प्रागैतिहासकालापासून मानवाने मातृदेवतांचे पूजन केले आहे आणि त्याचे पुरावे उत्खननात मूर्तीच्या रुपात सापडले आहेत. साधारणपणे २५००० वर्षांपूर्वी उत्तर पुराश्मयुगीन मानव स्त्रीदेवतेची पूजा करत होता हे बागोर (उत्तर प्रदेश) येथे केलेल्या उत्खननात आढळून आले. येथे केलेल्या उत्खननात गोलाकार कट्ट्यावर त्रिकोणी आकाराचा दगड आढळून आला. या दगडावरील त्रिकोणी चिन्ह कोरलेले नसून नैसर्गिक आहे. तेथील बैगा आणि कोल जमातीच्या स्त्रिया अशा प्रकारच्या दगडांची पूजा कढाई-की-देवी या नावाने करतात. ही देवी आरोग्याचे आणि सुफलनाचे प्रतिक मानली जाते. सिंधू संस्कृतीच्या अनेक स्थळांवर केलेल्या उत्खननात मातृदेवतांच्या स्त्री-मूर्ती सापडलेल्या आहेत. त्याचबरोबर एका सिंधू मुद्रेवर कोरलेल्या सात स्त्रियांचे शिल्पांकन महत्त्वाचे ठरते, कारण सप्तमातृकांचा तो सर्वात जुना पुरावा असावा. अगदी ऋग्वेदाच्या आधीपासून सुरू असलेली ही मातृका पूजन परंपरा आहे. यावरून देवीची पूजा आणि अनुषंगाने स्त्री या संकल्पनेशी जोडले गेलेले दैवत्व भारतात किती प्राचीन आहे याची कल्पना इथे येते. शेवटी काय, ती आहे म्हणून आपण आहोत. ती नाही, तर काहीच नाही!
चराचर सृष्टीच्या तीन अवस्था आहेत. उत्पत्ती, स्थिती आणि लय. या तीनही अवस्थांसाठी अनुक्रमे ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव हे कारणीभूत ठरतात. यामध्ये उत्पत्ती आणि लय यांच्या मध्ये असणारी स्थिती म्हणजेच या सृष्टीचा विकास. या विकासासाठी कारणीभूत ठरणाऱ्या काही गोष्टी आहेत आणि त्यापैकीच एक म्हणजे सप्तमातृका. वामन पुराणामध्ये जी कथा येते त्यामध्ये या सप्तमातृकांची उत्पत्ती ही देवीने केलेल्या सिंहनादातून झाली. याच बरोबर मत्स्य पुराण, अग्नी पुराण, देवी भागवत, इत्यादी ग्रंथांमध्ये आपल्याला या कथा वाचायला मिळतात. या मातृकांची संख्या अगदी ६४ पर्यंत गेलेली बघायला मिळते. सप्तमातृका ही संकल्पना बदलत्या काळात एवढी समृद्ध झाली की प्राचीन भारतात असलेल्या अनेक राजांची अधिष्ठात्री देवता म्हणून यांचे पूजन होऊ लागले. सात प्रमुख देवतांच्या शक्ती स्त्री रूपामध्ये संकल्पित केल्या गेल्या त्याच या सप्तमातृका.
एखादे तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना सहजगत्या समजावे म्हणून विविध पुराणांमधून कथा रचल्या गेल्या. त्या कथा एखाद्या देवतेच्या जन्माच्या किंवा एखाद्या देवतेने एखाद्या राक्षसावर मिळवलेल्या विजयाच्या असतात. बरीचशी पुराणे ही त्या त्या देवतेच्या सामर्थ्यांची वर्णने करतात. पुराणांतून काही सुंदर कथा सांगितलेल्या आहेत. सप्तमातृका ही संकल्पना मातृका, मातृदेवता इथपासून ते महादेवाला अंधकासुरवधाच्या वेळी मदत करण्यासाठी विविध देवांनी आपल्यापासून निर्माण केलेल्या शक्ती इथपर्यंत विस्तृतपणे वर्णिलेल्या दिसतात. वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांबद्दल कथा सांगतात. त्यात बरीचशी सुसंगती असली तरी काही ठिकाणी विपर्यास किंवा काहीशी वेगळी कथा सांगितलेली दिसते. या सर्व पुराणांत वराहपुराण सप्तमातृकांची कथा सविस्तर सांगते. ती पुढीलप्रमाणे- कश्यपाला दितीपासून दोन पुत्र झाले, हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपु. त्या दोन्ही असुरांना विष्णूने अनुक्रमे वराह अवतार घेऊन आणि नरसिंह अवतार घेऊन ठार मारले. हिरण्यकशिपुचा मुलगा प्रल्हाद हा तर महान विष्णुभक्त होताच. प्रल्हादाने हिरण्यकशिपु नंतर उत्तम राज्यकारभार केला आणि नंतर सर्व ऐहिक सुखांचा त्याग करून संन्यास घेतला. त्यानंतर असुरांचा राजा झालेला अंधकासुर यानेही कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाकडून विविध वर प्राप्त करून घेतले आणि त्यामुळे तो शक्तिशाली बनला. अर्थातच तो उन्मत्त झाला आणि सर्व देवांना त्रास देऊ लागला. देवांनी मदतीसाठी कैलासावर महादेवाकडे धाव घेतली. शंकर भगवान या सर्व देवांची तक्रार ऐकत असतानाच प्रत्यक्ष स्वत: अंधकासुर, पार्वतीचे अपहरण करण्याच्या हेतूने कैलासावर दाखल झाला. शिव तत्काळ अंधकासुराशी लढण्यासाठी सज्ज झाले. त्यांनी लगोलग वासुकी, तक्षक, आणि धनंजय या तीन नागांचा बंध आपल्या कमरेभोवती बांधला. त्याच वेळी नील नावाचा अजून एक राक्षस महादेवाला मारण्यासाठी हत्तीच्या रूपात तिथे येऊन ठेपला. शिवाचे वाहन असलेल्या नंदीला हे समजले आणि त्याने शिवाचाच अंश असलेल्या वीरभद्राला याची कल्पना दिली. वीरभद्राने सिंहाचे रूप घेतले आणि त्याने हत्तीच्या रूपातील नील राक्षसाचा वध केला. त्यानंतर त्याने हत्तीचे कातडे शिवाला भेट दिले. शिवाने ते कातडे अंगावर पांघरले आणि तो अंधकासुराशी युद्ध करण्यास सज्ज झाला. अंगावर हत्तीचे कातडे पांघरलेले, सर्पाची आभूषणे अंगावर ल्यालेली, हातात त्रिशूळ धारण करून शिव आपल्या गणांसमवेत अंधकासुराशी युद्ध करू लागला. विष्णू आणि इतर देवगण शिवाच्या साहाय्याला धावून आले. परंतु घनघोर युद्ध सुरू झाले आणि इतर देवांना तिथून पळून जावे लागले. शेवटी शिवाने आपला त्रिशूळ अंधकासुराच्या पोटात खुपसला आणि त्याला उंच उचलून घेतले. परंतु अंधकासुराच्या अंगातून रक्ताचे थेंब गळू लागले. ते थेंब जमिनीवर पडताच त्यातून एकेक अंधकासुराच्या रूपातील राक्षस निर्माण होऊ लागला. अशा रीतीने हजारो अंधकासुर तिथे निर्माण झाले. विष्णूने आपल्या सुदर्शनचक्राने हे इतर मायावी अंधकासुरांना ठार मारले. अंधकासुराच्या अंगातून रक्ताचे आणखी थेंब जमिनीवर पडू नयेत म्हणून शिवाने आपल्या तोंडातून ज्वाळा निर्माण केल्या आणि त्या ज्वाळेतून योगेश्वरी नावाची एक शक्ती निर्माण केली. त्याबरोबर इंद्र आणि इतर देवतांनीही आपापली शक्ती निर्माण करून ती शिवाच्या मदतीला तिथे पाठवली. ब्रह्मदेवाची शक्ती ब्रह्माणी, इंद्राची शक्ती इंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाची माहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, आणि यमाची शक्ती चामुंडा अशा या सात शक्ती देवता तिथे उत्पन्न झाल्या. त्यांना सप्तमातृका असे संबोधले जाऊ लागले. त्या शिव आणि अंधकासुर यांच्या युद्धात मध्ये आल्या आणि त्यांनी अंधकासुराच्या अंगातून होणारा रक्तस्राव आपल्या शक्तीने थांबवला. या लढाईत शेवटी अंधकासुराची शक्ती संपत आली आणि शिवाने त्याचा पराभव केला. अशा रीतीने या सप्तमातृकांचा उदय झाला. या मातृकांच्या हातात त्या त्या देवाची आयुधे होती. तसेच त्या मातृका त्या त्या देवतांच्या वाहनांवर बसून आलेल्या होत्या.
कुर्मपुराणानुसार अंधकासुर मारला गेल्यानंतर भैरवाने ह्या मातृकांना पाताळात पाठवले. परंतु ह्या मातृकांनी स्वतःची भूक भागवण्यासाठी सर्वत्र हाहाकार माजवण्यास सुरुवात केली. त्यांना शांत करण्यासाठी भैरवाने नरसिंहाची प्रार्थना केली आणि नंतर नरसिंहाने पाताळात जाऊन मातृकांना शांत केले. सुप्रभेदागम ग्रंथानुसार निर्रिता राक्षसाचा वध करण्यासाठी ब्रम्हाने सप्तमातृकांची निर्मिती केली. देवीने केलेल्या सिंहनादापासून सप्तमातृकांची उत्त्पती झाली अशी कथा वामनपुराणामध्ये सांगिलते आहे. मार्कंडेयपुराणानुसार अंबिका व चामुंडा यांनी रक्तविज राक्षसाला युध्दात मारून टाकले. या युध्दात इतर मातृकांनी अंबिका व चामुंडा यांना मदत केली होती. सप्तमातृकांचा उल्लेख ऋग्वेद, गोभिलस्मृती, मत्सपुराण, वराहपुराण इ. धार्मिक ग्रंथात वाचायला मिळतो. वराहपुराणात विस्तृतपणे मांडलेली ही आहे सप्तमातृकांची कथा. विविध पुराणांमधून मातृका, त्यांचा उगम, त्यांचे कार्य याबद्दल कथा वाचायला मिळतात. त्यात वराह, विष्णू, मत्स्य, कूर्म आणि देवीपुराणाचा समावेश होतो. तसेच शिल्पशास्त्रावर आधारित असलेल्या ‘सुप्रभेदागम’ या ग्रंथातही मातृकांचा उल्लेख केलेला आहे. परंतु वराहपुराणात वर उल्लेख केलेली अगदी विस्तृत कथा पाहायला मिळते. शिवाय इतर सर्व पुराणांत या मातृकांची संख्या सात सांगितलेली असताना वराहपुराण मात्र ही संख्या आठ असल्याचे सांगते. सर्वात आधी उल्लेखिलेली योगेश्वरी ही देखील एक मातृका आहे असे वराहपुराणात म्हटलेले आहे. अंधकासुराशी साम्य दाखवणारी अशीच एक कथा मार्केंडेयपुराणात येते. त्यानुसार शुंभ नावाच्या राक्षसाशी अंबिकेचे युद्ध झाले. त्या युद्धात अंबिकेला या मातृकांनी मदत केली. कारण शुंभ दैत्याला वर मिळालेला होता की त्याच्या रक्ताचा थेंब जमिनीवर पडला की त्यातून अजून एक असुर निर्माण होईल. त्याच्या रक्ताचे थेंब या मातृकांनी वरच्यावर धरून ठेवले आणि शुंभाचा निपात केला. असुराचा मोठय़ा प्रमाणावर रक्तपात झाला आणि त्यामुळे तो हतबल होऊन पराभूत झाला. अगदी शिव-अंधकासुर युद्धासारखीच ही कथा आहे. अंधकासुराची कथा पुढे वाढवली आहे ती कूर्मपुराणाने. अंधकासुराच्या वधानंतर शिवाने भरव आणि या मातृकांना पाताळलोकात जाऊन वास्तव्य करायला सांगितले. त्यानुसार त्यांनी पाताळलोकात प्रयाण केले. परंतु भरव जो शिवाचाच अंश होता तो शिवामध्ये विलीन झाला. मातृकांना आता कोणताही आधार राहिला नाही आणि त्या विध्वंसक बनल्या. त्यांनी सर्वत्र विध्वंस करायला सुरुवात केली. शेवटी भरवाने नरसिंहाला पाचारण केले आणि त्या मातृकांना शांत करण्यास सांगितले. नरसिंहाने त्या मातृकांना शांत केले आणि तेव्हापासून त्यांचे स्वरूप हे उपकारक बनले. अशा विविध पुराणांतून या सप्तमातृकांचे आगळेवेगळे पलू आपल्याला पाहायला मिळतात. परंतु सर्वत्र एक मुख्य धागा समान दिसतो की कोणा दैत्याच्या निर्मूलनासाठी विविध सात देवतांनी आपल्या शक्ती महादेवाच्या मदतीसाठी निर्माण केल्या, आणि त्या पुढे सप्तमातृका म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. अनेक अभ्यासकांनी मातृकांचा अभ्यास करताना त्यांचे उल्लेख अगदी ऋग्वेदापासून मिळतात असेही प्रतिपादन केलेले आहे. त्यावर मतमतांतरेदेखील आहेत. पण या सप्तमातृका पुढे मूर्तीरूपात आल्या आणि त्या प्रसिद्ध झाल्या. बदामीचे चालुक्य आणि त्यांच्या नंतरचे कल्याणी चालुक्य या सप्तमातृकांचे उपासक होते. त्यांच्या मंदिरस्थापत्यात सप्तमातृका पट्ट प्रकर्षांने पाहायला मिळतात. या मातृकांची संख्या सात असली तरी काही ठिकाणी ती आठ, १६, ३२ झालेली दिसते. या सातमातृकांच्या शिवाय माहेन्द्री, नारसिंही, वैनायकी, नारायणी, अंबिका, भद्रकाली, काली, योगेश्वरी यांचे शिल्पांकनदेखील पाहायला मिळते.
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा | वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः || या मातृकांची नावे माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, वाराही आणि चामुंडा अशी असतात, ज्या क्रमशः महेश्वर, विष्णू, ब्रह्मा, कुमार (कार्तिकेय), इंद्र, वराह (विष्णूचा अवतार) आणि यम या देवांच्या शक्ती होत. वर श्लोकात उल्लेख केल्याप्रमाणे ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी, चामुंडा ह्या सप्तमातृकांसह कधीकधी आठवी मातृका नारसिंहीसुद्धा दिसते. मातृका ह्या शाक्त अथवा तंत्र पंथामधील समजल्या जातात. ह्या मातृकांचे शिल्पांकन सर्वसाधारणपणे वेगवेगळे आढळत नाही, त्या पट स्वरूपातच आपल्याला दिसतात. सप्तमातृकापटात नेहमी मातृकांच्या एका बाजूला वीरभद्र आणि दुसर्या बाजूला गणेश आढळतो. ह्या दोघांच्या मध्ये सात मातृका आपल्या बाळांसह दिसतात. तर प्रत्येक मातृकेच्या खालील बाजूस त्यांची वाहने कोरलेली असतात. क्वचित प्रसंगी मातृकांची वेगवेगळी शिल्पेदेखील दिसतात. चामुंडा मात्र जवळपास सर्वत्रच स्वतंत्र कोरलेली आढळते. मातॄकांची वाहने पुढीलप्रमाणे ब्राह्मी - हंस माहेश्वरी - बैल कौमारी - मोर वैष्णवी - गरुड वाराही- वराह, घुबड इंद्राणी - हत्ती चामुंडा- प्रेत सप्तमातृका ह्या प्रमुख देवतांच्या शक्ती मानल्या जातात. मातृकांची संख्या सुरुवातीच्या काळात ७ किंवा ८ होती. पण पुढील काळात त्यांची संख्या १६, ३२ आणि ६४ अशी बघायला मिळते. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची यादी दिलेली आहे. ब्रह्माची ब्राह्मी/ब्रह्माणी, इंद्राचीइंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाचीमाहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, यमाची चामुंडा या प्रमुख देवतांच्या शक्ती. त्याशिवाय शिवदूती, नारसिंही, योगेश्वरी, काली, वारुणी आणि वैनायकी या मातृकांचे संदर्भसुध्दा विविध पुराणांमध्ये वाचायला मिळतात.
मुलाला घेऊन आसनांवर बसलेली माता
वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांच्या उत्त्पतीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असताना वराहपुराण त्यांचा संबंध आठ मानवी दोषांशी जोडतो. वराहपुराणानुसार योगेश्वरी, माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, चामुंडा आणि वाराही या मातृका अनुक्रमे काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर, पैशून्य(पशुत्व) आणि असूया या दोषांची प्रतिके आहेत. सुरुवातीच्या काळात कोणत्याही वाहन आणि आयुधाशिवाय असलेल्या मातृकांच्या मूर्तिशास्त्रात हळूहळू बदल होत गेले. मातृका ह्या प्रमुख पुरुष देवतांच्या शक्ती असल्यामुळे आणि शक्ती हा शब्द स्त्रीलिंगी असल्यामुळे, त्यांच्या मूर्तीस्त्रीरुपात घडवल्या जातात. प्रमुख देवतेची मातृका प्रमुख देवतेसारखीच असली पाहिजे, तसेच मातृका बसलेल्या असाव्यात, त्यांना चार हात असावेत, त्यापैकी उजवा हात अभयमुद्रेत, डावा हात वरदमुद्रेत आणि उरलेल्या दोन हातात प्रमुख देवतेची आयुधे असावीत असे तसेच सुप्रभेदागम या ग्रंथात सांगितले आहे. सप्तमातृकांच्या मुर्त्या दिसायला एक सारख्याच असतील, तर अशावेळी त्यांच्या वाहनांवरून आणि आयुधांवरून मातृकांची ओळख ठरवता येते. काही शिल्पपटांमध्ये मातृकांच्या मांडीवर किंवा त्यांच्या शेजारी मातृत्वाचे प्रतिक म्हणून लहान मुले दाखवली आहेत. गुप्तकाळापासून सप्तमातृका शिल्पपटात सुरुवातीला वीरभद्र (शिव) आणि सर्वात शेवटी गणपतीचे अंकन करण्यास सुरुवात झाली. अनेकदा वीरभद्र वीणावादन करताना दाखवलेला असतो. सप्तमातृका पटाशिवाय वैष्णवी, इंद्रायणी, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वैनायकी इ. मातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमासुध्दा बघायला मिळतात. शिवाशी निगडीत असल्यामुळे शैवमंदिरात किंवा शैवलेण्यात सप्तमातृकांचे शिल्पांकन अनेकदा बघावयास मिळते. पाण्याचे स्त्रोत ज्या ठिकाणी आहेत अशा ठिकाणी या सप्तमातृकाचे वास्तव्य आपल्याला दिसते.
शक्ती हा शब्द लिहिताना ‘ती शक्ती’ या उद्देशाने वापरला असल्यामुळे, हा शब्द स्त्रीिलगी आहे हे वाचल्यावर लगेच समजते. परंतु मूर्ती घडवताना मात्र त्यांचे नेमके स्वरूप समजण्यासाठी त्या मूर्ती स्त्रीरूपात घडवल्या जातात. आकर्षक आणि नेमक्या सप्तमातृकांच्या मूर्ती विविध मंदिरांमधून दिसतात. त्या मूर्ती कशा तयार कराव्यात याचे काही एक शास्त्र आहे. शिल्पशास्त्राची माहिती देणाऱ्या विविध आगम ग्रंथांमधून या सप्तमातृकांच्या मूर्ती, त्यांची ठेवण, त्यांची वाहने यांची विस्तृत माहिती दिलेली आहे. त्यानुसार ब्रह्माणी ही ब्रह्मदेवासारखी, वैष्णवी ही विष्णूसारखी अशा रीतीने त्या त्या देवाच्या शक्ती या त्या त्या देवतेनुसार शिल्पांकित केल्या गेल्या पाहिजेत. ब्रह्माणी म्हटले की तिचे वाहन आणि तिची आयुधे हे ब्रह्मदेवासारखी असायला हवीत. मग ब्रह्माणी शिल्पांकित करताना स्त्रीप्रतिमा जी बसलेल्या स्थितीत आहे. जिने पिवळे वस्त्र परिधान केलेले आहे. जिच्या वरच्या पाठीमागील हातात सुळा आणि अक्षमाला असून, तिचा उजवा हात अभय मुद्रेत तर दावा हात वरद मुद्रेत असावा. तिचे वाहन हंस दाखवलेले असावे आणि तिच्या मस्तकी जटामुकुट दाखवावा. हे असे पाहिले म्हणजे ही प्रतिमा ब्रह्माच्या शक्तीची आहे असे समजते. या सर्व मातृकांचा उजवा हात हे अभय मुद्रेत तर डावा हात वरद मुद्रेत दाखवलेला असतो. पाठेमागे असलेल्या दोन हातात आयुधे असतात. आणि पायाशी त्या त्या देवतेची वाहने असतात. वैष्णवी असेल तर पाठीमागच्या हातात शंख आणि चक्र तर पायाशी गरुड, डोक्यावर किरीट मुकुट. इंद्राणीच्या वरच्या हातात वज्र आणि शक्ती तर पायाशी वाहन हत्ती. तिचा रंग लाल तर डोक्यावर किरीट. विष्णूधर्मोत्तरपुराणानुसार तिला सहस्त्र नेत्र आणि तिचा रंग सोनेरी असावा. गुप्त काळामध्ये मात्र यांचे प्रमाणिकीकरण झालेले दिसते, जे पुढे समान पद्धतीने चाललेले आढळते. यांच्या शिल्पपटामध्ये डावीकडून पाहताना पहिला वीणाधर शिव त्यानंतर ब्राह्मी किंवा ब्रम्हाणी त्यानंतर माहेश्वरी, वैष्णवी, कौमारी, ऐन्द्री, वाराही, चामुंडा आणि शेजारी गणपती असे दिसते. शिवाय माहेन्द्री, नारसिंही, गणेशी किंवा वैनायकी, नारायणी, अंबिका, भद्रकाली, योगेश्वरी, काली, शिवदुती, वरुणी इत्यादींचेही शिल्पांकन आढळते. या मातृकांखाली त्यांची वाहनेही दिसतात, जी अनुक्रमे हंस, वृष, गरुड, मोर, गज, वराह आणि प्रेत असतात. सप्तमातृकांची संख्या सुरुवातीला सात आणि काही ठिकाणी आठ अशी होती. पुढे ती सोळा, बत्तीस, चौसष्ट अशी झाली. गुतकाळातील सप्तमातृकांचे शिल्पांकन उदयगिरी (म.प्र.) येथे दिसते. परंतु ओळखण्यापलीकडे त्याची अवस्था गेली आहे.
