कामशिल्पे

 कामशिल्प, खजुराहो

     मंदिरामधील शिल्पांमध्ये वरील सर्व वर्गीकरणाशिवाय परंतु ठळकपणे नजरेत भरतील अशा एका शिल्पांचा प्रकार म्हणजे कामशिल्पे. खजुराहो, कोणार्क आणि भुवनेश्वर येथील मंदिरांमध्ये यांचे शिल्पांकन थोडे अधिक दिसते. परंतु दहाव्या शतकाच्या पुढील सर्वच मंदिरांमध्ये कामशिल्पे आढळतात. तुलनेने यांची संख्या मात्र फारच कमी असते. खजुराहोची मंदिरे यासाठी प्रसिद्ध असली तरी तेथील मंदिरावरील एकूण शिल्पांपैकी केवळ ३ टक्केच शिल्पे अशी आहेत. अन्य मंदिरांमध्ये याहीपेक्षा कमी प्रमाणात ती दिसतात. काही मंदिरात तर तशी एक किंवा दोनच शिल्पे आढळतात. आधुनिक काळामध्ये यासंबंधी उघडपणे काही बोलले किंवा सांगितले जात नाही आणि उलट देऊन म्हणजे धार्मिक स्थान असे मानले गेल्यावर तिथे अशा शिल्पांचे प्रयोजन काय, असा प्रश्न नक्कीच पडतो.

   यासंबंधी अनेक भ्रामक कथा सांगितल्या जातात.

१. त्या काळी बौद्ध धर्माच्या प्रचंड प्रभावामुळे समाजात वैराग्य भावना निर्माण झाली आणि त्यातून त्यांना बाहेर काढण्यासाठी या शिल्पांचा उपयोग केला गेला.

२. त्या काळी शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचले नव्हते आणि कामक्रीडेचे शिक्षण देण्यासाठी या शिल्पांचा उपयोग केला गेला.

३. वात्स्यायन याचा कामसूत्र नावाचा ग्रंथ हा सर्व परिचित होता. त्यामध्ये त्याने विविध अशा ६४ आसनांची सूची आणि त्यांची वर्णने दिली होती. त्याप्रमाणे येथे ती विविध आसने कोरलेली आहेत.

४. त्या काळी भयंकर युद्ध सुरू होती आणि युद्धामध्ये मोठ्या प्रमाणात कर्ते तरुण ठार होत असल्यामुळे लोकसंख्या कमी होऊ लागली. तेव्हा राजाने प्रजोत्पादनाला उत्तेजन देण्यासाठी ही मंदिरे बांधून त्यावर या शिल्पांची स्थापना केली.

५. याशिवाय तेथील गाईड्स हे त्यांच्या त्यांच्या कुवतीनुसार आणि त्यांच्यासमोरील प्रेक्षकानुसार अनेक चित्रविचित्र कपोलकल्पित कथा रचून त्या सांगताना आढळतात. ज्यांचा त्या शिल्पांशी आणि ते शिल्प कोरण्यामागील प्रयोजनाशी काहीही संबंध नसतो.

      विशेषतः खजुराहो आणि कोणार्कमध्ये आलेल्या पर्यटकांना या मंदिरात याच्याशिवाय दुसरे काहीच नाही असे भासवून या मंदिराची कामसूत्र टूर घडविली जाते. गेले अनेक वर्षे हे काम सातत्याने सुरू असल्यामुळे या संबंधीचे प्रचंड गैरसमज आपल्या देशात आणि जगभर पसरवले गेलेले आहेत.

   साधारणपणे अठराव्या शतकापासून पाश्चात्त्यांनी या मंदिराचा अभ्यास सुरू केला. यामध्ये अर्थातच ब्रिटिशांची संख्या अधिक होती. त्यांच्या धर्मामध्ये तर हा विषय केवळ निषिद्ध होता एवढेच नाहीतर कोणत्याही कामक्रीडेला पापाचरण मानले होते. त्यामुळे त्याचे असे हे स्पष्ट ठळक आणि अगदी उघडे दर्शन त्यांना फारच धक्कादायक वाटले. त्याचप्रमाणे ३००-४०० वर्षाच्या मुसलमानी सत्तेच्या प्रभावामुळे सामान्य हिंदू देखील या मंदिरापासून दुरावले गेलेले होते. यातील अनेक मंदिरे तर पूर्ण अज्ञातवासात गेली होती. एकेका प्रांताचे सर्वेक्षण करताना त्यामध्ये प्राचीन मंदिरांची गणना ही ब्रिटिशांनी केल्यामुळे शेकडो मंदिरे प्रकाशात आली आणि हजारो उद्ध्वस्त मंदिरांच्या अवशेषांचाही शोध लागला. या प्रक्रियेमध्ये भारताचे प्राचीनत्व आणि त्याच्या प्राचीन संस्कृतीचाही शोध त्यांना लागला. त्यापैकी काहीजणांनी याच्या शास्त्रशुद्ध अभ्यासाला सुरुवात केली. ज्यामध्ये विल्यम जोन्स, जेम्स प्रिन्सेप, विलफोर्ड, अलेक्झांडर कनिंगहॅम, हॉजसन यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागेल. याशिवाय अन्य अनेकांचे त्यात योगदान आहे, ज्यामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व काळात जॉन मार्शल ते मॉर्टिमर व्हीलर पर्यंत अनेक संशोधकांची मोठी मालिका आहे. किंबहुना आधुनिक काळामध्ये प्राचीन भारतासंबंधीची माहिती आपल्याला कळली याचे सर्व श्रेय या संशोधकांचेच आहे. आजही प्राचीन मंदिरांमधील विज्ञान आणि त्यातील शिल्पांमधील आधुनिक विज्ञानाशी संबंध यावर अमेरिकन किंवा इतर परदेशी पुरातत्त्वज्ञ अभ्यास करत असून भारतामध्ये हा विषय उपेक्षितच आहे.

   ज्या वेळेस भारतात आलेले विदेशी संशोधक प्रथम या मंदिरांना भेट द्यायला गेले तेव्हा तेथील आसपासची परिस्थिती दयनीय होती. उदाहरणार्थ, खजुराहोमध्ये फ्रैंकलीन (१८३८), बर्ट (१८६८) आणि नंतर कनिंगहॅम (१८७०) गेले तेव्हा काही लिपलेल्या मातीच्या भिंतींच्या घराचे ते एक छोटे खेडे होते. यामुळे यांच्या पूर्वजांनी ही मंदिरे उभारली असतील यावर तेथे येऊन गेलेल्या ब्रिटिशांचा विश्वासच

 बसत नव्हता. देशभरातील सर्व मंदिरांची वर्णनं लिहिताना त्यांची नक्की स्थाने आणि संख्या जशी ते नोंदवून घेत होते त्याचप्रमाणे तेथील शिल्पांचेही वर्णन ते करीत असत. या सर्व नोदींमध्ये खजुराहोच्या मंदिरासंबंधी लिहिताना असे उल्लेख आढळतात, "येथील मंदिरामध्ये देवदेवतांची, गायक, वादकांची शिल्पे असून या देवळांवर काही अभ्रद शिल्पेही आहेत." त्यांनी याचा उल्लेख अभद्र (obscene) असा केल्यामुळे याचा अनुवाद करणाऱ्यांनी तीच भाषा वापरली. विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत देखील हे असेच चालले होते. मराठी पुस्तकांमध्ये त्या मंदिरावर देवदेवतांची शिल्पे आणि 'तसली काहीशी शिल्पे' आहेत असे उल्लेख येत राहिले. यामुळे यासंबंधी गैरसमजच अधिक पसरत राहिले. आजही यासंबंधी फारशी प्रगती झालेली नाही असे दिसते.

   विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईच्या डॉ. देवांगना देसाई यांनी यासंबंधी विस्तृत संशोधन केले आणि 'भारतातील कामशिल्पे' या विषयावर प्रबंध सादर केला. या क्षेत्रातील भारतीय विद्वानांमधील हे सर्वात उल्लेखनीय कार्य म्हणावे लागेल.

   वात्स्यायनाचे कामसूत्र (इ.स. ३रे शतक) ते कोक्कोक किंवा कल्याणमल्लाचे रतिरहस्यापर्यंत (इ.स.१२ वे शतक) कामशास्त्रावर अनेक ग्रंथ लिहिले गेले. या ग्रंथाचे दाखले देऊन या शिल्पांचे समर्थन करण्याचाही बराचसा प्रयत्न झाला. परंतु या शिल्पांचे नेमके प्रयोजन सांगण्यास हे पुरेसे ठरत नाही. अभ्यासकांनी काढलेले काही निष्कर्ष असे आहेत.

१. हिंदू तत्त्वज्ञानामध्ये धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यातून जीवनाची परिपूर्णता होते. काम हा एक पुरुषार्थ असल्यामुळे मंदिरामध्ये त्याचेही दर्शन करणे अपरिहार्यच ठरते. (अनेक मंदिरामध्ये कामशिल्पे आढळत नाहीत.) कंबोडीयामधील मंदिरांमध्ये एखादे कामशिल्प अपवादानेही आढळत नाही.

२. काम हा जीवनातील अविभाज्य घटक असल्यामुळे इतर दैनंदिन व्यवहाराप्रमाणे त्याचेही शिल्पांकन आवश्यक मानले गेले. (कोणार्क येथील रथ चक्रातील आऱ्यांमधील शिल्पात दिनक्रम दाखवला आहे. सकाळी उठणे, स्नान करणे याबरोबर एक कामशिल्पही दाखविले आहे).

३. सांख्य तत्त्वज्ञानामध्ये पुरुष आणि प्रकृती, वैशेषिक सूत्रामध्ये जड आणि चेतन तर वेदान्तामध्ये ब्रह्म आणि माया यांचे अद्वैत (द्वैत ?) असते असे मानले गेले. याचे हे शिल्पांकन असावे असे काहींचे मत आहे.

 कामशिल्प, खजुराहो

  ४. बृहदारण्यक उपनिषदामधील खालील श्लोकात आत्म्याचे परमात्म्याशी होणाऱ्या मीलनाचे वर्णन केले गेले आहे.

तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिशवक्तो,

 न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं, 

पुरुषं प्राज्ञेनात्मना समनरिशवक्तो,

 न बाह्यं किंचन वेद नान्तरं तद्वा.

आस्थैतदाप्तकामकामात्कामं रूपं शोकान्तरम् ।। (श्लोक: ४.३.२१)

     आपल्या प्रिय पत्नीला आलिंगन देणाऱ्या पुरुषाला आतील किंवा बाहेरील ज्ञान नसते त्याप्रमाणे हा पुरुष प्रज्ञामय आत्म्याशी एकरूप झाल्याने तो बाहेरच्या विषयांबद्दल अनभिज्ञ असतो. त्याचप्रमाणे आतही अनभिज्ञ असतो, हे त्याचे आत्मतृप्त, आप्ततृप्त, निष्काम आणि शोकशून्य असे स्वरूप असते.

भारतीय मंदिरांचे एक ज्येष्ठ अभ्यासक कृष्णदेव यांच्या मते कामशिल्प कोरण्याचे प्रयोजन वरील श्लोकाप्रमाणे असावे.

५. भगवद् गीतेतील पाचव्या अध्यायातील तेविसाव्या श्लोकात, शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ।।

असे भगवंताने म्हटले आहे ज्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानदेवांनी (ज्ञा. अध्याय ५) पुढीलप्रमाणे दिले-

तिये आलिंगनमेळी । होय आपेंआप कवळीं ।

तेथ जळ जैसें जळीं। वेगळे न दिसे ।।१३३ ।। कां आकाशीं वायू हारपे । तेथे दोन्ही हे भाष लोपे ।

तैसें सुखचि उरे स्वरूपें । सुरतीं तिये ।।१३४ ।।

उपर्युक्त ओळींप्रमाणे तंतोतंत शिल्पांकन कामशिल्पांमध्ये दिसते.

६. भारतामध्ये तंत्र विद्येचा प्रसारही प्राचीन काळापासून सुरू होता. जादूटोणा करून अघोर मागनि साधना करणारे तांत्रिक बरेच होते. राजसत्तांवर या तांत्रिकांचा प्रभाव असे. त्यामुळे त्याचे प्रतिनिधित्व करणारी ही शिल्पे असावीत. याला एका प्रवास वर्णनात पुरावा दिला जातो. इब्न बतुता, हा अरबी प्रवासी चौदाव्या शतकामध्ये (इ.स. १३३२) खजुराहोला गेला होता. तेव्हा तेथील नगरे उजाड आणि उ‌द्ध्वस्त झाली असल्याचे त्याने लिहून ठेवलेले आहे. त्याच्या तिथल्या प्रवास वर्णनात त्याने असेही म्हटले आहे की येथे मोठी मंदिरे असून त्यामध्ये काही तांत्रिक आणि योग्यांची वस्ती आहे. हे मंत्र साधनेने रोग बरे करतात. अगदी कुष्ठ रोग सुद्धा. यांच्याकडे केवळ हिंदूच नाही तर मुसलमानही येऊन उपचार करून घेतात. यावरून खजुराहोमध्ये तांत्रिकांचा प्रभाव आधीपासूनचा होता असे दिसते. तांत्रिक साधनेमध्ये मनुष्य मैथुनाबरोबरच, प्राणी मैथुनही राहत असे, ज्याचे शिल्पांकन खजुराहोमध्ये काही ठिकाणी दिसते.

  ७. डॉ. देवांगना देसाई यांच्या संशोधनाप्रमाणे खजुराहोमधील कामशिल्पांमध्ये 'सांध्य भाष ज्याचा शब्दशः अर्थ द्वैअर्थी शब्द असा होतो, या सांकेतिक भाषेतील प्रतीके म्हणून ही शिल्पे असावीत. सामान्य माणसाला प्रथमदर्शी जे दिसते त्यातच तो खिळून राहतो आणि त्यातील तांत्रिक विद्येची गुपिते जी त्यात दडवलेली असावीत ती फक्त तांत्रिकांनाच कळतात. कुंडलिनी शक्तीचे वर्णन करताना कुंडलिनी शक्तीची तुलना धोबिणीच्या नृत्याशी केली आहे. तसेच तेथील लक्ष्मण मंदिरावरील कामशिल्पांना कृष्णमिश्र लिखित 'प्रबोध चंद्रोदय' या नाटकाचे रूपक मानले गेले आहे, ज्यामध्ये विवेक या राजाचे महामोह या राजाबरोबर युद्धाचे वर्णन येते. या नाटकाच्या दुसऱ्या अंकामध्ये महामोह मिथ्यादृष्टीला, आपल्या पत्नीला, पार्वती शिवाच्या मांडीवर बसून ज्याप्रमाणे रत झाली त्याप्रमाणे मिलनाचे आवाहन करतो. या प्रसंगाचे शिल्पांकन लक्ष्मण मंदिरावरील काही कामशिल्पांमध्ये असल्याचे त्यांचे मत आहे.

   ८. देवळावर वीज पडू नये म्हणून कोरलेली ही शुभ लक्षणे (दृष्ट लागू नये म्हणून काही उपाय केले जातात त्याप्रमाणे) असावीत असेही एक मत आहे. यावर डॉ. देगलूरकर यांची कोटी अशी आहे की वीज चमकते तेव्हा तिला क्षणभर यांचे शिल्पातील मिलन दिसते. त्यामुळे स्वयं लज्जेने तीच ठरवते की येथे नको आणखीन कुठे जाऊन पडू या. यामुळे या देवळांचे विजेपासून संरक्षण होते असा समज असावा.

   वरील सर्व समर्थनांमध्ये सुसूत्रता आढळत नाही. तसेच कामशिल्पे देवळावर कुठे असाबीत यावरही एकवाक्यता नाही. खजुराहोमध्ये अंतरालाच्या (महामंडप आणि गर्भगृह यामधील सुमारे दहा फूट अंतराच्या) बाह्य भिंतीवर ही शिल्पे असतात. या शिल्पांमुळे या भिंतीवरील दोन दगडांमधील बंध हा अधिक घट्ट होतो कारण हे मीलन शारीरिक मीलनाच्या पलीकडचे असल्यामुळे अधिक दृढ असते. परंतु अंतरालाची जागा सोडून अन्यत्रही ही शिल्पे दिसतात.

