्यक्ष दर्शन झाले. महाविर अर्जुनाला भगवान श्रीकृष्णाने विश्वरूप दर्शन दिले त्याचीच एक झलक रामदास स्वामींना या काळाराम मंदिरात अनुभवली नाशिक पंचवटीत काळाराम मंदिरात समर्थांना श्रीराम प्रभुंना साक्षात्कार झाला व त्यांच्या नवजिवनाचा भावपूर्ण शुभारंभ झाला.
२) संदर्भः संपादकीय विद्या वाचस्पती डॉ. अरून शंकर वाडेकर श्री संत एकनाथ महाराज लिखीत श्री भावार्थ रामायण
३) संदर्भः चिंता करीतो विश्र्वाची लेखक समर्थ प्रेमी स्पनिल चिंचोळकर
श्री समर्थ पंचवटीपासून जवळच अंदाजे ३ कि. मी. अंतरावर असलेल्या टाकळी या गावी मुक्कामास होते. टाकळीत रात्री मुक्काम करावा सकाळी उठून नंदिनी नदिच्या तीरावर स्नान संध्या करावी दररोज बाराशे सुर्यनमस्कार घालावे त्यानंतर पाण्यात उभे राहून दोन तास गायत्री मंत्राचा जप करावा. साडेबारा वाजेपर्यंत रामनामाचा जप करावा दुपारी मधुकरीसाठी पंचवटीत यावे नंतर काळाराम मंदिरात प्रवचने ऐकावीत. नाशकातील विद्वान मंडळीच्यां संग्रहातील ग्रंथाचा धांडोळा घ्यावा आणि रात्री पुन्हा टाकळीला परतावे असा त्यांचा दिनक्रम असे त्याकाळी बारा महिने चालणार्याथ किर्तन प्रवचनांसाठी काळाराम मंदिर प्रसिध्द होते. श्री समर्थ रामदास स्वामिंचा हा काळ इ. सन १६२० ते इ. सन. १६३२ असा आहे.
श्री समर्थ इ.सन १६४४ मध्ये कृष्णातिरी आल्यानंतर दोन चार वर्षातच त्यांनी पंचवटीच्या रामउपासकांना पत्र लिहीले आहे. या पत्रात समर्थांची अत्यंत मधुरभक्ती कोमल वाणीने प्रकट झाली आहे. जेथे पडाली कृपादृष्टी रघुत्तमरायाची यावरून श्रीरामांच्या साक्षात्काराचे हे पुण्यस्थळ श्री काळाराम मंदिर समर्थांना परमप्रिय वाटत आहे. या पत्रात समर्थ म्हणतात....
जतनस्थान गोदातटी | परमपावन पंचवटी |
जेथे पडली कृपादृष्टी | रघूत्तमरायाची ||१ ||
प्रत्यकी माझा नमस्कार | देवासी करावा निरंतर |
मजकारणे शरीर | इतुके कष्टवावे ||९ ||
४) संतश्रेष्ट श्री गजानन महाराज (शेगाव) श्री काळाराम मंदिरात येऊन गेले व त्यांना श्री रामप्रभुंचा साक्षात्कार झाला. त्यासंदर्भात....
संतश्रष्ट श्री गजानन महाराज ( शेगाव) २३ फब्रुवारी १८७८ रोजी प्रथमतः ऐन तारूण्य दशेत शेगावी दिसले व ८ सप्टेंबर १९१० रोजी समाधिस्त झाले.
श्री गजानन विजयः अध्याय ११ वा
श्री गजानन महाराज काळाराम मंदिरात आले व येथे त्यांचे परम मित्र श्री नृसिंह महाराज (गोपाळदास महाराज यांना भेटले) त्या संदर्भात श्री गजानन विजय या ग्रंथात अध्याय क्रमांक ११ मध्ये खालील प्रमाणे उल्लेख आहे.......
मग ती मंडळी निघाली | शेगावहिणी भली |
शिवरात्रीस येती झाली | त्रंबकेश्र्वरी कारणे ||८२ ||
कुशावर्ती केले स्नान | घेतले तयाचे दर्शन |
गंगाव्दार जाऊन | पुजन केले गौतमीचे ||८३||
वंदिली माय निलांबिका | तेवी गहणी निवृत्तीनाथ देखा
तेथून आपले नाशिका | गोपाल दासास भेटावया || ८४||
हा गोपालदास महंत | काळाराम मंदिरात |
धुनी लाऊन व्दारात | पंचवटीच्या बसलासे||८५ ||
राम मंदिरासमोर | एक पिंपळाचा होता पार |
शिष्यासहित साधुवर | तेथे जाऊन बैसले||८६||
गोपालदास आनंदि झाले | बोलले जवळच्या मंडळीस |
उत्तम माझा बंधू आला | वर्हा डातून गजानन ||८७||
जाहया त्याचे दर्शन | अनन्यभावे करून |
माझी ही भेट म्हणून | नारळ साखर त्याशी द्या ||८८||
हा घर आला कंठात | तो मी एक साक्षात |
देह भिन्न म्हणून | नारळ साखर त्याशी द्या ||८९
शिष्यांनी तैसेच केले | दर्शन घ्याया अवघे आले
केठा माजी घातिले | दिलेल्या पुष्पहाराला ||९०||
नारळ आणि खडीसाखर | ढोविली स्वामिसमोर |
ती पाहुन गुरूवर | ऐसे बोलले भास्कराला ||९१||
हा प्रसाद अवघ्याशी वाटी | परी म होऊ देई दाटी |
माझ्या बंधूनची झाली भेटी | आज या पंचवटीत ||९२||
याच वेळी श्री गजानन महाराज श्री प्रभुरामचंद्राचे दिव्य दर्शन साक्षात्कार झाल्याचा उल्लेखही आढळतो.