सप्तमातृकांची वाहने, आयुधे त्याचे मुकुट यांची माहिती असल्यावर आपल्याला विविध मंदिरांमधून शिल्पांकित केलेले सप्तमातृकापट्ट पाहताना त्यांची तपशीलवार माहिती होते. कर्नाटकात विविध मंदिरांमधून हे पट्ट पाहायला मिळतात. सागर या गावाजवळ असलेल्या केळदी या गावी असलेल्या मंदिरात सुंदर असा सप्तमातृका पट्ट दिसतो. महाराष्ट्रातसुद्धा मुख्यत्वे मराठवाडय़ात हे असे सुंदर आणि देखणे सप्तमातृकापट्ट मंदिरांतून पाहायला मिळतात. लातूर इथल्या मंदिरात असाच सुंदर सप्तमातृका पट्ट आहे. तसेच धर्मापुरी इथे असलेल्या किल्ल्यात पूर्वी एखादे मंदिर असावे. त्या मंदिरांचे अवशेष त्या किल्ल्यात तटबंदीमध्ये वापरलेले दिसतात. त्या अवशेषातच एक सुंदर सप्तमातृकापट्ट पाहायला मिळतो. सप्तमातृकांच्या शेजारी एका बाजूला वीरभद्र तर दुसऱ्या बाजूला गणपती कोरलेला असतो. गणपती हा गणांचा अधिपती असल्यामुळे या सप्तमातृकांच्या बाजूला त्याचे शिल्पांकन केलेले असते. सप्तमातृकांची सर्वात भव्य आणि मोठी शिल्पे आपल्याला वेरूळच्या लेणीमध्ये पाहायला मिळतात. वेरूळच्या कैलास लेणीत यज्ञशाळा म्हणून ठिकाण आहे. तिथे भव्य आकाराच्या सप्तमातृका कोरलेल्या पाहायला मिळतात. पण त्या खूपच भग्न झालेल्या आहेत. इथे त्या सप्तमातृकांसोबत राणी माणकावतीचे शिल्पसुद्धा आहे. इथल्या रामेश्वर लेणीत (लेणी क्रमांक २१) सप्तमातृकांचे भव्य शिल्प पाहायला मिळते. अतिशय देखण्या, डौलदार सप्तमातृका या लेणीमध्ये कोरलेल्या पाहायला मिळतात. मराठवाडय़ाचे वैभव असलेल्या औंढय़ा नागनाथ मंदिरावर असलेल्या सप्तमातृकांचा पट्ट अत्यंत देखणा आहे. काही शिल्पे भग्न झालेली दिसतात तरीसुद्धा त्यांचे सौंदर्य काही कमी होत नाही. इथे सप्तमातृकांच्या मधोमध गणपती शिल्पित केलेला आहे. खूप सुंदर अशा या मातृकांच्या पायाशी त्यांची वाहने आणि हातात विविध आयुधे दाखवलेली आहेत. शेजारी बसलेल्या सप्तमातृका हे सगळीकडे दिसतेच, परंतु महाराष्ट्रात नांदेड जिल्ह्य़ात मुखेड गावी दाशरथेश्वर मंदिराच्या बाह्य़िभतींवर नृत्य करणाऱ्या सप्तमातृकांच्या मूर्ती आहेत. हे मंदिर कल्याणी चालुक्यांच्या राजवटीमधले आहे. अतिशय सुंदर अशा या मातृका काहीशा भग्न झालेल्या आहेत. मात्र त्यांचा आवेश, नृत्य करताना शरीराला आलेला बाक आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील हावभाव निव्वळ देखणे आहेत. सप्तमातृकांचे अगदी निराळे या ठिकाणी पाहायला मिळते. वेरुळमध्ये रावण की खाई (लेणे क्र. १४), यज्ञशाळा (क्र. १६) आणि रामेश्वर (क्र. २१) येथे यांचे सुरेख शिल्यांकनआहे. लेणी क्र. १४ तील शिल्पांकन अंधाऱ्या जागेत असल्यामुळे ते सहज दिसत नाही. कैलास मंदिरातील यज्ञशालेमध्ये असलेल्या शिल्पांकनात बहुतेक मातृकांची मस्तके तोडण्यात आली असून तेथे मातृकांबरोबरच माणिकावती राणीचेही शिल्पांकन केलेले दिसते. या राणीच्या हट्टामुळे (कैलास) मंदिराची निर्मिती झाली असे म्हणतात. याच शिल्पपटातील काली ही कालाला टेकून बसली असून दोन प्रेतांवर आरूढ असलेल्या कालाचे शिल्पांकन आहे. काल आणि काली, यज्ञशाला, कैलास मंदिर, वेरूळ
कालाच्याखालील मानवी शरीरे ही प्रेतेच आहेत आणि डोळे बंद करून झोपलेली माणसे नाहीत हे दाखविण्यासाठी कलाकाराने त्याचे कसब पणाला लावलेले दिसते. त्याने या दोन्ही देहांचे डोळे मिटलेले दाखवले असून त्यांना पूर्ण नम्न कोरले आहे आणि एवढेच नाही तर त्यातील एका प्रेताच्या मांडीचा लचका तोडताना एका लांडग्याचे तोंडही अत्यंत कल्पकतेने कोरलेले आहे. रामेश्वर लेणे (क्र. २१) मधील नटराजाच्या शिल्पाशेजारी गणपती आणि वीरभद्र यामध्ये बसलेल्या सप्तमातृका कोरल्या आहेत. डावीकडून अनुक्रमे ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णचं, चाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा या असून प्रत्येकीच्या मांडीवर एक मूल आहे. एका मातेने (वाराहीने) मात्र त्याला खाली उतरवले आहे. चकित झालेले मूल आईकडे पाहते आहे. आई मात्र सुटकेच्चा निःश्वासाने केस सावरते आहे. तिने मानेला दिलेला झटका कलाकाराने हुबेहूब कोरला आहे. असामान्य कला प्रतिभेचे ते द्योतक आहे. तिच्या डोळ्यातील तिला असणारी सौंदर्याची मग्रुरी काळीज छेदणारी आहे. या सवं मातृका अत्यंत सुडौल आणि सौष्ठवपूर्ण कोरल्या आहेत ऐहोळे (कर्नाटक) येथील रावण पहाडी या मंदिरात आणि महाबलीपुरम् (तामिळनाडू) येथील लेणी मंदिशा या मातृका उभ्या असलेल्या कोरल्या आहेत. यातील बाराही या मातृकेला चक्क वराहाचेच तोंड असल्याचे दाखविले आहे.प्रत्येकीची केशरचना, दागिने व वस्त्रं वेगवेगळी आहेत.
बाराही, रामेश्वर लेणे, वेरूळ
सप्तमातृका गटांत प्रथम प्रतिमेच्या रूपानें शिवाचे अंकन व शेवटला म्हणून गणपतीचे अंकन गुप्तकाळांपासून सुरू झाले हे आपण मागे पाहिले आहे. सुमारे सातव्या शतकांपासून हा ऊध्वरतस् शिव नाचणारा शिव झाला. जोधपूर जवळ मंडोर येथील पर्वतशिल्पात तो पाचव्या स्थानांवर नृत्य करताना आढळतो, प्रथम स्थान गणपतीने पटकावले आहे. लवकरच त्याला वणाधर हे रूप प्राप्त झाले. गोपालखेडा (जि. मथुरा, उ.प्र.) येथून मिळालेल्या शिलापट्टांत त्याचे प्रथम व गणपतीचे शेवटले स्थान आहे जयपूरच्या आबनेरी पट्टांत गणपती नाही पण शिव वीणाधर रूपांत तिसऱ्या स्थानांवर नाचत आहे. येथें गणपति तुटलेला असण्याची शक्यता श्री. अग्रवाल प्रतिपादन करतात. मध्यकाळांत सप्तमातृका पट्ट बरेच व सर्वत्र मिळतात. या सात देव्याची वाहनें तेथेंच आढळतात, तसेच बऱ्याच ठिकाणी दोन्ही कोपऱ्यात वीणा घेतलेला शिव आणि गणपतीही क्रमानें दिसतात. विशेष नोंद करण्यांसारखा म्हणजे झाशीतील राणी महालांतला एक शिलापट्ट आहे. येथे सप्तमातृकांत एक गणपतीची शक्ती 'गणेशी' ही दिसते. गणपतीची ही शक्ती मध्यभारतांकरिता अगदीच नवी असावी असे वाटत नाही. कारण ग्वाल्हेरच्या संग्रहालयांत अंकुश, गदा, कमळाची कळी आणि मोदक घेतलेली गणेशाची एक स्थानक चतुर्भुज प्रतिमा आहे.. सप्तमातृका पट्टाशिवाय वैष्णवी, ऐन्द्री, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वगैरेच्या स्वतंत्र प्रतिमाही बऱ्याच मिळतात. भारतातील सर्वात जुना सप्तमातृकापट मथुरेजवळील धनगाव येथे सापडला. हा शिल्पपट कुषाणकालीन असून सद्यस्थितीत मथुरा संग्रहालयात जतन करून ठेवण्यात आलेला आहे. यातील मातृकांचा उजवा हात अभयमुद्रेत आणि डाव्या हातात कमंडलु धरलेला आहे. ह्या सर्व मातृका कोणत्याही आयुधाशिवाय आणि वाहनाशिवाय आहेत. कुमारगुप्त पहिला याचा मांडलिक विश्ववर्मन याच्या गंगाधर शिलालेखानुसार (सन ४२३-४२४) विश्ववर्मन याने मातृदेवतेचे मंदिर उभारले होते. बदामी येथील चालुक्य राजवंश सप्तमातृकांची पूजा करत होते आणि त्यांचे शिलालेख ह्या गोष्टीची साक्ष देतात. मातृकांचे वर्णन :- ब्रह्माणी: हिला चार मुखे असून अंग सुवर्णासारखे तेजस्वी असते. उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात अक्षयसूत्र आणि दुसऱ्या हातात कमंडलु असते. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच तिच्या डोक्यावर करंडमुकुट असतो. ब्रह्माणी लाल रंगाच्या कमळावर बसलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: हंस वैष्णवी: उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात चक्र आणि दुसऱ्या हातात शंख असतो. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच डोक्यावर किरीटमुकुट असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गरुड इंद्राणी: इंद्राणीला चार डोळे आणि चार हात असतात. उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असून इतर दोन हातात वज्र आणि शक्ती धारण केलेली असते. हिचा रंग लाल असून डोक्यावर किरीट असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: ऐरावत/हत्ती माहेश्वरी: हिला चार हात असून उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असतो. इतर दोन हातात शूल आणि अक्षमाला धारण केलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: वृष/बैल कौमारी: चार हातांपैकी उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा हात वरद मुद्रेत असतो, तर इतर दोन हातात शक्ती आणि कोंबडा असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: मोर वाराही: हिचे मुख वराहासारखे असून डोक्यावर करंडमुकुट असतो. तिच्या हातात हल आणि शक्ती असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: महिष चामुंडा: इतर मातृकांपेक्षा हिचे शिल्पांकन भयावह असते. केस विस्कटलेले असतात. डोळ्यांचा रंग लाल असतो. हातात कपाल आणि शूल असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. यज्ञोपवीत म्हणून मुंडक्यांची माला आणि मुंडक्यांचा मुकुट धारण केलेला असतो. छातीच्या बरगड्या दिसत असतात, स्तन ओघळलेले असून सुळे बाहेर आलेले असतात. कधीकधी हिच्या पोटावर विंचूचे शिल्प असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गिधाड/कावळा/शव वैनायकी, पाटेश्वर लेणी वैनायकी, भुलेश्वर मंदिर वैनायकी, भुलेश्वर मंदिर वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांच्या उत्त्पतीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असताना वराहपुराण त्यांचा संबंध आठ मानवी दोषांशी जोडतो. वराहपुराणानुसार योगेश्वरी, माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, चामुंडा आणि वाराही या मातृका अनुक्रमे काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर, पैशून्य(पशुत्व) आणि असूया या दोषांची प्रतिके आहेत. घारापुरी लेण्यातील सप्तमातृका महाराष्ट्रातील काही सप्तमातृका शिल्प घारापुरी लेणी वेरूळ लेणी (भव्य आकारातील मातृका) वाडेश्वर मंदिर, अंभई (ललाटबिंबावर सप्तमातृका) भुलेश्वर मंदिर, यवत (वैनायकी मातृका) पाटेश्वर मंदिर व लेणी परिसर (अष्टमातृका आणि मंदिरात वैनायकीची स्वतंत्र प्रतिमा) धर्मापुरीचा किल्ला (अंबेजोगाईपासून साधारणपणे २५ किमी) औंढ्या नागनाथ मंदिर, औंढ्या नागनाथ दाशरथेस्वर मंदिर, मुखेड (नृत्य करण्याऱ्या सप्तमातृका) छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, मुंबई जोगेश्वरी लेणी, जोगेश्वरी-मुंबई राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, पुणे टाकळी ढोकेश्वरची लेणी श्री योगेश्वरी मंदिर, अंबाजोगाई (कळशावर असलेली वैनायकी) सप्तमातृका थोडा वेगळा प्रकार : मातरिया शहेर (पंच महाल) गुजराथ येथे मिळालेल्या सुमारे ५-६व्या शतकांतील शिल्पांत अंबिका, माहेश्वरी, कौमारी, वाराही, इंद्राणी, वायवी, ब्राह्मी आणि भैरव असा गट आढळतो. अंबिका ही शवावर बसलेली असून तिच्याजवळ बाळ आणि डोक्यावर आम्रलुंबी आहे. वायवीचे वाहन वराह आहे. इंद्राणीला मुकुट नाही. मूल घेतलेली वायवी हरिणावर बसलेली दिसते. या गटांत वैष्णवी नाही. सप्तमातृका आणि उमामहेश्वर : सरायकेला, बिहार येथील सुमारे ७-८ व्या शतकांतील शिल्पाच्या गटात प्रत्येक प्रतिमा वेगळी आहे. शिवाय यात उमामहेश्वराचाही समावेश आहे. विशेष म्हणजे हंसावर असलेली ब्राह्मी एकमुखी आहे वाराहीचा तोंडावळा थोडा भयंकर असा आहे आणि चामुंडेजवळ घुबड आहे. सप्तमातृका, नेगमेषासह : मधुरेहून मिळालेल्या सुमारे ९व्या शतकाच्या मातृकापट्टांत वेगळा प्रकार दिसतो. येथे वीणाधर शिव आणि गणपतीच्यामध्ये सात मातृका आहेत. गणपती नंतर बाळाला घेतलेला वेगमेष दोन बालकांसह उभा आहे. त्याच्या डावीकडे पुनः तीन स्रिया दिसतात. त्या अनुक्रमें परळ, खड्ग आणि मुद्गर घेतलेल्या आहेत. हा पट मूर्तिशास्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. बोकडाचे तोंड असलेला आणि पोराशी संबंधित असलेला वेगमेष कुषाणांच्या राजवटीत मथुरा क्षेत्रांत प्रसिद्ध होता. पुढे मात्र त्याच्या प्रतिमा आढळत नाहीत. या विधानाला अपवाद म्हणून सुमारे ६०० वर्षानंतर मथुरेहूनच मिळालेल्या या पटांत हा पुनः प्रगट झालेला दिसतो.
चारमातृका चामुंडा विशेष प्रकार : कन्नौज, उत्तर प्रदेश येथून मिळालेल्या या प्रतिहार कालीन सुंदर शिल्प खंडात फक्त चार मातृका वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री आणि चामुंडा दिसतात. चामुण्डा आपल्या गळ्यात पडलेल्या सापाचे तोंड एका हाताने दाबून दुसऱ्या हातांत असलेल्या परळात त्याचे विष अर्थात् ते प्राशन करण्यासाठी साठवीत आहे. वेरूळ येथील मातृका वेरूळच्या कैलास मंदिराच्या यज्ञशाळेत वीरभद्र (शिव) आणि गणपतीसह सात मातृका तर आहेतच, पण त्यातच चामुंडेची पुनरावृत्ती आणि जोडीला काल व काली यांचे ही अंकन आहे. माहेश्वरी, सिंहासह *देवकाली मंदिर, लखीमपुर खीरी, उत्तर प्रदेश येथे असलेल्या एका खंडित मातृकापट्टांत (सुमारे ८वे शतक) ब्राह्मीच्या डावीकडे बसलेल्या माहेश्वरीच्या पायाशी नेहमीचा बैल नसून सिंह आहे.
वाराहीचे काही विशिष्ट प्रकारक १) हातांत पोथी असलेली वाराही, सुमारें १२-१३वे शतक, लखनऊ संग्रहालय (रे.चि.श. ११)
२) गरुडावर बसलेली वाराही की जानका हुगली येथून सुमारे ९व्या शतकातील (तूर्त आशुतोष संग्रहालय) वाराहीच्या हातांत मासा, परळ, ढाल व तलवार आहे. पायाजवळ गरुड आहे. का कोटेश्वर, गुजराथमधुन आलेली सुमारे ६-७व्या शतकातील वाराही (तूर्त बडोदा संग्रहालय) च्या खाली शेष आहे. या अर्थाचा उल्लेख वामनपुराणांत मिळतो (वाराही पृष्ठतोजाता शेषनागोपरि स्थितावामन, ५६.७ पा. २६३). ४) वाराही, वाहन सिंह बऱ्याच ठिकाणी पायाजवळ सिंह असलेली, किंवा सिंहावर बसलेली वाराही आढळते. राजस्थानातून मिळालेल्या एका शिल्पांत दोन सिंह आहेत. उत्तराखंडाच्या रुद्रप्रयाग परिसरातून दोन तोंडाची सिंहवाहना वाराही समोर आली आहे. तिचे मुख्य मुख मनुष्याचे व डाव्या खांद्याजवळचे दुसरे वराहाचे आहे. ५) शवासना वाराही राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशातून शवावर बसलेल्या वाराही प्रतिमा आढळल्या आहेत. काही ठिकाणी हे 'शव' निर्जिव प्रेत नसून जिवंत मान उचलेला मनुष्य आहे. ६) वाराही, कासवावर सागर विश्वविद्यालयाच्या संग्रहात असलेली वाराही थोड्या वेगळ्या प्रकारची आहे. ती द्विभुज असून तिच्या डाव्या हाताच्या कोपरावर छोटीशी पृथ्वी आणि डाव्या पायाखाली कासव आहे. हे शिल्प स्पष्टपणे विष्णूच्या वराह अवताराच्या 'शक्तीचे' आहे. वाराहीचे मूल : बऱ्याच शिल्पांत वाराही आपल्या बाळासह बसलेली किंवा उभी दिसते. वाराहीच्या बाळाचे नांव मंत्रोदधि प्रमाणे 'चण्डोच्चण्ड' असे आहे. तेही वराहमुखी असल्याचा उल्लेख आहे. काही मूर्तीत ते तसेच दाखवतात. ब्रह्माण्ड पुराणांत (ब्रह्मांड, ३.४.२०.३१-३३) तिच्या सिंहाचेही नांव चंडाच्चंड असल्याचे सांगितले आहे. कन्नौजहून मिळालेल्या नाचणाऱ्या गणपतीची पटिकर देवी वराहमुखी बाळासह बसलेली वाराही आढळते. ए.एल्. श्रीवास्तव, एक नृत्यत गणेश फलक, कान्यकुब्जी प्रतिहार शिल्प की अभिनव अभिव्यक्ति शिल्प - सप्तमातृका पट, ६-७ वें शतक, दिल्ली नॅशनल म्युझियम
आता या शिल्पाच्या माध्यमातून हा शिल्पपट समजून घेऊयात. इथे आधी मातृका आणि प्रमुख देव अशा क्रमाने हा शिल्पपट बघुया. सर्वात आधी डावीकडे आपल्याला दिसतो तो विणाधर शिव, शेजारी तीन मुख असलेली ब्रह्माणी (ब्रह्मदेव), पायाशी नंदी आणि हातात त्रिशूळ घेतलेली माहेश्वरी (शिव), हातात भाला आणि पायाशी मोर असलेली कौमारी (कार्तिकेय), हातात शंख आणि पायाशी मनुष्य रुपातला गरुड असलेली वैष्णवी (विष्णू), वराह रूप शक्ती वाराही, हातात वज्र आणि पायात ऐरावत असणारी एंद्री किंवा इंद्राणी (इंद्र) आणि सर्वात शेवटी अंगाचा सापळा असलेली चामुंडा. या चामुंडेच्या पुढे नंतरच्या काळात गणपती देखील आपल्याला दिसतो.
वेरुळ येथील लेणी क्रमांक १४ येथील सप्तमातृकापट (येथे चामुंडेचे वाहन घुबड हे आहे)
वेरूळ (ता. खुलताबाद जि. औरंगाबाद) मधील कैलास लेणं वगळलं तर इतर लेण्याकडं पर्यटकांचे पाउल वळत नाही. "रावण की खाई" नावाने ओळखले जाणार्या १४ व्या क्रमांकाच्या लेण्यातील या सप्त मातृका.कैलास लेणीतील यज्ञशाळेतील समोरील बाजूस कोरलेला आहे हा प्रचंड सप्तमातृकापट. या सप्तमातृकांची पूजा नेहमी यज्ञाच्या वेळी केली जायची. वाराही, ऐंद्री, वामनी (ब्राह्मणी), नारसिंही या वैदिक अंश असलेल्या तर माहेश्वरी, कौमारी आणि चामुंडा या अनार्य अंश असलेल्या सप्तमातृका. बसलेल्या सात स्त्रीया आणि त्यांच्या भोवती बागडणारी मुलं असा हा सुंदर लोभस शिल्पपट आहे. मुल आईच्या पायाशी घोटाळत असून मांडीवर घेण्याचं आर्जव करत आहे, कुठे मांडीवर बसून स्तनांना तोंडात घेवू पहात आहै, कुठे मांडीवर उभं राहून आईच्या कानातल्यां आभुषणाशी खेळत आहे, या सातही मातृका अलंकाराने नटलेल्या आहेत. पुत्रवल्लभेचं एक अतीव समाधान या मूर्तींच्या चेहर्यावर आहे. स्री ही क्षणाची पत्नी आणि अनंत काळाची माता म्हणतात हे तंतोतंत सिद्ध करणारं हे शिल्प. ही बाळं नग्न आहेत. यातूनही परत एक निर्व्याजता दाखवली आहे. ह्या देवता म्हणजे जननशक्तीचे जणू एक प्रतीकच. अतिशय देखण्या आणि सालंकृत असलेल्या ह्या मूर्ती आज भग्नावस्थेत आहेत. मूर्तिभंजकांनी मातृकांची मस्तके जरी नष्ट केली असली, तरी प्रत्येक मूर्तीच्या खाली तिचे वाहन कोरलेले आहे, त्यावरून ह्या मातृका सहज ओळखू येतात. येथील एक वाहनांतील बदल म्हणजे वाराहीचे वाहन महिष असून चामुंडेचे शृगाल आहे. बोरकरांच्या पाणी कवितेत एक ओळ अशी आलेली आहे खोल काळ्या बावडीचे पारदर्शी मग्न पाणी कोकरूसे नाचणारे खेळणारे नग्न पाणी तशी ही बाळं आई भोवती नागव्याने बागडत आहेत. देवदेवतांची शिल्पं पाहताना त्यातील स्वाभावीक मानवी भाव भावनांचे जे दर्शन होते त्याकडे आपले दूर्लक्ष होते. सप्तमातृका खुप ठिकाणी कोरलेल्या आढळून येतात. पण अशी लोभसता कुठे नाही. या शिल्पाचा कुणी फारसा उल्लेख करत नाही याची खंत वाटते. "वेरूळ लेणी" याच नावाने मधुसूदन नरहर देशपांडे यांचे सुंदर पुस्तक अपरांत प्रकाशनाने प्रकाशीत केले आहे. त्यात यावर लिहिले आहे. वेरूळ लेणी पाहायला येणार्यांनी या पुस्तकाचा वापर जरूर करावा.
वेरुळ येथील कैलास लेणीच्या डावीकडील लहानशा लेणीतील उभ्या स्थितीत असलेल्या सप्तमातृकांचा पट
टाकळी ढोकेश्वर येथील सप्तमातृकापट
लेणीतील
प्रवेशद्वारातून आत जाताच डावीकडे एक भव्य सप्तमातृकापट आहे. वीरभद्र
(नंदी), ब्राह्मणी (स्त्री), माहेश्वरी (नंदी), कौमारी (मोर), वैष्णवी
(गरुड), वाराही (वराह), ऐंद्राणी (हत्ती), चामुंडा (कुत्रा) आणि शेवटी
मोदकपात्रासह गणेश असा हा शिल्पपट. ब्राह्मणीचे वाहन नेहमी हंस असते,
इथे मात्र ते स्त्रीरूपात दाखवलेले आहे. प्रत्येक मातृकेच्या हाती अथवा
मांडीवर त्यांची बाळे आहेत. वाराही ही वराहमुखी दाखवली असून चामुंडा तिच्या
नेहमीच्या भयप्रद रूपात आहे.
ह्याशिवाय खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातदेखील दोन सप्तमातृकापट आहेत.
आता मातृकांची काही एकल रूपातील शिल्पे पाहू या. (सर्व शिल्पे कायगाव टोके मंदिरातील)
माहेश्वरी - डमरू, खड्ग, नाग, वाहन- बैल
कौमारी -कमंडलू, पुस्तक, बीजापूरक आणि पंखा, वाहन - मोर
वैष्णवी - शंख, चक्र, कमळ, वाहन - गरुड
ऐंद्राणी - पाश, अंकुश, वाहन - हत्ती
वराहमुखी वाराही - वाहन - महिष
भैरवी - जाम मंदिर जाम (ता.जि. परभणी) येथील मंदिराच्या बाह्यांगावर इतर सुरसुंदरीच्या सोबत ही मूर्ती आहे. हीच्या डाव्या हातात खट्वांग आहे. पायाशी मुंडमाळ लोंबत आहे. या दोन खुणांवरून ही शैव उग्र देवता असल्याचे मानता येते. उजवा हात खंडित आहे. त्यावर कोणते शस्त्र आहे दिसत नाही. बाकी देहावरचे अलंकरण अतिशय व्यवस्थित सुंदर आहे. ग्रीविका आहे, हार लोंबतो आहे छातीवर, कमरेला मेखला आहे. मांड्यांवर मोत्याच्या माळा लोंबत आहेत. पायात तोडे आहेत. चेहरा जरा उग्र आहै. या मंदिराचा जिर्णोद्धार करतान हे सिमेंटचे ओघळ मूर्तीवर आलेत. अतिशय देखण्या अप्रतिम शिल्पाची आपणच अशी वाट लावतो. भंजकांनी मूर्ती फोडल्या यावर आपला संताप उसळतो. मग हे स्वातंत्र्या नंतरचे विकृतीकरण करणारे कोण समजायचे?