 अनेक मंदिरातील कामशिल्पे ही अनाकलनीय आहेत. विशेषतः कोणार्कच्या सूर्य मंदिरातील कामशिल्पे ही अत्यंत अग्लील आणि असभ्य वाटतात. त्यांचे प्रयोजन मात्र कळू शकत नाही. खजुराहोमधील कामशिल्पे मात्र संदर्भपूर्ण वाटतात आणि त्यातील बऱ्याच कामशिल्पांचे तार्किक अवलोकनही करता येते. त्यांचे दोन भिन्न स्तर स्पष्टपणे दिसतात. मुख्य मंदिरावरील ठळक शिल्पे आणि मंदिराच्या खालच्या बाजूला किंवा मंदिराखालील चौथऱ्यावरील शिल्पे असे दोन भाग पडतात. मंदिराच्या खालच्या भागावरील काही शिल्पे तर आधीपासून असलेल्या शिल्पांबर परत कोरण्याचा प्रयत्न केल्यासारखी वाटतात. त्यांचे शिल्पांकन इतके निःकृष्ट दर्जाचे आहे की त्यातले कोणती स्त्री आणि कोणता पुरुष हा भेदही कळत नाही. लक्ष्मण मंदिराच्या खालच्या चौथऱ्यावर तांत्रिक साधनेचा एक शिल्पपट आहे ज्याची उंची एक फूट आहे त्यातील आकृती तर. वितभर उंचीच्याच आहेत, परंतु यामध्ये समूह मैथुन, प्राणी मैथुन, विपरीत रती आदीचे शिल्पांकन आहे. हा संपूर्ण शिल्पपट तेथील मूळ झाड उखडून टाकून नंतर बसवलेला असल्यासारखा दिसतो. कारण दहा-बारा फुटाच्या या पटा व्यतिरिक्त त्या मंदिराच्या चौथऱ्याच्या संपूर्ण परिघावर (जवळजवळ ४०० फूट) राज दरबार, शिकारीचे प्रसंग, चतुरंग सेना आदी विविध दृश्ये कोरलेली आहेत. अशा प्रकारे मूळ मंदिरातील शिल्पांवर केलेल्या खोडसाळपणाला शिल्पकलेच्या भाषेत अतिक्रमण (encroachment) म्हटले जाते. परंतु हे केवळ अतिक्रमण नसून तेथे त्यात व्रात्यपणाचीही (vandalism) भर पडलेली दिसते.

 आलिंगन - अद्वैताचे पहिले प्रतीक

 आलिंगन या शब्दाला गळाभेट किंवा ऊरभेट असेही म्हणतात. अलिंगनाला अद्वैताचे पहिले प्रतीक मानण्याचे कारण म्हणजे कामशास्त्रानुसार दोन जीवांचे परस्पर मिलन यास आलिंगन असे म्हटले आहे. या दोघांच्या भेटीत जी ओढ, व्याकुळता आणि प्रेमभाव प्रकट करण्याची क्षमता आहे; ती पाहता हे दोन्ही जीव एकरूप झालेले असतात. म्हणूनच त्यास अद्वैत असे म्हटले तरी चालेल अमीर खुसरो या उर्दू कवीने म्हटले आहे...
मन तू शुधम
तू मन शुधी
तन मन शुधम
जू जॉ शुधी
ता कस न गोयद बादअजी
मन दिग्रम तू दिग्री
याचा अर्थ मी तू झालो, तू मी झालीस. आता कोणीही असं म्हणू शकणार नाही की, तू आणि मी वेगवेगळे आहोत. यातील तनाची आणि मनाची एकरूपता स्पष्ट होते. हे जरी खरे असले तरी, सामान्यपणे आलिंगन म्हणजे भेट एवढाच अर्थ आपण घेतो. पण कामशास्त्रज्ञांनी यातही अनेक भेद दिलेले आहेत. आलिंगना संदर्भात एका कवीने म्हटले आहे.
मिठी या शब्दात
एवढा मिठास आहे
नुसता उच्चारला तरी
कृतीचा भास आहे.

असेच एक आलिंगन शिल्प वेरूळच्या कैलास लेणीमध्ये प्रदक्षिणा पथावर पाहण्यास मिळते. यामध्ये अभिसारिका नाईकेचे हे शिल्प कोरलेले असून, ती नुकतीच साज शृंगार करून घरातून बाहेर पडलेली आहे आणि तो इथेच कुठेतरी आजूबाजूला लपून बसलेला आहे याची तिला जाणीवही झालेली आहे. कदाचित त्याच्या लपण्या पाठीमागील कारणही तिला माहीत असावे. तो जे काही करणार आहे; त्यास तिचा नकारही नाही. अशी नटून थटून बाहेर पडलेली ही नायिका पाहताच अचानक तो तिच्या समोर येतो आणि अंबाड्याला धरून हलकेसे तिचा चेहरा वळवून पटकन तिचे चुंबन घेऊन शीघ्रतेने तिथून निघून जातो. अगदी काही क्षणात घडलेलं हे सारे नाट्य त्या शिल्पकाराने अचूकपणे कोरलेले आहे. हे शिल्प पाहताना एक बाब निश्चितपणे जाणवते की, तो जे काही करणार आहे याची तिला पुरेपूर जाणीव असून ती थोडी सावध पवित्रा घेत असावी, असे शिल्प पाहताना जाणवते. त्याच्या चुंबनाला ती प्रतिसाद देत असली तरी तिचे नेत्र मात्र लोकलज्जेस्तव इतरत्र भिरभिरत आहेत, असे वाटते. सातवाहन राजा हाल याने लिहिलेल्या गाथासप्तशती या काव्यात्मक कथासंग्रहात आलेल्या एका कथेतील काव्याचा श्री राजा बढे यांनी केलेला मराठी मधील अनुवाद इथे तंतोतंत लागू होतो.
केस ओढूनी बळजबरीने तिजसी अभिमुख करूनी l
चुंबुनी अदरा पाजीत मदिरा आपल्या ओठांमधूनी ll
वाकुनी करी कमान उलटी ही बाणांची दोरी l
तशी तिलाही हवीहवीशी वाटते ही बळजोरी ll
हळूहळू घे घोट टेकता ओठावरती ओठ l
रागाची रामबाण औषध की जीवनीचा घोट ll
अभिसरिका - कामदेवाच्या शक्तिशाली बाणाच्या घावाने उत्पन्न ज्वरने अंग थरथरत, रोमांच उत्पन्न करणारे कर्णफुल घालून, स्वतःला सजवून, आनंद पूर्वक निडर वृत्तीने प्रेमी सोबत रतिक्रीडा करण्यासाठी जी जाते; किंवा समाजाच्या नजरा चुकून जी आपल्या प्रियकरांकडे अभिसार (छद्यरूपेनगमन ) करते ती अभिसारिका होय.

 

   खजुराहोमधील हे शिल्पांकन समजायचे असल्यास, ते तीन स्तरांवर समजून घेतल्यास (स्थूल, सूक्ष्म आणि पर स्तर) ते थोडे सुलभ होते. या पद्धतीने तेथील सगळ्याच कामशिल्पांचा अर्थ लावता येतो असे नाही परंतु बहुतांशी शिल्पे समजू शकतात. त्यातील पहिला स्तर हा शारीरिक असून त्यातील मीलनाच्या विविध अवस्थांचे शिल्पांकन असल्याचे लक्षात येते. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, ही कामशिल्पे जरी असली तरी कुठल्याही या विषयक ग्रंथाशी किंवा प्रत्यक्ष कामक्रीडेशी याचा फारसा संबंध नाही. एक तर वात्स्यायन याचा ग्रंथ ही मंदिरे निर्माण व्हायच्या आठ शतकांपूर्वीचा असल्यामुळे त्याचे संदर्भ इथे वापरले असण्याची शक्यता कमी आहे. तसे त्याने वर्णन केलेल्या आसनांपैकी येथे फारच थोडी दिसतात. त्या वर्णनाशी हुबेहूब संबंध तर ओढूनताणून आणावा लागतो. इतकेच नाही तर सर्व कामशिल्पे ही उभी असून त्यातील काही शिल्पात तर शीर्षासन केल्यासारखेही दिसते. यावरून काही अभ्यासकांनी हठयोग आणि कामशिल्प याचाही संबंध लावण्याचा प्रयत्न केला. मंदिराचे स्थापत्य हे ऊर्ध्वगामी असल्यामुळे त्यातील सर्व शिल्पे ही उभीच आहेत. इतकेच नाही तर नर्तकींच्या काही शिल्पांमध्ये तिचे हातही तसेच दाखवले गेले आहेत. उदाहरणार्थ, दोन्ही हात छातीशी धरून कोपरापासून हात जमिनीला समांतर घेण्याच्या मुद्रेला येथे दाखवताना तिच्या डाव्या वाकलेल्या हाताचे ढोपर हे मान वाकडी करून तिने डोक्यावर घेतलेले दाखवले जाते. तर तिचे उजवे ढोपर तिच्या उजव्या गुडघ्याला चिकटलेले दिसते.

   कामक्रीडा ही साधारणतः झोपून करावयाची असल्यामुळे क्रीडारत व्यक्तींना वरून पाहिल्यास त्या जशा दिसतील तसे हे शिल्पांकन आहे. (झोपलेल्या व्यक्तींचे छतावर लावलेल्या कॅमेऱ्याने चित्रण करून ते प्रेक्षागृहातील पडद्यावर दाखविल्यास त्या व्यक्ती पटावर उभ्या असल्यासारख्या दिसतात). खजुराहोमधील ही शिल्पे पाहताना या दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे तरच त्यातील अनेक शिल्पांतील अवस्थांचे सहज आकलन होते आणि त्यामध्ये कुठेही हठयोगाच्या मुद्रा नाहीत हे लक्षात येऊ शकते.

    उदा., एका शिल्पात स्त्री आणि पुरुष दोघेही आपापल्या डाव्या पायावर उभे असून दोघांनीही आपला उजवा पाय  दुसर्याच्या कमरेभोवती टाकून अलिंगन दिले आहे. सर्कशीतल्या खेळाडूंना उभे राहून कदाचित हे जमू शकेल अन्यथा हे अशक्यच वाटते. परंतु शिल्पातील दोघे पलंगावर झोपले आहेत अशी कल्पना केल्यास ही क्रिया शक्य आहे हे लक्षात येते. शीर्षासनाच्या अवस्थेचे शिल्पांकनही या दृष्टीने पाहिल्यास ते तसे नसल्याचे लक्षात येते.

    यातील दुसरा स्तर आहे तो कामक्रीडेच्या सूक्ष्म रूपाचे दर्शन घडविणारा. हे समजण्यासाठी मात्र विपुल रसिकता असावी लागते आणि त्या रसिकतेने जीवनातील प्रणयाचे अनुभव समृद्ध झालेले असावे लागतात. खरे प्रेम हे त्या क्रियेपलीकडचे असते. (The real love is beyond the act of love, but to attain it you have to go through it first असे वात्स्यायन याने म्हटले आहे.) या अनुभूतीचे अत्यंत साक्षेपी वर्णन बी कवींच्या (नारायण मुरलीधर गुप्ते) 'चाफा बोलेना' या कवितेमध्ये आहे. कवितेतील ती ऊर्जा म्हणजे चैतन्यहीन जड तत्त्वाला, चाफ्याला जागे करण्यासाठी प्रणयाची अनेक उदाहरणे देते. प्राणी, पक्षी यांच्या प्रणय कथा ऐकून चाफा उत्तेजित होत नाही. मग ती त्याला वैश्कि स्तराच्या प्रणयाचे आव्हान करते. तेव्हा कुठे तो चाफा डोळे किलकिले करतो या कवितेची शेवटची चार कडवी अशी आहेतः

हे विश्वाचे आंगण। आम्हा दिले आहे आंदण ।

उणे करूं आपण दोघेजण ।।

जन विषयाचे किडे। त्यांची धाव बाह्याकडे ।

आपण करू शुद्ध रसपान ।।

दिठी दीठ जाता मिळून । गात्रे आली पांगळून।

अंगी रोमांच आले थरथरून ।।

चाफा फुली आली फुलून। दाही दिशा गेल्या आटून।

कोणी मी- चाफा ! कोठे दोघेजण ?

जोपर्यंत केवळ शरीर प्रक्रियेकडे आणि शरीर क्रियेकडेच सर्वस्व म्हणून पाहत राहू तोपर्यंत किडे (प्राणी) करतात त्या प्रणयात आणि मनुष्यात काही फरकच राहत नाही. परंतु विश्वाचे अंगण उणे पडेल एवढ्या आत्मतृप्तीची अनुभूती जर त्या क्रियेमधून आणि त्यानंतर घेता आली तरच ते मनुष्यत्व ठरेल. कवीच्या ह्या म्हणण्याचे सुरेख शिल्पांकन आपल्याला खजुराहोमध्ये आढळते. त्यांनी वर्णन केल्याप्रमाणे शब्द, रूप, रस, गंध आणि स्पर्श या पाचही माध्यमातून प्रणयाची अनुभूती घेता येते आणि त्याची उत्कटता प्रसंगी स्पशपिक्षाही अधिक असू शकते. खजुराहोमध्ये या सर्व अवस्थांचे अत्यंत मार्मिक, सूचक आणि तरल शिल्पांकन केलेले दिसते. कुठल्या शिल्पात यापैकी काय आहे हे मात्र केवळ शब्दाने वर्णन करून सांगता येणे शक्य नाही आणि ज्याने त्याने ते आपापले शोधावयाचे आहे. अत्यंत खाजगी अनुभवाचे सामूहिक समानीकरण करणे शक्य नसते परंतु तसा प्रयत्नही केल्यास त्यातून केवळ रसभंगच होण्याची शक्यता अधिक असते.

   खजुराहोच्या कामशिल्पांमध्ये तिसऱ्या स्तराला स्पर्श करण्याचे मोठे आव्हान कलाकारांनी बेललेले आहे. अखेरीस स्त्री पुरुष मीलन किंवा कामक्रियेचे मूलभूत प्रयोजन काय? आणि त्याचे वैश्विक रचनेमधील नेमके कार्य काय ? पुढील पिढी तयार करणे म्हणजे नव निर्माण करणे हे त्याचे खरे प्रयोजन आहे. विश्वामध्येही क्षणाक्षणाला, काहीना काही नवनवीन निर्मिती सुरूच असते. मानवमात्रांना त्याचे आकलन व्हायचे असल्यास निर्मितीच्या त्याच्या स्वतःच्या अनुभवातून गेल्याखेरीज ते त्याला सहज अवगत होऊ शकणार नाही ही त्या मागची कल्पना आहे. तत्त्वज्ञानामध्ये जसे दोन घटकांचे अद्वैत सांगितले गेले आहे तीच संरचना अणूच्या रचनेतही दिसते. अणूचे केंद्रक (न्युक्लीयस) आणि त्याभोवती फिरणारा बीजाणू (इलेक्ट्रॉन) ही जशी अणूंची संरचना असून यापासून सृष्टीची निर्मिती होते. संपूर्ण ब्रह्मांडाचे दर्शन घडविणारी वास्तू ज्याने निर्माण केली त्यांनी त्यामध्ये या सृष्टीच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म कणाचेही शिल्पांकन करून ठेवणे हे स्वाभाविकच होते. कलाकाराने यासाठी कामशिल्पांचे आयोजन केले हे त्याच्या अफाट प्रतिभेचेच लक्षण म्हणावे लागेल. या ठिकाणी त्यांनी केवळ अणूंची संरचनाच नव्हे तर त्याचे कार्यही उद्धृत केलेले दिसते. अणूच्या स्थित्यंतरामध्ये घनीभूत ऊर्जेचा उद्रेक होतो आणि त्यातून जशी निर्मिती होऊ शकते तसा महासंहारक विध्वंसही होऊ शकतो. घनीभूत ऊर्जेच्या उद्रेकाची अनुभूती ही मनुष्यमात्राला काम या एकाच अनुभवातून मिळते. या अनुभूतीचे श्रेष्ठ शिल्यांकन खजुराहोमधील खंडरिया महादेव या मंदिराच्या उत्तर भिंतीवर अंतराळावर असलेल्या तीन शिल्पांमध्ये दिसते. ह्या मंदिरावरील भिंतीवर तीन थरांमध्ये शिल्पे बसवली गेली असल्यामुळे याही शिल्पपटाचे तीन भाग होतात. सलग एका क्रमाने असणाऱ्या कामशिल्पांचा हा एक अत्यंत दुर्मिळ शिल्पपट आहे. हा शिल्पपट समजण्यासाठी याला समांतर अशा रचना पाहणेही आवश्यक ठरते. आश्चर्य असे की अशा प्रकारच्या कल्पकतेची सुरुवात थेट सहाव्या शतकात आढळते.