काळाराम - Department of Tourism Maharashtra
काळाराम
काळाराम मंदिर नाशिकच्या पवित्र भूमीत उभे असलेले एक अद्वितीय धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळ आहे. काळ्या दगडात कोरलेल्या भव्य श्रीरामाच्या मूर्तीमुळे याला “काळाराम” हे नाव मिळाले. केवळ श्रद्धेचे केंद्र नसून, हे मंदिर भारतातील सामाजिक सुधारणा चळवळींचे साक्षीदारही राहिले आहे. या मंदिराच्या भव्य वास्तुशिल्पावर नजर टाकताच त्याची अप्रतिम रचना मंत्रमुग्ध करते. उंच भव्य खांब, सुबक कोरीवकाम आणि काळ्या दगडांची मजबुती यामुळे मंदिराला एक वेगळेच तेज प्राप्त झाले आहे. पवित्र गोदावरी नदीच्या सान्निध्यात वसलेले हे स्थान भक्तांसाठी अपार श्रद्धेचे केंद्र आहे.
इतिहासप्रेमींना आणि भक्तांना येथे एका वेगळ्याच आध्यात्मिक शांतीचा अनुभव मिळतो. सामाजिक सुधारकांनी येथे अनेक चळवळी घडवल्या, ज्यांनी भारतीय समाजाला नवा दिशा दिला. अशा या ऐतिहासिक आणि धार्मिक ठिकाणी भेट देणे म्हणजेच श्रद्धा, परंपरा आणि इतिहास यांचा एक अद्वितीय मिलाफ अनुभवणे.
इतिहास
काळाराम मंदिराचा इतिहास १८व्या शतकापर्यंत मागे जातो. लोककथेनुसार, मराठा साम्राज्यातील सरदार रंगराव ओढेकर यांना एका दैवी दृष्टांतात श्रीरामाची काळ्या दगडातील भव्य मूर्ती गोदावरी नदीत विलीन झालेली दिसली. या दृष्टांताने प्रेरित होऊन त्यांनी त्या मूर्तीचा शोध घ्यायचे ठरवले आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्यांनी ती मूर्ती बरोबर त्याच ठिकाणी सापडली जिथे त्यांनी स्वप्नात पाहिली होती. या अद्भुत घटनेनंतर, १७८८ साली त्यांनी या भव्य मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात केली, आणि १७९२ मध्ये मंदिर पूर्ण झाले.
मंदिर केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे नाही, तर भारतीय इतिहासातही त्याला विशेष स्थान आहे. १९३० साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी येथे ऐतिहासिक सत्याग्रह केला होता. दलितांना मंदिरात प्रवेश आणि पूजा करण्याचा हक्क मिळावा, या मागणीसाठी त्यांनी मोठ्या आंदोलनाचे नेतृत्व केले. या घटनेमुळे जातीय विषमतेविरोधातील संघर्षाला नवीन दिशा मिळाली आणि सामाजिक सुधारणा चळवळीला गती मिळाली. आजही हे मंदिर श्रद्धा आणि सामाजिक परिवर्तनाचे प्रतीक मानले जाते आणि भाविकांसाठी तसेच समाजसुधारकांसाठीही प्रेरणादायी ठरते.
मंदिर संकुल
काळाराम मंदिर हेमाडपंथी वास्तुशैलीचे एक भव्य उदाहरण आहे. संपूर्ण मंदिर काळ्या बेसाल्ट दगडातून कोरलेले असून, त्याच्या बांधकामात असलेले अप्रतिम शिल्पकौशल्य आणि भक्तीभाव थक्क करणारा आहे. प्रत्येक दगड सुबक कोरला गेला असून, शतकानुशतके टिकणारी ही भव्य रचना आजही तितकीच भव्य आणि भक्कम उभी आहे.
मंदिराचा मुख्य कळस तब्बल ७० फूट उंच असून, त्यावर सोन्याच्या पत्र्याने मढवलेला मुकुट सूर्यप्रकाशात लखलखतो. मंदिराच्या भोवती १७ फूट उंच भक्कम तटबंदी असून, संपूर्ण मंदिर संकुल सुमारे ७०,००० चौरस फूट क्षेत्रफळावर पसरलेले आहे. मंदिराच्या चारही दिशांना उत्तरेस, दक्षिणेस, पूर्वेस आणि पश्चिमेस असलेल्या भव्य प्रवेशद्वारांमधून सर्व भक्तांना मुक्त प्रवेश मिळतो, हे सर्वसमावेशकतेचे प्रतीक आहे.
मंदिराच्या गर्भगृहात काळ्या दगडातून कोरलेल्या भगवान श्रीराम, देवी सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्ती आहेत. त्यांचे तेजस्वी स्वरूप भक्तांना मंत्रमुग्ध करते. प्रवेशद्वाराजवळ विराजमान भगवान हनुमानाची भव्य मूर्ती श्रीरामाच्या दिशेने अनंत भक्तिभावाने नतमस्तक आहे. मंदिराचा प्रत्येक कोपरा दैवी कलाकुसरीचे दर्शन घडवतो. भक्ती, इतिहास आणि वास्तुशास्त्र यांचे अनोखे मिश्रण असलेले हे मंदिर महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पवित्र आणि उन्नत स्थळांपैकी एक मानले जाते.
धार्मिक विधी आणि उत्सव
काळाराम मंदिर विविध हिंदू सणांच्या काळात भक्तिभावाने गजबजून जाते. संपूर्ण भारतातून हजारो भक्त येथे एकत्र येतात. सर्वात भव्य सोहळ्यांपैकी एक म्हणजे रामनवमी. मार्च-एप्रिलमध्ये साजरा होणारा हा उत्सव भगवान श्रीरामाच्या जन्मदिनानिमित्त अतिशय भव्य प्रमाणात पार पडतो. या दिवशी मंदिरात विशेष पूजा आणि अभिषेक होतात. भक्तांच्या जयघोषात आणि मंत्रोच्चारांच्या गजरात श्रीरामाची भव्य रथयात्रा नाशिक शहराच्या मुख्य रस्त्यांवर काढली जाते. या दिवशी मंदिरात भक्ती आणि आध्यात्मिकतेचे अद्भुत वातावरण असते.