चामुंडा :
मानवी जीवनात स्त्रीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जगामध्ये अत्यंत प्राचीन अशा उपासनेत शक्ती उपासना येते. या उपासनेचे पुरावे भारताबरोबरच इराण, मेसोपोटेमिया, सीरिया, पॅलेस्टाईन, इजिप्त, इत्यादी प्राचीन संस्कृतींमध्ये देखील सापडतात. स्त्री ही मातेच्या रूपामध्ये उत्पत्तीचे प्रमुख लक्षण म्हणून येते. नंतरच्या काळात अनेक संदर्भाने शक्तीचे पूजन होऊ लागले पण उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या सृष्टीच्या अवस्थांमध्ये असलेले तिचे महत्व अजून तसूभरही कमी झालेले नाही. आपल्या परंपरेत मानवी भावभावनेतील सर्व रसांचा विचार केला गेला आहे. काही गोष्टी नकोशा वाटतात पण त्यांचे अस्तित्व मात्र असते. असे दोन रस भयानक आणि बिभत्स यांचे दर्शन चामुंडा मूर्तीत दाखलेले आहे. भयानक व बिभत्स रसाचे दर्शन या मूर्तीत शिल्पकाराने घडवले आहे. नउ रसांची नावे लक्षात ठेवण्यासाठी एक छोटी कविता आहे 'अद्भुत' वाटे 'भयानका'चे 'बिभत्स' दर्शन होता जगाचे मनात 'करूणा' दाटून येते 'रौद्रा'तूनी जन्म 'वीरा'स देते 'हास्या'त 'शृंगार' शोभे विहंगम सगळ्या रसाचा 'शांतीत' संगम देवी विग्रहातून व्यक्त होणाऱ्या नवरसांमधील आणखीन एक रस म्हणजे बीभत्स रस. भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्रामध्ये बीभत्स या रसाचे दोन भेद सांगितले आहेत. बीभत्स रस हा क्षोभण म्हणजे शुद्ध आणि उद्वेगी म्हणजे अशुद्ध या दोनही स्वरूपात अभिव्यक्त होतो. बीभत्स रसाचा स्थायीभाव जुगुप्सा आहे. अप्रिय, अनिष्ट पदार्थाचे किंवा अवस्थेचे अवलोकन होणे किंवा करणे यात बीभत्स रस निष्पत्ती होते. बीभत्स रसासाठी चित्रसूत्रही अश्याच प्रकारची व्याख्या देते – श्मशान गर्हिता घात करणं स्थानदारूणम् | यच्चित्रं चित्तविक्षेप्तृ तद्वीभत्सरसोद्भवम् || स्मशान, घृणित, घात करणारे किंवा विकट अश्या पद्धतीच्या चित्रणातून बीभत्स रस उत्पन्न होतो. देवी शिल्पांमध्ये बीभत्स रस दर्शवणारी काही शिल्पे येतात. त्यात अलक्ष्मी, चामुण्डा आणि तिचे विविध विग्रह, योगिनी अश्या शिल्पांमधून बीभत्स रसाचे दर्शन होते. सप्तमातृकां पैकी चामुंडा एक मानली जाते. हे देवीचे क्रूर रूप आहे, व भारतभर मान्य आहे. ह्या रूपांत एक प्रकारे सर्व अमंगल, बीभत्स व भयानक वस्तूंचे सम्मेलन आहे, कारण या देवीची उत्पत्ति कौशिकी देवीच्या भृकुटीपासून संहारकार्य करण्यांकरितांच झालेली आहे. प्राचीन ग्रंथांमध्ये अनेक कथा येतात, त्याप्रमाणे कौशिकी देवीच्या भृकुटीपासून संहार करण्यासाठी जी देवी तयार झाली ती म्हणजे चामुंडा. अग्निपुराणात चामुंडेचे विस्तृत वर्णन आले आहे. जसे शिवाचे उग्र रूप म्हणजे भैरव तसेच देवीचे उग्र रूप म्हणजे चामुंडा. आपल्याकडे पुजली जाणारी महाकाली, काली, भद्रकाली ही सगळी पार्वतीचीच उग्र रूपे आहेत.
देवीविषयीच्या श्रद्धा-परंपरांवर ‘मरकडेय पुराणा’तील ‘देवीमाहात्म्या’चा प्रभाव सर्वाधिक दिसतो. देवीच्या सध्या उपलब्ध असलेल्या अनेक चित्र-शिल्पांतून याच माहात्म्यातील कथा कथन केलेल्या दिसतात. सृष्टीच्या तीन अवस्थांचे वर्णन करणाऱ्या देवीमाहात्म्याच्या पहिल्या भागात सृष्टीचा रचनाकार ब्रह्माचा वध करण्यासाठी मधु आणि कैतभ हे दोन दैत्य निघालेले असतात. ब्रह्मा विष्णूला रक्षणाची विनंती करतो. मात्र महामायेच्या प्रभावामुळे विष्णू निद्रिस्त असतो. महामायेने आपला प्रभाव दूर करावा, यासाठी ब्रह्मा तिची आराधना करतो. विष्णू निद्रेतून जागा होतो आणि दैत्यांना पराभूत करतो. दुसऱ्या भागात पाशवी शक्तींच्या रूपात महिषासुर दाखवण्यात आला आहे. त्याचा अडथळा दूर करण्यासाठी देवी महिषासुरमर्दिनीच्या रूपात अवतीर्ण होते. तिच्या विकट हास्याने धरणी हादरते. त्यामुळे चिडलेला महिषासुर वाघ, हत्ती आणि म्हशीचे रूप घेऊन देवीवर आक्रमण करतो. तरीही देवी त्याचा वध करते. तिसरा भाग आहे शुंभ निशुंभाच्या पराभवाचा. यात असुरांनी सर्व रत्नांवर ताबा मिळवलेला असतो, मात्र सर्वात मौल्यवान रत्न म्हणजे देवी, हे त्यांच्या लक्षात येते. असुरांना देवी मिळावी, म्हणून ते प्रयत्न सुरू करतात. युद्धात जो माझा पराभव करील, त्याला मी प्राप्त होईन, असे आवाहन देवी करते. तिला आणण्यासाठी चंड आणि मुंड या दैत्यांना पाठवण्यात येते. मात्र देवी कालीचे उग्र रूप धारण करते. तिच्या हाती छाटलेले मुंडके आणि तलवार असते. गळ्यात मानवी मुंडक्यांची माळ असते. तिची त्वचा काळसर झालेली असते. देवी त्यांना पराभूत करून अजिंक्य राहते. चंड-मुंडाला पराभूत केल्यामुळे ती चामुंडा म्हणूनही ओळखली जाते.
ओडीशा राज्य वस्तु संग्रहालयातील चांमुडाचे रेखाचित्र
देवी शिल्पांमधील अत्यंत महत्त्वाचा विग्रह; शाक्त पंथातील अतिशय उग्र, संहारक आणि भयानक स्वरूपाची देवता म्हणजे चामुण्डा. देवी-माहात्म्यातील काली देवी, शत्रू सैन्यावर त्वेषाने तुटून पडते, तेव्हा तिचे स्वरूप अधिकच विक्राळ बनते. देवी काली चण्ड आणि मुण्ड या दोन महादैत्यांचा संहार करून चामुण्डा हे नावं धारण करते. चामुण्डेला मातांमधील श्रेष्ठ माता म्हणून मातृकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे असे स्थान आहे. चामुण्डेचा प्रथम उल्लेख हा मत्स्य पुराणामध्ये अंधकासूर वध या प्रकरणामध्ये येतो. जेथे अंधाकासुराचे रक्त प्राशन करण्यसाठी स्वतः शिव काही मातृकांची निर्मिती करतो त्यापैकी एक म्हणजे चामुण्डा. पुढे अग्नीपुराण, मार्कंडेय पुराणातील देवी-माहात्म्यातून चामुण्डेच्या उद्भव, स्वरूप आणि तिच्या पराक्रमाचे वर्णन येते.
चामुण्डा म्हणजे भयानक, अक्राळ कृष्ण मुख असलेली, जी हातामध्ये तलवार आणि पाश घेऊनच ती शत्रुंसमोर येते. विचित्र खट्वांगं धारण करणारी, जिच्या गळ्यात नरमुण्डमाला आहे. वाघ किंवा चित्याचे चर्म कमरेला गुंडलेले आहे. शरीरावरील मांस सुकलेले, केवळ हाडांचा सापळ्याप्रमाणे तिचे रूप दिसत आहे. प्रचंड मोठे मुख आणि त्यातून बाहेर आलेली जीभ यांमुळे तिची भयावहता, उग्रता अजूनच वाढली आहे. तिचे डोळे आत गेलेले आणि क्रोधाने लाल झालेले आहेत.
चामुण्डेच्या स्वरूपाची कल्पना विष्णूधर्मोत्तर पुराणातील पुढील श्लोकातून होते.
लम्बोदरी तू कर्तव्या रक्ताम्बरपयोधरा | शूलहस्ता महाभागा भूजप्रहरणा तथा || बृहद्रथा च कर्तव्या बहुबहुस्तथैव सा | चामुण्डा कथिता सैव सर्वसत्ववशङ्करी || तथैवान्त्रमुखी शुष्का शुष्का कार्या विशेषतः | बहुबाहूयुता देवी भुजंगैःपरिवेष्टिता || कपालमालिनी भीमा तथा खट्वांगंधारिणी || मनुष्य आणि सर्व प्राणीमात्रांना जी ताब्यात करण्याची ताकद ठेवते ती म्हणजे चामुण्डा. जिचे उदर ओघळून खाली आले आहे आणि जिचे स्तन हे लाल वस्त्राने झाकलेले आहेत. हातामध्ये शूल धारण करणारी ही विज्ञाता (विख्याता) जिचे बाहूच धारधार शस्त्राप्रमाणे आहेत. ती एका मोठ्या रथात (?) बसलेली आणि अनेक हात असलेली अशी अंकित करावी. ती आतडी भक्षण करताना दाखवावी, तरी ती क्षीण किंवा शुष्क देह असलेली असावी. तिच्या गळ्यामध्ये मुण्डमाला असावी आणि तिच्या भोवती सर्प अंकित करावेत. खट्वांगं धारण करणारी आणि अतिशय भयावह अशा तिचा निर्माण करावा. देवी चामुण्डेचे शिल्प बघताना एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी, की तिचा विग्रह हा बीभत्स स्वरूपाचे दर्शन घडवणारा असला तरी, ती भक्तावर अनुग्रह करणारी ही देवी माता स्वरूपिणी आहे. तिच्या उग्र, भयानक स्वरूपाची धडकी ही अनैतिक कर्म करणाऱ्यांच्या मनात सदैव रहावी यासाठी आहे. सृष्टीच्या नियमाप्रमाणे संहारानंतर सृजन हे चक्र सुरु असते, त्याप्रमाणेच चामुण्डेचे हे रूप समजून घेणे आवश्यक आहे. तिचे हे भयावह स्वरूप वाईट शक्तीचा संपूर्ण नाश करून नवनिर्मितीसाठी पूरक असल्याने जवळपास सर्वच मध्ययुगीन मंदिरांवर देवी चामुण्डेची स्वतंत्र शिल्पे शिल्पकारांनी कोरली आहेत. हा शुद्ध बीभत्स रस अमंगळ संपवून मंगलता प्रदान करणारा मानावा. काळावर असलेले तिचे आधिपत्य स्वीकारून नतमस्तक होणाऱ्या भक्ताला चामुण्डा अभय देणारीच आहे.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील चामुंडा
पिंपरी दुमाला येथील चामुंडा मूर्ती
भुलेश्वर येथील सर्वांगसुंदर चामुंडा
भारतच्या उत्तरेला म्हणजे बंगाल, बिहार, उत्तरप्रदेश आणि राजस्थान भागात चामुण्डेचे अंकन हे उभे केस असलेली, लम्बस्तनी, हाडांचा सापळा झालेली देहयष्टी, मुण्डमाळा धारण केलेली अंगावर साप आणि पोटावर विंचू असलेली अंकित केलेली आढळते. चामुण्डा स्थानक, त्रिभंग अवस्थेत नाचताना किंवा ललीतासनात बसलेली दाखवतात. चार, आठ, बारा किंवा सोळा भुजा असलेली तिची शिल्पे भारतभर अनेक ठिकाणी बघायला मिळतात. तिच्या हातामंध्ये त्रिशूल, ढाल, खड्ग, धनुष्य, पाश, अंकुश, बाण, कुऱ्हाड, दर्पण, घंटा, वज्र, दंड, वरद, मुण्ड, कपाल, खेटक अश्यी विविध आयुधे असतात. क्वचित मागच्या दोन हातांमध्ये तिने हत्तीचे कातडे धरलेले दिसते. ( बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश, तसेच अधिकांश राजस्थान या भागांत ही देवी हडकुळी, उभे केस असलेली, लोंबणाऱ्या कोरड्या स्तनांची, अट्टहास करणारी, कचित् जीभ बाहेर काढलेली, मुंडाच्या माळा, हाडांचे दागिनें, अंगावर साप आणि पोटावर विंचू बाळगणारी, वाघाचे कातडें नेसणारी स्मशानांत पिपळांखाली राहणारी अशी दाखवतात. ) ती प्रेतावर आरूढ असलेली दाखवावी. त्रिनेत्र धारण करणारी आणि डोळे खोल आत गेलेले असावेत. तिच्या भोवती अमंगल, अप्रिय वाटणारे घुबड, जंबुक, सर्प, विंचू तसेच स्मशानवासी म्हणजे तिचे साधक किंवा सेवक यांचे अंकन असते.हिच्या वाहनांचे कार्य प्रेत, घुबड किंवा गाढवाला दिलेले आहे. गिधाड हिच्या ध्वजावर असते. ही बहुतेक आपल्या डाव्या हाताच्या करंगळीचे नख कुरतडताना, किंवा दोन्ही हातांनी स्वतःचे तोंड पसरताना दिसते. ११५ चामुंडेचे हे सामान्य स्वरूप होय, पण प्रत्येक प्रतिमेंत सर्वच लक्षणे मिळतात असे मात्र नाही .
अग्निपुराणांप्रमाणें हिला चार हात असून त्यांत शक्ती, चाकू, मुंड आणि शूल अशी आयुधे असावीत. अंशुमत भेदागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, वर आणि अभय तथा पूर्वकारणागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, अम्मी आणि साप अशी आयुधे असावीत. प्रत्यक्ष प्रतिमांत मात्र या पेक्षा बरेच फरक दिसतात. उत्तरभारतांत खट्वांग हे चामुंडेचे अनिवार्य आयुध होय. शिवाय खप्पर, तलवार, ढाल, त्रिशूल, वगैरेही रुचिभेदानें असतात.
चामुंडेला उभी, नाचताना, दोन्ही पाय टेकून किंवा सुखासनांत बसलेली दाखवतात. प्रत्यक्ष कलाकृतींत ही देवी दोन , चार . आठ , बारा , व सोळा (लोस एंजिल्स् संग्रहालय अमेरिका) हातांची दिसते. अलाहाबाद संग्रहालयांतील बाराहातांची चामुंडा वरच्या दोन हातानें डोक्यावर हत्तीचे कातडेही घेत आहे. चामुंडेला नेहमीच हडकुळी दाखवीत नसत. कन्नौज व खजुराहोच्या प्रतिमा (लोस् एंजिल्सूची मूर्ति देखील मध्य भारतांतीलच आहे) तिला साधारण स्त्री सारखी अलंकार घातलेली, मांसल शरीराची, चांगला जटामुकुट घातलेली अर्शी दाखवितात. तिन्ही ठिकाणी तिचे वाहन घुबड असून अमांगल्याचा बराच अभाव आहे. पिशिनाशनी, दंतुरा, सिद्ध चामुंडा, वगैरे चामुंडेच्या आठ प्रकारापैकी ही लक्ष्मी असणें शक्य आहे. चामुण्डेचे काही विशेष प्रकार : १) केरसुणी घेतलेली चामुंडा लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका चामुंडेच्या हातांत लांब दांडा असलेली केरसुणीसारखी वस्तू आहे. मत्स्यपुराणांत चामुण्डेला 'वर्धनी ध्वजसंयुक्ता' असे म्हटले आहे. (मत्स्य. २६०-३३-३८, पान ७२७-२८) २) नवग्रह घेतलेली चामुंडा झालावाड, राजस्थान येथील शासकीय संग्रहालयांत असलेल्या एका आठ हाती चामुंडेने आपल्या उजव्या आणि डाव्या हाताने डोक्यावर नवग्रह असलेला शिलापट्ट घेतलेला दिसतो. हे शिल्प बरेचसे खंडित आहे. ३) डोक्यावर शव घेतलेली चामुंडा लखनऊ संग्रहात असलेल्या आठहाती वाळक्या चामुंडेने आपल्या उपबाहूने एक शव डोक्यावर घेतलेले दिसते. या शिल्पाचा बराचसा भाग खंडित आहे. ४) चामुंडा स्मशान वासिनी अशा प्रकारच्या प्रतिमा पूर्वभारतीय कलेत मिळतात. एका ठिकाणी ती स्मशानांत असलेल्या पिंपळाखाली बसली आहे. दुसऱ्या शिल्पात ती ऊर्ध्वलिंगी नाचणाऱ्या शिवाच्या खांद्यावर पाय ठेवून नाचत आहे. पृष्ठशिळेवा स्मशानाचे भरपूर चित्रण आहे
चामुंडा, ८-९ वे शतक ,भुबनेश्वर स्टेट म्युझियम, ओडिशा
आता हे शिल्प समजून घेऊयात. बघितल्यावर अंगावर काटा आणणारे हे शिल्पं आहे. संहार आणि मृत्यू यांची देवता म्हणजे काय याचे प्रत्यक्ष दर्शन या शिल्पातून होते. प्रथमदर्शनी दिसते ती प्रेतावर बसलेली भयंकर अशी चामुंडा. अंगावर कतड्याच्या खाली फक्त सापळा, त्यावर दिसणाऱ्या अंगातल्या रक्तवाहिन्या आणि धमण्या, आत गेलेलं पोट आणि भीषण असे खोल गेलेले डोळे. चार हतांपैकी दोन हात तुटलेले, छातीजवळ असलेल्या हातात कपाल नावाचे भांडे पकडले आहे. छातीवरच्या बरगड्या आणि गळ्यातल्या पेशी खूप बारकाईने कोरलेल्या आहेत. डोक्यावर चक्क अग्निज्वाळांचा मुकुट आहे. गळ्यात नरमुंडमाळा कोरलेली आहे. मांडिजवल हातात एका माणसाचे तुटलेले मुंडके पकडले आहे. सर्वात खाली घोरपडी सारखा दिसणारा प्राणी चामुंडा बसलेल्या प्रेताचा लचका तोडायचा प्रयत्न करतो आहे तर कुत्र्यासारखा प्राणी खाली तुटून पडलेला माणसाचा हात खात आहे. बीभत्स आणि भयंकर संकल्पना या शिल्पामध्ये चिन्हांकित केल्या आहेत. कलाकाराने घडवलेले शिल्पं, त्यामध्ये कोरलेल्या भावना व्यक्त करत असेल तर ते त्या कलाकाराचे खरे कसब. आपल्याकडचे सगळेच कलाकार हे एकापेक्षा एक सरस कामगिरी करून दाखवणारे. थेट काळजाला भिडणाऱ्या संकल्पना, नाट्य शास्त्रात आलेले रस हे सर्व त्या कलाकारांनी आपल्या कलेत ओतले. हे शिल्पं बघितल्यावर समोर उभी राहते ती मूर्तिमंत भिती. या शिल्पात कोरलेली भिती आपल्याला भावते म्हणून हे शिल्पं सुंदर ठरते आणि तो कलाकार महान!
चामूंडा : भयानक व बिभत्स रसाचे दर्शन
ही मूर्ती नीलकंठेश्वर मंदिर निलंगा (जि. लातुर) मंदिराच्या बाह्य भागावर देवकोष्टकांतील आहे.
उजव्या
हातात सुरा, वरच्या हातात त्रिशुळ, डाव्या वरच्या हातात खट्वांग (मानवी
कवटीपासून केलेले हत्यार), डावा मधला हात तोंडात असून त्याची नखं ती दाताने
कुरतडत आहे, खालच्या हातात कपाल व नरमुंड आहे. एक हात खंडित आहे. ही सहा
हाताची चामूंडा आहे.
पोटावर
विंचू आहे. सर्प बंध आभुषण म्हणून स्तनाभोवती कमरेला दाखवलेले आहेत.
जांघेत घंटा दिसून येते आहे. नरमुंडमाला पायावर लोंबत आहे.
तिचे
वाहन प्रेत पायाशी आहे. उजवीकडे पिशाच्च नाच करत आहे. डाव्या बाजूला
कुत्रे आहे. वर मान करून नरमुंडातील रक्त ते चाटत आहे. देवीची हाडे स्पष्ट
दिसतात. हाडं आणि कातडी असे मांसरहित रूप चामुंडेचे ग्रंथात वर्णीलेले आहे.
स्तन शुष्क असून खाली लोंबत आहेत. (उन्नत उभारलेले स्तन समृद्धतेचे
मातृत्वाचे प्रतिक समजले जाते)
चामुण्डा - गुप्तेश्वर मंदिर गुप्तेश्वर (धारासुर ता. गंगाखेड, जि. परभणी) येथील मंदिर वास्तुशास्त्र, शिल्पसौंदर्य यांच्या दृष्टीने अप्रतिम असा नमुना आहे. या मंदिरावरील चामुण्डेचे हे शिल्प. हीचे वर्णन उग्र देवता म्हणून केले जाते. हीच्या उजव्या हातात त्रिशुळ आहे. खालचा हात भंगलेला आहे. डाव्या हातात खट्वांग आहे. डाव्या खालच्या हाताची नखं ती कुरतडत आहे. पोट खपाटीला गेलेले. पोटावर विंचु कोरलेला पण तो स्पष्ट दिसत नाही. शुष्क स्तन लोंबत आहेत. मांस नसलेले कातडीत गुंडाळलेली अस्थीपंजर असे तिचे वर्णन आहे. तसेच पाय दाखवलेले आहेत. मुंडमाळा पायावर रूळत आहे. स्तनांच्यावर नागबंध आहे. कमरेलाही नागबंध आहे. बिभत्स रसाचे दर्शन शिल्पकाराने दाखवले आहे. चेहर्यावरचे भावही तसेच आहेत. द्वीभंग अशी ही चामुण्डा नृत्यमुद्रेत आहे.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील चामुंडा
चामुंडा
ताहाकारी मंदीराच्या. बाहेरील बाजूस तीन कोनाडे म्हणजे देवकोष्टे आहेत. एका देवकोष्टकात चामुंडेचे शिल्प आहे.चामुंडा हे देवीचे अक्राळविक्राळ रूप आहे. हडकुळे शरीर,पोटावर विंचू ,गळ्यात रुंडमाळ ,हातातल्या दंडावरची कवटी आणि डाव्या हाताच्या करंगळीचे नख कुरतडताना ही मूर्ती दाखवली आहे.
चामुंडा मूर्तीच्या देवकोष्टकाखाली गर्भगृहातील पाणी जाण्यासाठी मकरमुख कोरलेले आहे. त्यावरील नक्षीकाम अप्रतिम आहे.
पाचवीला पुजलेली सटी :-
सटीचा लेखाजोखा
आतल्या खोलीतून नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाच्या रडण्याचा आवाज येतोय.
बाहेरच्या बाजूला मात्र काही साहित्याची जमवाजमव चाललीय. ‘मालटा’ नावाने
ओळखला जाणारा दगडी दिवा, जाते, पाटा-वरवंटा अशा दगडी साहीत्याची यादी केली
जातेय. कधीकाळी नेहमीच्या वापरात असलेल्या या वस्तू, पण सध्याच्या काळात
मिळवणे दगडासारखेच कठीण झाल्यासारख्या. ही सर्व जमवाजमव चालली आहे ती
जन्माला आलेल्या बालकाला कुठलीही बाधा होऊ नये, त्याला चांगले आयुष्य व
आरोग्य लाभावे या हेतूने केल्या जाणाऱ्या पाचवीची. सहसा मुलीकडे होणारा हा
विधी. संपूर्ण महाराष्ट्रात थोड्याफार साम्य-भेदाने होत असलेला हा विधी
पश्चिम किनारपट्टीवरील रायगड परिसरातही होताना दिसतो.
या विधीवेळी लहान बाळाला वस्त्रांशिवाय निंगडीच्या म्हणजेच निरगुडीच्या
पानांवर झोपवले जाते. या पानांवरून उचलण्याचा मान आत्याचा असतो. निरगुडी ही
वनस्पती आयुर्वेदाच्या दृष्टीने उपयुक्त असल्याचे मानले जाते. पाचवीच्या
या विधीमध्ये एका सुपात तांदळावर कलश ठेवतात. त्यावर नारळ ठेवून केळीच्या
पानाचा लहानसा भाग उभा केला जातो. समोर पानाचे पाच विडे मांडून त्या
विड्यांवर सुपारी,बदाम, खारीक,अक्रोड,हळकुंड यांसारखे पदार्थ मांडले जातात.
या दिवशी घुगऱ्या ,उकडीच्या पीठाचे मुटके, पिठाचा दिवा बनवला जातो.
बाळंतिणीच्या खाटेच्या चार पायांजवळ चार पीठाचे दिवे व एक दिवा मोरीजवळ
ठेवतात. जिल्ह्याच्या उत्तर भागातील विधीमध्ये नाममात्र फरक असतो.
इथे पाट्यावर वरवंटा ठेवून सात विड्याची पाने देठ खाली करून वरवंट्याला
टेकून ठेवतात .पानाच्या टोकांना शेंदूर लावतात. काजळाची दोन बोटे प्रत्येक
पानाला दोन डोळे म्हणून लावतात. काही ठिकाणी रुईच्या पानांवर ‘सटी व लाठा’
अशी दोन चित्रे काढली जातात. समोर पीठाचे सात दिवे व पाटयाच्या चार
कोपऱ्यांना चार पीठाचे दिवे लावतात. प्राचीन परंपरेची जपणूक करणारा मालटा
हा दगडी दिवा पाट्याच्या मध्यभागी लावतात. नंतर पूजन करून नैवैद्य दाखवला
जातो.