 

 लेणे क्र. ३ बदामी

 

 बदामी (कर्नाटक) येथील लेणी क्र. ३ मध्ये असणाऱ्या स्तंभावरील आधारशिल्पांमध्ये (ब्रकेट फिगरमध्ये) आपल्याला हे आढळते. चालुक्य राजा पुलकेशी दुसरा याच्या येथील शिलालेखाप्रमाणे ही लेणी इ.स. ५८९ मध्ये पूर्ण झाली असा उल्लेख आहे. या लेण्यांच्या पुढच्या बाजूला सहा स्तंभ आणि दोन अर्ध स्तंभ असून अर्ध स्तंभावर एक-एक आणि मधल्या सहा स्तंभावर प्रत्येकी चार अशी आधार शिल्पे आहेत. यातील पूर्व-पश्चिम (गुहेच्या प्रवेशाची बाजू) बाजूला व्याल किंवा अन्य शिल्पे असून स्तंभाच्या दक्षिण उत्तर भागावर दंपर्तीची किंवा युगलांची शिल्पे आहेत. यांना 'मिथुन शिल्पे' म्हणतात. एकूण चौदा जोडपी यात दाखवलेली असून त्यातील एका स्तंभावर अर्धनारिश्वराचे शिल्प आहे. शेवटल्या तीन शिल्पांची क्रमवारी नक्की ठरवता येत असून अन्य शिल्पे कोरलेल्या क्रमात नसून त्याचा त्यातील युगुलांच्या क्रमाक्रमाने विकसित होणाऱ्या प्रेमालापाप्रमाणे बघावी लागतात. त्यातील पहिले शिल्प हे त्या युगुलाच्या प्रेमकथेची सुरुवात असावी असे वाटते. त्या शिल्पामध्ये तिने त्याच्यासाठी आणलेली भेट त्याला देऊन हळूच त्याची प्रतिक्रिया पाहते आहे. टप्प्याटप्प्याने ती त्याच्याशी लगट वाढवत जाते. परंतु तो मात्र सावध पवित्रा घेऊन असतो. एका शिल्पामध्ये त्याने दगडावर त्याचा डावा पाय ठेवला असून तिने तिच्या उजव्या हाताचे ढोपर सहज त्यावर ठेवून ती उभी आहे. याही शिल्पात त्याने त्याच्या डाव्या हाताने झाडाची फांदी धरलेली असून तिच्यापासून अंतर राखण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. या नंतरच्या क्रमशः येणाऱ्या शिल्पात तिने तिच्या उजव्या हाताचा पंजा त्याच्या मांडीवर ठेवला आहे, इतकेच नाही तर तिने तिचे ढोपर ताठ केलेले दिसते त्यावरून तिने त्याच्या मांडीवर सूचक असा हलका दाब दिलेला दिसतो. इथे पुरेसा संकेत मिळालेला असल्यामुळे स्वाभाविकच तोही तिच्याशी लगट वाढवतो आणि पुढील शिल्पामध्ये त्याची दोन बोटे हळूच तिच्या स्तनांवर सरकलेली दाखवलेली आहेत. पुढील क्रमचारीतील शिल्पामध्ये याला एक कलाटणी दिलेली दिसते. ती झटक्यात त्याच्या पासून दूर होते, तिच्या उजव्या हाताच्या ढोपराने ती  त्याला ढकलते. जणू काही तिला सुचवायचे आहे मी नाही ग बाई त्यातली! त्यातील पुढच्या शिल्पामध्ये आपल्याला त्याच्या धारिष्ट्याची ओळख पटते. परंतु हे अत्यंत सूचकतेने दाखवलेले आहे. त्यांच्या हातामध्ये रिकामा मद्याचा चषक असून त्या दोघांचेही डोळे थोडे मोठे झालेले असून यावर उत्तेजना आलेली दिसते. इथे ते मद्य प्यायले आहेत असे वरवर दिसत असले तरी वस्तुतः त्या कलाकाराला असे सुचवायचे आहे की त्याने तिला चषकातून मदिरा पाजण्याऐवजी आपल्या ओठातूनच तिच्या ओठात अधरामृत पाजले आहे. त्यामुळे चेहऱ्यावरील उत्तेजनेचे ते कारण असावे. तिथे त्याने पत्करलेला धोका हाच त्याच्या पौरुषाची साक्ष ठरतो. पुढील तीन-चार शिल्पांमध्ये उत्तेजित आणि बेभान झाल्यामुळे ती त्याच्यावर जणू काही हल्लाच चढवताना दाखवली आहे. एखाद्या मारामारीप्रमाणे वाटावे असे त्या बेभान झटापटीचे शिल्पांकन आहे. यातील शेवटली तीन शिल्पे मात्र सलग क्रमाने आहेत. एका स्तंभाच्या उत्तरेकडील शिल्पात तिचे ओठ विलग झालेले दाखवले आहेत. याचा अर्थ तिचा श्वासोच्छ्‌वास तोंडावाटे होण्यापर्यंत तिची अवस्था गेलेली आहे. हे अधिक स्पष्ट होण्यासाठी कलाकाराने त्याच्या कल्पकतेची जोड त्याला दिली आहे. तिच्या डाव्या हाताची दोन बोटे विंचवाच्या नांगीसारखी दाखविलेली असून ती त्याच्या छातीवरून हात फिरवत आहे. विंचवाच्या विषाचा दाह जसा सर्वांग जाळतो तसाच कामज्वरानेही शरीराचा दाह होतो. या स्तंभाच्या दक्षिणेकडील भागावर यांच्या मिलनाचे शिल्प अपेक्षित असते. 

स्तंभावरील आधारशिल्प, बदामी

परंतु कलाकाराने येथे थोडा संयम दाखवल्याचे जाणवते. दक्षिण भारतात कोरलेले हे अगदी सुरुवातीचे लेणी मंदिर असल्यामुळे यात उघडपणे कामशिल्प कोरण्याचे त्या कलाकाराने टाळले. त्यांच्या मैथुनशिल्पाऐवजी त्या ठिकाणी त्याने अर्धनारीश्वराचेच शिल्प कोरलेले आहे. इथे त्याचे दोन्ही हेतू साध्य झाले. आधीच्या शिल्पांच्या क्रमामधील मीलनाची शेवटली अवस्था आणि जी पुरुष-प्रकृतीच्या संयोगाचे प्रतीक या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळेस साध्य केल्या आहेत. हे शिल्प केवळ अर्धनारीश्वराचेच नसून आधीच्याच दंपतीचे कामशिल्पच आहे हे दाखविण्यासाठी या शिल्पाच्या समोरील स्तंभावर त्याने या मालिकेतील शेवटले शिल्प कोरलेले आहे. कामशिल्पांच्या मालिकेतील अत्यंत सूचक तरीपण तेवढेच सुस्पष्ट शिल्पांकन असणारे हे बहुदा जगातील सर्वात श्रेष्ठ शिल्प म्हणावे लागेल. कामक्रीडेच्या प्रचंड उन्मादानंतर त्वरित येणारी सुखद ग्लानी ज्या अवस्थेचे अचूक वर्णन करण्यासाठी संस्कृतमध्ये 'गलितगात्र' असा शब्द आहे. या अवस्थेमध्ये या शिल्पातील स्त्री दाखवली असल्यामुळे त्याने तिला कमरेत हात घालून धरले आहे, त्यामुळेच ती कशीचशी उभी आहे असे दिसते. कारण कामोन्मादानंतर तिच्या पायातले त्राण गेले असल्यामुळे दोन्ही पावले अस्ताव्यस्त झालेली दिसत आहेत. तिचा अंबाडा सुटून केस विस्कटलेले असून तिच्या गळ्यातील माळही तुटली असल्यामुळे त्यातून एक एक मणी पडताना दिसतो. अतिश्रमाने ती थोडी वाकली असून तिची मान त्याच्या खांद्यावर टेकून जड पापण्यांनी ती खाली पाहते आहे. तेथे प्रत्यक्ष पाहत असताना तिच्या कपाळावरील टपटप पडणारे घर्मबिंदू आपल्या अंगावर पडतील की का असे वाटते. या शेवटल्या शिल्पाच्या काही प्रतिकृती करण्याचे प्रयोग अनेक ठिकाणी दिसता पट्टदकल, लंकेश्वर (वेरुळ) आणि अन्य मंदिरातही कुठेकुठे ही शिल्पे दिसतात. बदामीच्या शिल्पाची सर त्यांना येत नाही.

   प्रणयक्रिडेची सुरुवात, त्याचा उत्कट बिंदू आणि त्याची श्रांत स्थिती या तिन्ही अवस्थांचे दर्शन घडविणारे शिल्पांकन आपल्याला खंडारिया महादेव मंदिरामधील उपर्युक्त शिल्पगटात दिसते. यामध्ये पुरुषाचा चेहरा दर्शविलेला दिसत असून स्त्री पाठमोरी दिसते याचा अर्थ पुरुष स्थिर असून सर्व हालचाली स्त्री करते आहे. या शिल्पपटातील तीन शिल्पांना अनुक्रमे वरून खाली पाहताना पहिल्या शिल्पात प्रणयक्रिडेची सुरुवात आपल्याला दिसते, तर दुसऱ्या शिल्पात त्या स्त्रीची गतिमान हालचाल ही प्रणयाच्या उत्कट बिदूला पोहोचलेली दिसते. तिच्या पाठीचे आणि पायांचे ताणले गेलेले स्नायू तसेच तिच्या पाठीला आलेला प्रचंड बाक या अवस्थेचे जिवंत दर्शन घडवतो, तिसऱ्या शिल्पात मात्र त्या शुद्ध रसपानाची अनुभूती घेताना ते दोघे दिसतात. त्यांची संपूर्ण शरीरे आणि त्यातील स्नायू हे पूर्णपणे शिथिल झालेले असले तरीही त्यांचे हात आणि पायाचे आलिंगन अद्याप कायम आहे, इतकेच नाही तर त्यांचे अत्यंत तृप्तीचे चुंबनही त्यामध्ये कलाकाराने दाखवलेले आहे.या शिल्पपटाचा अन्वयार्थ लावणे हे तसे प्रथमदर्शनी कठीणच वाटते. परंतु बृहदारण्यक उपनिषदातील श्लोका- प्रमाणे हे 'आप्मतृप्त आत्मतृप्त आणि शोकविहीन शुद्ध स्वरूप आहे.

 कामशिल्पपट, खंडारिया महादेव मंदिर, खजुराह

 याप्रमाणे अणूची संरचना आणि कार्याचे हे प्रतिकात्मक शिल्पांकन असावे. अणू मधील घनीभूत अर्जेचा उद्रेक होऊन महासंहार जसा होऊ शकतो तसाच या घनीभूत ऊर्जेच्या संयमित उद्रेकाने त्यांची प्रक्रिया होऊन नवनिर्मितीही होऊ शकते. निर्मितीसाठी होणाऱ्या ऊर्जेच्या उद्रेकाची अनुभूती मानवी जीवनात कामक्रिडेतूनच होत असते. त्यामुळे याचे रूपक कामशिल्पातून दाखविण्याची असामान्य प्रतिभा या कलाकारांनी दाखवलेली आहे. प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक श्री. राजदत्त यांना एक कलाकार म्हणून या शिल्पपटाबद्दल त्यांचे मत काय आहे हे विचारल्यावर त्यांनी दिलेले उत्तर हे सर्वांसाठी मार्गदर्शक ठरावे असेच आहे. ते म्हणाले, "शिल्पकलेच्या शास्त्रात यासंबंधी काय असावे हे मला माहीत नाही. परंतु इतक्या अवघड आणि बेधडक अभिव्यक्तींसंबंधी मात्र मी काही सांगू शकतो. अशी कल्पना एखाद्याला सूचणे शक्य आहे. त्याने ती तिथल्या मुख्य स्थपतिला सांगणे ही पुढची पायरी म्हणता येईल. कलाकाराच्या अभिव्यक्तीला सभ्यासभ्य निकषांच्या कल्पनेची कात्री न लावता त्याला ते साकारण्याची अनुमती देणे हे त्याहूनही विशेष. अथक परिश्रमानंतर सर्व कौशल्य पणाला लावून ते कलाकाराला दगडातून हुबेहूच तसेच घडवता येणे ही केवळ दैवी प्रेरणाच करवून घेते. परंतु ज्या दिवशी हा शिल्पपट त्या मंदिरावर प्रत्यक्षपणे बसविला गेला असेल त्या दिवशी त्या शिल्पीला पृथ्वी निर्माण केल्याचा आनंद झाला असेल." माननीय राजदत्तांच्या या उक्तीमुळे असे जाणवते की, जिथे हे शिल्प बसविले गेले आहे ती एका मंदिराची भिंत आहे हे माहीत असूनही असे विलक्षण शिल्पांकन करून अमर झालेल्या त्या कलाकाराला त्या शिल्पाखाली आपले स्वतःचे नाव कोरून जायची गरजच काय ?

   खरंतर अत्यंत अभिमानाने मिरवाव्यात अशा मंदिर नामक वास्तू आणि त्यातील कलाकृती आहेत. परंतु अज्ञानापोटी त्याचे रसग्रहण तर दूरच परंतु ते न समजता त्यावर केवळ टीकाच केली गेली. या शतकामध्ये तरी याचे उचित मूल्यांकन होईल अशी आशा आहे.

 कोणार्क येथील कामशिल्प :-
जगन्नाथपुरीच्या ईशान्येस सुमारे २० मैलांवर कोनॉर्क अथवा कोनार्क किंवा कर्णार्क नावाचे सूर्यमंदिर उभे आहे. भारताच्या पूर्व सागरकिनारी. एकाकी. उद्ध्वस्त. नि:शब्द. गंभीर. जणू काय त्या मंदिराला कालातीत अशी क्वचित समाधीच लागली आहे! कोठूनतरी लांबवरून सागरलाटांचा खळखळाट कानावर आला न आला, इतपतच. जांभळ्या-काळ्या दगडांची ती वास्तू आहे.
   आज तुम्ही तिथे गेलात, तर तिथल्या निरामय शांततेचा भंग झालेला आढळणार नाही. यात्रिकाच्या अथवा साधकाच्या तोंडून एखादे सूर्य-स्तोत्र अथवा उषेचे स्तोत्र ओठातल्या ओठात का होईना, निघालेले तुमच्या कानावर येणार नाही. असली ही अद्भुतरम्य आणि भावगर्भ दाट प्रशांतता मी पहिल्यांदाच अनुभवत होतो. माझ्या डोळ्यांपुढे या सूर्यमंदिराचे वेगळे तरळते स्वप्नरम्य चित्र होते.
 ते सूर्यमंदिर आज तिथे उभे आहे. एखादा वठराज खूप वर्षांची तपसाधना केल्यानंतर वठून जावा, तसे त्याचे रूप  दिसते; पण त्या रूपातही दिव्यसौंदर्याची बीजे, शलाका मला हळूहळू आढळल्या आणि ज्या काळात ते अवाढव्य अप्रतिम शिल्पकाव्य बांधले गेले, तो काळ आठवावा !