दसरा हा आणखी एक महत्त्वाचा सण येथे मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. श्रीरामाने रावणावर मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक म्हणून मंदिरात विशेष पूजा, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि विविध धार्मिक विधी पार पडतात. या वेळी मंदिरात असंख्य भाविकांची गर्दी होते आणि संपूर्ण परिसर रामनामाच्या जयघोषाने दुमदुमतो.
चैत्र प्रतिपदा म्हणजेच गुढी पाडवा हा मराठी नववर्षदिन मंदिरात मोठ्या आनंदाने साजरा होतो. या दिवशी मंदिरात विशेष आरती, पूजा आणि विविध पारंपरिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भक्तगण नवीन वर्षाची सुरुवात श्रीरामाच्या चरणी प्रार्थना करून करतात. या सर्व सणांमुळे काळाराम मंदिर भक्ती, आनंद आणि दिव्यतेने भारलेले असते, जे प्रत्येक भक्तासाठी एक अविस्मरणीय अनुभव ठरतो.
भेट देण्यासाठी योग्य काळ
काळाराम मंदिर वर्षभर भक्तांसाठी खुले असते, पण मंदिराची खरी दिव्यता अनुभवायची असेल तर ऑक्टोबर ते मार्च हा सर्वोत्तम काळ आहे. या काळात हवामान आल्हाददायक असते, ज्यामुळे मंदिराच्या सुंदर वास्तूशिल्पाचा शांतपणे आस्वाद घेता येतो. या महिन्यांत मंदिराच्या पवित्र आणि शांत वातावरणात भक्तीभावाने दर्शन घेतल्यास मनाला विशेष समाधान लाभते.
ज्यांना अधिक भक्तिमय आणि भव्य सोहळ्याचा अनुभव घ्यायचा असेल, त्यांनी रामनवमी किंवा दसऱ्याच्या काळात येथे अवश्य भेट द्यावी. या सणांदरम्यान मंदिर भक्तीने गजबजून जाते. मंत्रोच्चार, भजन, आरत्या आणि विशाल मिरवणुकींनी संपूर्ण परिसर दुमदुमून जातो. दीपमाळांनी उजळलेले मंदिर, रंगीबेरंगी सजावट आणि हजारो भक्तांची उपस्थिती हा एक अविस्मरणीय सोहळा बनतो.
शांत, समाधानी दर्शन असो किंवा जल्लोषपूर्ण उत्सवांचा अनुभव, काळाराम मंदिर प्रत्येक भक्ताला अध्यात्मिकतेचा आणि भक्तीचा अमूल्य आनंद देणारे ठिकाण आहे. येथे येणाऱ्या प्रत्येकाला शांती, सकारात्मकता आणि भगवंताच्या उपस्थितीची जाणीव होते.
कसे पोहोचाल?
काळाराम मंदिरा पर्यंत पोहोचणे अतिशय सोपे आहे, कारण नाशिक उत्कृष्ट वाहतूक सुविधांनी जोडलेले आहे. येथील सर्वात जवळचे विमानतळ म्हणजे नाशिक विमानतळ, जे फक्त २४ किमी अंतरावर आहे. मुंबई आणि पुण्याहून नियमित विमानसेवा उपलब्ध आहे. विमानतळावरून सहज टॅक्सी, रिक्षा किंवा बसद्वारे मंदिरात पोहोचता येते.
रेल्वेने प्रवास करणाऱ्यांसाठी नाशिक रोड रेल्वे स्थानक सर्वात जवळचे आहे, जे मंदिरापासून फक्त १० किमी दूर आहे. हे स्थानक भारतातील प्रमुख शहरांशी उत्तमरीत्या जोडलेले आहे, त्यामुळे यात्रेकरूंना आरामदायी प्रवासाचा अनुभव मिळतो. स्थानकावरून टॅक्सी, रिक्षा आणि स्थानिक बस सहज उपलब्ध असतात, ज्यामुळे मंदिर गाठणे सोपे होते.
रस्त्याने प्रवास करणाऱ्यांसाठी नाशिक उत्तम पर्याय आहे. मुंबईपासून सुमारे १७० किमी आणि पुण्यापासून २१० किमी अंतरावर असलेल्या नाशिकला राज्य परिवहनच्या बससेवा तसेच खाजगी टॅक्सी सहज उपलब्ध आहेत. एकदा नाशिकमध्ये पोहोचल्यानंतर स्थानिक बस आणि रिक्षांद्वारे मंदिरात आरामात पोहोचता येते. अशा सोयीसुविधांमुळे भाविकांना सहज, सोयीस्कर आणि सुखद यात्रा अनुभवता येते.
आसपासची पर्यटन स्थळे
नाशिकची यात्रा केवळ काळाराम मंदिरावर थांबत नाही. ही प्राचीन नगरी पौराणिक कथा, ऐतिहासिक स्थळे आणि आध्यात्मिक शांततेने भरलेली आहे. मंदिराच्या अगदी जवळ, सीता गुंफा एक अद्भुत ठिकाण आहे. येथेच रावणाने सीतेचे अपहरण केल्याची आख्यायिका आहे. गुहेत प्रवेश करताच मंद प्रकाश आणि भगवान राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्ती भक्तांना मंत्रमुग्ध करतात.
थोड्याच अंतरावर, गोदावरीच्या पवित्र तीरावर रामकुंड आहे. या घाटावर श्रद्धाळू स्नान करतात, असे मानले जाते की येथे स्नान केल्याने पापांचे शुद्धीकरण होते आणि मोक्षाची प्राप्ती होते. हिंदू परंपरेनुसार, अनेक जण आपल्या पूर्वजांच्या अस्थी येथे विसर्जित करतात. रामकुंडाच्या आसपासच पंचवटी हे पवित्र स्थळ आहे. याच ठिकाणी प्रभू राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी वनवासातील काही काळ व्यतीत केला होता अशी आख्यायिका आहे. घनदाट वृक्ष, जुनी मंदिरे आणि शांत वाहणारी गोदावरी नदी या परिसराला अधिक पवित्र आणि भव्य बनवतात.