याच विधीला ‘सटी’ असेही म्हटले जाते. ही सटी म्हणजे ‘सटवाई’ किंवा
‘सटवी’ या नावाने ओळखली जाणारी आणि प्राचीन काळापासून पुजली जाणारी
मातृदेवता. अगदी शिवी म्हणून वापरला जाणारा हा शब्द खरंतर मूळ संस्कृत
‘षष्ठी’ या शब्दापासून तयार झाला आहे. मुलाच्या जन्मानंतरच्या सहाव्या
रात्री ‘सटवी’ देवीची शांती करण्यासाठी रात्रभर दिवा लावून ठेवतात.
पाट्यावर एक नारळ, कोरा कागद, पेन किंवा पेन्सिल, मुलगा असेल तर हातोडा व
मुलगी असेल तर कोयती असे एक शस्त्रही ठेवतात व त्यांचे पूजन करतात. त्या
रात्री देवी स्वत: येऊन त्या मुलाच्या कपाळावर त्याचे अदृश्य पण अटल
भवितव्य आणि स्वभाववैशिष्ट्य लिहिते, असा समज आहे. यालाच ‘ब्रम्हलिखित’ असे
म्हटले जाते. "सटीचा लेखाजोखा, न चुके ब्रम्हादिका" अशी एक म्हण या
देवीबाबत प्रचलित आहे. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात या देवीची पूजा जास्त
प्रचलित आहे. रस्त्याच्या कडेला किंवा चौरस्त्यावरील दगडावर दिसणाऱ्या लाल
रेघा, अर्पण केलेले अन्न आणि कापलेला लिंबू ह्या सटवीच्या व्रताच्या खुणा.
रात्रीच्या वेळेस उपासक स्त्रीद्वारे हे क्रियाकर्म केलेले असते.
सटवी, सटुआई, सटी,षष्ठी,रानसटवाई, छटी, घोडा सटवाई या नावांनी ओळखली जाणारी ही मातृदेवता आहे तरी कोण? या
मातृकेशी विशिष्ट प्रकारचे नाते असलेल्या स्कंदाला ‘षष्ठीप्रिय’ म्हणतात.
स्कंद म्हणजेच शिवपुत्र कार्तिकेय. काश्यपसंहितेप्रमाणे षष्ठी ही स्कंदाची
बहिण आहे. स्कंद व विशाख हे तिचे दोन भाऊ. तर याऊलट ‘देवी भागवत पुराण’ व
महाभारतानुसार ती स्कंदाची पत्नी आहे. इथे ती देवमेना या आणखी एका उपनावाने
ओळखली जाते. सुश्रुतसंहिता षष्ठीला ‘रेवती’ हे आणखी एक नाव देते.
कुषाणकाळातील एका मूर्तीमध्ये षष्ठी स्कंद आणि विशाख या दोघांमध्ये उभी
असलेली दिसते. तिचे षष्ठी हे नाव सार्थक करणारी ही मूर्ती आहे. कारण या
शिल्पात तिच्या खांद्यावर ओळीने पाच डोकी दिसतात. कुषाणकाळानंतर शिल्प
क्षेत्रांत हा प्रकार लुप्त झाला. सटवाई देवी अनेक गावांची ग्रामदेवता आहे.
हिच्या देवळाचे सहसा बांधकाम करीत नाहीत. फक्त आडोसा असतो. असे असले तरी
गुप्त काळांत मात्र बांधकाम होत असल्याचे दिसते. स्कंदगुप्ताच्या काळातील
एका लेखांत छंदक नावाच्या व्यक्तीने षष्ठीदेवीचे एक मंदिर बांधल्याचा
उल्लेख आहे. याच काळात षष्ठीदेवीच्या नावाला धरून मुलांची नावे ठेवण्याची
पद्धत होती. सन ५३२ मध्ये मध्यप्रदेशातील मंदसोर येथे कोरलेल्या यशोधर्मन
उर्फ विष्णुवर्धन याच्या लेखांत ‘षष्ठीदत्त’ नावाची व्यक्ती आढळते, तसेच
द्रोणसिंहाच्या भामोद्रामोहता ताम्रपटाचा क्षत्रक नावाचा लेखक
‘षष्ठीदत्तां’चा मुलगा होता. बंगाली लोकांत षष्ठीचरण हे नाव आज ही आढळते.
प्राचीन काळापासून या देवीला पुजले जात असले तरी पुरूषांचा तिच्या
पूजेशी काही संबंध नसतो. षष्ठी-सटी-सटवी म्हणजेच शक्तीचे दुर्गा हे रुप
मानले असले तरी लोकमताप्रमाणे ती अविवाहित आहे. ‘म्हसोबाला नाही बायको आणि
सटवीला नाही दादला’ असे म्हटले जाते. याच कारणांमुळे ‘पाचवी-सटी’ या
कार्यक्रमाच्या वेळेस पुरुषांची उपस्थिती टाळली जाते. परंतु कालांतराने जसे
दगडी दिव्याची जागा धातूच्या दिव्याने घेतली, तसेच या ‘लेडीज स्पेशल’च्या
कार्यक्रमात पुरूषांनीही शिरकाव केला. कोणत्याही कार्यक्रमाची सांगता
‘मांस-मद्या’शिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही अशी श्रद्धा असणारा एक वर्ग या
प्राचीन संस्कृतीला अर्वाचीन पद्धतीने साजरा करतोय. ‘अर्थ समस्या’ नावाची
गोष्ट पाचवीलाच पुजलेल्या मुलींच्या पालकांसाठी ही नवी प्रथा अनर्थाकडे नेत
आहे. यामुळे आधीच समस्यांच्या गर्तेत सापडलेल्या मुलीकडील लोकांना हा
‘जादाचा भुर्दंड’ बसतो. अर्थात संस्कृतीत घडणारे नवे बदल स्विकारायला
हवेतच, पण हे बदल असंस्कृत नसतील याची काळजी घ्यायला हवी. या नव्या
प्रथांना आवर घालायलाच हवा. देवी सटवाईच या नव्या प्रथाकारांच्या भाळी
सद्बुद्धी लिहो, ही सदीच्छा!
सुरसुंदरी
प्राचीन भारतीय हिंदू मंदिरे आपण पहिली तर मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी भिंतीवर कोरलेल्या सुंदर युवतींवर आपली नजर ठरते. या कोण आहेत, काय करत आहेत असा प्रश्न आपल्याला पडतो. मंदिराच्या बाह्य तसेच आतल्या भितींवर तसेच खांबांवर विविध विभ्रमांतील स्त्री प्रतिमा असतात. असतात त्या अगदी अप्सराच पण त्यांना सुरसुंदरी म्हणतात.समुद्रमंथनातून त्या बाहेर आल्या असाही अनेकांचा समज आहे. सुरसुंदरी म्हणजे देवांगना. सुरसुंदरी म्हणजे अप्सरा वा पर्या असाही समज आहे.आपल्यातील विकार नाहीसे व्हावेत, त्यांचे दमन व्हावे, जीवनदृष्टी निर्मल व्हावी तसेच आपल्या तत्त्वज्ञानातल्या काही गोष्टी सूचकपणे सांगण्याच्या उद्देशाने यांचे शिल्पांकन केलेले असते. प्राचीन मंदिरात आपल्याला देवातांच्याच एव्हढ्या संख्येनी आणि त्याच आकारमानाची अनेक शिल्पेही दिसतात. त्यामध्ये सप्तमातृकांव्यतिरिक्त योगिनी, कंदुक क्रीडा करणाऱ्या, सापाशी खेळणार्या किंवा सापाच्या वेटोळे अंगावर असणाऱ्या, माकड, मुंगुस, पोपट, मोर इत्यादी प्राणी किंवा पक्षी यांच्यासह असणाऱ्या, तसेच विविध भावमुद्रांमध्ये उभ्या असलेल्या स्त्रियांची अनेक शिल्पे आतात. या पैकी वादन करणाऱ्या स्त्रीशिल्पांना मर्दला असे म्हणतात. नृत्यमग्न शिल्पे नर्तकींची असून अनेकदा मरतमुनीच्या नाट्यशास्त्रात ज्यांना 'करण' म्हणतात त्या नृत्यमुद्रांमध्ये त्या कोरलेल्या असतात. याशिवाय ज्या आणखी एक प्रकारच्या स्त्रीयांचे शिल्यांकन आढळते ज्यांना सुरसुंदरी म्हटले जाते.
सुरसुंदरी
मंदिरात जाताना देवदर्शन घेणे हाच उद्देश असतो, हे मानले तर त्यासाठी भक्तांचे मन कसे असले पाहिजे, हे मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर शिल्पित केलेल्या सुरसुंदरी भक्ताला सुचवीत असतात. शास्त्रोक्तपणे दर्शन घ्यायचे तर आधी बहिर्देवपूजा अभिप्रेत असते. म्हणजे, असे की मंदिराच्या प्रदक्षिणामार्गावरील देवकोष्ठात (कोनाड्यात) असलेल्या देवतामूर्तींचे पूजन/दर्शन घ्यायचे असते. सध्या आपण सरळच थेट गाभाऱ्यात जात असतो आणि देवदर्शन घेऊन मग प्रदक्षिणा करतो. म्हणजे, नेमकं उलटं करीत असतो. या प्रदक्षिणापथावरून जाताना बाह्यभिंतीवरील सुरसुंदरीच्या शिल्पाकडे आपले लक्ष जाते तेव्हा त्यांचे तेथे असण्याचे प्रयोजन काय असू शकते, याचा संभ्रम पडतो.
मंदिरात जाताना काय करावे व काय करू नये याचा अर्थ सांगणाऱ्या त्या सुरसुंदरी आहेत एवढे मोघम आपल्याला माहिती असते. परंतु त्यातील पत्रलेखिका, विंचू असलेली अप्सरा काय सांगते याबद्दल आपल्याला काहीही माहिती नसते. मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर सुरसुंदरींची शिल्पे असतात. यांनाही अप्सराच मानतात. मंदिराचा साकल्याने, सर्वांगीण अभ्यास यांच्याशिवाय पूर्ण होत नाही. मध्ययुगातील भारतभरच्या मंदिरांवर यांच्या प्रतिमा आढळतात. सुरसुंदरी ही भारतीय शिल्पशास्त्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पना आहे. सुरसुंदरी हे शिल्प भारतातील अनेक मंदिरांच्या कोरीव कामात आढळते. सुर अथवा देवलोकातुन आलेली सुंदर तरुणी असा याचा अर्थ आहे. या मुळात यक्षिणी असतात असा समज आहे. त्या देवदेवतांच्या सेविका अशा रूपात मूर्तीच्या शेजारी कोरलेल्या असतात.मध्ययुगात निर्माण झालेल्या मंदिरांच्या विशेषतः मौर्य काळानंतरच्या मंदिरांमधे या सुंदरी दिसून येतात. स्त्रियांच्या आयुष्यातील विविध टप्पे आणि त्यातील त्याची रूपे अशा शिल्पातून अंकित केलेली दिसून येतात. देवाच्या दर्शनाला आलेल्या भक्तांना बोध करून देणे हा या सुंदरी अंकित करण्यामागचा शिल्पकार आणि निर्मितीकाराचा हेतू असावा. "क्षीरार्णव" या संस्कृत ग्रंथात सुरसुंदरी यांच्याविषयी सविस्तर विवेचन आले आहे.
या सुरसुंदरीचा मंदिराच्या भिंतीवर असण्याचा उद्देश काय ? प्रयोजन काय ? हे समजणे महत्वाचे आहे.. शब्द, स्पर्श, रुप, रस व गंध हे ५ विषय एकएकटे सुध्दा मारक असतात.. मानवाला तर या ५ विषयांनी पूर्णपणे ग्रासल आहे. मग त्यांची स्थिती कशी होईल. भक्तगणांनी मंदिरात जातांना कसे सावध चित्त असावे, या संबंधीचे सूचन करणार्या सुरसुंदरी आहेत. मंदिरे ही पुण्यप्राप्तीची ठिकाणे आहेत. तेथे दर्शनासाठी भक्त अपार श्रद्धेने व शुद्ध मनाने जातात, तेव्हा काम, क्रोध, मोह इत्यादी षड्रिपूंपासून; तसेच रूप, रस, गंध, शब्द आणि स्पर्श यांच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या हव्यासापासून अलिप्त असावे लागते. स्खलनशील भक्ताने अधोमार्गी जाण्याच्या सहज प्रवृत्तींना ताब्यात ठेवून दर्शनास जायचे असते, हे त्या पुन:पुन्हा मनावर ठसवत असतात. शिवाय, काही जणी देवाच्या दर्शनाला जातांना देवाला काय अर्पण करावे,देव दर्शनाला कसे जायचे असते इत्यादिंचे मार्गदर्शन करतात.रिक्तहस्ते देवाला जायचे नसते. पान,फळ, फुल इ. काहीच जवळ नसतांना केवळ पाणी सुध्दा मनोभावे देवाला अर्पण केले तरी चालते. गीतेत याविषयी छान श्लोक आहे.
पत्र वा पुष्प जो प्रेमे फळ वा जळ दे मज ।
ते त्या पवित्र भक्तांचे अर्पिले खाए मी सुखे।।
मंदिरात जाताना देवदर्शन घेणे हाच उद्देश असतो, हे मानले तर त्यासाठी भक्तांचे मन कसे असले पाहिजे, हे मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर शिल्पित केलेल्या सुरसुंदरी भक्ताला सुचवीत असतात. शास्त्रोक्तपणे दर्शन घ्यायचे तर आधी बहिर्देवपूजा अभिप्रेत असते. म्हणजे, असे की मंदिराच्या प्रदक्षिणामार्गावरील देवकोष्ठात (कोनाड्यात) असलेल्या देवतामूर्तींचे पूजन/दर्शन घ्यायचे असते. सध्या आपण सरळच थेट गाभाऱ्यात जात असतो आणि देवदर्शन घेऊन मग प्रदक्षिणा करतो. म्हणजे, नेमकं उलटं करीत असतो.या प्रदक्षिणापथावरून जाताना बाह्यभिंतीवरील सुरसुंदरीच्या शिल्पाकडे आपले लक्ष जाते तेव्हा त्यांचे तेथे असण्याचे प्रयोजन काय असू शकते, याचा संभ्रम पडतो.
सुरसुंदरींची शिल्पे मंदिरावर असतात, ती देवदर्शनाला जाणाऱ्या भक्तांचे प्रबोधन करण्यासाठी असे वाटते. पाश्चात्त्यांना व त्यांचे अनुकरण करणाऱ्या भारतीय कलासमीक्षकांना या सुरसुंदरींचे देहसौष्ठवच केवळ दिसते. काही मंडळींना तर प्रश्न पडतो की, यांना मंदिरावर दाखवून मंदिराचे पावित्र्य घालविले जाते. खरे तर त्यांच्या मंदिरावरच्या उपस्थितीची संकल्पना माहीत नसल्यामुळे असे होत असते. त्या सुंदर, मनोहारी, आकर्षक असतात, हे खरे आहे. किंबहुना, आपले त्यांच्याकडे लक्ष वेधले जावे हा त्याच्यामागे उद्देश असतोच. त्या काय हितगुज करीत आहेत, हे त्याशिवाय कसे कळणार
या सुरसुंदरींच्या प्रतिकांच्या मिषाने जे संकेत वा संकल्पना तत्त्ववेत्ते व शिल्पकारांची दृग्गोचर केल्या, त्या समजून घेऊन, शास्त्राप्रमाणे आधी प्रदक्षिणा करून मगच मंदिरात जायचे असते. ‘शिल्पप्रकाश’ आणि ‘क्षीणार्णव’ या दोन ग्रंथांत सुरसुंदरींची माहिती उपलब्ध आहे. फक्त मंदिरे नाहीत तर गुजरातमधील विहीरींमध्ये कामुक मुद्रेत स्त्री मुर्ती पहायला मिळतात. या बावड्यांना भेट देणार्या बहुतेक पर्यटकांना या स्त्री मुर्ती म्हणजे सुरसुंदरी म्हणजे भिंतीवरची मोकळी जागा भरुन काढण्यासाठी असाव्यात असे वाटते. मात्र ओडीशामधील दहाव्या शतकामध्ये लिहीलेल्या शिल्पप्रकाश या ग्रंथानुसार या स्त्री मुर्ती नसतील तर या स्मारकांचा दर्जा उच्च मानला जात नाही. स्त्री मुर्ती असणे हे त्या स्मारकाचे महत्व असते कारण त्या स्त्रीची प्रजनन क्षमता आणि पुरुषाचा नैसर्गिकरीत्या स्त्रीबद्दल असलेली ओढ यामुळे या स्त्री देवता असतील तरच ती वास्तु परिपुर्ण मानली जाते. शिल्पप्रकाश, क्षीरार्णव अशा ग्रंथात यांचे अनुक्रमे १६ आणि ३२ प्रकार सांगिलते आहेत.
मात्र सगळ्याच मंदिरातील शिल्पांमध्ये त्या असतात असे नाही. वेरुळमध्ये तर त्यापैकी एकही आढळत नाही तर खजुराहो येथील मंदिरात त्या शेकड्याने कोरलेल्या आहेत. परंतु सर्वसाधारणपणे दहाव्या शतकानंतर बांधलेल्या मंदिरात त्या ठळकपणे दिसतात.
या सुरसुंदरीची मुर्ती त्यांच्या हावभावातून आणि देहबोलीतून प्रतिबिंबित होतात, तर काही सुरसुंदरी त्यांच्या श्रृंगाराचा भाग म्हणून काही वस्तु जसा आरसा, फुले, फळे वापरतात जणु त्यातून त्या नऊ रसांमधील सौंदर्य दाखवतात आणि त्यांच्याकडे असलेल्या वस्तूंवरुन त्यांना योग्यरित्या नाव दिले जाते. उदाहरणार्थ, दर्पणा नेहमी हातात आरसा घेऊन तिच्या सौंदर्याचे स्वतःच कौतुक करताना आढळते. केतकी-भरणा तिचे केस केतकीच्या फुलाने सजवतात. मातृमूर्ती ही मातृत्वाची प्रतिमा आहे, ज्यामध्ये आई आपल्या मुलाला आपल्या मिठीत धरते. चमारा ही देवतांची सेवक म्हणून पाहिली जाते, तिच्या खांद्यावर एक माशी-विसावलेली असते. अशीच दुसरी दैवी आकृती सुकासारिका ही स्त्री नर्तकी आहे आणि मर्दाला ही महिला ढोलकी आहे.
शिल्पा प्रकाशमध्ये या १६ नाजूक कोरीव काम केलेल्या स्त्रियांचा उल्लेख केला गेला आहे आणि भारतीय वास्तुकलेमध्ये त्यांचे वारंवार चित्रण केले गेले आहे, ही यादी निश्चितच संपूर्ण नाही. खजुराहोच्या मंदिरांमध्ये, सुरसुंदरींची संख्या सर्वात जास्त आहे, त्यांच्या पायात विंचू आल्याने कुमारींनी त्यांचे कपडे काढल्याच्या अनेक मुर्ती आहेत. सोळा सुरसुंदरीच्या यादीत नसलेल्या या वृश्चिकसुंदरीना खजुराहो या प्राचीन वास्तुकलेशी संबधीत असलेल्या ठिकाणाशी जोडल्या गेल्या आहेत. इतर काही सुरसुंदरी त्यांच्या पायातून काटे काढत आहेत, त्यांच्या शरीरावर नखेच्या खुणा असलेल्या तरुण स्त्रिया आणि ओले केस असलेल्या तरुणीं सुरसुंदरी म्हणून दाखवल्या आहेत.
विशेषत: मध्य प्रदेश, ओडिशा आणि गुजरातच्या प्रदेशात सुरसुंदरी नसलेले कोणतेही मंदिर किंवा स्तूप शोधणे जवळजवळ अशक्य आहे. शुभ, प्रजनन आणि समृद्धीचे कामुक प्रतीक म्हणून, या सुंदरी भारहुत आणि सांची येथील सुरुवातीच्या स्तूपांच्या कठड्यावर कोरण्यात आल्या आहेत. खजुराहो येथील लक्ष्मण आणि कंदरिया महादेवी मंदिरे आणि ओडिशातील राजराणी आणि कोणार्क मंदिरांवर सुरसुंदरीची एक विशाल शिल्पपट आहेत. गुजरातच्या पायऱ्यां असलेली पाटणमधील राणी की वावमध्ये या दैवी सुंदरी मोठ्या संख्येंने आहेत.
जरी या सुंदरी कामुक हावभाव करताना दाखवल्या असल्या तरी त्यांना क्वचितच कामशिल्पात गणले जाते. साधार्ण इ.स. दुसरे शतक ते इ.स. तेरावे/चौदावे शतक या काळात उभारलेल्या मंदिराच्या स्थापत्यशास्त्रातील सुरसुंदरी हे एक खात्रीने दिसणारे वैशिष्ट्य, या दैवी सुंदर्यांना केवळ मंदीराच्या बाह्यभिंतीवरची मोकळी जागा भरणारे किंवा निरर्थक सजावट म्हणून नक्कीच कोरलेले नसते. जर एखाद्याने अभ्यासपूर्वक या शिल्पांना पाहण्याची काळजी घेतली तर त्यांच्या अस्तित्वामागील कारण स्पष्ट होते -
या सुरसुंदरी देखण्या तर असाव्या लागतात परंतु त्यांच्यात मानवी भावभावना आणि कार्यमग्नता सुध्दा असावी लागते. मध्ययुगीन मंदिरावर मोठ्या प्रमाणात सुरसुंदरीची शिल्पे कोरण्यात आली आहेत. यामागचे मुख्य कारण म्हणजे भक्तिसंप्रदायाची असणारी त्या काळातील लोकप्रियता. देवालय ही त्या गावांतील सांस्कृतिक केंद्र होती. भक्तजनांमध्ये नितीमूल्य निर्माण करण्याची महत्वाची जबाबदारी त्यांच्याकडे होती. नृत्यांगना, वादनमग्न सुरसुंदरी देवतांचे मनोरंजन करणार. अप्सरा भक्तांना मंदिराकडे आकर्षित करणार. आपल्या लक्षणांनी गुणांनी सुरसुंदरी भक्तांना इच्छा, वासना, मोह, विकार यापासून परावृत्त करणार आणि त्यानेच भक्तांचा उध्दार होईल. मंदिरावर गळ्यात लहानस, डमरुसारख वाद्य अडकवून ताल धरणार्या सुरसुंदरीस मर्दला असे म्हणतात. उर्वशी, मेनका, तिलोत्तमा या बहुदा प्रतापाची जाणीव करुन देण्यासाठी कोरलेल्या असाव्यात. सुरसुंदरी ज्या भावभावना, गुणधर्म वा हेतु प्रकट करतात. ते सर्वच ठिकाणी आढळत असेल तरी कलेच्या दृष्टिकोनातून त्यांच्या प्रकटीकरणात वेगळेपण असेल्याचे जाणवते. अनेक ठिकाणच्या मंदिराच्या गाभार्याच्या प्रवेशद्वारापाशी २ सरीतांची शिल्पे कोरलेली असतात. ती गंगा आणि यमुना यांची होत. त्यांच्या हातात जलकुंभ दाखविलेला असतो. तर पायाशी क्रमाने मकर व कासव कोरलेले असते.
सुरसुंदरीच्या बाबतीत आणखी एक मह्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांचा पेहराव.
व्यक्तिमत्व आकर्षक बनवण्यात पेहराव नेहमीच महत्त्वाचा राहिला आहे. एकीकडे,धारण केलेली वस्त्रे समकालीन संस्कृतीचे प्रातिनिधीत्व करतात, तर दुसरीकडे, हाच पोषाख व्यक्तीची आवड आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन यावर प्रकाश टाकतो. गुप्त काळात प्रचलित असलेल्या पोशाखांचे नमुने खजुराहोच्या प्रतिमा-शिल्पांमध्ये दिसून येते. शारीरिक सौंदर्य मोकळेपणाने दाखवण्याबरोबरच पोशाखाच्या बारकाव्यांना पुरेसे महत्त्व देण्यात आले आहे. म्हणजेच खजुराहोच्या शिल्पकारांनी शिल्पकलेच्या सौंदर्यात वेशभूषा हा महत्त्वाचा घटक मानला आहे.
काही सुर-सुंदरी साडीसारखे वस्त्र नेसलेल्या दाखवल्या आहेत, हे वस्त्र कंबरेपासून घोट्यापर्यंत आहे आणि समोरच्या बाजूला नीर्याही असतात. या वस्त्राचे एक टोक समोर खोचलेले दाखवले असते आणि दुसरे काष्टाकाढून मागे खोचलेले दाखवले आहे. त्यामुळे ते घट्ट नेसले जाते व वावरायला सोयीचे आहे. दुसर्या पद्धतीत हे साडीसारखे वस्त्र लुंगीसारखे बांधलेले दाखवले आहे. साडीचे खालचे टोक घोट्यापासून थोडे वर आहे आणि वरचे टोक कमरेला गुंडाळलेले असते. पार्श्वनाथ आणि विश्वनाथ मंदिरात कोरलेली एक सुंदर स्त्री आणि अप्सरा सारख्याच साड्या नेसलेल्या दाखवल्या आहेत.