इसवी सनाच्या तेराव्या शतकात कलिंग राजघराण्यातील नरसिंह देव (पहिला) या राजाने ते बांधले. आज तिथल्या त्या भव्य प्राचीन मंदिराचे पाहण्यासारखे अवशेष उरलेले आहेत, ते फक्त 'जगमोहन'च्या सभामंडपाचे. सम्राट अकबराच्या कारकिर्दीत अबुल फजल अलुमी या अखबारविसाने जी काही टिपणे लिहून ठेवलेली आहेत, तेवढ्यावरूनही आपल्याला त्या मूळ भव्य वास्तूची कल्पना करायला मिळते.
   इसवी सन १२५० ते १२६२पर्यंत सुमारे १२ वर्षे या मंदिराचे बांधकाम आणि शिल्पकाम चालले होते. सुमारे १२ हजार वास्तुशास्त्रज्ञ, स्थापत्य विशारद, पारथरवट, कलाकार आणि शिल्पकार हे मंदिर घडवण्यासाठी राबत होते. सुमारे ३६ निखर्व सुवर्णमुद्रा हे मंदिर घडवण्यासाठी खर्च केल्या गेल्या.
 पण अशा निर्जन आडवाटेच्या एकान्तात हे असे सूर्यमंदिर का घडवले गेले असावे? इतिहासकारांनी आणि शिल्पशास्त्रज्ञांनी यावर खूप भाष्ये लिहिली आहेत; पण ती सर्व भाष्ये वाचूनदेखील मनाचे समाधान होत नाही.
---
   कोणार्कचे सूर्यमंदिर पाहताना दोन मुद्दे प्रामुख्याने डोळ्यांपुढे उभे राहतात. पहिला म्हणजे - भारतात एकमेव असे हे (गुजरातेतील छोटेसे मोधुरा सूर्यमंदिर वगळल्यास) सूर्यमंदिर आहे. त्या काळात सूर्योपासना इतरत्र होत नव्हती का? आणि दुसरा - हे जे सूर्यमंदिर बांधले गेले, त्या मंदिरावर कामशिल्पांची जी आरास दिसून येते; त्यामागचा उद्देश, ध्येय अथवा इतिहास काय असावा?

पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर उत्कल प्रदेशातील एका लोककथेतून मला ऐकायला मिळाले. राजा नरसिंह-नृसिंहदेव हा सूर्यपूत्र कर्णाच्या वंशातला, अनौरस. कुलदेवतेवरची निष्ठा त्याने सूर्यमंदिर बांधून व्यक्त केली. परंतु त्या मंदिराच्या शिखरावर जी कामशिल्पे बसविली गेली, ती बसवताना नृसिंहाच्या मनात कसलातरी विकृत हेतू असावा की काय? उत्कल प्रदेशातील कथा सांगते, की कुंतीला नियोग पद्धतीने कर्णाची प्राप्ती झाली आणि तीही कौमार्यावस्थेत. त्यामुळे कर्णाला जाहीर रीतीने कुंतीने आपला पुत्र मानले नाही. त्याच वंशातला हा आपला नृसिंह देव (तेराव्या शतकातला). स्त्री-पुरुषांचा संभोग किती पवित्र, किती उदात्त, किती मांगल्याने भरलेला आहे आणि संभोगातून मिळणारी कामतृप्ती हीच जगातील एक सृजनशील अधिशक्ती आहे, तिच्यातच उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांची बीजे साठवलेली आहेत; असे लोककथाकार सांगतो. कामवासना असणे वाईट नव्हे, ती अहितकारक नव्हे, त्यात समाजघातक नाही, असे कामशास्त्रज्ञ वात्स्यायनही म्हणतो. लिंगपूजा ही तर भारताची प्राचीनतम संस्कृती होती आणि अजून आहे.
       ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश ही तीन दैवते जन्म, प्रगती आणि मृत्यू यांना वाहिलेली. शंकराचे प्रतीक म्हणजे शिवलिंग. सारांश - मृत्यूचे, संहाराचे, विलयाचे महान स्वरूप म्हणजे शंकर! आणि त्या शंकराची प्रतिमा आपण प्रतीकात्मक स्वरूपात जी घेतली, ती म्हणजे शाळुंका आणि मधोमध असलेले लिंग. योनी-लिंगाचे ते स्पष्ट स्वरूप आहे. जगाची उत्पत्ती व्हावी म्हणून जी दोन इंद्रिये वापरली जातात, ती ही! योनी आणि लिंग म्हणजे जन्माचे प्रतीक आणि ते वाहिले कुणाला? तर मृत्यूला! मृत्युदेवतेला! शंकराला! त्यातून पुन्हा या शाळुंकेतून निघालेल्या लिंगाचा सूक्ष्म दृष्टीने अभ्यास केला, तर पाहा कसे एक चमत्कारिक आणि अद्भुतरम्य चित्र उभे राहते! शाळुंका जी आहे, ती स्त्रियांची योनीजिव्हा (vagina). योनीमुखात लिंग गेले तर ते आत जाईल, असे बाहेर येणार नाही. शाळुंकेला ज्या वक्राकार वळकट्या आहेत त्या (valva) आंतर-योनीच्या! त्याचाच अर्थ योनिगर्भात शिरलेले ते स्थूल लिंग आहे. सारांश, Time and space quantum ला छेद देणारे, कालगर्भाच्या अमृतत्त्वाला स्पर्श करणारे हे महालिंग आहे!

प्राचीन काळातील प्रचंड, भव्य, उदात्त आणि मानवी संस्कृतीच्या इतिहासात घडवले गेलेले हे कामदर्शन आहे! यात काव्य आहे, यात तत्त्वज्ञान आहे, यात प्रपंचही आहे आणि परमार्थही आहे!
     खजुराहो घ्या, भुवनेश्वर घ्या, भारतात हजारो अशी मंदिरे किंवा लेणी सापडतील, की ज्याच्यावर कोठे ना कोठे तरी कामशिल्पाची एखादी रेघ ओढलेलीच असणार!
---
      ज्या काळात कोनार्क, खजुराहो इत्यादी प्राचीन मंदिरे बांधली गेली, तो काळ डोळ्यांपुढे आला म्हणजे वाटू लागते; त्या काळातील समाज सधन होता, सुखवस्तू होता आणि सुसंस्कृतही होता. त्याआधी बांधल्या गेलेल्या देवालयांचे अवशेष पाहिले आणि त्यांची कामशिल्पाने विभूषित अशी कोनार्क आणि खजुराहोसारखी मंदिरे पाहिली म्हणजे निश्चितपणे वाटते, की समाजजीवन उत्क्रांत होत चालले होते. समाजाच्या मनात ‘फ्लेश’विषयीचा (flesh) कसल्याही तर्‍हेचा कॉम्प्लेक्स नव्हता. समाज धीट होता. पुष्ट होता. संतुष्ट होता. जी आज आपण चोरून, काळ्या बाजारातील मैथुनचित्रे विकत घेऊन पाहतो; तीच चित्रे कोनार्क आणि खजुराहोच्या शिल्पकारांनी जणू 'ओपन सेक्स आर्ट गॅलरी’त उघड्यावर मांडलेली होती. यांचे कारण एकच. आज आम्ही वैज्ञानिकदृष्ट्या कितीही पुढे गेलेलो असलो, तरी मानसिक आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या आज आपण तसे परावर्तित अवस्थेतच आहोत.
     देहधर्माविषयी आणि मैथुनकर्माविषयी त्या काळातील लोकांत घृणा नव्हती. परिचय, प्रीती, सहवास, आलिंगन, संभोग या सर्व क्रिया देहाला आणि मनाला भूषविणार्‍या आहेत, समृद्ध करणार्‍या आहेत असे त्यांना वाटत असावे.
   शिवलिंगाचे प्रतीक आणि त्या प्रतीकाची पूजा हे त्याच सामाजिक आणि मानसिक अभिनिवेशाचे दर्शक नव्हते काय? स्त्री-पुरुषातील संबंध आणि त्या संबंधातून अभिव्यक्त होणार्‍या शरीराच्या कलात्मक आकृती या अतिशय सुंदर, पवित्र आणि उदात्त आहेत, अशी तत्कालीन समाजधारणा असावी.
   कोनार्क आणि खजुराहो येथील मैथुनशिल्पे पाहिल्यानंतर आणि त्या मैथुनशिल्पांतील उच्च कोटीची कलात्मकता अनुभवल्यानंतर पाहणार्‍याच्या मनामध्ये हीन पातळीची कामोत्तेजक भावना निर्माण होणे शक्य नाही. कोनार्कच्या देवालयावरची संभोग-आसनांचे आकृतिबंध हे प्लास्टिक आर्टमधल्या उच्च आणि उदात्त अभिरुचीचे दर्शन घडवणारे आहेत.
आर्ट लाइज इन कन्सिलिंग आर्ट (Art lies in concealing art) असे प्रबोधन या मैथुनशिल्पातून हटकून होते, असे मी म्हटले तर ती अतिशयोक्ती ठरू नये. या मैथुनशिल्पांतला निर्मळपणा खरोखर दृष्ट लागण्यासारखा आहे. ती मैथुनशिल्पे पाहिल्यानंतर मन एका सृजनशील स्वर्गीय वातावरणात विहार करू लागते. गर्भसंभवाच्या आणि गर्भपोषणकाळातील ही स्त्री-पुरुषांची शृंगारिक चित्तचित्रे आहेत. ज्या देहधर्माच्या पार्थिव वासनेतून जीवनाचा वेल अंकुरतो आणि गगनाच्या मांडवावर तो वर चढत जातो; त्याला अश्लील, बीभत्स (vulgar, obscene अथवा pornographic) म्हणण्यातून आम्ही किती ढोंगी आहोत, किती जीर्ण आणि बुरसटलेल्या मनाचे आहोत, किती असंस्कृत आणि किती कलाद्रोही आहोत, हेच तर सिद्ध होत नाही काय? काही टीकाकार म्हणतात, की त्या प्राचीन मंदिरावरील मैथुनचित्रे पाहिल्यानंतर यात्रिकाच्या किंवा भाविकाच्या मनात शृंगार आणि कामचेष्टितांविषयी घृणा निर्माण होते; देहात भरून राहिलेल्या वासनेवर तो थुंकतो आणि एका उदात्त मनाच्या अवस्थेत देवालयात देवदर्शन घेण्यासाठी प्रवेश करतो. सब्लिमेशन ऑफ इमोशन्स (Sublimation of emotions) किंवा कॅथार्सिस (Catharsis) असेही नाव टीकाकारांनी या भावनास्पंदनाला दिलेले आहे; पण हे सर्व आपल्याला पटत नाही.
     तो काळ असा होता, की जेव्हा मोक्षधर्माविषयी समाजाला ओढ होती. प्रपंच अथवा संसार क्षणभंगुर आहे, हा देह विटाळाचा गोळा आहे, या विषयासक्त देहावर प्रेम करणे पाप आहे, प्रपंच आणि संसार सोडून आणि अंगाला राख फासून रानावनात जावे, चिंतन करावे अशा तर्‍हेची समाजविघातक विचारप्रणाली त्या काळात फोफावत होती. पत्नीच्या गालावरील गुलाबी रंगापेक्षा छाटीचा भगवा रंग अत्यंत श्रेष्ठ आहे, मोलाचा आहे, अशा खुळ्या विचाराने त्या काळातील समाजजीवनाला घेरले-वेढले होते. जन्म, शैशव, कौमार्य, तारुण्य, शेवटी वार्धक्य व पुढे मृत्यू हे चित्र काढताना त्यांच्यापुढे कातड्याच्या पिशवीत शिवून काढलेला सांगाडा म्हणजे एक देह, असे चित्र सदैव तरंगत होते.
---
      देह ही छाया आहे. संसार ही माया आहे. स्त्री-पुरुषातील प्रपंचे हे नाटक आहे. देहात्मक वासना या मायिक आहेत आणि सनातन सत्य, शिव आणि सुंदर फक्त तो आत्मा आहे. अशा तर्‍हेच्या तत्त्वज्ञानाभोवती समाज प्रदक्षिणा घालत होता, मनाला भोवळ येईपर्यंत प्रदक्षिणा घालत होता आणि अस्तित्वातच नसलेल्या शून्याचा आधार घेऊन जीवनाचे आणि विश्वाचे गणित सोडवू पाहत होता.
     शंकराचार्यांची इथेच फसगत झाली. गौतम बुद्धांची इथेच फसगत झाली. एवढेच नव्हे, तर जगातील मोठमोठे धर्मप्रेषित येशू ख्रिस्त, पैगंबर महमंद, झरतुष्ट्र आणि अशांसारख्यांचीही हीच फसगत झाली. हे सर्व तत्त्ववेत्ते, धर्मद्रष्टे, अमावस्येच्या रात्री, काळोख्या खोलीत, अजिबात अस्तित्वात नसलेल्या काळ्या मांजराचा आंधळ्या हातांनी आणि डोळ्यांनी शोध घेत होते.
    अशा प्रपंचविन्मुख करणार्‍या रिअ‍ॅक्शनरी तत्त्वज्ञानाच्या चिखलात रुतलेल्या समाजाला बाहेर काढण्यासाठी खजुराहो, कोनार्क वगैरे मंदिरांवरील मैथुनशिल्पे क्रांतिकारक शिल्पकारांनी घडविलेली असावीत, असे माझे निश्चित मत आहे.
---
     अभिजात कला धीट असते. ती जीर्ण जर्जर संस्कृतीला कृतनिश्चयाने सामोरी जाते. अशा वेळी रतिक्रीडेतील वस्त्रे आपोआप गळावीत, आभरणे बाजूला व्हावीत, नग्नतेचा आडपडदा पारदर्शक व्हावा... यात नवल ते काय!
    चुंबन घेणे, आलिंगन देणे अथवा संभोग घेणे याची नग्न चित्रे रेखाटणार्‍या कलाकारांना नावे ठेवणार्‍या समाजाची आणि टीकाकारांची खरोखर कीव येते; परंतु नग्नतेविषयी, मैथुनक्रीडेविषयी अशा तर्‍हेची भावना का निर्माण व्हावी? याचा आपण शोध घेतल्यास असे दिसते, की क्लासिकल म्युझिक समजण्यासाठी जसे तुमचे कान 'ट्रेन' व्हावे लागतात, उंची मद्य घेण्यासाठी जशी तुमची 'टेस्ट' ट्रेन व्हावी लागते, कथकली-मणिपुरी अथवा भरतनाट्यम् नृत्य पाहताना त्यातले सौंदर्य कळण्यासाठी जशी तुमची दृष्टी ट्रेन व्हावी लागते; त्याप्रमाणे कोनार्क व खजुराहो येथील प्राचीन मंदिरांवरील मैथुनशिल्पे पाहताना तुमचे मन, तुमची अभिरुची, तुमची जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी जर 'ट्रेन्ड', सुसंस्कृत आणि विदग्ध नसेल - तर त्या मैथुनशिल्पातील अप्रतिम सौंदर्य तुम्हांला दिसणार नाही. तुम्हांला त्यातील अश्लीलता आणि बीभत्सता तेवढी दिसेल.
     खजुराहो व कोनार्क येथील मैथुनशिल्पांत आढळणार्‍या शिल्पबंधांचा अभ्यास आज खरोखर गंभीरपणे व्हायला हवा. कामक्रीडेतील आलिंगन, बंधन, चुंबन, आरोहण, बाहुकस, अधररसकोष, नैत्रालिंगन, मुखलिंगन या सर्वांच्या आकृतिबंधातून दिसणारी परम्युटेशन्स अ‍ॅन्ड कॉम्बिनेशन्स पाहिल्यानंतर तुम्ही खरे प्रामाणिक असाल तर म्हणाल, ते शिल्पकार सेडिस्ट नव्हते, मासोकिस्ट नव्हते, लेस्बियन नव्हते, परव्हर्ट नव्हते, मॉर्बिड नव्हते. कामकुंडात केवळ वीर्याहुती देणार्‍या आजच्या संभावित आणि शिष्ट ऋत्विजांना आणि आचार्यांना त्या मैथुनशिल्पांत अश्लीलतेचा गंध आढळणारच! खरोखर मैथुनशिल्पन्यासातील अंगोपांगाचा विचार केला, तर असे वाटते, की कुणीतरी आजच्या नव्या शिल्पप्रवर्तकाने ही शिल्पमीमांसा करावी. छिन्नीच्या आघाताखाली वाकणार्‍या पाषाणाला मानवाच्या मानसिक विकृतीचा तेव्हा स्पर्शही झाला नसावा. हा पाषाण खरोखर अव्यभिचारी, अंतःप्रेरणेने विशुद्ध आणि शिल्पसौष्ठवाने पुरेपूर भरलेला दिसतो. या पाषाणावर वशीकरणाचे अथर्ववेद लिहिले गेले नव्हते नव्हते, तर संमोहनाचा वितळता बिंदू पकडण्यासाठी ते पाषाण टपलेले होते. कामपूर्तीनंतरच्या विकलांगांतल्या कैवल्याचा क्षण पकडणे सोपे नसते. त्यासाठी मनाळ (Psychedelic) दृष्टी असावी लागते. मैथुनशिल्पात व्यक्त होणारी आतुरता, उत्कंठा, अधीरता किती अस्पष्ट आणि किती अस्फुट असते! पाषाणांचे ते नम्रतेने ताठरलेले भाव होते. चुंबने मागण्यात तिथे लाचारी नव्हती, लीनता होती. कोकिळेच्या पंचमात राजहंसाची लवचीक कंठरेषा भिजवून काढलेली ती मैथुनचित्रे आहेत!
---
मूर्तिशिल्पाचे वैशिष्ट्य :
        खजुराहोच्या मूर्तिशिल्पांची वैशिष्ट्ये विविध प्रकारची आहेत. मुद्रा, अलंकार, वेषभूषा, केशरचना व देहाकार ह्यांचे रेखाटन. वक्ररेषापद्धतीची नि दक्षिणांग व हातांच्या सरळ रेखाटनाची, पुष्ट नितंब व स्तनयुगुलाच्या वर्तुळाकाराशी समतोलपणाने सांगड घातलेली आहे. शिल्पाची गतिमानता नुसती रेषांमध्ये नसून त्रिमित स्वरूपाची आहे. तत्कालीन शिल्पकाराने केलेला मानवदेहाचा अभ्यासही ह्या मूर्तीच्या मुद्रारेखाटनात आढळतो. चेहर्‍याचे अंडाकृती रेखाटन, कोरीव नक्षीकाम, अर्धोन्मीलित नेत्र आणि बाकदार भुवया, ही खजुराहोच्या मुद्रा रेखाटनाची स्वतंत्र वैशिष्ट्ये आहेत.
    खजुराहोच्या शिल्पांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे दर्शनी भागावरचे रतिशिल्प. ह्याचे मिथुनशिल्प असे सामान्यतः वर्णन केलेले आढळते. प्रेमाचे विविध आविष्कार ह्या शिल्पात इतक्या सूक्ष्मतेने व यथातथ्यतेने रेखाटले आहेत, की दगडाला गतिमान करणार्‍या शिल्पकाराच्या कौशल्याने प्रेक्षक अक्षरशः भारावून जातो. चुंबन, आलिंगन, अवयवाचे विळखे व कित्येकदा सु-रत प्रसंगांचे रेखाटन पाहताना त्याच्या अशिष्टतेपेक्षा तादात्म्याच्या रेखाटनाचेच विशेष कौतुक वाटते. कलेच्या उत्कट आविष्काराकडे रसिक प्रेक्षकांचे विशेष लक्ष्य जाऊ नये किंवा त्याचा वासनात्मक परिणाम सामान्य प्रेक्षकांवर होऊ नये, इतके सामर्थ्य ह्या रतिशिल्पात प्रत्ययास येते.
आधुनिक नीतिशास्त्राच्या दृष्टीने ह्या रतिशिल्पातल्या रेखाटनात अशिष्टतेचे अधिक्य वाटले, तरी त्यातले सूक्ष्म मुद्राभाव प्रसंगोपात प्रकट झालेले आहेत.
खजुराहोचे हे रतिशिल्प पुराणमतवादी पाश्चात्त्यांना व त्यांच्या मतप्रणालीचे सहीसही अनुकरण करणार्‍या एतद्देशीयांना असभ्य वृत्तीचे निदर्शक वाटते.