काळाराम मंदिरापासून अवघ्या दीड किलोमीटरवर सुंदरनारायण मंदिर आहे.
भगवान विष्णूंचे हे मंदिर अप्रतिम कोरीव कामासाठी प्रसिद्ध आहे.
सूर्योदयाच्या वेळी प्रभूंच्या मूर्तीवर पडणारा प्रकाश अतिशय मोहक दिसतो.
त्याचप्रमाणे, केवळ १.८ किलोमीटर अंतरावर कपालेश्वर मंदिर आहे. भगवान
शंकराचे हे मंदिर नंदीशिवाय आहे, जे शिवमंदिरांसाठी दुर्मीळ आहे. या
मंदिराची पौराणिकता आणि त्याचे रहस्य भक्तांना अधिक आकर्षित करते.
नाशिकमध्ये धार्मिक स्थळांशिवाय ऐतिहासिक वारसाही समृद्ध आहे. दोन हजार
वर्षांपूर्वी खोदलेली पांडवलेणी लेणी ही बौद्ध वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना
आहे. नाशिकपासून अवघ्या ३० किलोमीटरवर त्र्यंबकेश्वर मंदिर आहे, जे बारा
ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. शिवभक्तांसाठी हे मंदिर नक्कीच एक अविस्मरणीय
स्थान आहे.
नाशिकच्या प्रत्येक गल्लीबोळात इतिहास आणि आध्यात्मिकता दडलेली आहे. भक्ती, निसर्ग आणि प्राचीन परंपरांचा अनोखा मिलाफ येथे अनुभवता येतो. ही यात्रा एकदा केली की मन पुन्हा-पुन्हा याठिकाणी यावे असे वाटल्याशिवाय राहत नाही.
श्रद्धा आणि भक्तीचा प्रवास
काळाराम मंदिराला भेट देणे म्हणजे केवळ दर्शन नाही, तर एक अद्भुत आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक अनुभव आहे. नाशिकच्या पवित्र भूमीत वसलेले हे मंदिर भक्ती, वास्तुकला आणि इतिहास यांचे अनोखे संगमस्थान आहे. काळ्या दगडात कोरलेली अप्रतिम रचना, भव्य शिखर आणि शतकानुशतके टिकून राहिलेली भव्यता यामुळे हे मंदिर महाराष्ट्राच्या सर्वात महत्त्वाच्या धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे.
या मंदिराचे पौराणिक महत्त्व अपार आहे. प्रभू रामचंद्रांची काळ्या दगडातील मोहक मूर्ती भक्तांना मंत्रमुग्ध करते. संपूर्ण मंदिरातील शांतता आणि दिव्यता मनाला अपूर्व समाधान देते. येथील वातावरणात एक अदृश्य सकारात्मक ऊर्जा जाणवते, जी प्रत्येक भक्ताच्या हृदयाला स्पर्श करते. इतिहासप्रेमींनीही येथे जरूर यावे. पेशव्यांच्या काळात बांधलेले हे मंदिर नाशिकच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक वारशाचे प्रतीक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी येथे केलेल्या सत्याग्रहाने इतिहास घडवला. त्या पवित्र जागेवर उभे राहण्याचा अनुभवच अद्वितीय आहे.
या मंदिराची यात्रा एक अविस्मरणीय क्षण देऊन जाते. भक्तिभावाने नतमस्तक व्हा, भव्य वास्तुकलेचे सौंदर्य अनुभव करा आणि नाशिकच्या या ऐतिहासिक मंदिराच्या दिव्य वातावरणात स्वतःला हरवून टाका. एकदा नक्की भेट द्या आणि प्रभू रामाच्या कृपेचा अनमोल अनुभव घ्या!
काळाराम मंदीर सत्याग्रह: जेव्हा राम मंदिरात प्रवेशासाठी बाबासाहेबांनी दगडांचा वर्षाव सहन केला - BBC News मराठी
काळाराम मंदीर सत्याग्रह: जेव्हा राम मंदिरात प्रवेशासाठी बाबासाहेबांनी दगडांचा वर्षाव सहन केला
फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, तुषार कुलकर्णी
- Role, बीबीसी मराठी प्रतिनिधी
वाचन वेळ: 5 मिनिटे
(हा लेख पहिल्यांदा एप्रिल 2019 मध्ये प्रसिद्ध करण्यात आला होता. हा लेख पुन्हा प्रसिद्ध करत आहोत.)
तो रामनवमीचा दिवस होता. प्रभू श्रीरामाचा रथ ओढण्यासाठी आतूर झालेले तरुण रथाची वाट पाहत उभे होते. तेव्हाच हलकल्लोळ उडाला. काही लोकांनी तो रथ पळवला. वाट पाहणारे तरुण त्या रथामागे धावले. तितक्यात त्या तरुणांवर आणि त्यांच्या नेत्यावर दगडधोंड्यांचा वर्षाव सुरू झाला.
या प्रसंगाला आता 92 वर्षं उलटली. हा रथ होता नाशिकच्या पंचवटीतील काळाराम मंदिरातल्या रामाचा आणि हा नेता म्हणजेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.
डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचं अभूतपूर्व स्थान आहे. फक्त सनातनी हिंदूंनाच जागं करण्यासाठी नव्हे तर त्यावेळचे सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा 2 मार्च 1930 ला सुरू झाला आणि पुढं पाच वर्षं चालला.
गोदाकाठी वसलेलं नाशिक हा सनातनी हिंदूंचा गड समजला जायचा. त्याच नाशिकातल्या काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचे चरित्रकार धनंजय कीर लिहितात, "महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकरांनी केला."
तो काळ होता इंग्रजांच्या गुलामगिरीचा. इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात काँग्रेस लढत होती. तर धर्ममार्तंडशाहीविरोधात डॉ. आंबेडकरांनी दंड थोपटले होते. कीर पुढे लिहितात, "आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता."