नर्तकांच्या वस्त्रे तुलनेने लहान आणि पायजामासारख्या घट्ट आहेत. या प्रकारच्या वस्त्राची उंची कमी असल्याने फक्त गुडघ्यापर्यंतचा भाग झाकला जातो. लक्ष्मण मंदिरात नाचणारी अप्सरा अशाच प्रकारचे वस्त्र परिधान केलेली दाखवली आहे. नर्तकांनीही घोट्याच्या वर घट्ट पायजमासारखे वस्त्र नेसलेले दाखवले आहे.
सुरसुंदरी आणि अप्सरांच्या मूर्तींमध्ये छातीचा भाग बहुतेक वस्त्रविरहीत दर्शविला जातो, परंतु काही मूर्तींमध्ये चोळी किंवा कंचुकी सारखे वस्त्र नेसलेले आहे. कंदरिया महादेव मंदिरात, कामुकस्थितीमध्ये दाखवलेल्या एका सुंदर स्त्रीने नीर्या असलेली चोळी परिधान केली आहे, जीला पाठीमागे गाठ बांधलेली आहे. लक्ष्मण मंदिरात, एक अप्सरा कंचुकी नेसलेली, उजव्या हाताने तिचे स्तन धरलेली दाखवली आहे. तिचा डावा हात तिच्या डोक्यावरून वर घरलेला आहे आणि तिच्या उजव्या खांद्यावर चोळी नीट करत आहे. नर्तकीचे पोशाख दुपट्टा किंवा ओढणीशिवाय असतात. लक्ष्मण मंदिरात कंदुक खेळणारी सुंदर स्त्रीने स्कार्फसारखे वस्त्र घातलेले आहे.
एकीकडे खजुराहोची मंदिरे आपल्याला धर्म आणि अध्यात्माशी जोडतात, तर दुसरीकडे त्या काळातील नर्तकांच्या वेशभूषेचीही कल्पना देतात.
प्राचीनकाळातील समाजात चालणारे निरनिराळ्या चालीरिती आणि रोजची कामे प्राचीन मंदिरांच्या भिंतींमध्ये बसवलेल्या मूर्तींवरून कळतात. कारागिरांनी या बाबी ठळकपणे कोरल्या आहेत. या शिल्पामधून समकालीन समाजातील स्त्रियांचे काम, दैनंदिन दिनचर्या आणि मनोरंजनाची साधनेही प्रकट होतात.
प्राचीन शिल्पकलेतील अलंकार :-
स्त्री आणि पुरुष दोघेही प्राचीन काळापासून सौंदर्याबाबत जागरूक आहेत. स्त्रीचे सौंदर्य वाढविण्यासाठी सोळा अलंकारांची योजना संस्कृत साहित्यापासून आजपर्यंत प्रचलित आहे. कवींनी आपल्या कवितांमध्ये नायिकेच्या सोळा अलंकारांचे ठळकपणे वर्णन केले आहे, मग कारागिरांनी मागे का राहावे, या शिल्पातील सौंदर्य वाढवण्याच्या सर्व युक्त्याही त्यांनी कुशलतेने कोरल्या आहेत. मंदिरांच्या भिंतींवर बसवलेल्या शिल्पाकडे पाहिल्यावर नखशिखांत अलंकाराने मढलेली नायिका दिसते, ज्यामध्ये कपडे आणि दागिने ठळकपणे कोरलेले आहेत.
गुप्त काळापासून स्थापत्यकलेमध्ये मंदिराच्या भिंतींवर मूर्तीशिल्पाचा वापर दिसून येतो. यानंतरच्या काळात शिल्पांच्या अलंकारात फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. कपड्यांचा पोत, परिधान करण्याची शैली आणि दागिन्यांची रचनाही वेगळी दिसते. या मुर्तीमध्ये आपण पाहतो की पुरुष आपले सौंदर्य वाढवण्यासाठी केशरचना, कपडे, हार आणि बाहूबंध घातलेले दिसतात. तर महिलांचे दागिने वेगळे दिसतात. ज्याप्रमाणे सध्याच्या काळात फॅशनच्या आधारे कपडे आणि दागिन्यांमध्ये बदल होत आहेत, त्याचप्रमाणे प्राचीन काळातही बदल दिसून येतात.
मुर्तीची शैली पाहून तुम्ही त्याच्या निर्मिती कालावधीचा अंदाज लावू शकता. दागिने हे प्राचीन काळापासून शरीर नटवण्याचे साधन आहे. भारतातील लोक प्राचीन काळापासून दागिन्यांचे शौकीन आहेत आणि ते केसांपासून पायापर्यंत घालत असत. केसात केशबंध, कपाळावर बिंदी, कानात झुमके, गळ्यात हार, हाताला तोडा, मनगटात बांगड्या, कमरेला कमरपट्टा, बोटात अंगठी आणि पायात पैंजण दिसते सध्या या दागिन्यांचा वापर त्याच स्वरूपात अस्तित्वात आहे.
मुर्तीच्या डोक्यावर एक मुकुट दिसतो. स्त्री-पुरुष दोघांच्याही कानात सारख्याच कर्णभुषण असत. समकालीन साहित्यात कुंडल आणि कर्णिका यांचे वर्णन आहे. रत्नकर्णिका, दारुकर्णिका, त्रपुकर्णिका विविध धातूंनी बनवल्या जात असे. याशिवाय अमुक्तिका दागिन्यांचा उल्लेख आहे. यामध्ये कुंडल, आधुनिक कानातले, कर्णिका, बाली आणि अमुक्तिका हे कर्णभुषण मानले जाऊ शकतात. गोगलगायीच्या शंखासारखे डिझाईन आजही कानातील कुंडलात दिसतात.
समकालीन साहित्यात गळ्यात घातलेल्या विविध प्रकारच्या हारांचा उल्लेख आहे. ज्यामध्ये सुवर्णसूत्र, कंठसूत्र, अर्ध हार, मुक्त हाराच्या प्रकारात नील मुक्ताहार, लाल मुक्ताहार आणि पांढरा मुक्ताहार आणि विविध धातूंनी बनवलेले रत्नहार, रुचक हार, हिरण्यहार, सुवर्णहार, दंताहार, काशार्पण हार चंद्रहार हे सर्व प्रकार बघायला मिळतात.यानंतरच्या काळात राजपूतांमध्ये नौलखा हार बद्दल खूप लोकप्रिय होता. गळ्यातील दागिन्यांमध्ये वनमालाचा उल्लेखही आवश्यक आहे. विष्णूच्या बहुतेक मूर्तींमध्ये वनमालाची खूण आढळते. हातावर घातल्या जाणार्या दागिन्यांमध्ये वलय, केयूर आणि अंगद म्हणून ओळखले जाणारे दागिने घातले जात होते वलय हे हस्तिदंतापासून , केयूर सोन्याचे आणि अंगद सोन्या-चांदीच्या तारांपासून बनवलेले होते.
बांगड्यांना कटकवलय म्हणतात, त्या वेगवेगळ्या धातूपासून आणि वेगवेगळ्या आकारात बनवल्या जात होत्या. अंगुलीमुद्रा आणि मुद्रिका किंवा अंगुलीक या बोटावर घातले जायचे. अनेक मुर्तीमध्ये अनेक बोटांमध्ये अंगठी घातलेली दाखवली आहे. यासोबतच मेखला हा कंबरेवर धारण करण्याचा अलंकार होता, तो स्त्रिया परिधान करत होत्या, तो रत्ने आणि तांब्यापासून बनविला होता. त्यालाच कर्धानी, किंकणी, कटक, सुवर्णसूत्र, राश्ना, कांची मेखला इत्यादी म्हणतात. घुंगरू वाजणाऱ्या करधनीला कांचीगुण म्हणतात. पायात पैंजण, पायल वगैरे धारण केल्या जात होत्या, त्या चांदीच्या व पितळेपासून बनविल्या होत्या ज्याला छोट्या घंटा लावलेल्या होत्या.
शिल्पकलेमध्ये, अप्सरा, नायिका आणि देवी वेगवेगळ्या प्रकारच्या दागिन्यांनी सुशोभित होत्या आणि त्यांच्या सेवक, परिचारक आणि परिचारिका यांच्या शरीरावर कमी दागिने दिसतात. त्या काळातही मोठे लोक सोने, चांदी आणि मौल्यवान रत्नांनी जडवलेले दागिने वापरत. ज्यांच्याकडे जास्त पैसा नव्हता (दास आणि दासी) ते चांदी, पितळ आणि तांबे यांचे दागिने घालत असत. सध्या तोच प्रकार दिसून येत आहे. दागिने नेहमीच उच्चवर्णीय आणि श्रीमंत लोकांचे असतात.
सौंदर्य वाढवण्याबरोबरच दागिन्यांचे धार्मिक महत्त्वही आहे, ज्याप्रमाणे विवाहित स्त्रिया कुंकु (टिका) लावतात, काही ठिकाणी मंगळसूत्र हे लग्न आणि सौभाग्याचे सूचक मानले जाते. तसेच पुरुषही गळ्यात माळ वगैरे घालत असत. उत्खननादरम्यान, अर्ध-मौल्यवान रत्न सापडले, जे दागिन्यांमध्ये वापरले जात होते. सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांमध्येही रत्न जडवलेले होते, ज्यांना रत्ने म्हणतात. गोमेद, नीलम, स्फटिक, हस्तिदंती, काच इ. याशिवाय मातीचे मणीही घातले होते.
भारतातील विविध मंदिरांच्या भिंतींमध्ये बसवलेल्या मूर्तींमध्ये एक गोष्ट सामाईक आहे, ती म्हणजे कोणत्याही मूर्तीच्या नाकाला छिद्र नसते, ते म्हणजे प्राचीन काळी नाकात नथ, लवंग इत्यादी दागिने घातले जात नव्हते. कुशाण काळापर्यंत मुर्तीमध्ये नाकातील दागिने आढळत नाहीत, असे काही अभ्यासकांचे मत आहे. आठव्या शतकापासून चौदाव्या आणि पंधराव्या शतकापर्यंतच्या कोणीत्याही मुर्तीच्या नाकात दागिने घातलेले नाहीत.
आता प्रश्न पडतो की महिलांनी नाकात दागिने कधी घालायला सुरुवात केली ? याचे उत्तरही मंदिरांतून मिळते. याचे उदाहरण म्हणजे ओरछाच्या लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या भिंतींवर अठराव्या शतकातील भित्तीचित्रात चित्रात रामायणापासून ते इंग्रजांशी झालेल्या युद्धापर्यंतच्या घटनांचे चित्रण करण्यात आले आहे. या भिंत चित्रांमध्ये कृष्ण आणि राधाच्या उपवन विहाराचा संदर्भही दिसतो, या चित्रात सर्व महिलांनी नाकात नथ घातली आहे. शेषावर विसावलेल्या विष्णूच्या चित्रातही लक्ष्मीच्या नाकात नथ आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की नाकात दागिने घालण्याची परंपरा मुघल काळात सुरू झाली आणि ती आजही चालु आहे.
प्राचीन भारतीय शिल्पकलेतील केशरचना आणि अलंकार :-
मनुष्य प्राचीन काळापासून सौंदर्याबद्दल जागरूक आहे, त्याने शरीर सुशोभित करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही आणि केशरचनेपासून नखे सुशोभित करण्यात नवनवीन संशोधन केले. त्या काळातील शिल्पांमध्ये सौंदर्य वाढवण्यासाठी केलेली विविध सजावट आपल्याला पाहायला मिळते.
स्त्री आणि पुरुष दोघेही सौंदर्य प्रसाधने वापरताना दिसतात. ज्यामध्ये केसांची सजावट आणि दागिन्यांची सजावट प्रमुख आहे. मोहेंजोदरो काळापासून आजपर्यंत केशरचनेतील कलात्मकता दिसून येते. आर्य संस्कृती जेव्हा शिखरावर होती तेव्हापासून आजपर्यंत भारतीय कवी, चित्रकार आणि कारागीर यांनी केशरचना ठळकपणे प्रदर्शित केल्या आहेत.
चित्र में दाढी एवं मूंछ युक्त पुरुष ने जूड़ा बांधकर उसे पुष्पादि से अलंकृत किया है। चित्र - खजुराहो।
पुरुषांमध्ये स्त्रियांप्रमाणे लांब केस ठेवण्याची परंपरा होती, केस ते वेगवेगळ्या प्रकारे सजवायचे. या शिल्पात श्रमशु (दाढी) आणि मिशा असलेले चेहरेही दिसतात. ज्यामध्ये लहान दाढी आणि लांब दाढीची प्रथा दिसतोय, तर ताठ तलवार मिशांची देखील प्रथा दिसून येते.
काही देवांच्या मुर्तीमध्ये कुरळ्या केसांची दाढी ठेवलेली दिसते. पुरुषांमध्येही बर्याच प्रकारची केशरचना बघायला मिळते. मोकळे सोडलेले केस, उष्णीश स्वरुपाचे केशरचना, तसेच चेंडुसारखे वर बांधलेले केस अश्या सर्वप्रकारच्या केशरचना बघायला मिळतात.
स्त्रीया तर आपल्या केसांच्या बाबतीत नेहमीच जागृत असलेल्या बघायला मिळतात. लांब केस हे सौंदर्याचे प्रतीक मानले जात असे. ते वेगवेगळ्या प्रकारे अंबाड्यात बांधून फुलं आणि केसांच्या क्लिपांनी सजवलेले होते आणि केसांची मांडणी करून वेगवेगळे आकार देण्यासाठी मेण, डिंक इत्यादींचा वापर केल्याचा उल्लेख आहे.
केस धुतल्यानंतर, ते सुगंधित धुराने सुगंधित केले जात होते, त्यानंतर वेणीचा अंबाडा बांधला जात होता. केस विंचरण्यासाठी अनेक प्रकारच्या कंगव्यांचा वापर केला जात असे. उत्खननादरम्यान हस्तिदंताचे कंगवे सापडले आहेत. या कंगव्यांनाही सजवले जात होते. केसांच्या सौंदर्याचे वर्णन करताना बिहारी कवी कहाते यांनी म्हटले आहे
कच समेटि करि भुज उलटि, खए सीस पट डारि।
काको मन बाँधै न यह, जूडो बाँधनि हारि॥
पुष्पादि एवं मैन से अलंकृत केश - खजुराहो
काळानुसार केस बांधण्याच्या आणि आंबाडा बांधण्याच्या पध्दतीत बदल होत राहिले. डोक्याला वेणीमध्ये शॄगारपट्टी, झुमके इत्यादी दागिने घालून केस सजवण्याची प्रथा मूर्तीकलेमध्येही दिसून येतो.
मौर्य काळापासून ते गुप्त काळापर्यंत केसांचा जूडा बांधण्याची प्रथा शिल्पकलेमध्ये दिसून येते. त्यानंतर, बांधलेल्या वेणीची प्रथा दिसु लागली आणि वेणी अधिक लोकप्रिय झाली. कवींनी या वेणीला सापाशी उपमा दिली आहे आणि नायिकेच्या सौंदर्याचे वर्णन करताना अनेक ठिकाणी नागासारख्या वळणार्या केसांचा उल्लेख आहे...
लटकति ललित पीठ पर चोटी, बिच-बिच सुमन सँवारी।
देखे ताहि मैर सो आवत, मनहुँ भुजंगिनी कारी॥
कोणार्क की भित्ति में स्थापित पुरुष प्रतिमा का केश विन्यास
उत्तर भारतापेक्षा दक्षिण भारतात केशरचना अधिक मोठ्याप्रमाणात दिसते. असे दिसते की केशरचना करणे हे दक्षिण भारतात एक कला म्हणून विकसित झाली आहे. प्राचीन काळी अलकावली, मयूरपंखी इत्यादी केशरचना सारनाथ आणि मथुरेसह उत्तर भारतात प्रचलित होत्या.
अल्कवली पद्धतीत केस कुरळे करून मानेवर व कपाळावर सोडले जातात. मयूरपंखी प्रकारामध्ये केसांना केवडा वगैरे पानांनी सजवून मोराच्या पिसाचा आभास येईल अशा पद्धतीने केस बांधले जात असत. अहिक्षत्र म्हणजे सापाचा फणा. डोक्याच्या मधोमध केसांचा एक अंबाडा अशा प्रकारे बांधला होता की त्यावर सापाच्या फण्याचा आभास होता.
सर्वांग सुंदर अलंकरण का पार्श्व - खजुराहो
या मुर्तीकडे पाहून लक्षात येते की, भारतीय महिलांना केशरचना करण्याच्या कलेचे चांगले ज्ञान होते. मंदिरांच्या भिंतींमध्ये बसवलेल्या अप्सरा आणि देवतांच्या मूर्तींच्या केशरचनाकडे लक्ष दिल्यास त्या सर्वांमध्ये फरक दिसेल. पण वेळेनुसार केशरचनेची प्रथा सारखीच दिसेल.
सध्याही केशरचनेबाबत स्त्री-पुरुष दोघांमध्येही जागरुकता आहे. केशभूषा आणि सजावट यामध्ये वेळ आणि कालावधीनुसार बदलत राहते, परंतु चांगली केशरचना सौंदर्य वाढविण्यात कोणतीही उणीव सोडत नाही.
स्त्री-पुरुषांचे सौंदर्य आणि शोभा हा मोठा विषय आहे, त्यावर जितकी लेखन होईल तितके कमी आहे. आता जेव्हा जेव्हा तुम्ही एखाद्या प्राचीन मंदिराला भेट देण्यासाठी जाल तेव्हा तिथे बसवलेल्या मूर्तींच्या केसांच्या सजावटीकडे तुम्ही नक्कीच लक्ष द्याल अशी आशा आहे.
कोणार्कच्या तेराव्या शतकातील सूर्यमंदिरात उंच टाचांच्या चपला (खडावासारख्य ) घातलेल्या मुलीची मूर्ती दिसते, ती त्या काळात नक्कीच मोठी गोष्ट होती. तेराव्या शतकात उंच टाचांच्या चपला घालणारी स्त्री आजच्या तुलनेत क्रांतिकारक मानायला हवी. आतापर्यंत खडावा फक्त पुरुषच परिधान करतात असे दिसते.
पश्चिम युरोपातील देशांमध्येही सोळाव्या शतकापर्यंत महिलांनी उंच टाचांचे बुट घालण्यास सुरुवात केली नव्हती. यातून एक गोष्ट समोर येते ती म्हणजे या शतकापर्यंत स्त्रियांना पुरुषाप्रमाणे समान अधिकार होते आणि पुरुष त्यांच्या इच्छेला सन्मान देत होते.
राजा लांगुल नरसिंह देव यांना त्यांच्या आईकडून त्यांच्या खजिन्यातून सूर्य मंदिर बांधण्याचा आदेश मिळाला होता आणि त्यांनी मंदिराचे बांधकामही पार पाडले. शिल्पांमधून आणखी एक गोष्ट समोर येते ती म्हणजे त्याकाळी महिला घुंघट ओढत नव्हत्या. कोणत्याही मूर्तीवर घुंघट दिसत नाही.
आणखी एक विशेष म्हणजे नंतरच्या काळी संदेशवहन किंवा पत्र वाहक म्हणून वापरले जाणारे कबुतर या शिल्पांमध्ये कुठेही दिसत नाही. कामसूत्र सांगते की जेवणानंतर शुकाला बोलावून करमणुकीसाठी कापले जाणारे पक्षी जसे कोंबडे किंवा मेंढ्यांमधील झुंज पाहावी. या सर्वांची खूण शिल्पात दिसते.
सुरसुंदरींचे प्रकार :-
काही वैशिष्ट्यपूर्ण सुरसुंदरींचे प्रकार आणि सामान्यतः अनेक मंदिरात दिसणारी त्यांची शिल्पे खालीलप्रमाणे आहेत.
१) दर्पणा :-
आरशात स्वतःला पाहणारी, भक्तांनी मंदिरात शिरण्यापूर्वी आपल्या अंतर्मनात पाहून असलेले सगळे विकार काढून टाकले पाहिजेत असे सांगणारी. दर्पणा हि सुरसुंदरी आरशात पहाते.याचे कारण समर्थ रामदास स्वामींनी सांगितल्याप्रमाणे 'आपण आपणासी पहावे हे प्रयोजन' म्हणजे मंदिरात जाण्याचा आपला हेतु फक्त स्वतःला माहिती असतो, इतरांना नाही याची जाणीव असावी हाच या मागचा हेतु.
दर्पिणी - हातात आरसा घेऊन उभी राहुन त्यात आपले रूप न्याहाळत असलेली.
दर्पणसुंदरी अथवा दर्पणा.
मध्ययुगीन मंदिरात या नायिकांचे प्रकार बहुधा सर्वात जास्त दिसत असावेत. ह्यांच्या हातात बहिर्वक्र आरसा असतो. तत्कालिन कालखंडात काचेचे आरसे नसल्याने शिसे गुळगुळीत दगड घासून घासून गुळगुळीत केले जात आणि जास्तीत जास्त दृश्य दिसावे म्हणून हे आरसे बहिर्वक्र केले जात. ह्या नायिका आरशात बघून त्या भांग पाडणे, शृंगार करणे, कुंकूम रेखाटणे इत्यादी क्रिया करीत असतात.
बेलूरच्या चेन्नकेशव मंदिरातील दर्पण सुंदरी
शिलाबालिका दर्पणसुंदरी
बेलूरच्या चेन्नकेशव मंदिराच्या पूर्व प्रवेशद्वाराच्या डाव्या छताकडच्या बाजूची ही प्रथम सुंदरी. नखशिखांत नटलेली व स्वतःचा हा साज शृंगार परिपूर्ण आहे की नाही ते आरश्यात न्याहाळणारी. शिल्पकाराने ही मूर्ती घडविताना जीव ओतलाय व ती प्रमाणबद्ध व जिवंत केलीय. तिची केशभूषा, दाग दागिने यातील बारकावे न्याहाळत राहावे असे वाटते. बारीकसारीक नक्षीकाम केलेली शिरोभूषणे, कर्णभूषणे, रुळणाऱ्या माळा, बाजूबंद, बांगड्या, पादभूषणे, तिची आरसा पकडण्याची पद्धत, तिच्या सळाळणाऱ्या वस्त्रांचे रेखाटन सारेच कसे अप्रतिम. थोडंसं बारकाईनं झूम करून पाहिलं तर तिच्या हाताची वाढलेली नखं व तिच्या पायातील जोडवीदेखील स्पष्ट दिसतात. आणि तिच्या पाठीमागची प्रभावळ देखील अगदी भरगच्च आहे. मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव विरहाचे असल्याचे जाणवते. इतका साजशृंगार करूनदेखील अजून आपला पती आपल्या भेटीला न आल्याचा विरह व खिन्नता तिच्या चेहऱ्यावर दिसून येते.
दर्पणसुंदरीची दासी व मर्कट
तिच्याबरोबर असणारी तिच्या उजवीकडची सेविका एका मर्कटाला कडेवर घेऊन आहे व हातातील द्राक्षांचा घड केवळ दाखवीत आहे. ती द्राक्ष न मिळाल्याने ते मर्कट आपलीच बोटे तोंडात घालू पहात असल्याचे देखील शिल्पकाराने कुशलतेने दर्शविले आहे. या दर्पण सुंदरीच्या सळाळणाऱ्या वस्त्राचा काही भाग त्या मर्कटाच्या चेहऱ्यावर आल्याचा बारकावादेखील शिल्पकाराने चित्रित केला आहे.
बेलूर मंदिरावरील लेखांमध्ये व पुस्तकांमध्ये हे छायाचित्र हमखास आढळून येते . भारतात इतरत्र आढळणाऱ्या दर्पणसुंदऱ्यांपेक्षा ही मूर्ती बरीच वेगळी, सुबक आणि मोहक आहे.
राजा राणी मंदीर, भुवनेश्वर, ओडीशा येथील दर्पणसुंदरीचे शिल्प
पिंपरी दुमाला येथील सोमेश्वर मंदिरातील ही दर्पण सुंदरी. आरशात बघून आपल्या डोईवरचे केस ही नीट निरखून सजविते आहे.
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही एक दर्पणा.
गोंदेश्वरातीलच अजून ही एक दर्पणा.
खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही अजून एक दर्पणसुंदरी.
भुलेश्वरातील ही एक दर्पणा
भुलेश्वर मंदिरातील हि दर्पणसुंदरी ! किती निगुतीने ही आपले सौंदर्यप्रसाधन करीत आहे.
धारासुर ( जि. परभणी ) मंदीरावरील दर्पणा
राणी कि वाव ( गुजरात ) येथील हि दर्पणसुंदरी आरशात बघून आपले कर्णभुषण ठीक करत आहे.
होट्टल (ता. देगलूर, जि. नांदेड) च्या मंदिरावरील दर्पणा
"दर्पणा". सौंदर्याचा एक सुंदर अविष्कार यातून समोर येतो. दूसर्यावर प्रेम करायच्या आधी आरशात पाहून आपण आपल्याच प्रेमात पडायचे ते वय असते. नेमका हाच क्षण शिल्पात पकडला आहे. राजेंद्रकृष्ण यांनी शब्दबद्ध केलेले सी. रामचंद्र यांचे सुंदर गाणे आहे (अमरदीप, १९५८, देव आनंद, वैजयंतीमाला).
झुलेसे घबराके उतरा जो बचपन
भुलेसे एक दिन देखा जो दर्पण
लागी अपनी नजरीया कटार बनके
कोई दिल मे समा न जाये प्यार बनके
तशी ही दर्पणा.