---
रतिशिल्पातील कामपुरुषार्थ :
       ह्या रतिशिल्पाची वैचारिक बैठक समजण्यासाठी प्रथम प्राचीन भारतीय समाजरचनेचे थोडे निरीक्षण करणे उपयोगाचे ठरेल. वेदकालीन समाजरचनेची वैशिष्ट्येच साकल्याने किंवा तपशीलवार जाणणे जरी युक्त असले, तरी रतिशिल्पाचा अभ्यास करताना तत्कालीन जीवनात कामपुरुषार्थाचे महत्त्व काय होते व त्याचा आविष्कार ललितकलांमध्ये कसा होऊ शकला, ह्याचा मागोवा घेणे प्रस्तुत ठरेल.
वेदकाळात निरनिराळ्या शास्त्रांचे अध्ययन प्रचलित होते असे आढळते. व्युत्पत्ती, व्याकरण, नीती, भूमिती, खगोलविद्या, चिकित्सा इत्यादी शास्त्रांचे संदर्भ उपलब्ध आहेत. ह्याच काळी कामशास्त्राची सुरुवात झाली असावी व इतर शास्त्राबरोबर भारतात मानवी संस्कृतीच्या प्रगतीला त्यांनी हातभार लावला असावा.
    मानवी देहाचे नैसर्गिक व्यापार व व्यवहार काय आहेत, शरीरवासना कशा पूर्ण कराव्यात, कामव्यवहाराची पार्श्वभूमी, परिचर्या आणि पूर्ती यांचे उद्देश काय आहेत इत्यादींचे वैज्ञानिक विवरण प्रस्तुत शास्त्रात स्पष्टपणे केलेले आढळते. आपल्या वासनांची पूर्ती व त्याबरोबर निग्रह कसा करावा; तेणेकरून कुटुंबाचा, समाजाचा आणि देशाचा जबाबदार घटक कसे व्हावे याचे शास्त्रीय शिक्षण नागरिकाला प्राप्त व्हावे; हा ह्या कामशास्त्राचा प्रधान हेतू होता. वेदकालीन व तद्नंतरचे ग्रंथ पाहिले, तर ह्या शास्त्राच्या प्रत्येक अंगाचा सखोल अभ्यास त्यात केलेला आढळतो.
     वात्स्यायनाचे कामसूत्र, कन्दर्पचुडामणि, कोकापण्डिताचे रतिरहस्य उर्फ कोकशास्त्र, पद्मश्रीचे नागरसर्वस्वम, कल्याण मल्लाचे अनंगरंग, कवी शेखराचे पंचसायक, हरिहराची शृंगारदीपिका, नागार्जुनाचे रतिशास्त्र हे प्राचीन ग्रंथ मुद्रित झालेले आहेत. ह्याशिवाय अनङ्ग-तिलक, अनङ्ग्दीपिका, अनङ्ग-शेखर, कामसमूह, भगवत कवीचे अष्टनायिका दर्पण, ईश्वर, कामित, कलावाद तंत्र, कलाविधितंत्र, कोकापण्डिताचे कलाशास्त्र, कामप्रकाश, गुणाकराचा कामप्रदीप, कामप्रबोध (या नावाचे दोन ग्रंथ), नित्यनाथकृत कामरत्न, वामनाचे कामशास्त्र, कामदेवाचे कामसार, कौतुक मंजिरी, पद्ममुक्तावल, मदनमंजिरी, मनोदय, योगरत्नावली, जयदेवाची रतिमंजिरी, विद्याधरकविकृत रतिरहस्य, हरिहरकृत रतिरहस्य, रतिरहस्य टीका, कांचीनाथकृत रतिरहस्यदीपिका, रामचंद्र सूरिकृत रतिरहस्य व्याख्या, रतिसर्वस्व रतिसार, विश्वेशवरकृत रसचंद्रिका, रसविवेका, वाजीकरण तंत्र, क्षेमेंद्रकृत वात्स्यायन-सूत्र-सार, वेश्याङ्गना कल्प, वेश्यांङ्गना वृत्ती, शांङ्गधकृत शृंगारपद्धती, शृंगार-भेदप्रदीप, शृंगार मंजरी, चित्रधरकृत शृंगारसारिणी, विष्णवङ्गिरसकृत समर काम-दीपिका, सुरतोत्वर कामशास्त्र, देवेश्वरकृत स्त्रीविलास, रेवणाराध्यकृत स्मर-तत्त्व प्रकाशिका,स्मरदिपिका, देवराज महाराजकृत रति-रत्न-प्रदीपिका, स्मर-रहस्य-व्याख्या, केशवकृत काम-प्रभृत, वरदार्यकृत कामानन्द, हरिहरकृत रतिचंद्रिका, आनंदकृत कोकसार भाषा ह्या ग्रंथांचे संदर्भ आणि हस्तलिखिते बिकानेर, औंध, मद्रास आणि पॅरिसच्या ग्रंथालयात उपलब्ध असल्याचा उल्लेख त्यांच्या सूचीत आढळतो.
    ह्याशिवाय कामव्यवहाराचे उल्लेख अथर्ववेद, ऋग्वेद, तैतिरेय संहिता, बृहद्दारण्यक ह्या वेदकालीन उपनिषदांत; महाभारत व रामायण ह्या महाकाव्यांत; अग्नी, भविष्य, देवीभागवत, गरुड, हरिवंश, स्कंद, श्रीमद्भागवत, विष्णुधर्मोत्तर ह्या पुराणांत; आगर, आपस्तम्ब, अत्रिसंहिता, बृहद्यम, दक्ष, मनु, मारद, प्रजापती, शंख, वशिष्ट वृद्दहरित, विष्णु व याज्ञवल्क्य स्मृतीत; महाभाष्य ह्यासारख्या व्याकरणग्रंथात; कौटिलीय अर्थशास्त्रात; आयुर्वेदप्रकाश बृहत्संहिता, चरकसंहिता, शुशृतसंहिता ह्या वैदक ग्रंथांत; अश्वघोषकृत बुद्धचरित, चौरपंचशिका, गीतगोविंद, जानकीहरण, किरातार्जुनीय, कुमारसम्भव, मेघदूत, नैषधीयचरितम्, रघुवंश, शिशुपालवध इत्यादी काव्यग्रंथांत; कादम्बरी, दशकुमारचरित ह्या प्रबंध ग्रंथांत; अमरुशतक, आधारशतक, समयमातृका, शृंगारशतक, सुभाषितरत्नकार इत्यादी संकीर्णग्रंथांत; शृंगारतिलक, धूर्तसमागम इत्यादी भाणग्रंथांत; धूर्ताख्यान, पौमचरियम्, कुट्टनीतम्, गाथासप्तशती इत्यादी प्राकृत ग्रंथांत आढळतात.
   अलंकारशास्त्राचा संबंध कामशास्त्राशी असल्यामुळे केशवमिश्रकृत अलंकारशेखर, गोविंदकृत काव्यप्रदीप, वाग्भटाचे काव्यानुशासन, रुद्रटकृत काव्यालंकार, जयदेवकृत चंद्रलोक, जगन्नाथकृत रसगंधार, भरतमुनीकृत नाट्यशास्त्र, भोजकृत सरस्वती कण्ठभरण, विश्वनाथाचे साहित्यदर्पण व मम्मटाचा काव्यप्रकाश इत्यादी ग्रंथांत अनेक ठिकाणी कामशास्त्रासंबंधीचे उल्लेख आढळतात.

कोणार्क येथील काम शिल्पे :-

मुख्य मंदिरावर सर्व बाजूंनी नक्षीदार वेलबुट्ट्या आणि भौमितिक आकृत्या कोरलेल्या आहेत तसेच नर्तकांच्या, यक्षांच्या तसेच देवदेवतांचा भावविभोर नृत्याकृती आहेत.

 

 

 

 

 

 

 कोणार्कबद्दल आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे इथे असलेल्या कामुक कोरीव शिल्पांची संख्या, काहींच्या अंदाजानुसार कोणार्कच्या सर्व नक्षीकामांपैकी 40% कामुशिल्प किंवा काम दृश्ये आहेत. अशा गोष्टींसाठी सर्वात प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे अर्थातच खजुराहो हे आहे , मात्र कोणार्क येथे अशा कलेचे प्रमाण अधिक प्रचलित असून येथील  कोरीव काम थोडे चांगले जतन केले गेले आहे. काही नृत्याकृतीत कामसूत्रातून घेतलेली कामुक हावभाव करणारी जोडपी आहेत. कालौघात वातावरणामुळे शिल्पे झिजली आहेत परंतु मूळ शिल्पातल्या कोरीवकामाचे सौंदर्य लपत नाही.

     येथील आकृतिबंध प्रचंड वैविध्यपूर्ण आहेत; कामुक जोडपे, विविध पोझ, नाग, व्याला, सैनिक, हत्ती, दरबारातील देखावे, पण दैनंदिन जीवनातील प्रथा आणि विधी यांचे चित्रण करणार्‍या शिल्पांमध्ये एका तरुणीचे शिल्प थक्क करणारे आहे. एक स्त्री अग्नीवर पाय ठेवत असल्याचे दिसते, याचा अर्थ तज्ज्ञांच्या मते बाळंतपणानंतर योनीतून बरे होण्याची प्रक्रिया दर्शवते. ओडिशातील बोंडा जमात आजही ही प्रथा आहे.

    इतिहासात मानवाने मह्त्वाच्या विविध घटनांची नोंद करणे, भविष्यातील लोकांसाठी संदेश देणे, आपल्या भावना, आपले तत्वज्ञान याची नोंद करणे यासाठी वाङ्मयातून, दस्तावेजामधून आणि चित्रे, शिल्पे आदि कलाकृतीमधून जागोजाग प्रतीकांचा वापर केलेला आहे. रामायण, महाभारत, ओडिसी इलियड इ. प्राचीन महाकाव्यापासून आधुनिक काळातील साहित्यिकांपर्यंत कित्येकांनी नी आपापल्या साहित्यात विविध प्रतीकांचा अप्रतिम असा सौंदर्यपूर्ण वापर केलेला आहे तर काही अभिनव प्रतीके स्वतःच निर्मिलेली आहेत. विविध वास्तूत, शिल्पात देखील अशाच विविध प्रतीकांचा वापर केलेला आहे.

---
      साधारणतः १९६८-१९७२ ही पाच वर्षे माझा मुक्काम कोल्हापुरात होता. संस्कृतीच्या अनेक अंगांचा अभ्यास करण्यात माझे जगणे असते. जिवंत राहण्यासाठी मी भारतात अनेक ठिकाणी हिंडलो आहे आणि त्या-त्या वास्तव्यात मी अनेक प्रकारचे अनुभव घेतले आहेत. मुख्यतः कोनार्क-खजुराहो येथील मुक्कामात माझे जीवन विशेष समृद्ध झाले, दृष्टी आणि जाणिवा विशेष प्रगल्भ झाल्या. परिणामी माझ्या चिंतनाला दिशा मिळाली आणि हे सर्व लेखन मी अनुभवांमुळे लिहू लागलो. काम (Sex) या विषयावर मी उपखंडात 'कोनार्क' नावाची कादंबरी लिहिणार आहे. त्यातील पहिला भाग लिहून झाला आहे. गंमत म्हणजे, चिंतनपर लेखन मी करू लागलो ते मात्र काही कविता लिहूनच! म्हणूनच त्या कविता इथे वाचकांसाठी देण्याचा मोह मला आवरत नाही.
     ह्या सर्व कविता वेळोवेळी जशा सुचल्या, तशाच त्या पुढे देत आहे.