अभूतपूर्व मिरवणूक
नाशिक शहराने यापूर्वी कधीही पाहिली नसेल अशी मिरवणूक त्या दिवशी पाहिली. 2 मार्च रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये परिषद भरली. त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती आणि त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता.
'श्रीराम जयराम'च्या जयघोषात ही मिरवणूक निघाली होती, असं कीर सांगतात. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक गोदावरीच्या घाटाजवळ गेली. तिथं एक भव्य सभा झाली.
फोटो स्रोत, Godong/getty
दुसऱ्या दिवशी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत 125 पुरुष आणि 25 स्त्रिया जातील, असं ठरलं. मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता.
पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग 9 एप्रिल 1930 अर्थात रामनवमीचा दिवस उजाडला. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असं ठरलं की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून रामाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले.
पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला. डॉ. आंबेडकरांनी बॉम्बे प्रांताचे गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता.
अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. आंबेडकरांवर दगडं पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर छत्री धरली होती. पण त्यांना जखम झाली होती. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता. नंतर त्याचा मृत्यू झाल्याचं डॉ. आंबेडकरांनी पत्रात लिहिलं आहे.
"सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला," असं धनंजय कीर यांनी लिहिलं आहे.
फोटो स्रोत, Getty Images
दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावं लागलं. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत भाऊराव गायकवाड यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. पुढे भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरं खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.
या लढ्याने काय साध्य केलं?
आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केलं? असं विचारलं असता अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचललं होतं.
आंबेडकरांचा हा लढा फक्त नाशिक पुरताच मर्यादित नव्हता तर त्या आधी अमरावती येथे देखील मंदिर प्रवेशासाठी प्रयत्न करण्यात आला होते. जर तुमची रामावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न विचारला जात होता.
या प्रश्नाचं उत्तर डॉ. आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिलं आहे. रमेश पतंगे यांनी लिहिलेल्या 'संघर्ष महामानवाचा' या पुस्तकात डॉ. आंबेडकरांच्या भाषणाचा अंश देण्यात आला आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही."
फोटो स्रोत, Getty Images
पुढे डॉ. आंबेडकर म्हणतात, "हिंदुत्व ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी वसिष्ठांसारख्या ब्राह्मणांनी, कृष्णासारख्या क्षत्रियांनी, हर्षासारख्या, तुकारामासारख्या वैश्यांनी केली तितकीच वाल्मिकी, रोहिदास इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत."
आंबेडकरांच्या सत्याग्रहाचं एक वैशिष्ट्यं होतं म्हणजे सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलनं अहिंसेच्याच मार्गाने व्हावीत, यावर त्यांचा जोर असायचा. कुठलाही कायदा मोडायचा नाही, असं ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचं आंदोलन स्थगित केलं.
सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे, असं मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे सांगतात.
'हा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही'
शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असं आंबेडकरांनी स्पष्ट केलं होतं. 1933 मध्ये महात्मा गांधी आणि डॉ. आंबेडकर यांची येरवडा तुरुंगात भेट झाली होती. यावेळी गांधी यांनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.
(संदर्भ- डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)
फोटो स्रोत, Getty Images
डॉ. आंबेडकरांनी महात्मा गांधी यांना आपली मंदिर प्रवेशाबाबतची भूमिका सांगितली होती. ते गांधीजींना म्हणाले होते, "शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणं आवश्यक आहे आणि त्यासाठी शिक्षण मिळणं महत्त्वाचं आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचं निर्दालन होणं आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेचं समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही."
'हिंदू हे शोषितांना मानव म्हणून स्वीकारतील का?'
काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी सवर्णांना केलेलं एक आवाहन होतं. 2 मार्च 1930 रोजी त्यांनी जे भाषण केलं होतं ते केवळ त्यांच्या अनुयायांसाठीच नव्हतं तर सर्वांनाच विचार करायला भाग पाडणारं होतं. हे भाषण डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17) मध्ये आजही वाचायला मिळतं.
ते म्हणाले होते, "आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत.
"काळाराम मंदिरात प्रवेश करणं म्हणजे हिंदू मनाला केलेलं आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवलं. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."
Kalaram Mandir Nasik : ऐतिहासीक आहे नाशिकचे काळाराम मंदिर, श्रीरामाशी आहे जवळचा संबंध
नाशिक : 22 जानेवारीला अयोध्येत उभारल्या जाणाऱ्या राम मंदिराच्या अभिषेकाची तयारी जोरात सुरू आहे. अभिषेकची तयारी अंतिम टप्प्यात आहे. दरम्यान, पीएम मोदींनी अभिषेक करण्यापूर्वी 11 दिवस चालणाऱ्या विधीला सुरुवात केली आहे. नाशिकच्या पंचवटीपासून या विधीला सुरुवात झाली आहे. याआधी पंतप्रधान मोदींनी काळाराम मंदिराला (Kalaram Mandir) भेट दिली होती. आज आम्ही तुम्हाला प्रभू रामाच्या सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक म्हणजे काळाराम मंदिराविषयी सांगणार आहोत.
असे आहे या मंदिराचे वैशिष्ट्य
काळाराम मंदिर हे भगवान श्री राम, लक्ष्मण आणि माता सीता यांना समर्पित प्राचीन मंदिर आहे. हे नाशिक पंचवटीजवळ आहे. हे मंदिर 1782 मध्ये बांधण्यात आले होते. हे मंदिर सुरुवातीला लाकडाचे होते आणि त्याचे बांधकाम पूर्ण होण्यासाठी 12 वर्षे लागली. या मंदिराभोवती 17 फूट उंच भिंती असून संपूर्ण मंदिर परिसर 245 फूट लांब आणि 105 फूट रुंद आहे. हे मंदिर भगवान श्री रामाच्या सर्वात सुंदर मंदिरांपैकी एक आहे.