सुरसुंदरी केवळ स्त्रीच्या बाह्य सौंदर्याचा अविष्कार प्रकट करतात असे नव्हे. एकुणच स्त्रीचे जे विविधअंगी विविधपैलू व्यक्तिमत्व आहे त्याचा आविष्कार प्रकट करतात. ही शिल्पे होट्टल, माणकेश्वर, गुप्तेश्वर मंदिर धारासुर, धर्मापुरी, निलंगा येथील मंदिरांवर मोठ्या सख्येने आणि आकर्षक पद्धतीनं आढळून येतात.
दर्पण सुंदरी
विधीचिता -
त्रिभंग मुद्रामध्ये बनवलेल्या, विधीचित्त या सुरसुंदरीच्या उजव्या हातात आरसा आहे आणि ती आपल्या डाव्या हाताच्या बोटांनी तिच्या कपाळावर पडलेली बट सरकवून कुंकु लावण्याचा प्रयत्न करत आहे.तिची देहबोली आणि मुद्रा कामुक दाखवली आहे. खांद्यावरची उत्तरीय आणि स्तनावर लोंबत असलेली एक पदरी माला ही या शिल्पाची शोभा वाढवतात. विधीचिताचे लांब पारदर्शक अधोवस्त्र आणि अलंकृत कटिसूत्र आणि इतर दागिने दाखवले आहेत.
२. पुत्रवल्लभा :-
सुरसुंदरींच्या समूहांमध्ये मनमोहक आणि चित्तास वेड लावणाऱ्या ज्या तारुण्यसुलभ यौवना आहेत. त्यामध्ये पुत्र वल्लभा ही वेगळ्या पद्धतीची अशी सुरसुंदरी आहे. शिल्पप्रकाश या ग्रंथात अशा पद्धतीच्या अप्सरांचा उल्लेख मात्र मूर्ती म्हणून केला जातो.क्षीर्णाणव या ग्रंथांमध्ये हिला पुत्रवल्लभा असे नाव आहे. अशा पद्धतीच्या मूर्ती कलाकारांना मंदिरावर स्थित करण्यास फार आवडत असाव्यात असे दिसते.ह्या नायिका म्हणजे वात्सल्याच्या मूर्तीच. ह्यांचा हातात अथवा कडेवर ह्यांचा पुत्र दाखवलेला असतो व ह्या ममतेने त्याचे लाड करत असतात. जिथे जिथे सुरसुंदरी आढळतात त्या अनेक मंदिरांवर महाराष्ट्रामध्ये व महाराष्ट्राच्या बाहेर या पद्धतीचे कोरीव शिल्प पहावयास मिळते. पाहताक्षणी ही सुरसुंदरी पाहणाऱ्याच्या नजरेत भरते.इतर सुरसुंदरी प्रमाणेच हि प्रभाव टाकणारी मातृमूर्ती आहे.
आईच्या स्वरूपात असलेली, तान्ह्या बाळास कडेवर घेतलेली.
स्त्रीला माता म्हणून आपण संबोधतो तिचा गौरव करतो पण मातृरूपात तिची प्रतिमा फारशी आढळत नाही. पुत्रवल्लभा किंवा मातृमूर्ती नामक सुरसुंदरीच्या कमरेवर लहान बाळ असते. ती देव आणि भक्त यांच्यातील नाते सांगत असते. संत नामदेव म्हणतात तसे, ‘तू माझी माऊली मी तुझे लेकरू। नको दूरी धरू विठाबाई।।’
देव भक्तांचे अगदी स्वतःच्या बाळाप्रमाणेच लाड करतो हे सांगणारी. हिच्या कडेवर मुल असते.
लेकुरवाळ्या स्त्रियांचे शिल्पांकन हेही अनेक ठिकाणी दिसते. एक, दोन, किंवा तीन मुलेही असणारी त्यापैकी एखादे मूल कडेवर घेतलेले असेही शिल्प असते. कडेवरच्या मुलाशी खेळताना दिसते किंवा मुलाला कमरेत धरून दोन्ही हात डोक्याचा सरळ धरून तिने बाळाला वर धरलेले असते. देवदर्शनासाठी देवळात जाणाऱ्यांनी समोरच्या देवावर मातेसमान विश्वास ठेवून दृढनिश्चयाने परमेश्वर भक्ती केली तरच इच्छापूर्ती होते हेच या रूपवतीला सूचवायचे असते. कारण, देवसुद्धा भक्तवत्सलच असतो ना ! हाच सुरेख भावार्थ स्पष्ट करणाऱ्या या सुरसुंदरीचे रूपवर्णन - ‘चित्ररूपा स पुत्रांगी’ - म्हणजे, जिणे स्वत:च्या कमरेवर मूल घेतले आहे, असे वर्णिले असून, तिचा उल्लेख ‘शिल्प प्रकाश’ ग्रंथात मातृमूर्ती म्हणून - ‘एषामातृसमामूर्ति: बालकादिसुशोभिता ।।’ - असा आढळतो.
- वरील आशय स्पष्ट करणाऱ्या प्रमाणबद्ध आकारातील पुत्रवल्लभाच्या दोन मूर्ती मार्कण्डीच्या (जि. गडचिरोली) मार्कण्डादेव मंदिरावर असून, एका प्रतिमेत तिने बालकाला डाव्या कमरेवर डाव्या हाताने घट्ट पकडले असून, त्याचा डावा पाय उजव्या हाताने पकडून ते बाळ खाली पडणार नाही याची काळजी घेतलीय. त्या बाळानेही आईच्या गळाहाराला डाव्या हाताने धरले आहे. मातृवात्सल्याचा यापेक्षा अधिक चांगला पुरावा कोणता असू शकतो? भगवंतही वात्सल्याची शाल मातेप्रमाणे भक्तावर निश्चितच पांघरतो, हे खरे.
होट्टल (ता, देगलूर जि. नांदेड) येथील मंदिरावरील या शिल्पाने लक्ष्य वेधून घेतले. लहान मुल कडेवर घेतले आहे. एरव्ही स्त्रीयांच्या स्तनांचा उपयोग वासने संदर्भातच येतो. इथे त्या लहान बाळाचा हात स्तनांवर दाखवून मातृत्व सुचीत केले आहे. एकुणच हे शिल्प लोभस आहे. ही स्त्री काही कामात व्यग्र आहे आणि जबाबदारी म्हणून लेकरू काखोटीला मारले असेही नाही. उजव्या हातातील खेळण्याने ती त्याला खेळवते आहे, लाड करते आहे. ते मुलही मान उंचावून तिकडे पाहते आहे. स्त्रीच्या चूहर्यावर तृप्तीचे भाव आहेत. अशा मुर्तीला पुत्रवल्लभा या गोड नावाने संबोधले जाते. महाराष्ट्रात उत्तर चालूक्य कालीन (११ वे ते १३ वे शतक) मंदिरांवर सुरसुंदरींची अतिशय देखणी कमनीय अशी शिल्पे आढळून. त्यातील हे एकदम वेगळे लोभस शिल्प "पुत्र वल्लभा" .
कोरवली येथील पुत्रवल्लभा
हिच्या मस्तकाच्या पाठीशी प्रभावळ असल्यामुळे तिच्या मुखावर विलक्षण तेज चढलेले आहे. देहुडा अवस्थेत तरीही त्रिभांगा स्थितीत उभी असणारी ही पुत्रवल्लभा आपल्या करामध्ये आपल्या सानुल्या बाळास घट्ट पकडून उभी आहे. बाळास खेळवणारी किंवा रिझवणारी अशी ही माता आहे. म्हणूनच तिने आपल्या डोक्याशी उचललेल्या उजव्या करकमलामध्ये फळाची किंवा फुलाची एक डहाळी पकडलेली आहे.
ज्याप्रमाणे लहान मुलांना खेळण्यासाठी खुळखुळा असतो, तशीच ही फुलांची व पानांची डहाळी आहे. डाव्या बाजूस घट्ट पकडलेली तिचे बाळ हात उचलून त्या डहाळीस पकडण्याचा प्रयत्न करीत आहे. आपल्या पुत्राची चाललेली ही धडपड अर्थात बाळलीला कौतुकाने पाहण्यासाठी तिने आपली मान थोडीशी डावीकडे झुकलेली आहे. नजर बाळावरी खिळलेली आहे. मातृ मूर्ती असल्याने कलाकारांनी तशी लक्षणे ही च्या मार्फत अबोलपणे सांगितली आहे. हीच्या हातातील मनगट्या अशी आणि दंडाशी घट्ट बसलेल्या अलंकार तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला उठाव देणारी आहेत.
वयाला साजेशी केशरचना व कर्णभूषणे आहेत. गळ्यामध्ये घातलेले दोन्ही अलंकार उठावदार आहेत. त्यामध्ये स्तनहार थोडा खंडीत झाला असला तरीही त्याची शोभा अवर्णनीय आहे.कटिसूत्र,उरूद्दाम आणि मुक्तदाम यामुळे ह्या शिल्पास उठाव आलेला आहे. देहुढा अवस्थेतील पायावर घसरत खाली आलेला वस्त्राचा सोगा कलाकाराने कल्पकतेने दाखवलेला आहे.पादवलय आणि पादजालक मुळे तिची दोन्ही चरणकमल लक्षवेधक आहेत. एकूणच ठसठशीत अंग बांधायची किंचित वाटणारी तरीही हालचालींमध्ये मोहकता असणारी ही मातृमूर्ती खूप वेगळी वाटते.
कितीही आकर्षक रीतीने ती उभी असली तरीही आपल्या तान्हुल्यास मात्र तिने काळजीने डाव्या हातावर घेतलेले आहे. डोळ्यातून तिचे वात्सल्य ओसांडताना दिसते. मंदिरा मध्ये येणाऱ्या भक्तगणांना हि मातृत्वाचा संदेश देत आहे असे वाटते
ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील पुत्रवल्लभा. हिने आपल्या तळहातावर पुत्राला तोलून धरले आहे.
सिन्नरच्याच गोंदेश्वर मंदिरातील ही अजून एक पुत्रवल्लभा. हीने आपल्या पुत्राला एका हातावर घेतले असून दुसरा हात आधारासाठी चौकटीवर ठेविला आहे.
ही रांजणगावजवळील पिंपरी दुमाला नावाच्या लहानशा गावातील सोमेश्वर मंदिराच्या भिंतीवर असलेली पुत्रवल्लभा. हीने दोन्ही हातांनी पुत्राला तोलून धरले असून त्याचे मस्तकाचे ती अवघ्राण करीत आहे.
लोभस पुत्रवल्लभा
गुप्तेश्वर मंदिर धारासुर (ता. गंगाखेड, जि. परभणी) मंदिरावरील हे अतिशय लोभस असे शिल्प. कडेवर मुल असलेले जे सुरसुंदरी चे शिल्प असते त्याला "पुत्रवल्लभा" असे नाव आहे. यातही विविध पद्धतीनं आई आणि बाळाचे नाते दाखवले आहे. बाळाला ती खुळखुळा वाजवुन खेळवते आहे, नुसतेच कडेवर घेतले आहे, स्तनपान करतानाची अप्रतिम शिल्पे आहेत. पण हे जरा हटके आहे. यात हे बाळच आईचा मुका घेते आहे. आईने डाव्या हाताने त्याची कंबर सावरून धरली आहे. उजवा हात बाळाच्या मानेला सांभाळत आहे. या स्वर्गसुखाने दोघांनीही डोळे मिटून घेतले आहेत.
बाळाच्या पायातला वाळा विशेष उल्लेखनीय आहे. हे बाळ नुकतेच चालायला लागले असावे. म्हणून हा चांदीचा वाळा पायात आहे.
प्रेमचंद यांची एक सुंदर लघुकथा आहे. आईच्या बोटाला धरून जत्रेत फिरणारे मुल खेळणी, मिठाई, रहाटपाळणा असे विविध गोष्टींसाठी हट्ट करते आहे. पण गरिब आई त्याला फारसे काही घेवून देवू शकत नाही. पोराचा हट्ट वाढत जातो. तो हात झटकतो आणि मिठाईच्या आकर्षणाने कुठेतरी ओढला जातो. पोर जत्रेत हरवते. आई बाजूला नाही हे ध्यानात येताच त्याला रडू फुटते. आजूबाजूचे लोक त्याला समजावू लागतात. खेळणी देतात, मिठाई देतात, फुगे देवू करतात,रहाटपाळण्याचे आमिष दाखवतात. पण आता पोराला फक्त आईच हवी असते.. बाकी काहीच नको असते. फ.मुं. शिंदे यांनी आपल्या कवितेत लिहिल्या प्रमाणे
आई एक नाव असते
घरातल्या घरात
गजबजलेले गाव असते
केवळ गावच नाही तर लहानपणी आई म्हणजे बाळाचे सर्व विश्वच असते. आसा गोड मतितार्थ या शिल्पात अनामिक कलाकाराने १००० वर्षांपूर्वी कोरून ठेवला आहे. मराठवाडा हा मातृसत्ताक प्रदेश असल्याचे भरपुर ऐतिहासिक पुरातत्वीय पुरावे सापडले आहेत. पैठणचे सातवाहन राजे आईचेच नाव लावायचे. गौतमीपूत्र सातकर्णी, वसिष्ठीपुत्र आळूमावी अशी चांदिची नाणीच सापडलेली आहेत. शिळालेखही आहेत.
मातृशक्तीचा हा एक लोभस आविष्कार, "पुत्रवल्लभा". मला एक शंका आहे. हे शिल्प निर्माण करणारी स्त्रीच असली पाहिजे. इतका नेमका क्षण पुरूषाला पकडता नसता आला. पण दूसरीकडून दासू वैद्य च्या कवितेप्रमाणे पण शक्य आहे
प्रत्येक आईचा मुलगा
कवी असतोच असे नाही
पण प्रत्येक मुलासाठी
त्याची आई एक कविता असते
हे शिल्प जर पुरूषाने घडवले असेल तर त्याची भावना दासूच्या कवितेसारखीच राहिली असेल.
गुजरातच्या राणी कि वावमधील पुत्रवल्लभाचे हे आगळेवेगळे शिल्प, इथे ती आपल्या मुलाला चंद्र दाखवत आहे.
केदारेश्वर मंदीर, धर्मापुरी येथील पुत्रवल्लभा
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील पुत्रवल्लभा
टोका प्रवरासंगमच्या शिवमंदिरातील पुत्रवल्लभा
टाहाकारीचे मंदिरावरील पुत्रवल्लभा :आईने बाळाला डाव्या हातावर घेतले आहे आणि घरंगळून जाऊ कि काय या भीतीने बाळाने तिच्या गळ्यातील मुक्ताहारास बाळमुठीत धरून ठेवले आहे.देव आणि भक्त यातले नाते माता आणि पुत्र त्यांच्या नात्याप्रमाणे आहे असे इथे सूचित करायचे आहे.
खिद्रापुर कोपेश्वर म्म्दीरातील पुत्रवल्लभा
३) शुभगामिनी
सुरसुंदरीचा हा सुद्धा एक वेगळाच प्रकार. पायात रुतलेला काटा काढत असतांना.भक्तीच्या मार्गात येणारे अनेक अडथळे खऱ्या भक्ताने असेच दूर करून भक्तीच्या मार्गावर चालत राहावे हे सांगणारी. मंदिरात जाताना भक्ताने आपल्या मनातील वाईट विचार रुतलेल्या काट्यासारखे बाजूला काढून मग देवाला शरण जावे असा भाव यामागे असावा. यांपैकी शुभगामिनी दाखविते, की पायात रुतलेला काटा काढावा, तसे कलुषित विचार मनातून काढून टाकायचे असतात.
डाव्या पायावर तोल सावरत उजवा पाय समोरच्या बाजूला उचलून त्याच्या तळव्यातील काटा काढणाऱ्या तरुणीचे हे शिल्प असते. मंदिरामध्ये आपण आलो आहोत हे अंततोगत्वा त्या गर्भगृहातील देवाशी एकरूप होण्यासाठी म्हणजेच ब्रह्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी. इथे एकदा येऊन चालत नाही तर पुन्हा पुन्हा यावे लागते. ही साधना अखंड चालू ठेवावी लागते. स्वाभाविकपणे यात अनेक अडचणी येतात कारण हा साधनेचा मार्ग आहे. या मार्गावर असंख्य काटे पसरलेले असतात. या सुरसुंदरीला सुचवायचे हे असते की हा मार्ग जरी कंटकांनी भरलेला असला तरी, हे काटे अलगदपणे काढून टाकत साधकाने मार्गक्रमण चालूच ठेवायचे असते. या सुरसुंदरीला 'शुभगामिनी' असे म्हणतात.
शुभगामिनी, खजुराहो
शुभगामिनी या सुरसुंदरीचे नाव २००४ पर्यंत कोणासच माहीत नव्हते. तोपर्यंत आणि आताही हिच्याबद्दल लिहितात ते, ही स्त्री पायातला काटा काढण्यात किती मग्न आहे,तीचे देहसौष्ठव त्यामुळे कसे आकर्षक झाले आहे, एकूणच कलाकार कसा कुशल आहे, इत्यादी. मंदिरांच्या बाह्यभिंतीवर असलेल्या तिच्या प्रतिभेचे प्रयोजन काय, याकडे कोणाचेच लक्ष गेले नाही. हिंदू मंदिरांचा शास्त्रीय आणि सर्वांगीण अभ्यास केलेल्या जर्मन विदुषी व संस्कृत पंडिता डॉ. स्टेला क्रॅमरिश म्हणतात, की मंदिराचा आणि मंदिरावरील कोणताही भाग विनाकारण नसतो. त्याच्यामागे काही मंदिराशी सुसंगत असा अर्थ असतो. आपल्या प्रतिपाद्याचा विषय असलेली ही शुभगामिनी काय सांगतेय ते पाहूया.
क्षीरार्णव ग्रंथात ‘शुभा कंटक निर्गता पाद शृंगार कर्मीच हंसा कमल लोचना’ असे तिचे वर्णन आलेले आहे. खजुराहो येथील मंदिरावर अशा सुरसुंदरींचे शिल्पांकन झालेले आहे आणि कलेच्या दृष्टीने पाहता ‘देखिल्याने मन धारी’ अशा त्या आहेत. हेही पटते. मात्र हिच्याकडे प्रयोजनानुसारी दृष्टीने पाहिले पाहिजे असे वाटते. वसंत सेनेसारख्या अभिसारिकेच्या पायात काटा मोडतो त्याचे प्रयोजन वेगळे असते. शिल्प वा चित्र विषयाकडे पाहताना त्याचा आस्वाद घेताना ते कोणत्या प्रसंगाच्या पार्श्वभूमीवर बेतलेले आहे, कोठे घडवलेले आहे याचाही विचार करावयाचा असतो, तर त्याची संगती लागते. मंदिरावर ती असते तेही मनामध्ये खोलवरपर्यंत असलेले कामादी विकार पायात रुतलेल्या काट्यांसारखे उपसून टाकायचे असतात या संकेताचा विचार करावा लागतो.
अशी एक शुभगामिनी सुरसुंदरी गडचिरोली जिल्ह्यातील मार्कंडिया गावच्या मार्कंडादेव मंदिरावर आहे. हे मंदिर आहे शिवाचे. या मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर एकूण ४४२ शिल्पे आहेत. मंदिराला वेढा घालून असणाऱ्या तीन शिल्पजडित पट्टिकांपैकी एकीवर ही आहे. आपला मार्ग निष्कंटक करून तो शुभमार्ग (निर्धोक) करून मंदिरात जायचे असते, हेही सांगते आहे.
ह्या नायिकेच्या पायात रूतलेला काटा हीची बुटकी सखी दूर करीत आहे किंवा हीचे पैंजण ती नीट बांधत आहे.
पेडगावच्या मंदिरातील हे शिल्प
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील अशाच प्रकारची ही एक नायिका.
१२ व्या शतकातील प्राचीन अशा गुप्तेश्वर मंदिर (ता. गंगाखेड जि. परभणी) येथे शुभ गामिनीचे हे शिल्प कोरलेलं आहे. मंदिराच्या उत्तर भागात विष्णुचे पद्मनाभ रूपातील शिल्प देवकोष्टकात आहे. त्याच्या बाजूला हे शिल्प आहे.
एक सुभगा बैठकीवर बसली आहे. तिने डावा पाय मुडपून, खाली सोडलेल्या उजव्या पायाच्या मांडीवर ठेवला असून उजव्या हाताने ती पायात रुतून बसलेला काटा उपटून काढते आहे. मोठ्या गांभीर्याने ती हे कार्य करते आहे हे कलाकाराने तिची एकाग्रता, तिची दृष्टी पायावर खिळलेली, याद्वारे प्रकर्षाने आपल्यासमोर आणलेली आहे. तिच्या धनुष्याकृती भुवया, सरळ नासिका आणि उन्नत उरोज यामुळे तिच्या यौवनगर्भ सौंदर्यात भरच पडलेली आहे. तिचा सुटलेला डाव्या खांद्याच्या बाजूने घरंगळलेला केशकलाप आणि उजवीकडे पडलेले उत्तरीय लक्षात घेता तिची झालेली पळापळ लक्षात येते. मात्र रुतलेला काटा काढायचा तर बसून तत्परतेने तो काढावा लागतो, हे शिल्पकार विसरलेला नाही.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील शुभगामिनी
खजुराहोच्या शिल्पामध्ये पायात घुसलेला काटा काढून घेणारी सुरसुंदरी
खजुराहोच्या विश्वनाथ मंदिरात शिल्पकाराने वैद्य एका महिलेच्या पायात घुसलेल्या काट्याकडे पाहून तो काढताना दाखविला आहे. हे या मंदिरातील महत्त्वाचे शिल्प आहे. दैनंदिन जीवनात काम करत असताना काटा घुसणे ही स्वाभाविक गोष्ट आहे, पण तो काटा एखाद्या कोमलांगी स्त्रीच्या पायात घुसला तर तीचे दुखणे महत्त्वाचे ठरते.
पहिल्या शिल्पात, स्त्री तिच्या पायात घुसलेला काटा (शूल) तपासत आहे, होत असलेल्या त्रासाची वेदना तिच्या चेहऱ्यावर दिसून येते. वेदना हृदयात असो किंवा पायाच्या तळव्यात असो, ती आराम मिळु देत नाही, फक्त एक योग्य उपचार वेदना कमी करू शकते. हृदयातील जखमेपासून मुक्त होणे कठीण आहे, परंतु तळव्यातील त्रासासाठी, वैद्याची आवश्यकता आहे.
पुढील शिल्पामध्ये, देवांगनाला वैद्याकडून काट्याचा त्रासावर उपचार करुन घेत आहे, या शल्यक्रियेत तिचे लक्ष काट्यावर आहे आणि त्रास दुर होत असल्यामुळे तिच्या चेहऱ्यावर आरामाची शांत भावना दिसून येते. वैद्यसुद्धा आधुनिक आहे, तो एका उपकरणाचा वापर करुन काटा काढत आहे, हे उपकरण त्याच्या खांद्यावर लटकलेल्या पिशवीतून (डॉक्टर बॅग ) त्याने बाहेर काढलेले आहे हे स्पष्ट होते. आजही अशी डोक्टरची बॅग वापरली जाताना बघायला मिळते.
४) शत्रुमर्दिनी :-
मंदिरांवरील शिल्पे ही विचार आणि विवेकाचा अपूर्व संगम असतात. त्यांचे विशिष्ट ठिकाणी, विशिष्ट आकारात असणे, याला निश्चित असे प्रयोजन असते. ही शिल्पे एक प्रकारे संस्कृती, सभ्यता आणि सौंदर्याची प्रतीकेच ठरतात... शत्रूमर्दिनीच्या एका हातात तुटलेले मुंडके आणि दुसऱ्या हाती तलवार असते. मंदिरात जाताना षड्रिपू नाहीसे करावे लागतात, हे ती सांगत असते.
धारासुर ( जि. परभणी ) मंदीरावरील शत्रुमर्दिनी
सुरसुंदरींची शिल्पे मंदिरावर असतात, ती देवदर्शनाला जाणाऱ्या भक्तांचे प्रबोधन करण्यासाठी असे वाटते. पाश्चात्त्यांना व त्यांचे अनुकरण करणाऱ्या भारतीय कलासमीक्षकांना या सुरसुंदरींचे देहसौष्ठवच केवळ दिसते. काही मंडळींना तर प्रश्न पडतो की, यांना मंदिरावर दाखवून मंदिराचे पावित्र्य घालविले जाते. खरे तर त्यांच्या मंदिरावरच्या उपस्थितीची संकल्पना माहीत नसल्यामुळे असे होत असते. त्या सुंदर, मनोहारी, आकर्षक असतात, हे खरे आहे. किंबहुना, आपले त्यांच्याकडे लक्ष वेधले जावे हा त्याच्यामागे उद्देश असतोच. त्या काय हितगुज करीत आहेत, हे त्याशिवाय कसे कळणार! आता या शत्रुमर्दिनी सुरसुंदरीकडेच पाहा. तिला काय सांगायचे आहे, हे आपण जाणून घेऊ. कोणत्याही शिल्पाचा उद्देश हा कालमान परिस्थिती आणि स्थान हे लक्षात घेतल्याशिवाय यथार्थाने अवगत होत नसतो. देवदर्शनास जाताना काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ आणि अहंकार या षड््रिपूंना मनातून घालवून देऊनच जायचे असते. मन निर्मळ, विकारविरहित नसेल तर देवदर्शनापासून कसलाच लाभ व्हायचा नसतो. गीतेत(३.३७) म्हटलेय
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्
म्हणजे, हा काम आहे, हा क्रोध आहे, रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला हा अधाशी आणि महापापी आहे. या लोकी हा आपला वैरी आहे. ‘काम आणि क्रोध म्हणजे ज्ञाननिधीचे भुजंग आहेत, विवेकदरीचे वाघ आहेत, भजनमार्गाचे भांग आहेत, मारक आहेत’ असे संत ज्ञानेश्वरांचे या श्लोकावरचे भाष्य आहे. विषयासक्ती, इंद्रियनिग्रहाचा अभाव इत्यादिकांस कारण हे विकारच आहेत. तेव्हा या शत्रूंचा नि:पात करूनच मंदिरात देवदर्शनासाठी जायचे असते आणि हेच तर ‘शत्रुमर्दिनी’ सुरसुंदरी सांगत उभी आहे
शत्रुमर्दिनी सुरसुंदरीचे शिल्प नांदेड जिल्ह्यातल्या देगलूर या गावाजवळच्या होट्टल या छोट्या गावातील सिद्धेश्वर मंदिरावर यांच्या मनोहारी प्रतिमा आहेत.