मृद्गंध उमलला, आले मृग नक्षत्र
चालली अवेळी, ओलेती अपरात्र।
वाकली जरा, पिळताना ओला पदर
आतून जरासे, हलले अर्धे दार॥

चांदणे सोडले, गालावरती चिंब
पदरात झिरपले, पुनवेचे प्रतिबिंब।
दे भरुनि आणखी, पुन्हा भरू दे पेला
एकदाच आला, क्षण गेला तो गेला॥

हा असा राहू दे, असाच खाली पदर
हा असा राहू दे, असाच ओला अधर।
ओठात असू दे, ओठ असे जुळलेले
डोळ्यांत असू दे, स्वप्न निळे भरलेले॥

ही रात्र आजची, पुन्हा न भेटायाचे
हे दार आतुनी, पुन्हा न लागायाचे।
मिटू नकोस डोळे, अर्ध्यावर मिटलेले
पुसू नकोस ओघळ, स्वप्नांचे फुटलेले॥

काळोख खुळा, अन् खुळीच काळी राणी
संकोच मावला, मिठीत सुटली वेणी।
अंजिरी चिरी, विस्कटे, सुटे निरगाठ
ओठात चुंबने, भरली काठोकाठ॥

भरदार कुसुंबी काठ, दाटली चोळी
येतसे अपूर्वा, उषा सावळी भोळी।
रोमांचित झाली, कितीक येथे युगुले
चुंबने दिली घेतली, बिलगुनी जवळी॥

बेसावध पदराआड, भेटले डोळे
अन् टोक जिभेचे, अधरावरुनी फिरले।
रंगला रक्तचंदनी पदर, अन् पोत
पान्हावली स्वप्ने, भरलेल्या पदरात॥

या इथे घेतली, त्या दोघांनी शपथ
चुरगळले पदराआड, जरासे हात।
घातली मिठी, आवळून दोन्ही बाहू
अडवून म्हणाली, नका नका ना जाऊ॥

ओठात अडकले चुंबन, रुसले गाल
कोयरीत हिरवा चुडा, विरघळे लाल।
घालता उखाणा, फणा रुपेरी खोल
अंकुरले अमृत, ढळता नाभीकमळ॥

मधुचुंबन म्हणजे, क्षणभर धुंद विरक्ति
आलिंगन म्हणजे, विरहाची आसक्ति।
हे जीवन म्हणजे, दीर्घ स्वप्नसंभोग
हे जीवन म्हणजे, मृगतृष्णेची आग॥

संदर्भ :
१ ) कामसूत्र : वात्स्यायन मुनी
२ ) रतिरहस्य : कोका पंडित
३ ) अनंगरंग : कल्याणमल्ल
४ ) नारदीय सूक्त : अहिताग्नी राजवाडे
५ ) The wonder that was India: B.L. Bashaam
६ ) Introduction to Indian Art: Dr. Anand K. Coomorswamy
७ ) Hindu culture: Radhakamal Mukerji
८ ) Indian Temples & Sculpture : Dr. goswamy
९ ) Kam-kala: Dr. Mulkraj Anand
१० ) Konark: Rustum J. Mehta
११ ) The Erotic sculpture of India: Max-Pol Fouchet
१२ ) The Ancient Art & Architecture of India: S.B.Havell
१३ ) Khajuraho: Vidya Prakash
१४ ) An Approach to Hindu Erotic Art: Alain Danielou
१५ ) G.D.Khosha's report on Oscenity and Nudity

 

 

शिल्पांकन में आलिंगन भेद - वृक्षाधिरूढकम

तीवरदेव विहार सिरपुर छत्तीसगढ़ की द्वार शाखा का शिल्पांकन नयनाभिराम है, इस पर इतने सारे रचना शिल्प अंकित किए गए हैं कि द्वार शाखा के शिल्प का बखान करते हुए ही एक किताब लिखी जा सकती है। जिसमें जातक कथाओं से लेकर पशुमैथुन तक को विषय बनाया गया है। 

शिल्पकार शास्त्र विधान के अनुसार प्रतिमाओं का निर्माण करते थे। शिल्प को देखने के बाद यदि उसे शास्त्रों में ढूंढा जाए तो उसका मूल मिल जाएगा। 

जैसे पहले पटकथा लिखी जाती है और उसके बाद उसका फ़िल्मांकन किया जाता है ठीक वैसे ही शास्त्रों से विषय लिए जाते थे फ़िर उनका शिल्पांकन किया जाता है। 

आलिंगन भेद - वृक्षाधिरूढकम

उपरोक्त मिथुन चित्र में आलिंगनबद्ध चुम्बनरत नर-नारी दिखाई दे रहे हैं। यह आलिंगन भेद का एक प्रकार है। वात्स्यायन ने कुंवारे और विवाहित लोगों के आलिंगन भेद बताए हैं। 

कहते हैं कि (तत्रासमागतयोः प्रीति लिंग द्योतनार्थमालिंगन चतुष्टयम्।स्पृष्टकम्, विद्धकम, उदधृष्टकम, प्रीडितकम्, इति।।) प्रेम को प्रकट करने के लिए स्पृष्टकम, विद्धकम, उदधृष्टकम, प्रीडितकम आदि चार तरह का आलिंगन होता है। 

प्रदर्शित प्रतिमा शिल्प में आचार्य वाभ्रवीय द्वारा बताए गए आलिंगन के एक प्रकार "वृक्षाधिरुढ़कम" का प्रयोग किया गया है। 

इस आलिंगन के प्रकार को विस्तार देते हुए कहते हैं - चरणेन चरणामाक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशामाक्रमन्ती वेष्टयन्ती वातत्पृष्ठ सक्तैक बाहुद्विती येनां समवनमयन्ती ईषन्मन्द सीत्कृत कूजिता चुम्बनार्थ मेवाधिरोढुमिच्छेदिति वृक्षाधिरूढकम्।। 

वृक्षाधिरूढकम - जिस तरह से पेड़ पर चढ़ते हैं उसी तरह वृक्षाधिरूढकम आलिंगन में स्त्री अपने एक पैर से पुरुष के पैर को दबाती हैं और अपने दूसरे पैर से पुरुष के दूसरे पैर को पूरी तरह से लपेट लेती हैं। 

इसके साथ ही अपने एक हाथ को पुरुष की पीठ पर रखकर दूसरे हाथ से उसके कंधे तथा गर्दन को नीचे की तरफ झुकाती हैं और फिर धीरे-धीरे से पुरुष को चूमने लगती हैं और उस पर चढ़ने की कोशिश करती हैं। 

इस आलिंगन को वृक्षाधिरूढकम आलिंगन कहा जाता है। इस तरह मंदिरों विहारों की भित्तियों पर अनेक शिल्पांकन प्राप्त होते हैं। काम कला की शिक्षा देने के उद्देश्य से इनका शिल्पांकन प्रमुख स्थान पर किया जाता था

 

 

खजुराहो 64 काम कलाएं क्या है ?

5–6 minutes

---

खजुराहो का नाम सुनकर हमारे दिमाग में बस एक ही ख्याल आता है जो Khajuraho Mandir के बाहरी दीवारो पर बनी कामुक मूर्तियाँ है। Khajuraho Mandir ही नही अपितु हर मंदिर की बाहरी तरफ इस तरह की कामोत्तेजक मूर्तियाँ होती है। लेकिन कहीं भी मंदिर के भीतर इस तरह की कामोत्तेजक सामग्री नहीं पाई जाती। यह हमेशा बाहरी दीवारों पर ही मिलेगी। इसके पीछे तर्क यह है कि अगर आप यह जानना चाहते हैं कि भीतर क्या है तो आपको अपनी भौतिकता या शारीरिक पहलू को यहीं छोड़ देना होगा। शारीरिक पहलू आसान होते हैं, ये बाहर ही हैं।

परीक्षा के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण तथ्य–

Khajuraho mandir के समूहों को 1986 में विश्व विरासत सूची में शामिल किया गया। दसवीं और शताब्दी में चंदेल राजवंश द्वारा निर्मित Khajuraho mandir समूह स्थापत्य कला और मूर्तिकला का अनुपम उदाहरण प्रस्तुत करते हैं। साथ ही इनके पटल पर पत्थरों से उत्कीर्ण सुदंर-सुदंर नर-नारियों, अप्सराओं आदि के आकर्षक रूप-श्रृगांर में मूर्तियाँ सजीव सी प्रतीत होती हैं। नागर शैली में बने ये मंदिर अब संख्या में 20 ही बचे है, जिनमें कदंरिया महादेव का मंदिर रुप से प्रसिद्ध है।

Khajuraho Mandir का रहस्य

Khajuraho Temple काफी प्राचीन है। खजुराहो चंदेल साम्राज्य की राजधानी  थी। पृथ्वीराज रासो में मध्यकाल के दरबारी कवि चंदबरदाई  ने चंदेल वंश की उत्पत्ति के बारे में बताया कि काशी के राजपंडित की बेटी हेमवती अति सुदंर थी। जब एक दिन वो गर्मियों के मौसम में रात के समय कमल-पुष्पों से भरे एक तालाब में नहा रही थी तो उसकी खूबसूरती देख कर भगवान चन्द्र उनकी ओर आकर्षित हो गए।

हेमवती की सुंदरता से मोहित हुए भगवान् चन्द्र ने धरती पर आकर मानव रूप धारण किया और हेमवती का हरण कर लिया। हेमवती एक विधवा थी और एक बच्चे की मां भी थी। उन्होंने चन्द्रदेव पर चरित्र हनन करने और जीवन नष्ट करने का आरोप लगाया। चन्द्रदेव को अपनी गलती का एहसास  हुआ और उन्होंने हेमवती को यह वचन दिया कि वो एक वीर पुत्र की मां बनेगी। हेमवती से चन्द्रदेव ने कहा कि वो अपने पुत्र को खजूरपूरा ले जाये। इसके साथ उन्होंने यह भी कहा कि उसका पुत्र एक महान राजा बनेगा। उन्होंने कहा कि यह महान राजा बनने के बाद ऐसे मंदिरों का निर्माण करवाएगा जो बाग़ और झीलों से घिरे हुए होंगे।

यह भी पढ़े।

Asian Games 2022

Jyothi Yarraji: नाटकीय अन्दाज में जीता रजत पदक

खजुराहो 64 काम कलाएं

वात्स्यायन ने कामसूत्र में 64 कलाओं का उल्लेख किया है जो मनुष्य के  जीवन में काम आने वाली विधाएं हैं। वो आज भी प्रासंगिक हैं। कामसूत्र से प्रेरित होकर भारत के अनेक मंदिरों में भी बाहरी दीवारों पर अनके कामुक मूर्तियों का प्रचलन हुआ लेकिन खजुराहो मंदिर की मूर्तियाँ पूरे विश्व में चर्चित है खजुराहो की 64 कलाएं निम्नलिखित है-

• गायन कला में कुशल होना।
• नृत्य में अत्यधिक दक्ष होना।
• अभिनय में पारगंत होना।
• वाद्ययंत्र बजाना।
• चित्रकारी में निपुण होना।
• सिद्धि प्राप्त करना।
• कूटनीति करना।
• हाथ की फुर्ती के काम ।
• कपड़े और गहने बनाना ।
•  रत्नों को नाना प्रकार के आकारों में काटना ।
• विजय प्राप्त कराने वाली विद्या ।
• खानों की पहचान ।
• हार-माला आदि बनाना ।
• कान और चोटी के फूलों के गहने बनाना ।
•  फूलों के आभूषणों से श्रृंगार करना ।
• नयी-नयी बातें निकालना कठपुतली बनाना, नाचना ।
• वृक्षों की चिकित्सा।
• छल से काम निकालना ।
•  समस्त छन्दों का ज्ञान ।
• वस्त्रों को छिपाने या बदलने की विद्या।
• मन्त्रविद्या ।
• मणियों के रंग को पहचानना ।
•  चाहे जैसा वेष धारण कर लेना ।
•  चावल और पुष्पादि से पूजा के उपहार की रचना करना ।
• फूलों की सेज बनाना ।
• दांत, वस्त्र और अंगों को रंगना ।
• मणियों की फर्श बनाना ।
• शय्या-रचना (बिस्तर की सज्जा)।
• जल को बांध देना ।
•  कानों के पत्तों की रचना करना ।
• सुगंध वस्तुएं-इत्र, तैल आदि बनाना ।
•  इंद्रजाल-जादूगरी ।
•  सूई का काम ।
• पट्टी, बेंत, बाण आदि बनाना।
• भेड़ा, मुर्गा, बटेर आदि को लड़ाने की रीति ।
•  तोता-मैना आदि की बोलियां बोलना ।
• उच्चाटन की विधि ।
• केशों की सफाई का कौशल।
• मुट्ठी की चीज या मनकी बात बता देना।
•  म्लेच्छित-कुतर्क-विकल्प ।
•  शकुन-अपशकुन जानना, प्रश्नों उत्तर में शुभाशुभ बतलाना।
• नाना प्रकार के मातृका यन्त्र बनाना।
• सांकेतिक भाषा बनाना ।
• मन में कटक रचना करना।
• द्वित क्रीड़ा ।
•  दूर के मनुष्य या वस्तुओं का आकर्षण।
• बालकों के खेल ।
• बेताल आदि को वश में रखने की विद्या ।

 

 

 

 

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Dulhadeo Temple

Javari Temple

Javari Temple

Shivan & Parvati at Javari Temple

I don't remember the name of this temple

I don't remember the name of this temple

Unknown temple

I don't remember the name of this temple

Vamanan Temple

Vamanan Temple is dedicated to the Vamanan incarnation of Vishnu

Vamana Temple

From the western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Western group of temples

Sunset over western group of temples

Other blogs in this series

• 64 Yogini temple (Chausath Yogini temple), Bhadeghat

• Chausath (64) Yogini Temple at Mitawali

• Udayagiri caves

• Bhimbetka Rock Shelters: A Photo Blog

• Sanchi Stupa

• Omkareshwar

• 16 days in Madhya Pradesh

https://mundotraveller.blogspot.com/2024/01/khajuraho-temples-photo-blog.html

 

 

 

 

 

 

 

कामव्यवहारासंबंधीचा अंक भारतातील प्रसिद्ध शिल्पकलांतील कामव्यवहार व संभोगशिल्पांसंबंधीच्या लेखनाशिवाय अपुरा राहिला असता. रॉय किणीकर यांच्या 'शिल्पायन' या अनिल किणीकर संपादित लेखसंग्रहातील 'कामशिल्पे’ हा लेख आपल्या अंकाच्या विषयाला साजेसा वाटला. श्री अनिल किणीकरांना या लेखातील काही अंश या अंकात पुनर्प्रकाशित करायची अनुमती विचारली असता त्यांनी ती त्वरित दिली. सदर पुस्तक (शिल्पायन) हे मनोविकास प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे. 'कामशिल्प' हा प्रदीर्घ लेख जसाच्या तसा इथे न देता अंकाच्या विषयाला धरून त्यातील काही अंशांचे इथे पुनर्प्रकाशन करत आहोत. संपादक आणि प्रकाशक या दोघांचेही विशेष आभार.

---

 

 

 

 

 

 

 

---

==========

---

'शिल्पायन' या पुस्तकातील 'कामशिल्पे' या लेखाचे अंशात्मक पुनर्प्रकाशन

विशेष आभार :
लेखक : रॉय किणीकर
संपादक : अनिल किणीकर
प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन, पुणे

-

प्रचि ३२

-

-

-

प्रचि ३३

-

-

-

प्रचि ३४

-

-

-

प्रचि ३५

कंदरीया महादेव

-

-

-

प्रचि ३६

-

-

-

प्रचि ३७

-

-

-

प्रचि ३८

-

-

-

प्रचि ३९

-

-

-

प्रचि ४०

-

-

-

प्रचि ४१

-

-

-

प्रचि ४२

-

-

-

प्रचि ४३

-

-

-

प्रचि ४४

-

-

-

प्रचि ४५

-

-

-

प्रचि ४६

-

-

-

प्रचि ४७

-

-

-

प्रचि ४८

-

-

-

प्रचि ४९

-

-

-

प्रचि ५०

-

-

-

प्रचि ५१

-

-

-

प्रचि ५२

-

-

-

प्रचि ५३

-

-

-

बर्‍याचशा गोष्टी शिकुन भारावलेल्या मनाने आम्ही ह्या जादुई देवनगरी चा निरोप घेतला ते परत येण्याच्या ईर्‍याद्यानेच.

भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे हे आपण जाणतो. इथे प्रांतिक वैविध्यता तर दिसून येतेच परंतु स्थापत्य आणि सांस्कृतिक वेगळेपणही जाणवते.
भारताच्या प्रत्येक राज्यात बघण्यासारखं, फिरण्यासारखं बरंच काही आहे. यात ऐतिहासिक वास्तूंचाही समावेश आहे बरं का! यातलंच एक जगप्रसिद्ध ठिकाण म्हणजे मध्यप्रदेशातलं छतरपूरमधील खजुराहो मंदिर.