श्रीरामांनी त्यांचा बहुतांश काळ या भागात वनवासात घालवला
असे मानले जाते की वनवासाच्या काळात भगवान श्रीरामांनी त्यांचा बहुतेक वेळ पंचवटीत माता सीता आणि लक्ष्मणासोबत घालवला होता. या ठिकाणच्या अनेक पौराणिक कथा आहेत. चला जाणून घेऊया काळाराम मंदिराशी संबंधित कथा.
काळाराम मंदिराशी संबंधित कथा
धार्मिक कथांनुसार, प्रभू श्रीराम वनवासात पंचवटीत राहिले तेव्हा ऋषीमुनींनी त्यांना राक्षसांच्या प्रकोपातून मुक्त करण्यासाठी प्रार्थना केली. श्रीरामांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली आणि कृष्णरूप धारण करून ऋषीमुनींना राक्षसांच्या प्रकोपातून मुक्त केले. काळाराम मंदिरात श्री राम, माता सीता आणि लक्ष्मण यांची काळ्या पाषाणापासून बनलेली उभी मूर्ती आहे.
Kalaram Mandir - 5 Unique Tales, Mandir Satyagraha & More | That's In India
ड्रेस कोड
रूढीवादी, पारंपारिक
Note
Check rules before clicking any photographs.
Best Time to Visit
Any time is good to visit, but winter (September – February) is preferable.
Shree Kalaram Mandir Sansthan
2Q4W+JXJ, Nirman upavan C-3, Sita Gufaa Rd, opposite
Kalaram Temple East door, Panchavati, Nashik, Maharashtra 422003
१२ जानेवारी २०२४ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी काळाराम मंदिराला भेट दिली. अयोध्या राम मंदिराच्या उद्घाटनाच्या निमित्ताने त्यांनी त्या दिवशी ११ दिवसांचे उपवासही सुरू केले. शिवाय, काळाराम मंदिर हा यूपीएससी परीक्षेतील एक विषय आहे.
हे आपल्याला हिंदू धर्मात आणि भारतीय इतिहासात काळाराम मंदिराचे विशेष महत्त्व सांगते. आणि हे मार्गदर्शक ते का आहे ते अधोरेखित करण्याचा उद्देश आहे.
अनुक्रमणिका
मंदिराचा आढावा
हे मंदिर स्वतःच एक चमत्कार आहे. पण मंदिराचे पंडितजी (पुजारी) यांच्या मते, काळाराम मंदिराचे दोन अद्वितीय पैलू आहेत:
- मंदिराची थीम काळ्या रंगाची आहे . हिंदू मंदिरांमध्ये हे सहसा दिसून येत नाही. भगवान राम, लक्ष्मण, माता सीता आणि अगदी महावीर हनुमानजी यांच्या मूर्ती काळ्या रंगात आहेत. मूर्तींव्यतिरिक्त, मंदिर देखील काळ्या दगडांनी बनलेले आहे.
- भगवान रामाची मूर्ती अभयमुद्रा
मुद्रेत आहे. इतर मंदिरांमध्ये भगवान रामाची मूर्ती हातात 'धनुष्य' घेऊन
आहे. परंतु काळाराम मंदिरात भगवान रामाचा उजवा हात अभयमुद्रा मुद्रेत
त्यांच्या छातीवर आहे.
काळाराम मंदिराच्या आख्यायिका आणि महत्त्व
- मंदिरात ८४ कलात्मक कोरलेले खांब आहेत. हे खांब एका आत्म्याला मानव म्हणून पुनर्जन्म घेण्यापूर्वी ज्या ८४ लाख प्रजातींमधून जावे लागते त्या चक्राचे प्रतीक असल्याचे म्हटले जाते.
- मुख्य मंदिरात जाण्यासाठी १४ पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या भगवान राम, लक्ष्मण आणि माता सीतेच्या १४ वर्षांच्या वनवासाचे प्रतिनिधित्व करतात.
- दंडकारण्य वनात राक्षसांना मारण्यासाठी भगवान रामाने 'काल' (काळा) रूप (अवतार) घेतला होता अशी स्थानिक आख्यायिका आहे. म्हणूनच त्याला 'कालराम' हे नाव पडले.
- महावीर हनुमान हे भगवान रामाचे सर्वात मोठे भक्त आहेत. वास्तुविशारदांनी मंदिराची रचना अशा प्रकारे करून कशी दाखवली आहे की हनुमानाच्या मूर्तीतून भगवान रामाची मूर्ती दिसू शकेल हे मला खूप आवडले.
- मंदिरात एक खूप जुने झाड
आहे. मंदिराच्या अधिकृत वेबसाइटवर असा दावा आहे की या झाडाच्या दगडाखाली
भगवान दत्तात्रेयांच्या पावलांचे ठसे आहेत. दत्तात्रेय हे तिन्ही
त्रिदेवांचे अवतार असल्याचे मानले जाते.
काळाराम मंदिराची स्थापत्य रचना
काळाराम मंदिरात काळ्या दगडापासून बनलेला ७० फूट उंच मनोरा आहे. संपूर्ण मंदिर १७ फूट उंच काळ्या दगडाच्या भिंतीने वेढलेले आहे. भिंतींच्या आत, मंदिर परिसर सुमारे ७०,००० चौरस फूट व्यापतो .
आणि संकुलाच्या आत, एक स्वतंत्र असेंब्ली हॉल आहे जिथे भाविक एकत्र येतात. यामुळे दररोज येणाऱ्या शेकडो आणि हजारो भाविकांसाठी पुरेशी जागा मिळते.
काळाराम मंदिर नागर शैलीत बांधले गेले आहे. या इमारतीवर ३२ टन सोन्याचा मुलामा चढवला आहे . त्यावर रामायण सारख्या प्राचीन 'कथांमधील' (महाकाव्ये) दृश्ये दर्शविणारी तपशीलवार कोरीवकाम देखील आहे.