सिद्धेश्वर मंदिरावर. ही उभी आहे ते डावं पाऊल आडवं ठेवून आणि उजवं पाऊल किंचित मागं घेऊन. तिच्या उजव्या हातात उगारलेली कट्यार आहे. कट्यारीच्या मुठीवर हिच्या मुठीची मजबूत पकड आहे. त्यावरून शत्रूचा नि:पात करण्याचा तिचा निर्धार मनावर ठसतो. याचे प्रत्यंतर तिच्या डाव्या हातातील धडापासून वेगळ्या झालेल्या शत्रूच्या मुंडक्याकडे पाहिल्यावर येते. ‘असिपुद्र धरा नृत्या शोभते शत्रुमर्दिनी’ असे तिचे वर्णन क्षीरार्णव या ग्रंथात आलेले आहे. ही सुरसुंदरी मध्यम वयाची प्रौढा दिसते. ती सर्वांगाने भरलेली आहे. तिचे गोलाकार मांसल खांदे म्हणजे जणू गजशावकाची डोकीच होत. प्रौढेला साजेसे तिचे वक्षस्थल पूर्णाकार आहे. तिने ल्यालेल्या अलंकारामुळे तिच्या सौंदर्याला यथोचित उठाव प्राप्त झाला आहे. तिला जे सांगायचे आहे त्यासाठीचा आवश्यक तेवढा गंभीरपणा तिच्या चेहऱ्यावर प्रत्ययकारीपणे दिसतो आहे. मंदिरात माणसे कोणकोणत्या मिषाने जातात याचे छान वर्णन समर्थांच्या दासबोधात आलेले आहे. आणि मंदिरात कसे जावे हे सुरसुंदरी संकेताद्वारे दर्शवितात. षड््रिपूंचा नाश करून देवळात जायचे असते हेही शत्रुमर्दिनी सांगते आहे. महाराष्ट्रातील मोजक्याच मंदिरांवर ही आढळते.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील शत्रुमर्दिनी
५) शुकसारिका : -
हा शिल्पाचा प्रकार अतिशय दुर्मिळ. मथुरा शैलीच्या मंदिरात हिची प्रारंभीची शिल्पे पहायला मिळतात. सौंदर्याने परिपूर्ण अशा या सुंदरी कलाकारांनी आपापल्या कौशल्याने दगडात अलंकृत केलेल्या दिसून येतात. हि सुरसुंदरी पोपटाशी खेळणारी व बोलणारी दाखवली असते. ह्या प्रकारच्या शिल्पात नायिकेने एका हातात आंबे असलेली डहाळी पकडली असते तर दुसर्या हातात पोपट असतो. एका हातावर शुक म्हणजेच पोपट बसवून दुसऱ्या हाताने त्याला खाऊ घालतांना हिला शिल्पित केले जाते. देव आपल्या भक्तांच्या पोटाचा प्रश्न स्वतःच सोडवतो हे सांगणायचा प्रयत्न असेल का हीचा ?
पक्षिणो विविधाः कार्याः करे च शुकसारिकाः
एषा कन्या सुविख्याता विदिता शुकसारिका
हातात पोपट असलेली सुरसुंदरी म्हणजे शुकसारिका संबंध देशातील मंदिरांच्या बाह्य भिंतीवर हिचे शिल्पांकन आढळते. इसवीच्या दुसऱ्या शतकात मथुरेच्या कलाकारांनी या रूपकाला पहिल्यांदा शिल्परूप दिले. संपूर्ण प्राचीन कालखंडात हिने आपली लोकप्रियता टिकवली. विविध विभ्रमात, वेगळाल्या प्रकारात, अनेक ढंगात हिला आणि पोपटाला शिल्पांकित करण्यात शिल्पींनी आपले कसब पणाला लावल्याचे दिसते.
भुलेश्वर मंदिरात शुकसारिका नक्कीच असावी मात्र तिकडील शिल्पे मूर्तीभंजकांच्या तडाख्यात सापडून प्रचंड प्रमाणात भग्न झालेली असल्याने ओळखू येत नाहीत.
सुंदरीच्या उजव्या हाताच्या मनगटावर बसून तिच्या डाव्या हातातील वाडग्यातील दाणे टिपणारा पोपट, असे हे सुंदर शिल्प, मार्कंडी मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर आहे.
धारासुर ( जि. परभणी ) मंदीरावरील शुकसारीका
पेडगावच्या मंदिरातील ही शुकसारिका बघा.
हीने आपल्या डाव्या हातात आंब्याची डहाळी पकडलेली असून उजव्या हातात पोपट आहे. तो पोपट तिच्या भरीव उरोजालाच आंबे समजून त्यांना आपल्या चोचीने स्पर्श करू पाहात आहे. अर्थात मूर्तीभंजकांच्या हल्ल्यांमुळे हीचा उजवा हात त्यावरील शुकासह भग्न झालेला असून आपल्याला केवळ तिच्या हातातील आंब्याच्या डहाळीमुळे व उजव्या हाताच्या स्थितीवरून ही शुकसारिका असल्याची कल्पना येते.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही शुकसारिका
शुकभाषिणी :- बेलूरच्या चेन्नकेशव मंदिराच्या पूर्व प्रवेशद्वारावर दर्पणसुंदरीच्या शेजारी असणारी, शुकाशी गुजगोष्टी
शिलाबालिका शुकभाषिणी
करणारी ही शिलाबालिका अतिशय सहजपणे नृत्यमुद्रेत उभी आहे. तिच्या अंगावरील वस्त्रे व दागिने ठसठशीत आहेत. तिचा उजवा हात मात्र सध्या मनगटापासून तुटलेला आहे, पण डावा हात पूर्ण असून त्यावर बसलेल्या शुकाशी ती संभाषण करीत जणू आपला निरोप त्या शुकाला आपल्या प्रियजनांकडे पोहोचवायला सांगत आहे. या शिलाबालिकेच्या पाठीमागची प्रभावळ, तिची केशभूषा, कर्णभूषणे, गळ्यातील दागिने तिच्या भृकुटी यांचे कोरीव काम लक्षणीय आहे. तिच्या पायाशी उभ्या असलेल्या दासींची केशरचना देखील सुंदर असून त्या तिच्याकरिता द्राक्षे व कणस घेऊन उभ्या आहेत असे दिसते.
शुक वाणी सुंदरी :-
शिलाबालिका शुक वाणी सुंदरी
या सुंदरीच्या उजव्या हातावर एक शुक बसलेला आहे तर डाव्या हात विड्याची पाने आहेत. हीचे अजून एक वैशिष्टय म्हणजे हिच्या हातातील बांगड्या, ज्यातील आकाराने मोठ्या बांगड्या (कंकण) हाताच्या स्थितीनुसार उतरलेल्या दाखविल्या आहेत. तिच्या डाव्या हाताला असलेल्या दासीने तर आधुनिक वस्त्रेच परिधान केली आहेत असेच म्हणायला हवे. जी सध्याच्या बर्मुडा प्रकारात मोडतील अशी आहेत.
गुजरातमधील राणी कि वावमध्ये या शुकसारिकेचे अनोखेचे शिल्प आहे. तीच्या एका हातात पक्षी आहे तर दुसर्या हातात आंब्याची डहाळी पकडली आहे. ती पक्षाला फळ दाखवून मोहात पाडण्यासाठी इशारे करत आहे. साहित्यिक परिभाषेत याचा अर्थ जेष्ठ व्यक्तींसमोर पक्षासह असलेली युवती म्हणजे तीच्या लज्जेचे प्रतिक आहे. नवविवाहीत युवतींच्या रात्रीच्या शृंगाराच्या गप्पा हे पक्षी घरातील वरिष्ठांसमोर सांगतात, त्या पक्ष्यांनी सांगू नयेत म्हणून हि युवती त्यांना आपल्या मणिकंठातील मोती जणु डाळींबाचे दाणे भरवावेत तश्या देत आहेत.
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील शुकसारीका
शुकसारिका
टाहाकारीचे मंदिरावरील शुकसारिका : अतिशय लोकप्रिय सुरसुंदरीचे शिल्प. सुरसुंदरीच्या डाव्या हातातील वाडग्यातील खाद्य खाण्यामध्ये उजव्या हातावरील पोपट गुंतला आहे.
या शिल्पावरुन असे लक्षात येते कि गृहकृत्य संपल्यावर स्त्रीया जे मनोरंजन करुन घ्यायच्या त्यात पक्षींही त्यांचे मन रिझवायचे.
राधा कृष्ण के नवीन प्रतिमा शिल्प में राधा के कलश में चोंच डालकर जल ग्रहण करता हुआ मयूर।
जैसे शुक सारिका प्रकरण में बताया गया है कि शुक सर्वाधिक प्रिय पक्षी था। किसी प्रतिमा के हाथ पर शुक बैठा है, तो किसी के कंधे पर। किसी प्रतिमा में कटोरे में दाने लेकर सारिका को चुगवाए जा रहे हैं।
उड़ीसा के नवीन प्रतिमा शिल्प में सारिका को चुग्गा चुगाते हुए नायिका।
पक्षियों में शुक, सारिका, मयूर, हंस इत्यादि पाले जाते थे। एक प्रतिमा में श्री कृष्ण एवं राधा है, राधा जी के जल कलश में मोर ने चोंच डाल रखी है। बड़ा ही सुंदर चित्रण शिल्पकार ने किया है।
माणसाचे पक्ष्यांवरचे प्रेम आणि शुकसारीका शिल्पात त्याचे केलेले चित्रण :-
माणसाला जन्मापासूनच पक्ष्यांची ओढ असते. पक्ष्यांचा सहवास माणसाला मनःशांती देतो आणि त्याला खूप काही शिकण्यास उत्सुक बनवतो. काही पक्षी असे आहेत जे माणसांशी त्यांच्याच बोलीभाषेत बोलतात आणि त्यांना सामान्य नागरिकांच्या घरात, राजांच्या महालाच्या आतल्या दालनात आणि ऋषीमुनींच्या झोपड्यांमध्येही स्थान मिळाले आहे. शुक आणि काग हे असे पक्षी आहेत, जे ऋषीमुनींच्या संगतीत ज्ञान प्राप्त करून शुकदेव आणि कागभुसुंडी या नावाने जगामध्ये प्रसिद्ध झाले. शुकाबद्दल एक मत आहे की तो खूप बुद्धिमान आहे. एका पौराणिक कथेनुसार शुकाने भगवान शंकराचे सर्व ज्ञान श्रवण करून आत्मसात केले होते. अध्यात्मात पारंगत असलेल्या शुकदेवाच्या रूपात त्यांनी अवतार घेतला.
शुक सारिका खजुराहो
पोपट-मैना विरहणीच्या एकांताचे साथीदार म्हणून जनमानसांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. प्रियकराच्या वियोगाने व्याकूळ झालेल्या रमणीने या पक्ष्यांच्या केलेल्या संवादांनी संस्कृत साहित्य भरलेले आहे. तोता-मैना ही प्रसिद्ध लोककथा आणि संवाद एकेकाळी तरुण-तरुणींच्या तोंडून ऐकायला मिळत असे. शुक-सारिकाबद्दल अनेक कथा प्रचलित आहेत, त्यांचे 'किस्सा तोता-मैना' या नावाने लोककथांमध्ये रूपांतर झाले, ज्याच्या विविध आवृत्त्या साहित्यात उपलब्ध आहेत. मानवी भाषेत बोलण्याच्या क्षमतेमुळे हे दोन्ही पक्षी प्राचीन काळापासून आजपर्यंत मानवाचे सोबती राहिले आहेत.
अशा स्थितीत हे पक्षी कारागिराच्या नजरेतून कसे येणार नाहीत ? पोपट-मैना यांना कारागिरांमध्ये त्यांच्या कलाकुसरीत शुक्रसारिका म्हणून स्थान देण्यात आले. शुकसारिकाचे शिल्प प्राचीन मंदिर स्थापत्यशास्त्रात ठळकपणे दिसते. कारागिरांनी शुकसारिकाला आपल्या कलाकुसरीचा विषय बनवले, जेणेकरून येणाऱ्या पिढ्यांना पक्षी आणि मानव यांचा युगानुयुगे असलेला सहवास, प्रेम आणि सहवास कळू शकेल. बहुतेकदा ८ व्या ते १४ व्या शतकातील भारतातील स्थापत्यशास्त्रात शुकासारिका शिल्प दिसते. अशा परिस्थितीत खजुराहोच्या मंदिरांवर शुकासारिक शिल्पा असणार नाही असे कसे होउ शकेल ? जिथे कामसूत्राची मोठ्या प्रमाणात शिल्प आहे तिथे शुकसारिकाचे शिल्प नक्कीच सापडते कारण कामसूत्रात शुकासारिकांबरोबर आलाप करणे ही एक कला, चौसष्ट कलांमध्ये गणली गेली आहे.
पोपट हा जगातील एकमेव पक्षी आणि प्राणी आहे जो मानवी बोलण्याचे अनुकरण करू शकतो. त्याला बोलायला शिकवावे लागते किंवा कोणत्याही बोलणाऱ्या माणसाचे अनुकरण करून तो शिकतो, पण मैना आपोआपच बोलते. बस्तरची डोंगरी मैना हे त्याचे थेट उदाहरण आहे, या मैनेने तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधींना त्यांच्या आवाजात बोलून त्यांना आश्चर्यचकित केले होते. शुकसारिका ही यामुळे लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे, शुकाची ख्याती अशी आहे की त्याला जोपासणाऱ्याला प्रथम राम राम, सीता राम म्हणायला शिकवावे लागते. एखाद्या कुटुंबातील पाळलेल्या शुकाचे बोलणे ऐकून, त्या कुटुंबाचे आचरण आणि वागणूक आणि ते कुटुंब किती सुसंस्कृत आणि सुसंस्कृत आहे हे ठरवता येते.
भुवनेश्वरच्या मुक्तेश्वर मंदीरावरील शुकसारीका
शुकाला साहित्यात एक प्रमुख स्थान मिळाले आहे, त्याचा उल्लेख आजपर्यंत बर्याच संस्कृत साहित्यात आढळते. जायसीच्या 'पद्मावत'मध्ये पोपटाला गुरू आणि मार्गदर्शकाचे स्थान दिलेले आहे. 'हिरामण' नावाने तो रत्नसेन आणि पद्मावती यांनाही सल्ला देतो आणि त्यांच्या मिलनात मदतही करतो. या काव्यरचनेच्या शेवटी त्यांच्याबद्दल स्पष्टपणे लिहिले आहे -
सूआ सोई जे पंथ दिखावा। बिनु गुरु जगत को निर्गण पावा।
मुन्शी प्रेमचंद यांच्या आत्माराम या कथेत वेदग्रामचा सोनार महादेव, पोपटाला त्याचे एकटेपण सांगतो.
प्राचीन काळी,राजाच्या अंत:पुरातील सुंदरी देखील शुकाशी संवाद साधून त्यांच्या एकाकीपणावर मात करत असत. छत्तीसगढच्या लोकगीतांमध्ये शुकाला महत्त्वाचं स्थान आहे. येथे तो विरहणीचा संवादी बनतो आणि छत्तीसगडमध्ये शुकाचे सुआ गाणे आणि सुवा नृत्याच्या रूपाने लोकांमध्ये त्याची मान्यता आहे.
पोपटाच्या चोचीसारखे किंचित वाकलेले नाक (शुक चंचू) सौंदर्याचे प्रतीक बनते. राष्ट्रीय कवयित्री मैथिली शरण गुप्ता यांनी साकेतमध्ये लक्ष्मणाची पत्नी उर्मिलाचे शुकनासिक आणि बिंबा आधार यांचे अतिशय आकर्षक चित्र रेखाटले आहे. नाकातील मोत्यावर उर्मिलाच्या ओठांचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे एका पोपटाने ते डाळिंबाचे दाणे समजले. मग त्याचवेळी तीच्या चाफेकळी नाकाकडे बघून हा दुसरा पोपट कुठून आला ? असा प्रश्न त्याला पडतो. कवींनी पोपटाचे अनेक रूपात चित्रण केले आहे.
शुका-सारिका अनादी काळापासून घरांचे आणि आश्रमांचे सौंदर्य वाढवत आहेत. जगज्जनी सीतेच्या वनवासात जाण्याच्या वेळी तिने पाळलेले हे पक्षी इतके दुःखी झाले की त्यांनी घरातील सदस्यांनाही विचलीत केले.
व्याकुल कहहिं कहाँ बैदेही। सुवि धीरजु परिहरह न केही॥
शुक सारिका केवळ राजवाड्यांबाहेर किंवा कोणत्याही सुखवस्तू नागरिकाच्या दारातच आढळत नाहीत, तर तपोवनातील ऋषींच्या निवासस्थानीही त्यां असत होत्या. प्रसिद्ध बाणभट्टांनी आपल्या पुर्वजाची कुबेर भट्टाची ओळख करून देताना अभिमानाने लिहिले आहे की, त्यांच्या घरातील शुक आणि सारिका सर्व गायनाचे सराव करत असत आणि यजुर्वेद आणि सामवेदाचे पठण करताना हे पक्षी प्रत्येक क्षणी विद्यार्थ्यांच्या चुका दाखवून देत असत. कालांतराने शुका इतका ज्ञानी झाला की तो वादविवादही करू लागला. शास्त्रार्थ-दिग्विजयसाठी निघालेल्या आचार्य शंकरांनी मंडन मिश्राच्या घराचा पत्ता पनीहार्यांना विचारले तेव्हा ते एवढेच म्हणाले -
स्वयं प्रणाम परताः प्रणाम कीरांगना यात्रा गिरो गिरंती।
राष्ट्रीय कवी दिनकर म्हणाले होते पक्षी आणि ढग. हे देवाचे दुत आहेत. हे दुत एका देशातून दुसऱ्या देशात जातात. आपण त्यांचा प्रवास पुर्ण समजू शकत नाही. पण पक्षांनी आणलेली पत्रे आणि मेघांनी आणलेले पाणी आपल्याला जणु नवजीवन देते. प्राचीन काळापासून आजतागायत पक्षी आणि मानव एकत्र राहिले आहेत आणि पक्ष्यांच्या माध्यमातून मानवाने आपल्या वाणीचा विस्तार केला आहे. त्यांच्या नैसर्गिक प्रतिभेमुळे या पक्ष्यांना साहित्य आणि कलाकुसरीतही महत्त्वाचे स्थान मिळाले. निसर्गाशी नाळ जोडलेली माणसं आणि पक्षी भविष्यातही सोबत राहतील. इति शुक सारिका प्रकाशम् ।
६) पत्रलेखिका :-
सुरसुंदरी मंदिरावर असण्यामागे तिचे प्रयोजन काय, याचा विचार महत्त्वाचा आहे. वर पाहिलेय की चित्र काय की शिल्प काय याचे रसग्रहण करताना, त्या संबंधी भाष्य करताना एकूण वातावरणाचा विचार होणे आवश्यक असते.सुरसुंदरी या शब्दांतून स्त्रीचे शारिरीक सौंदर्य जास्त सुचीत होते. या शिल्पांचा "सुंदरी" इतका मर्यादीत विचार करून चालणार नाही. स्त्री व्यक्तीमत्वाचा सर्वांगिण विकास दर्शविणारी ही शिल्पे आहेत. यातून एक सक्षम स्वतंत्र व्यक्तिमत्वाची स्त्री सुचित होते. "अबला" हे तीचे मध्ययुगीन कालखंडातले निर्माण झालेले चित्र मागे पडते. बुद्धीमान स्त्रीचे हे शिल्प अवलोकनार्थ.मध्ययुगीन कालखंडात स्त्रीयांना ज्ञानाचा अधिकार नाकारला गेला होता. पण पूर्वीच्या कालखंडातील स्त्रीया ज्ञानाच्या बाबतीत सक्षम होत्या याचा ठोस पुरावा या शिल्पातून मिळतो. या शिल्पाला "विरह कंठिता" असेही संबोधले जाते. पण त्यातून प्रेयसी किंवा विरहिणी इतकाच मर्यादीत अर्थ निघतो. खरं तर हीला लेखीका किंवा ज्ञानमार्गीणी असे संबोधन द्यायला हवे. कारण ती लिहीत आहे त्या कागदाच्या दोन्ही बाजूला उभे दंड आहेत. म्हणजे पोथीसारखी रचना सुचीत होते. हे केवळ पत्र उरत नाही. शिवाय तिच्या चेहर्यावरचे भाव विरहणीचे नाहीत.
ही सुरसुंदरी मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर शिल्पांकित केलेली आढळते. अकराव्या शतकापासून आढळणाऱ्या पत्रलेखिकेने तर कला रसिकांना आणि कला समीक्षकांना चांगलेच चक्रावून टाकले आहे. हिने त्यांना स्वत:ची खरी ओळखच होऊ दिली नाही, असेही म्हणता येते...
कदाचिद्धारयेद् वस्त्रं पुष्पं वा व्यजनं तथा ।
एषा नारी महादिव्या-गुंठना रमणी प्रिया ॥ ४६० ।।
शिल्पप्रकाशात आलेल्या सोळा सुरसुंदरींपैकी ही एक होय. प्रेक्षकाकडे पाठ करून की पाठ फिरवून ही त्रिभंगात उभी आहे. ती होट्टल येथील परमेश्वराच्या मंदिराच्या भिंतीवर दिसते. काही वेळा तिचे हाती पंखा, फूल, वा नेसूचा पदर असतो.
होट्टल येथे ती सह जगत्या पाठमोरी उभी आहे, तिने उजवा पाय जमिनीत रोवला आहे तर डाव्या पायाची पिंढरी उजव्याच्या मागे घेऊन पायाची बोटे जमिनीवर अलगद टेकलेली आहेत. मस्तक थोडेसे बाजूला घेऊन,
आपण काढीत असलेल्या फुलांच्या नक्षीकडे ती एकाग्रतेने पाहते आहे. तिने उजवा बाहू अशा तऱ्हेने वर उचललेला आहे की त्याचे खालून झेपावणारा तिचा स्तन दृष्टोत्पत्तीस येतो. तिच्या मानेवर रुळणारा भरगच्च अंबाडा म्हणजे संतुलन राखण्यासाठीच असावासा वाटतो. तिच्या पाठीची सुसंवादी पन्हाळ तिच्या नैसर्गिक सौंदर्यात भरच घालते.खरेतर पुष्पनक्षीचे चित्र काढताना ती स्वतःच चित्र झाली असे म्हणता येईल. तिला संपूर्ण पाठमोरी दाखविण्याऐवजी एका अंगाने दाखविण्याचे आणि फूल हाती घेतलेले दाखविण्याऐवजी फूल रेखाटताना दाखविण्याचे स्वातंत्र्य शिल्पकाराने येथें घेतले आहे..!
सामान्यत: अशा पत्रलेखिकेचा उल्लेख शंृगारशतक आणि नाट्यशास्त्र यात आल्याप्रमाणे अष्टनायिकेपैकी एक म्हणजेच विरहोत्कंठिता असा केला जातो. मंदिरावरच्या पत्रलेखिकेचाही उल्लेख नायिका म्हणूनच काही जणांनी केला आहे. ही विरहोत्कंठिता आहे हे खरेच पण नायिका नाही. ती मंदिरावर आहे हे लक्षात घेता आम्हास संतचरित ‘विरहिणी’ आठवायला हव्यात. संत ज्ञानेश्वरांची विरहिणी तर प्रख्यात आहे.
चंदनाचे चोळी माजे अंगांग जाळी
सरेना की ग बाई रजनी काळी काळी।
शेवटी पत्रलेखिका - विरहिणीला देवाचा विरह झालेला आहे. तिला पांडुरंगाच्या भेटीची ओढ लागलेली असते. या जिवाला शिवाची ओढ लागलेली असते. विरह सहन होत नसतो.