प्राचीन शास्त्रांमधील विविध लैंगिकता

 https://www.bbc.com/marathi/india-59108678

अनेक प्राचीन शास्त्रांमधील समलैंगिकतेचा अभ्यास करताना लेखक प्रामुख्याने तीन ग्रथांचा उल्लेख करतात. नारद स्मृती, सुश्रूत संहिता आणि वात्सायन लिखित कामसूत्र.

कामसूत्रामध्ये 'तृतीय प्रकृती' हा शब्द वापरला असल्याचं अमारा म्हणतात.

सुश्रृत संहितेनुसार समलिंगी पुरुष म्हणजेच क्लिबा या लैंगिक संबंधाच्या प्रवृत्तीनुसार पाच प्रकार सांगितल्याचं लेखक लिहितात. असेक्य, सुगंधिका, कुंभिका, इर्षका आणि षंढ अशी वर्गवारी केली आहे.

तर नारद स्मृतीमध्ये मुखेभाग, सेव्यका आणि इर्षका असे तीन प्रकार सांगितलेले असून याप्रकारच्या पुरुषांना स्त्रियांशी लग्न करण्यास मनाई असल्याचं लिहिलंय. तर वात्सायनांनी समलिंगी पुरुषांसाठी पांडा या शब्दाखाली 14 वेगवेगळे प्रकारचे पुरुष नमूद केले आहेत.

फोटो स्रोत, Amara Das Wilhelm

फोटो कॅप्शन,

अमारा दास यांनी प्रथम 22 पानी पुस्तिका लिहिली त्यानंतर हे पुस्तक लिहिलं.

तर समलिंगी स्त्रियांसाठी आणि स्त्रीच्या लैंगिक ओळखीसाठी नस्त्रिय हा शब्द वैदिक साहित्यात येतो. वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये असलेल्या उल्लेखांमधून लेखकाने 10 प्रकारच्या नस्त्रियांची नोंद केली आहे.

स्वैरीणी - इतर स्त्रियांसोबत प्रेमसंबंध ठेवणारी

कामिनी- पुरुष आणि स्त्रिया या दोघांसोबत प्रेमसंबंध ठेवणारी

स्त्रीपुंसा- वागण्यात पुरुषी भाव असणारी

षंढी- पुरुषासारखी दिसणारी आणि जिला मासिक पाळी किंवा स्तन नाही अशी

नरषंढा- जिचं स्त्रित्व पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालंय अशी

वर्ता- जिचं स्त्री-बीज गर्भाशयात रुजू शकत नाही

सुसीवक्त्रा किंवा सुसीमुखी- जिची योनी अविकसित वा लहान आहे

वंध्या- मासिक पाळी नसणारी

मोघपुस्पा - गर्भधारणा न होणारी आणि

पुत्रघ्नी - वारंवार गर्भपात होतो अशी स्त्री

स्वैरीणीचा उल्लेख कामसूत्रामध्ये करण्यात आलाय. तर कामिनीचा भार्गव पुराणात आणि स्त्रीपुंसाचा महाभारतात. या तिन्ही प्रकारच्या स्त्रियांची लैंगिक संबंधांच्या वर्तनावरुन वर्गवारी करण्यात आली आहे.

संस्कृत शब्द षंढा अशा पुरुषाच्या संदर्भात वापरला जातो, ज्याला जन्माने मिळालेलं पुरुषत्व संपुष्टात आलंय आणि त्याचं वागणं स्त्री सारखं आहे. या प्रवृत्तीच्या विरोधी षंढी हा शब्द अशा स्त्रीसाठी आहे जिला पुरुष म्हणून जगायचंय.

नपुंसा म्हणजे Intersex. जन्मतःचा स्त्री की पुरुष हे लिंग ठरवणं शक्य नसतं अशा व्यक्ती. पूर्णतः विकसित न झालेल्या जननांगसाठी निसर्ग हा संस्कृत शब्द वापरण्यात आलाय. शरीरातील अविकसित प्रजनन व्यवस्था याचा उल्लेख आहे. अशा व्यक्ती विरुद्धलिंगीही असू शकतात आणि समलिंगी देखील असू शकतात.

कामी या संस्कृत शब्दाचा अर्थ देताना लेखक म्हणतो, अशा व्यक्ती प्रेम, प्रणयात उत्सुक असतात. आणि वेगवेगळ्या पद्धतीने ते प्रदर्शित करत असतात. स्त्री आणि पुरुष या दोन्हींकडे ते आकर्षित होतात. दोन्हीकडे अधूनमधून आकर्षित होण्याला 'पक्ष' हा शब्द वापरण्यात आलाय.

प्राचीन वैदीक भारतात ट्रान्सजेंडरना समाजात आपली लैंगिक ओळख लपवण्याची आवश्यकता नसायची असं सांगताना बीजकोश काढण्याची प्रथा नव्हती तर लैंगिक अवयव कपड्याने घट्ट बांधून ठेवायची प्रथा होती, असं लेखक लिहितात.

अमारा म्हणतात- "वैष्णव धर्माचा प्रसार करणाऱ्या पंधराव्या शतकातील चैतन्य महाप्रभू (ISKON) यांच्या शिकवणीनुसार सर्वांना सामावून घ्या या संदेशाला अनुसरुन समाजातील 'Third Gender' ला सामावून घेणं हा आमच्या संस्थेचा उद्देश आहे."

इस्कॉनचे संत चैतन्य महाप्रभू यांचं रुपही कृष्णाचं द्विलिंगी होतं असं ते सांगतात.

फोटो स्रोत, Amara Das Wilhelm

फोटो कॅप्शन,

मुंबई प्राईड मार्चमध्ये LGBTI कार्यकर्ते अंकित भूपती GALVAचं प्रतिनिधीत्व करताना

गाल्वा-108 संस्था एकपत्नी/एकपती विवाह आणि संबंधांची (monogamous) पाठराखण करते. कारण सुदृढ आयुष्यासाठी ते अधिक पोषक आहे असं त्यांचं मत आहे.

पण इस्कॉन औपचारिकरित्या कोणत्याच समलैंगिक विवाहांना मान्यता देत नाही, पण इस्कॉनमधील काही वरिष्ठ अशा विवाहांना आणि संबंधांना पाठिंबा देतात, असं अमारा सांगतात.

"आधुनिक समाजात समलैंगिक समुदायाबद्दल आम्ही सातत्याने राबवलेल्या अभियानांमधूनही अनेकांचं याविषयी शिक्षण झालं. समलैंगिकतेचा, ट्रान्सजेंडर आणि इंटरसेक्सविषयीचा वेदकालीन दृष्टीकोन लोकांपर्यंत पोहचवण्यात आम्ही यशस्वी होतोय."

याच काळात भारतात संशोधनात्मक अभ्यास झाला. त्यातील नव्वदच्या दशकातलं गीती थडानी यांचं हिंदू शक्ती देवतांसंबधांचं संशोधन महत्त्वाचं मानलं जातं.

त्यांनी 'सखियानी: लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया' हे पुस्तक लिहिलं. याच काळात डॉ. रुथ वनिता आणि सलीम किडवाई यांचं 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' हे संशोधनात्मक पुस्तक उपलब्ध झालं. वैदिक तसंच पौराणिक संदर्भ आणि आजच्या काळातले दृश्य-अदृश्य पुरावे या पुस्तकांमधून पुढे येतात.

सेक्स, लव्ह आणि इतिहास

'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया'च्या पहिल्या भागात व्यासांनी संस्कृमध्ये लिहिलेलं महाभारत, पाली भाषेतील मनिकांथा जातका, विष्णू शर्मा यांचं संस्कृतमधील पंचतंत्र, वात्स्यायनांनी संस्कृतमध्ये लिहिलेलं कामसूत्र, तर दुसऱ्या भागात पुराण आणि प्रचलित लोककथांविषयी सविस्तर मांडणी आहे.

याखेरीज पुस्तकात मध्ययुगीन भारतातील पर्शियन आणि उर्दू परंपरेतील प्रेम, लैंगिकता याविषयीच्या संकल्पना, उदाहरणं अधोरेखित करण्यात आली आहेत. ते थेट आधुनिक भारतातील अभिव्यक्ती देखील कशी होती याचं सविस्तर चित्रण आहे.

फोटो स्रोत, Palgrave.com

फोटो कॅप्शन,

समलैंगिकता हा गुन्हा नाही हे कोर्टात मांडण्यात 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' या पुस्तकाचा मोठा वाटा आहे.

डॉ. रुथ वनिता या युनिव्हर्सिटी ऑफ मोंटानामध्ये प्राध्यापक आहेत. लिंगभाव, भारतातील समलिंगी विवाह, समलिंगी प्रेम या विषयावर त्यांनी पुस्तकं लिहिली असून त्या अनुवादक आणि कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

त्यांनी आणि इतिहासकार सलीम किडवाई यांनी संपादीत केलेल्या 'सेम सेक्स लव्ह इन इंडिया' या पुस्तकाने दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या 'समलैगिकता गुन्हा नाही' या निर्णयाच्या सुनावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. पुरावा म्हणून कोर्टात ते सादर करण्यात आलं होतं.

या पुस्तकात 'सेक्स'पेक्षा 'समलिंगी प्रेम' या संकल्पनेवर जोर देण्यात आलाय. भारतीय इतिहासातील कहाण्या अधिक तपशीलवर समोर येतात.

स्त्रियांमधील प्रेम आणि पुरुषांमधील प्रेम याविषयी याविषयी दक्षिण आशियातील वाङमयात कशी अभिव्यक्ती करण्यात आली आहे, याचे दाखले देत विश्लेषण केलं गेलंय.

नव्वदच्या दशकात या संशोधनात्मक अभ्यासाला रुथ वनिता त्यांनी सुरूवात केली. या अभ्यासाने भारतातल्या LGBTIQ चळवळीला ताकद दिली.

अशा संशोधनात्मक पुस्तकांमधून अनेक लेखकांना प्रेरणाही मिळाली. समलैंगिकतेविषयीच्या पौराणिक कथांचे अन्वयार्थ पुढे आले.

पौराणिक साहित्याच्या बाबतीत ठोस असे दावे इतिहासाचे अभ्यासक आणि संशोधक करत नाहीत. नवव्या शतकापर्यंत महापुराणे लिहिली गेली आणि पुढे तेराव्या शतकापर्यंत उपपुराणे लिहिली गेली, यात काळानुसार अनेक बदल झाल्याने धर्मशास्त्राचा अभ्यास करणारे सांगतात.

पुराणसंहिता या वेदसंहितांप्रमाणे निश्चित नसल्यामुळेही त्यांच्याविषयी वेगवेगळे अन्वयार्थ (interpretation) काढले जाण्याची शक्यता असते.

या अन्वयार्थाविषयी प्रसिद्ध लेखक आणि पौराणिक कथांचे (Mythology) अभ्यासक देवदत्त पट्टनायक सांगतात,

"पौराणिक कथा हा भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य असा भाग आहे. हजारो वर्षांपासून ब्राम्हणच शास्त्र सांगत आले आहेत. त्यात ते स्वतःला उच्चस्थानी दाखवतात. अमुक एक गोष्ट शास्त्र सांगतं की ब्राम्हण सांगतात हा मुद्दा महत्त्वाचा राहिला आहे. त्यामुळे प्रत्येकजण आपल्या दृष्टीकोनातून त्याची मांडणी करतं.

शास्त्रात नेमकं काय म्हटलं होतं हे आपल्याला कसं समजणार? शास्त्र सांगणारे वात्सायन, मनू, चाणाक्य, वशिष्ठ, गौतम ऋषी, विश्वामित्र हे सगळे पुरुषच होते, तर शास्त्र स्त्रियांविषयी काय सांगतं हे पुरुषांच्याच नजरेतून समोर येतं."

हिंदू देवता आणि लैंगिक प्रवाहीपणाविषयी (Gender fluidity) हिंदू तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासक, अकेडेमिस्ट आणि लेखकांनी पुराणकथा, मंदिरांच्या मूर्त्यां यावर सविस्तर लिहिलंय.

त्यात वैकुंठ कमलजा म्हणजे विष्णू आणि लक्ष्मीचं एकत्र रुप ही देवता आहे. तर हरिहर हे शिव आणि विष्णूचं एकत्रित रुप दर्शवलं जातं.

शिखंडी ती होता की तो?

महाभारतातली शिखंडीची कथा तर प्रसिद्ध आहे.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

महाभारत, रामायण, पुराण आणि लोकसंस्कृतीमधील कथा असलेलं पुस्तक

महाभारतातली ही कथा सांगितली जाते. कुरुक्षेत्रावर कौरव आणि पांडवांचं सैन्य समोरासमोर ठाकलं होतं. जेव्हा भीष्म आणि अर्जुन समोरासमोर आले तेव्हा दोघांसमोर कसोटी होती.

पांडवांच्या सैन्यात महारथी शिखंडी होता. शिखंडीच्या मागे राहून अर्जुनाने भीष्मांवर बाणांचा मारा केला. शिखंडी हा स्त्री असल्याने भीष्मांनी बाणांचा प्रतिकार केला नाही. कारण स्त्रीसोबत लढायचे नाही अशी भीष्मांनी प्रतिज्ञा केली होती. अखेर अर्जुनाच्या बाणांने घायाळ होऊन रणांगणावर भीष्म कोसळले.

या कथेत शिखंडी ही राजा द्रुपदाची मुलगी म्हणून जन्माला येते. पण राजा तिला मुलगा म्हणून वाढवतो. त्याला सर्व प्रकारच्या विद्या शिकवत युद्धशास्त्रात निपुण करतो. शिखंडीचं लग्न झाल्यानंतर पहिल्या रात्री जेव्हा त्याच्या पत्नीला कळतं की तो पुरुषच नाही तेव्हा ती वडीलांकडे तक्रार करते. इकडे शिखंडी आत्महत्या करण्यासाठी जंगलात जाते तेव्हा यक्ष तिची कहाणी ऐकून तिला काही काळासाठी पुरुषत्व बहाल करतो.

महाभारत या महाकाव्यातला युद्धाप्रसंगीचा भाग योगायोगाने आलेला नाही तर तो हेतूपूर्वक रचला गेला. शिखंडीची लैंगिकता आणि ब्रम्हचर्य असलेल्या भीष्मांची अलैंगिकता यात संघर्ष उभा केला गेला, अशी मांडणी देवदत्त पट्टनायक करतात.

या कथेकडे पाहताना ती ट्रान्सजेंडर होती का? याचं विवेचन पुराणशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या लेखकांनी केलंय.

गदाधरा हे राधेचं पुरुषसुलभ रुप मानलं जातं. तर महाभारतात अर्जुन बृहन्नळाच्या वेषात तृतीयपंथीय होतो.

अरावनाशी लग्न करण्यासाठी कृष्ण स्त्रीचं रुप घेतो. आजही या कथेशी संबंधीत कुवागम हा पारंपरिक उत्सव तामिळनाडूत चैत्र महिन्यात भरतो.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

हर-हरी म्हणजेच शिव आणि विष्णू यांचा पुत्र हरहरीसूत. या संकल्पनेतून शैव-वैष़्णव पंथांचं एकत्रीकरण असल्याचं देवदत्त पट्टनायक म्हणतात. (रेखाचित्र - देवदत्त पट्टनायक)

कृष्णाशी जोडलेल्या अनेक पौराणिक कथा, लोककथा, अजूनही अस्तित्वात असलेल्या रुढी-परंपरा यातून कृष्णाचं प्रवाही लैंगिकता असलेलं रुप समोर येतं असं अभ्यासक सांगतात.

कृष्णभक्ती करताना पुरुष स्त्रीवेष धारण करतात, हे आजच्या काळातही पाहायला मिळतं. या परंपरेचा उल्लेख देवदत्त पटनायक सखी-भाव परंपरा असा करतात.

"ही सखी-भाव परंपरा बहुदा पंधरावे ते अठरावे शतक या काळात भक्ती आणि तांत्रिक पंथ एकमेकांमत मिसळल्याने जन्माला आली असावी."

"बरेच मानववंशशास्त्रज्ञ अंदाज बांधतात की योगिनी स्त्रियांचे रास नृत्य म्हणून रासलीला सुरू झाली. कृष्ण त्यातला भैरव होता. भैरव म्हणजे ह्या देवीसमुदायासोबत असणारा एकच पुरुष! तो त्यांचा प्रेमी, पुत्र, भाऊ, सेवक असा एकाच वेळी वेगवेगळ्या रुपांत दिसतो.