परिसरात भगवान राम, लक्ष्मण, माता सीता आणि महावीर हनुमान यांची मूर्ती आहे. या सर्व मूर्ती काळ्या रंगात आहेत. मंदिराबाहेर विविध देवतांची विविध छोटी मंदिरे देखील आहेत. याशिवाय मंदिराच्या बांधकामामागील व्यक्ती स्वर्गीय सरदार रंगराव ओढेकर यांची मूर्ती आहे.
आज, भगवान रामाचे आशीर्वाद घेण्यासाठी दररोज लाखो भाविक येथे येतात.
काळाराम मंदिराचा उगम आणि इतिहास
असे मानले जाते की भगवान रामाची काळी मूर्ती सुमारे २००० वर्षे जुनी आहे . तुर्की आक्रमणादरम्यान, ब्राह्मणांनी ती मूर्ती वाचवण्यासाठी गोदावरी नदीत बुडवली. तेव्हापासून, एका लहान मंदिरात, जिथे आज काळाराम मंदिर आहे, एका अज्ञात देवतेची (देवाची) मूर्ती होती.
१७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, सरदार रंगराव ओढेकर यांना काळ्या मूर्तीच्या स्थानाबद्दल एक दिव्य स्वप्न पडले. आणि चमत्कारिकरित्या, त्यांना गोदावरी नदीत भगवान रामाची मूर्ती सापडली. ज्या ठिकाणी मूर्ती सापडली त्या जागेला आता राम कुंड म्हणतात.
या शोधामुळे १७८० मध्ये काळाराम मंदिराचे बांधकाम सुरू झाले. सरदार रंगराव ओढेकर यांच्या निधीतून हे बांधकाम सुमारे १२ वर्षे चालले. मंदिर बांधण्यासाठी सुमारे २००० कामगार आणि २३ लाख रुपये लागले. तसेच, बांधकामात वापरलेले दगड रामशेज (नाशिकपासून १० किमी) येथून आणण्यात आले होते.
ही आकडेवारी कदाचित गोष्टींचे पूर्ण मूल्य दर्शवू शकणार नाही. परंतु जेव्हा तुम्ही विचार करता की या घटना १७ व्या शतकात घडल्या, तेव्हा तुम्हाला आपल्या निर्मात्यावर लोकांचा किती खोल विश्वास होता हे दिसून येते.
काळाराम मंदिर सत्याग्रह
प्राचीन भारतात दलितांसारख्या खालच्या जातीच्या लोकांविरुद्ध मोठा भेदभाव होता. अनेक गोष्टींबरोबरच, दलितांना मंदिरात प्रवेश नाकारला जात असे. अशा अनेक गोष्टींमुळे भारतात जातिविरोधी चळवळ उभी राहिली. या चळवळीत काळाराम मंदिराने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
२ मार्च १९३० रोजी डॉ. बी.आर. आंबेडकरांनी काळाराम मंदिरात एक निदर्शने आयोजित केली. या शांततापूर्ण निदर्शनाचा उद्देश दलितांना मंदिरात प्रवेश मिळावा या मागणीसाठी होता. सुमारे पाच हजार दलितांनी यात भाग घेतला, त्यांनी काळाराम मंदिरात प्रवेश मिळवण्याच्या त्यांच्या हक्काची मागणी करण्यासाठी गाणी गायली आणि युद्धाचे नारे दिले.
७ एप्रिल १९३० रोजी काळाराम मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव असलेल्या रामनवमीपर्यंत हा निषेध शांततेत होता. त्या दिवशी उच्चवर्णीय आणि निम्नवर्णीय लोकांमध्ये संघर्ष झाला. तथापि, डॉ. आंबेडकरांच्या मागणीनुसार दलित शांत राहिले.
काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह तीन वर्षे चालला . शेवटी दलितांसाठी मंदिराचे दरवाजे उघडण्यात तो यशस्वी झाला नाही. डॉ. बी.आर. आंबेडकरांनी अखेर चळवळ सुरू न ठेवण्याचा निर्णय घेतला.
जरी सत्याग्रह दलितांसाठी दरवाजे उघडण्यात यशस्वी झाला नाही, तरीही तो एक महत्त्वाचा कार्यक्रम होता. त्यामुळे लोकांमध्ये आणि विशेषतः दलितांमध्ये जागरूकता निर्माण झाली. काळाराम मंदिर सत्याग्रह हा दलितांच्या सामाजिक आणि राजकीय जागृतीतील एक महत्त्वाचा टप्पा होता .
काळाराम मंदिराच्या तुमच्या सहलीचे नियोजन करा
रामनवमी हा एक आनंददायी कार्यक्रम आहे, विशेषतः काळाराम मंदिराची रथयात्रा . हजारो भाविकांनी आणि सकारात्मकतेने भरलेला हा कार्यक्रम आवर्जून पाहावा असा आहे.
मंदिर वेळापत्रक
- सकाळी 5:30 ते 6:30 - काकड आरती
- सकाळी 7:00 ते 8:00 - सनई वादन आणि भूपाळी
- सकाळी ८:०० ते १०:०० - भगवान रामाची मंगल आरती
- सकाळी 10:30 ते दुपारी 1:00 - भगवान रामाची महान्यास पूजा आणि महाआरती
- दुपारी 3:00 ते 5:00 PM - विविध भजनी मंडळ भजने सादर करते
- संध्याकाळी 7:00 ते 8:00 - भगवान रामाची शेज आरती
- रात्री ८:०० ते रात्री १०:०० - कीर्तन
भेट देण्यापूर्वी नवीनतम माहिती तपासा, कारण कार्यक्रम किंवा देखभालीमुळे वेळ बदलू शकतो. पर्यटन मंडळाशी संपर्क साधून किंवा अधिकृत वेबसाइट तपासून पुष्टी करा.
9 Ancient Nashik Temples | How Many Have You Visited?
मी नाशिकमधील अनेक मंदिरांना भेट दिली आहे. तुम्हाला कदाचित त्र्यंबकेश्वरमधील प्रसिद्ध नाशिक मंदिराबद्दल आधीच माहिती असेल. नाशिकमधील माझ्या अनुभवामुळे, ही मार्गदर्शक तुम्हाला इतर मंदिरांची ओळख करून देते.