"जुन्या मातृसत्ताक पद्धतीतल्या स्त्रिया अनेक पशू प्रजातींसारख्या वर्तन करुन फक्त तगड्या तडफदार, देखण्या पुरुषासच प्राधान्य द्यायच्या. अर्थात त्याने टोळीवर वर्चस्व गाजवू नये म्हणून त्याचा विशिष्ट कालावधीनंतर बळी दिला जायचा. अशा वेळेस स्वतःचा जीव वाचवायचा एकमेव उपाय होता तो म्हणजे स्वतःचं खच्चीकरण करुन घेणं. अशा तऱ्हेने पौरुषाचा त्याग करुन प्रियकराऐवजी विचित्र दासीपुत्र बनून त्याला जगावं लागे."

देवदत्त पुढे सांगतात- "भारतात देवीच्या पुरूष पुजाऱ्यांनी उत्सवाच्या वेळी स्त्रीवेष धारण करण्याचा विधी क्वचित प्रसंगी केला जातो. मात्र पितृसत्ताक काळात ही कथा बदलली."

पुराणातली अशीच एक कथा लोककथा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

फोटो स्रोत, Devdutt Pattanaik

फोटो कॅप्शन,

एकाच वेळी आई आणि पुरुष असणाऱ्या महाभारतातील भंगाश्वनाचं देवदत्त पट्टनायक यांनी काढलेलं रेखाचित्र

विष्णूचं मोहिनी रूप

भस्मासुराचा पिच्छा सोडवण्यासाठी शिव विष्णूची मदत मागतो. तेव्हा विष्णू मोहिनीचं रुप घेऊन भस्मासुराचं चित्त विचलित करतो. डोक्यावर हात ठेवेल त्याचं भस्म होईल असा वर भस्मासुराला शिवाकडून मिळालेला असतो.

मोहिनी नृत्य करता-करता भस्मासुराला त्याचाच हात त्याच्या डोक्यावर ठेवायला सांगते. तिथेच त्याचं भस्म होतं. इकडे शिव मोहिनीच्या रुपावर भाळतो. आणि शिव-मोहिनी यांच्या मिलनातून अय्यप्पाचा जन्म होतो.

हिजड्यांच्या मौखिक परंपरेतल्या कथेमध्ये रामायणातला प्रसंग उभा केला जातो. राम वनवास संपवून पुन्हा अयोध्येत जातो तेव्हा वेशीवर काही जण थांबलेले असतात. राम त्यांची विचारणा करतो. तेव्हा ते सांगतात- तुम्ही वनवासाला जाताना निरोप द्यायला आलेल्या अयोध्येतील स्त्री-पुरुषांना परतायला सांगितलंय. आम्ही तर स्त्री नाही आणि पुरुषही नाही, म्हणून आम्ही प्रतिक्षा करत राहिलो आहोत. तेव्हा रामाने त्यांना वचन दिलं की तुम्ही कधीही उपेक्षित राहणार नाही. या आशयाच्या अनेक लोककथा सांगितल्या जातात.

अय्यप्पाप्रमाणेच क्रॉस ड्रेसिंग असलेली देवता म्हणून गुजरातमधील बहुचारा माता तृतीय पंथीय समलैंगिक लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.

राजा भागीरथाच्या कथेत त्याचं पालन करणाऱ्या दोन स्त्रिया येतात.

मंदिरांमधली शिल्प आणि समलैंगिकता

भारतातील अनेक मंदिरांमध्ये समलैंगिकतेविषयीची शिल्प आढळतात. देवदत्त पट्टनायक म्हणतात- "कांचीपुरम, कोणार्क, खजुराहोसारख्या मंदिरांच्या भिंतींवर समलिंगी संभोगाच्या प्रतिमा आहेत. त्यात बहुदा एकमेकींच्या उत्कट मिठीत असलेल्या स्त्रिया दिसतात. बहुदा प्रेमात असलेल्या स्त्रियांचं त्या प्रतिनिधीत्व करत असाव्यात किंवा देवळातील नृत्यांगना पुरुषाचं मन रिझवण्यासाठी नाट्याभिनय करत असाव्यात."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

ओडिशा येथील कोणार्क सूर्य मंदिर

"त्या मानाने लैंगिक संबंध करणाऱ्या दोन पुरुषांच्या प्रतिमा तुलनेने कमी आहेत. कदाचित त्या भिंतींवर तृतीयपंथी व्यक्तींच्या प्रतिमा असतील आणि आपण त्यांना पुरुष किंवा स्त्री चुकून म्हणत असू. हे प्रत्येकाच्या नजरेवर अवलंबून असतं."

वैदीक भारतात आणि पौराणिक कथांमध्ये लैंगिकतेविषयीचे हे विचार काळाच्या ओघात मागे कसे पडले याविषयी देवदत्त सांगतात-

"हे विचार लुप्त झालेले नाहीत, आजही मथुरेत शिवजीला वृंदावनात स्त्रीरुपात पुजलं जातं, आंध्र प्रदेशात ब्रम्होत्सव साजरा केला जातो तिरुपती बालाजीला साडी नेसवली जाते, कर्नाटकात पुलिगम्मा देवीच्या पूजेला समोर एक मिशी ठेवली जाते. पुरुषरूपी देवता स्त्रियांचा वेष करतात तर स्त्रीरूपी देवता पुरुषांची आभूषणं घेतात. याचा अर्थ लिंगभावापासून आपला विचार खूप वेगळा आहे. लिंग ही अतिशय प्रवाही गोष्ट आहे."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

खजुराहो मंदिर

द्विलिंगी देवतांसोबतच विवाह न करणाऱ्या, स्वावलंबी देवतांच्या आणि माणसांच्या कथा भारतात अनेक लोककथांमध्ये आढळतात.

शिखंडी या पुस्तकात पट्टनायक महाभारत, रामायण, स्कंदपुराण, कामसूत्र, गंगेच्या काठावरील लोककथा, बंगाली तसंच तमिळ लोककथा यांचे दाखले देतात. लैंगिकतेविषयीच्या कथांचे अर्थ अन्वयार्थ त्यांनी उलगडून दाखवले आहेत.

शंभर वर्षांमध्ये इतिहास बदलला?

समलैंगिकतेकडे पाहण्याचा प्रत्येक काळातला विशेष करुन राजकीय वातावरणातला दृष्टीकोन वेगवेगळा असलेला दिसून येतो. पण हा दृष्टीकोन कधी-कधी टोकाचं पाऊल उचलतो.

अभ्यासक आणि संशोधक गीती थडानी यांच्या पुस्तकातून समोर येतं.

समलैंगिक विवाहांना मान्यता मिळावी यासाठीच्या दिल्ली हायकोर्टातल्या केसमध्ये गीता थडानी एक याचिकाकर्त्या आहेत. गीती यांनी भारतातली पहिली समलैंगिक स्त्रियांची संस्था 'सखी कलेक्टिव्ह' 1990 मध्ये स्थापन केली.

आपल्या संशोधनासाठी त्यांनी संपूर्ण भारतात फिरून मंदिरं, ग्रामीण भागातील महिलांना ज्ञात असलेल्या परंपरा, लैंगिक धारणा यांचा अभ्यास केला आहे.

'सखियानी: लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया' मध्ये त्या लिहितात- "स्त्री प्रतिमांचं पुरूषत्त्वामध्ये (masculinization) जाणीवपूर्वक रूपांतर सर्रास करण्याची आपल्याकडे प्रथा आहे. भुवनेश्वरच्या लिंगराज मंदिरात देवतेच्या मूर्तीचे स्तन कापलेले मी पाहिले आहेत.

त्याला नंतर भगवा रंग फासला गेला. त्यामुळे पुरुष प्रतिमा असलेली देवता जन्माला आली. समलिंगी स्त्रिया असलेल्या तारा-तारिणी या देवता मूळ स्वरुपात जशा होत्या तशा बदलून हेट्रोसेक्शुअल म्हणजेच विरुद्धलिंगी जोडप्यात दाखवल्या गेल्या. हे अनेक मंदिरांमध्ये आणि पुरातन स्थळांच्या बाबतीत झालंय."

फोटो स्रोत, Getty Images

फोटो कॅप्शन,

भारतात पहिल्यांदा 1999 मध्ये समलैंगिक चळवळीचा प्राईड मार्च कोलकातामध्ये काढण्यात आला.

ब्रिटीशांच्या वसाहतवादी राजकारणाचा लैंगिकतेविषयीच्या भारतीय दृष्टीकोनाला मोठा फटका बसला असं अनेक अभ्यासक म्हणतात.

इंडियन कल्चरल फोरमला दिलेल्या मुलाखतीत डॉ. रुथ वनिता यांनी म्हटलं होतं- "1820 ते 1920 या काळात भारतात समलैंगिकच नाही तर सर्व प्रकारच्या लैंगिकतेविषयीच्या दृष्टीकोनात खूप फरक पडला. त्याआधी लोक लैंगिकतेवबद्दल लिहिताना रोमॅँटिक, विनोदबुद्धीने, आनंदाने अभिव्यक्ती करत होते.

उदाहरणार्थ 1920 नंतर हिंदी लेखक उग्र यांनी लैंगिकतेविषयी कथा लिहिल्या तेव्हा सर्वांनी अक्षरशः त्यांच्यावर टीकेचा वर्षाव केला. ब्रिटीश वसाहतवादामुळे शंभर वर्षांमध्ये हा बदल घडून आला होता. जर असा बदल एका शतकात घडून येऊ शकतो तर तो पुन्हा बदलण्याची शक्यताही आहेच."

"एकदा आत्मविश्वास मिळाला की लोक आपणहून पुढे येतात. त्यातूनच बदल घडतो. फक्त कायदा बदलला की बदल घडतो असं मला वाटत नाही. लोकांचं मत बदललं की त्या रेट्याने कायद्यात बदल होत असतो. आणि मला आनंद आहे की समलैंगिकतेविषयी लोकांचं मत बदलतंय."

भारतातील वैदिक आणि पौराणिक वाङमयातच नाही तर लोकपरंपरांमध्ये लैंगिक वैविध्याचा अविष्कार पाहायला मिळतो. भारतीय समाजात बौद्ध, जैन, मुस्लीम, शीख या धर्मांमध्ये आणि अनेक पंथांमध्येही लैंगिकतेविषयी आणि स्त्री-पुरुषांच्या जीवशास्त्रीय ओळखीपलिकडील लिंगभावाविषयी अनेक संदर्भ सापडतात. लिंग आणि लिंगभाव विविधता भारतात आजही वेगवेगळ्या स्वरुपात जिंवत आहे याचे पुरावे त्यातून पुढे येतात.

'माझ्या देशातल्या समृद्ध आणि विविधतेने नटलेल्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.' पैदिमारी वेंकट सुब्बरावांनी रचलेल्या या राष्ट्रीय प्रतिज्ञेत विविधतेला अतिशय महत्त्वाचं स्थान दिलं आहे.भारतात धर्म, भाषा, वंश, संस्कृती आणि लैंगिकतेबाबतही इतकी विविधता आहे की ती समजल्याशिवाय आणि स्वीकारल्याशिवाय हा देश उभाच राहू शकत नाही, यांची सुब्बरावांना जाणीव होती.भारतातली माणसं काही एका यंत्रातून काढलेले एका छापाचे ठोकळे नाहीत. प्रत्येकाचं वेगळं आणि सुंदर अस्तित्व आहे. हे वेगळेपण जपलं नाही, उलट ते पुसण्याचा प्रयत्न केला तर भारत खरंच भारत राहील का, याचा विचार व्हायला हवा. या दिवाळीत बीबीसी मराठीवर 1-6 नोव्हेंबर आपण साजरा करूया विविधतेने नटलेल्या समृद्ध परंपरेचा शब्दोत्सव.

संदर्भ:

सेम-सेक्स लव्ह इन इंडिया: संपादन- रुथ वनिता आणि सलीम किडवाई

तृतीय प्रकृती, पीपल ऑफ द थर्ड सेक्स: लेखक- अमारा दास व्हिल्हेल्म

सखियानी, लेस्बियन डिझायर इन एन्शिअंट अँड मॉडर्न इंडिया: लेखक- गीती थडानी

शिखंडी आणि न सांगितल्या जाणाऱ्या इतर कथा: लेखक- देवदत्त पट्टनायक, अनुवाद- सविता दामले

संपादन - अमृता दुर्वे

Table of Contents

• परीक्षा के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण तथ्य-
• Khajuraho Mandir का रहस्य
• खजुराहो 64 काम कलाएं
• खजुराहो के मंदिर में किसकी मूर्ति है ?
• क्या बच्चे खजुराहो जा सकते है ?
• खजुराहो कितने दिन में बना था ?
• खजुराहो से बागेश्वर धाम की दूरी कितनी है

खजुराहो क्यों प्रसिद्ध है ?

खजुराहो मंदिर अपनी कामुक मूर्तियों के लिए विश्वभर में प्रसिद्ध है।

खजुराहो के मंदिर में किसकी मूर्ति है ?

खजुराहो मंदिर के गर्भगृह में भगवान ब्रह्मा और भगवान शिव की प्रतिमाओं के साथ देवा लक्ष्मी की प्रतिमा है।

क्या बच्चे खजुराहो जा सकते है ?

यदि बच्चे 15 वर्ष से कम उम्र के हैं तो उनके लिे मंदिर का दौरा निःशुल्क है।

खजुराहो कितने दिन में बना था ?

खजुराहो के मंदिर के निर्माण में लगभग 100 वर्ष लग गये थे इसका निर्माणकाल 950 AD से 1050 AD तक है।

खजुराहो से बागेश्वर धाम की दूरी कितनी है

खजुराहो मंदिर से बागेश्वर धाम की दूरी मात्र 25 किलोमीटर है आप खजुराहो रेलवे स्टेशन से बस/टेक्सी/टेम्पो आदि साधनों से बागेश्वर धाम जा सकते है

studywithankur.com

https://studywithankur.com/khajuraho-mandir-history/

हिंदू मंदिर शैली वास्तुकला | Hindu temple style architecture

हिंदू मंदिर के मूल घटक निम्नलिखित हैं:

• गर्भगृह (Garbhagriha) : गर्भगृह का अर्थ संस्कृत में “गर्भ-घर” है। यह एक गुफा जैसा कक्ष है जिसमें मंदिर का प्रमुख चिह्न होता है। यह केवल एक प्रवेश द्वार वाला एक छोटा कक्ष हुआ करता था। यह बाद के युगों में एक बड़े कक्ष के रूप में विकसित हुआ।
• मंडप (Mandap) : मंदिर का मुख्य प्रवेश द्वार। यह एक पोर्टिको या उपासकों से भरा एक कोलोनेड हॉल हो सकता है।
• शिखर/विमान (Shikhar/Vimana) : शिखर या विमान को 5वीं शताब्दी ईस्वी से दर्ज किया गया है। यह ऊपर पहाड़ जैसा शिखर है। इसे उत्तर भारत में शिखर के नाम से जाना जाता है और इसका आकार घुमावदार होता है। इसे दक्षिण में विमान के नाम से जाना जाता है और यह एक पिरामिडनुमा मीनार जैसा दिखता है।
• अमलका (Amalaka) : मंदिर के शिखर पर दिखाई देने वाली पत्थर जैसी डिस्क संरचना होते हैं। यह ज्यादातर उत्तरी भारत के मंदिरों में पाए जाते हैं।
• कलश (Kalash): कलश मंदिर का उच्चतम बिंदु है। उत्तर भारतीय मंदिर शैली की वास्तुकला सबसे आम है।
• अंतराला (Antarala) : गर्भगृह और मंडप के बीच में एक वेस्टिबुल है जिसे अंतराला कहा जाता है।
• जगती (Jagati) : एक ऊंचा मंच जहां भक्त बैठ कर पूजा कर सकते हैं, जो उत्तर भारतीय मंदिरों में लोकप्रिय है।
• वाहन (Vahana) : यह प्रमुख देवता का वाहन है जिसे अक्षीय रूप से मानक स्तंभ या ध्वज के साथ रखा जाता है।