जर तुम्ही या मंदिरांना भेट देण्याचा विचार करत असाल तर काही दोन गोष्टी तुम्ही लक्षात ठेवल्या पाहिजेत:
- पारंपारिक पद्धतीने (परंपरागत) कपडे घाला. लोक कोणत्याही क्लब किंवा बारचा ड्रेस कोड पाळतात, कोणतेही प्रश्न विचारले जात नाहीत. आमच्या मंदिरांसाठी तुम्हीही असेच करावे अशी माझी अपेक्षा आहे.
- कोणताही फोटो क्लिक करण्यापूर्वी फोटोग्राफीचे नियम तपासा.
खाली सूचीबद्ध केलेल्या २९ नाशिक मंदिरांची ठिकाणे दर्शविणारा हा एक परस्परसंवादी नकाशा आहे.
नाशिकमधील ५ अवश्य भेट देणारी महादेव मंदिरे
१. त्र्यंबकेश्वर मंदिर
2. श्री कपालेश्वर महादेव मंदिर
३. नारोशंकर मंदिर
4. श्री तिळभंडेश्वर महादेव मंदिर
5. श्री सोमेश्वर महादेव मंदिर
नाशिकमधील प्रसिद्ध मंदिरे
६. काळाराम मंदिर
७. इस्कॉन श्री श्री राधा मदन गोपाळ मंदिर
८. धर्मचक्र तीर्थ गोशाळा
9. श्री नवश्या गणपती मंदिर
10. BAPS श्री स्वामीनारायण मंदिर, नाशिक
११. सीता गुफा
१२. भद्रकाली देवी मंदिर
13. श्री गोमय हनुमान मंदिर
14. श्री लक्ष्मणजी शेषावतार मंदिर
१५. सिद्ध हनुमान मंदिर
१६. सुंदर नारायण मंदिर
१७. मुक्तिधाम मंदिर
18. श्रीगुरु गांगेश्वर वेद मंदिर
19. श्री व्यंकटेश बालाजी मंदिर
लपलेली स्थानिक मंदिरे
ही १० नाशिकमधील कमी प्रसिद्ध मंदिरे आहेत जी शहराच्या समृद्ध धार्मिक संस्कृतीत योगदान देतात.
२०) मोडकेश्वर मंदिर : हे मंदिर भगवान गणेशाच्या स्वयंभूला समर्पित आहे. ते पवित्र गोदावरी नदीच्या काठावर आहे. गणपतीची मूर्ती 'मोदकासारखी' आहे, म्हणूनच त्याला मोडकेश्वर असे नाव पडले.
२१) बाली महाराज मंदिर : हे २०० वर्षे जुने मंदिर भगवान विष्णूचे महान भक्त राजा बाली यांना समर्पित आहे. देव-देवतांच्या मंदिरांचे दर्शन घेताना, राक्षसांच्या राजाच्या या मंदिरालाही भेट द्या.
२२) कालिका माता मंदिर : माँ कालिका यांना समर्पित हे मंदिर मराठा राजवटीत बांधले गेले. हे ३०० वर्ष जुने मंदिर नवरात्रोत्सवात हजारो भाविकांना आकर्षित करते.
२३) श्री लक्ष्मी नारायण मंदिर : हे रंगीबेरंगी लक्ष्मी-नारायण मंदिर पंचवटीतील एक महत्त्वाचे मंदिर आहे. नाशिकच्या कुंभमेळ्यात या मंदिरात संत आणि गुरुंचे आश्रयस्थान असते.
२४) श्री ढोल्या गणपती मंदिर : पेशव्यांनी बांधलेले हे २५० वर्षे जुने मंदिर आहे, जे भगवान गणेशाला समर्पित आहे. बाप्पाच्या मूर्तीच्या विशाल स्वरूपावरून हे नाव पडले आहे.
२५) भक्तीधाम : हे नाशिकमधील तुलनेने नवीन मंदिर आहे, जे सुमारे ५० वर्षांपूर्वी बांधले गेले आहे. येथे अनेक हिंदू देवतांच्या मूर्ती आहेत. हे मंदिर त्याच्या शांत वातावरणासाठी देखील ओळखले जाते. ध्यान आणि प्रार्थनेसाठी हे एक आदर्श ठिकाण आहे.
२६) श्री दुतोंड्या मारुती मंदिर : हे हनुमान मंदिर पवित्र गोदावरी नदीच्या तीरावर आहे. हे नाशिक मंदिर एकाच दगडात आहे ज्याच्या दोन्ही बाजूंना भगवान हनुमान (मारुती) कोरलेले आहेत. म्हणूनच त्याला दुतोंड्या (दोन तोंडे) असे नाव पडले.
२७) नीलकंटेश्वर महादेव मंदिर : हे मंदिर पवित्र गोदावरीच्या काठावर असलेले महादेवाचे ३०० वर्षे जुने मंदिर आहे. या मंदिराचे वय लक्षात घेता, भेट देणाऱ्या भाविकांकडून त्याच्या स्थापत्यकलेची प्रशंसा केली जाते.
२८) श्री अय्यप्पा मंदिर : हे सुंदर मंदिर दक्षिण भारतात प्रामुख्याने पूज्य असलेल्या देवता श्री अय्यप्पाला समर्पित आहे. येथे दक्षिण भारतीय, विशेषतः मल्याळी भक्तांना आकर्षित केले जाते.
२९) जगन्नाथ मंदिर : भगवान जगन्नाथाचे हे मंदिर त्याच्या शांत परिसरासाठी ओळखले जाते. 'रथयात्रा' उत्सवात या मंदिराचे विशेष महत्त्व आहे. भगवान जगन्नाथ आणि त्यांचे भावंडे बलभद्र आणि सुभद्रा यांचे आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविक येतात.
No comments:
Post a Comment