बरे झाले, ‘शंृगार नायिका’चे लेखक, स. आ. जोगळेकर यांना मंदिरावरील ही नायिका दिसली नाही, नसता त्यांनी हिलाही नाट्यशास्त्रातली किंवा रसमंजरीतली प्रियकर संकेतस्थळी पोहोचू शकला नाही म्हणून दु:खार्त झालेली विरहोत्कंठिताच ठरवली असती! मी मंदिरावरील विरहोत्कंठिता ही वेगळ्या प्रकृतीची असते हे जाणून तिचा समावेश त्यांनी सर्वसामान्य विरहोत्कंठितेच्या श्रेणीत केला नाही? असे झाले असेल तर ते योग्यच ठरते.
त्रिभंग अवस्थेत उभी असलेली ही सुंदरी हातातील बोरूने भूर्जपत्रावर लेखन करीत असते. ती प्रियकराला पत्र लिहित आहे असे संकेत दिसून येतात. मंदिरांच्या बाह्य मार्गावर असलेली पत्रलेखिका परमेश्वराच्या विरहात त्यालाच पत्र लिहिते असेही मानले जाते.अतिशय सुंदरपणे आपले विभ्रम दाखवत उजव्या हाताच्या अंगठा आणि तर्जनी मध्ये बोरू धरून कागदावर पत्र लिहीत असते.
कोणत्याही कलाकृतीचे, तिचा विषय, तिचे प्रयोजन, तिचे स्थान आणि काल यांची यथोचित माहिती असल्याशिवाय तिचे रसग्रहण व्यवस्थित होत नसते. एखादी स्त्री काही तरी लिहिते आहे, असे दिसले की तिला प्रेमपत्र लिहिणारी असे संबोधिले जाते. एरवी, ती दुसरे काय लिहिणार, असा अपसमज तिच्या बाबतीत सामान्यजनांचा होऊ शकतो, हे मान्य. पण समीक्षकाकडून असे होणे अपेक्षित नसते.
प्रेमपत्र लेखिका अशी हिची ओळख व्हायची सुरुवात झाली, ती ओडिशातील भुवनेश्वर येथील लिंगराज मंदिरावरील पत्रलेखिकेबद्दलचे असे अनुमान एका प्रसिद्ध कला समीक्षकाने केल्यापासून. तिथे एक प्रौढा, पत्र लिहिताना दाखविली आहे, हे खरे. ती देखणी आहे; आकर्षक देहसौष्ठवाची आहे. तिच्या बाजूला तिचा आठ-दहा वर्षांचा मुलगा उभा आहे,हे कला समीक्षकाने लक्षात घ्यायला हवे होते, असे वाटते.आता पत्रलेखिका असते, तिच्या बाजूला बारा वर्षांच्या वयाचा मुलगा दाखवला आहे. आता या वयात ती कुठे लव्ह लेटर लिहीत बसणार? मग ते काय आहे? ती विरहिणी आहे हे खरं. ज्ञानेश्वरांची जी लता मंगेशकरांनी गायलेली विरहिणी आहे. पैल तो गे काऊ कोकताहे, त्या विरहिणीला विरह सहन होत नाही. पण कोणाचा? तर ईश्वराचा. त्या ईश्वराला ती आपलं मन मोकळं करून दाखवते. आपली संस्कृती ही प्रतिकांवर आधारलेली आहे. ही सर्व प्रतिकं आहेत. देवाच्या भेटीसाठी अनेकांनी तप केले, ते विरह सहन होत नाही म्हणूनच. ये आता मला भेट दे, द्वैताचं अद्वैत होउदे. असं ते आहे."
ह्या नायिका पत्र लेखन करताना दिसतात. ह्यांच्या अत्यंत सुडौल मूर्ती खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरात आहेत.
खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील हे सौष्ठवपूर्ण पत्रलेखिका. नीट निरखून पाहिल्यास हीने अंगंठा आणि तर्जनी यांमध्ये लेखणी हाती धरिली आहे तीही स्पष्टपणे दिसून यावी. हिने चेहरा मात्र पत्राकडेच वळवला असल्याने आपल्याला हिचा चेहरा मात्र दिसत नाही.
खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातीलच अजून ही एक पत्रलेखिका. ही मात्र आपल्याला हीचा चेहरा दाखवतेय.
कोपेश्वर मंदिरापासून अगदी जवळच असलेल्या खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही एक अजून पत्रलेखिका.
अशीच एक पत्रलेखिका मार्कंडा (जि. गडचिरोली) येथील मंदिरावरही आहे. मात्र वेगळ्या ढंगात ती उभी आहे. सुरसुंदरीच्या संबंधी विस्ताराने माहिती देणाऱ्या "क्षीरार्णव' या ग्रंथात ती आलेली आहे. या ग्रंथातील सुरसुंदरीचे वर्णन जणू काही हिच्यावरूनच केले असावे असे वाटते.
दक्षिण हस्तकमले ताडपत्रं च धरित्री
ललाटे चंद्ररेखाच सनाम विस्तरे सदा ।। १२१ ।।
देहुडा पाऊली म्हणजे श्री मुरलीधर कृष्ण उभा राहतो, त्या अवस्थेत ही उभी आहे. तिच्या उजव्या हातातील बोरूने ती भूर्जपत्रावर लिहिते आहे. डाव्या हाताने ते भूर्जपत्र धरले आहे.
ही अलंकाराने नखशिखांत सजलेली आहे. विपुल केशसंभाराचा अंबाडा तिच्या उजव्या खांद्यावर रुळतो आहे. कर्णकुंडले, कंठा, साखळी, फलकहार, स्तनहार, केयूर (बाजूबंद), अनेक कंकणे, पाटल्या, मेखला, पादांगद, नुपूरे इत्यादी ठळक अलंकारामुळे तिच्या देहाचे वैभव अधिकच खुलले आहे असे असूनही ती आनंदी नाही. तिच्या चेहऱ्यावर गांभीर्य पसरले आहे, चिंता आहे कारण ती विरहोत्कंठिता आहे. ज्या मंदिरावर ती आहे त्यातल्या देवाचा विरह तिला असह्य झाला आहे.
नाट्यशास्त्राशी, साहित्यशास्त्राशी वा कामशास्त्राशी संबंधित नसलेली, मात्र मंदिरस्थापत्याशी संबंध असलेली अशी ही अनोखी विरहोत्कंठिता पत्रलेखिका, सुरसुंदरी आहे.
माणकेश्वर ( जि. धाराशिव मंदीरावरील या पत्रलेखिकेच्या शिल्पाला ग्रामस्थांनी लहान मुलांचे नशीब लिहिणारी सटवाई समजून तीच्यावर शेंदराचा लेप चढविला होता. तीची पुजाही केली जात होती. मात्र पुरातत्वखात्याने हा शेंदराचा लेप दुर करुन या सुरसुंदरीचे खरे रुप निदर्शनास आणले. हाच प्रकार कोल्हापुरच्या अंबाबाईच्या देवळात झाला आहे. तिथे देखील याच पत्रलेखिकेच्या मुर्तीला सटवाई समजून तीची पुजा केली जाते.
या पार्श्वभूमीवर मंदिरावरील या सुरसुंदरीचा विचार करणे उद््बोधक ठरेल असे वाटते. धर्मपुरी (जि. बीड), होट्टल (जि. नांदेड), कोप्पेश्वर, कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर, इत्यादी अनेक मंदिरांवर ही लेखिका शिल्पांकित केलेली आहे. आतापर्यंत आढळत आलेल्या सगळ्या पत्रलेखिकेमध्ये अत्यंत देखणी सुरसुंदरी धर्मापुरी येथील केदारेश्वर मंदिरावर आहे. ‘तुज पाहाता सामोरी दृष्टी न फिरे माघारी’ अशी ती आहे. विशेष म्हणजे, ती पाठमोरी असली तरी तिचे असे वर्णन अनाठायी ठरत नाही की अवास्तव आहे,असेही मानता येत नाही. अर्धपाठमोरी असलेली ही पत्रलेखिका त्रिभंगात उभी आहे. त्यामुळे तिच्या अवयवांना उठाव आलेला आहे. मान उंचावून ती ज्या पाटीवर लेखन करते आहे. तिच्याकडे आपोआपच लक्ष वेधले जाते. कलाकाराची कल्पना हीच असावी. म्हणजे असे की, आपण या यौवनेकडे पाहण्यापेक्षा तिचे तिथे असण्याचे प्रयोजन काय आहे हे कळावे, असा त्याचा मानस असणार. डाव्या हाताच्या नाजूक करांगुलीनी तिने त्या पाटीला आधार दिला आहे आणि उजव्या हाताच्या बोटात मोठ्या नजाकतीने तिने कलम धरली आहे. अंगठा आणि तर्जनीत धरलेल्या लेखणीने ती लिहिण्यात व्यग्र आहे. तिच्या हाताची उरलेली तीन बोटे एखादी कलाकुसरीची रांगोळी काढताना असावीत अशी हळुवारपणे पसरलेली आहेत. साहजिकच ती आपल्या भावना तीत ओतते आहे, असे वाटते.
त्या लेखनाकडे डोळाभरून पाहण्यात ती दंग झाली आहे, तसे करताना वर उचललेला तिचा चेहरा नासिकेची सरळ असलेली बाजू, उचललेली हनुवटी आणि तिच्याकडे पाहण्याची दृष्टी, गुंतून टाकणारा सजवलेला केशपाश, तिचा स्वत:च्या देखणेपणावरचा आत्मविश्वास प्रत्यक्षात येतो. तिच्या कंबुग्रीवा म्हणजे शंखासारख्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या मानेभोवती ग्रैवेयक, म्हणजे मोत्यांच्या माळा आहेत. त्यांचे नक्षीदार गोंडे पाठीवर रुळताना दिसत आहेत. त्रिभंगात उभी पण हे तिचे "एकडोळा शिल्प’ असल्यामुळे, पुढे झेप घेणारा डौलदार स्तन, पाठीची पन्हाळ, कटिभाग आणि पृथुलनितंब यांचे फार जिवंत शिल्पांकन झाले आहे. कवी म्हणतात,तसे सिंहकटीवर स्वैर, खेळूचा रत्नमेखला सैल जरा, अशी मेखला असली तरी हिचे वर्णन ‘डमरू मध्या’ असेच करावे लागते. सौंदर्यशास्त्राप्रमाणे सिंहकटी पुरुषांची असते, स्त्रीची नव्हे, अलंकार कोणते आणि त्यांचा उपयोग देह सजवण्यासाठी आणि सालस, सोज्वळ दिसण्यासाठी कसा करायचा असतो हे तर तिच्याकडूनच शिकावे. येथपर्यंत तिच्या बाह्यांकाचे वर्णन झाले. आता तिने पाहणाऱ्याच्या मनात पक्के घर केले असणार. तिच्या मनाचा वेध, तिचे अंतरंग जाणून घ्यायला हवे. सुरसंुदरी मंदिरावर असण्यामागे तिचे प्रयोजन काय, याचा विचार महत्त्वाचा आहे. वर पाहिलेय की चित्र काय की शिल्प काय याचे रसग्रहण करताना, त्या संबंधी भाष्य करताना एकूण वातावरणाचा विचार होणे आवश्यक असते. नाट्यशास्त्राशी, साहित्यशास्त्राशी वा कामशास्त्राशी संबंधित नसलेली, मात्र मंदिरस्थापत्याशी संबंध असलेली अशी ही अनोखी विरहोत्कंठिता पत्रलेखिका, सुरसुंदरी आहे.
पत्रलेखिका. मार्केंडेश्वर मंदीर, गडचिरोली
केदारेश्वर मंदीर, धर्मापुरी येथील पत्रलेखिला
येथील एका पत्रलेखिकेचे शिल्प विलक्षण सुंदर आहे. हे चिरतारुण्ययाने मुसमुसलेले मोहक सौंदर्य पाठमोरे उभे आहे. या शिल्परचनेची कल्पना मोठी काव्यमय आहे. एक सौंदर्यसंपन्न अप्सरा पाठमोरी उभी राहून शिलालेख लिहीत आहे. अशा या मोहक शिल्परचनेच्या चार ओळी पूर्ण झाल्या असून पाचव्या ओळीवर हात थबकला आहे. हा क्षण येथील शिल्पीने आपल्या कलासामर्थ्याने गोठवून ठेवला आहे.
पत्रलेखिका
टाहाकारीचे मंदिरावरील पत्रलेखिका : पत्र लिहिणाऱ्या सुरसुंदरीच्या अनेक प्रतिमा मंदिरावर व इतरत्र आढळतात. विपुल केशसंभाराचा बुचडा हिच्या उजच्या खांद्यावर विसावलेला आहे. पाय थोडासा दुमडून डाव्या हातावर धरलेल्या भूर्जपत्रावर उजव्या हाताने धरलेल्या लेखणीने लिहिण्यात ती गढून गेलेली आहे
खिद्रापुर कोपेश्वर म्म्दीरातील पत्रसुंदरीची तीन शिल्प
७) मर्कटासह सुंदरी-
अस्थिर माकडाच्या रूपाने मनाची चंचलता दाखविण्याचा कलाकाराचा प्रयत्न आहे. या रूपकाचे देवळावरील अंकनाचे प्रयोजन हे की, देवळात जाणाऱ्या भक्तजनांनी कामादी विषयांपासून मनाला परावृत्त करावे. जसे वस्त्राला हिसडा देणाऱ्या माकडाला हाकलून लावण्याचा प्रयत्न शिल्पविषयातील स्त्री करीत असते. हा उपदेश स्त्री-पुरुषांना उद्देशून असणार. तरुण स्त्रियांनी त्यांचे मन विषयाप्रमाणे भरकटू न दिले पाहिजे आणि पुरुषांनी मोहाला बळी पाडणाऱ्या साक्षात रतीरूपी यौवनेपासून स्वतःला दूर ठेवले पाहिजे. ही शिल्पे फार मजेशीर आहेत. आपला साजशृंगार आटोपून आपल्या प्रियकराची वाट बघणार्या अथवा त्याच्या भेटीसाठी निघालेल्या ह्या सुंदरी. ह्या नखशिखांत आवरून तयार असतानाच एखादे चावट मर्कट ह्यांचे वस्त्र अलगद वर उचलून अथवा ओढून ह्यांना त्रास देण्याचा प्रयत्न करते आणि ह्या नायिका पणे सलज्जतेने त्यांना चापट मारतांना आढळतात. मनुष्याचा चावटपणाच ह्या मर्कटांच्या रूपाने येथे चित्रित केलाय की काय न कळे.जिचे वस्त्र माकड ओढत असते, ती आठवण करून देते, की मनही माकडासारखे चंचल असते.
पूर्णपणे सालंकृत होऊन घराबाहेर पडलेल्या ह्या सुंदरीच्या एक किंवा दोहोबाजूने माकडे तिचा कधी मेखला ओढत तर कधी पदर खेचत छळ करत असतात आणि सुंदरीही हाताच्या फटकाऱ्याने त्यांना दूर करण्याच्या आवेशात असते. इथे माकड हे आपल्याच चंचल मनाचे प्रतिक आहे. तेव्हा मंदीरात जाताना आपले मन ताब्यात ठेवले पाहिजे हे सांगितले आहे.
माकड आणि स्त्री हा विषयसुद्धा अनेक देवळातील शिल्पांमध्ये दिसतो. या शिल्पांत पुरुषाचे मन सदैव चंचल असते हे दाखविण्यासाठी माकड हे रूपक वापरले आहे. देवळात गेल्यावरही मनाच्या मर्कटचेष्टा सुरूच असतात. त्यामुळे अशा शिल्पांमध्ये अनेक वेळा त्या माकडावर हात उगारून त्याला ती स्त्री गप्प राहायला सांगत असताना दिसते. या मुद्रेला 'चपेटदान मुद्रा' असे म्हणतात. हे मनाचे माकड असे स्वस्थ बसत नाही तर देवळात आपल्याशिवाय आणखी कोणकोण आले आहे ते न्याहाळायची एक मनोवृत्ती असते. तसेच पुरुषांची नजर वाईट (कावळ्यासारखी) असे म्हणतात. बहुतांश शिल्पांमध्ये ते माकड स्त्रीच्या मांडीवर चढलेले असते आणि तिचे वस्त्र ओढत असते. अनेक शिल्पांमध्ये ते वस्त्र ओढत ते गुडघ्याचाही खाली ओढले गेलेले असते. यामुळे या शिल्पामध्ये स्त्री विवस्त्र अवस्थेत दिसते. खिद्रापूर, खजुराहो, रानी की वाव, पानगाव, धर्मापुरी, ओडिशा येथील अनेक मंदिरांमध्ये हे शिल्प अनेक ठिकाणी दिसते. पुरुषाच्या मनासाठी माकडाचा रूपक म्हणून वापर करणे ही तर कलाकारांची प्रतिभा असतेच परंतु एका मोठ्या विकाराचे, विशेषतः पुरुषांमध्ये असणाऱ्या विकाराचे दर्शन यातून घडते. पानगावच्या (जि. लातूर) मंदिरातील एक तिने हात माकडावर उगारलेला असून वस्त्र घसरू नये म्हणून उजवा पाय उचललेला आहे. मनावर सतत नियंत्रण ठेवावे यासाठी याहून सूचक असे शिल्प ते काय असणार.
माकड आणि स्त्री, रानी की बाव, पाटण, गुजरात
या प्रकारचे अत्यंत कल्पक शिल्प खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिरात पाहायला मिळते. एका पुरुषाच्या हातात एक काठी आहे, जिचे समोरचे टोक आकड्यासारखे वाकलेले आहे. त्याच्या कुटील मनाचे ते सूचक आहे. त्या वाकड्या टोकाला प्रलोभन समजून त्याच्याशी ते माकड खेळते आहे. माकडाला घाबरून एक तरुणी त्याच्या जवळ आली आहे. ती थोड्या भीतियुक्त कुतूहलाने माकडाकडे पाहाते आहे. आयत्या हातात आलेल्या संधीचा फायदा घेत त्या पुरुषाने डाव्या हाताने तिच्या कमरेला विळखा घातला आहे. हे शठ नायकाचे शिल्पांकन असून कलाकाराने त्या पुरुषाच्या चेहऱ्यावर अत्यंत , मिस्कील भाव दाखवलेले आहेत.
पिंपरी दुमाला येथील ही नायिका. एक मर्कट तिला त्रास देत असून ती एका हाताने माकडाला दूर करण्याचा प्रयत्न करीत असून दुसरा हात चापट देण्याच्या आविर्भावात तिने वर उचलला आहे.
ही खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील अत्यंत देखणी सुंदरी मर्कटला कसे हाकलीत आहे पहा.
-- ही खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील दोन नायिका. दोहींचेही वस्त्र मर्कटाने उचलले असून सुंदरी चपेटदान आविर्भावात आहेत.
ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील सुंदरी. हिला दोन्ही बाजूंनी दोन मर्कटे छळत आहेत.
कोटी कुपीते अथवा मर्कट सुंदरी
शिलाबालिका कोटी कुपीते अथवा मर्कट सुंदरी
ही शिलाबालिका तिला सतावणाऱ्या मर्कटामुळे त्रस्त आहे. कारण तो मर्कट तिचे वस्त्र ओढायचा प्रयत्न करतो आहे. त्याला हाकलण्यासाठी तिने झाडाची एक फांदी तोडून त्याच्यावर उगारलेली आहे. आणि तो मर्कटही पहा. त्याच्या उघड्या तोंडातील दातदेखील शिल्पकाराने खुबीने दर्शविले आहेत.
या सुंदरीचा केशसंभार देखील अगदी वेगळ्या प्रकारे म्हणजे शंखाच्या आकारात बांधलेला आहे पण त्याचबरोबर तिच्या केशसंभाराच्या टोकांशी जमलेले पाण्याचे बिंदू देखील शिल्पकाराने दर्शविले आहेत व या शिल्पाखाली देखील शिल्पकाराने नाव रेखाटलेले आहे
गुजरातमधील पाटण येथील राणी कि वाव येथील या शिल्पात एका अप्सरेला मर्कट त्रास देत आहे. माकडाने त्या सुंदरीच्या कंबरेला धरले आहे आणि ती त्याला दुर ढकलण्याचा प्रयत्न करत आहे. यामध्ये तीचे कंबरचे वस्त्र घसरले आहे. तीच्या पायाजवळ एक छोटी स्त्री शिल्प दाखवले आहे, या स्त्रीच्या छातीवर एक साप वेटोळे घालून बसला आहे.
स्त्री आणि माकड.सुरसुंदरीला माकडाने विवस्त्र केले आहे. मार्कंडेश्वर मंदिर
अभिसारिका -
सुंदर आणि आकर्षक मुद्रा असलेली अभिसारिका तिचा उजवा पाय वर करून चालण्याचा प्रयत्न करत आहे. एक वानर कामुक मुद्रेत तिच्या अधोवस्त्राच्या खालच्या टोकाला धरून खेचत आहे. नायिका घाबरलेली असते आणि तिला उजवा हात वर करून माकडाला दूर सारायचे असते. अभिसारिकाचे कपडे सैल आहेत आणि नायिका तिच्या अर्ध्या उघडलेल्या मांडीला डाव्या हाताने झाकत आहे. वरच्या आणि खालच्या कपड्यांच्या पटांचे नक्षीकाम मोहक आहे. नायिकेच्या गळ्यात एक पदरी माला दाखवली आहे. नायिकेचे कानातले कुंडल आणि केशरचना कलात्मक आहेत. शरीर सौष्ठव देखणे आहे.
अभिसारीका, खजुराहो
केदारेश्वर मंदीर, धर्मापुरी येथील मर्कटसुंदरी
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील मर्कटसुंदरी
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील मर्कटसुंदरी
टाहाकारीचे मंदिरावरील स्त्री आणि माकड : हे कलाकारप्रिय शिल्प अनेक मंदिरांवर शिल्पांकित केलेले आढळते.या शिल्पामध्ये वस्त्र पकडलेल्या माकडाला हाकलून लावण्याचा प्रयत्न स्त्री करत आहे. येथे अस्थिर माकडाच्या रूपाने मनाची चंचलता दाखवण्याचा कलाकाराचा प्रयत्न आहे.पवित्र मंदिरात प्रवेश करताना भक्तांनी तृष्णा वा इच्छा बाजूला ठेवायची असते.
८ ) डालमालिका / शालभंजिका :-
असे म्हणतात कि मंदिरातील देवतेचे दर्शन घेण्याआधी मंदिराला बाहेरून प्रदक्षिणा मारावी, त्याने मंदिर कोणत्या देवाचे आहे तेही कळते आणि मंदिरात जाण्याआधी भक्ताने आपल्या मनाची तयारी कशी करावी हेही कळते. या सुरसुंदरी अस्ण्याची काही कारणे सांगितली जातात. ज्याप्रमाणे डालमालिका, जया,पद्मगंधा या आपणास मंदीरात कसे जावे हे सांगत असतात.देव्,गुरु आणि मान्यवर यांच्याकडे रिक्तहस्ते जाउ नये असा संकेत आहे.पत्र,फळ्,पुष्प, तोय घेउन जावे असे भगवदगीता सांगते. येथे डालमालिकेच्या हाती झाडाचे पान आपणास या संकेताची आठवण करुन दिली जाते.
मंदिराच्या द्वारशाखेशेजारी असणारे या सुरसुंदरीचे शिल्प बघायला मिळते. देवळात जाताना रिकाम्या हाताने जाऊ नये असे त्या सुचवितात. झाडाची पाने, फुले, फळे किंवा पाणी यापैकी काहीही मला वाहिलेले चालते असे भगवंताने म्हटलेले आहे.
मंदिरात जाताना देवासाठी काहीतरी घेऊन गेले पाहिजे. धन किंवा अन्य नैवैद्य नसेल तर फळे किंवा फुलेसुद्धा चालतात याची आठवण करून देणारी सुरसुंदरी म्हणजे डालमलिका. आंब्याची डहाळी हातात धरून उभी असलेल्या सुरसुंदरीला डालांबिका असेही म्हणतात.
डालमालिका, खजुराहो
उजवा हात उचलून ती झाडावरून पाने तोडताना किंवा फुले काढताना शिल्पात दिसते. तिला सहसा सुंदरपणे सुशोभित केलेली स्त्री म्हणून चित्रित केले जाते ती एका झाडाखाली सुंदरपणे उभी असते किंवा झाडाची फांदी धरते. ते नृत्य, वाद्य वाजवणे किंवा सौंदर्यप्रसाधने आणि दागिन्यांसह स्वतःला सजवणे यासारख्या विविध क्रियामध्ये व्यस्त असल्याचे देखील दाखवले जाते. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय कला ग्रंथांमध्ये तिला मदनिका, सुरसुंदरी किंवा देवांगना म्हणून ओळखले जाते. हे दैवी सौंदर्य संस्कृत आणि प्राकृत कवी आणि नाटककारांचे सर्वकालीन आवडते होते. अनेकदा त्याच्या नायिका या कल्पनेशी संबंधित होत्या; उदाहरणार्थ, राजशेखर यांची 'विधशालाभंजिका' आणि 'कर्पूरमंजरी'
विदिशाची शालभंजिका
येथे, एक सुंदर कपडे घातलेली तरुणी एका सुंदर झाडाखाली उभी आहे, हा वृक्ष पूर्ण बहरलेला आहे. तिचा चेहरा बारकाईने कोरला आहे; तिच्या कमानदार भुवया आणि कणखर पण नाजूक हनुवटी हे विशेष आकर्षण आहे. तीचे नाक एकेकाळी सुस्थितीत असावे. ती त्रिभंग मुद्रेत पाय रोवून उभी असल्याचे दाखवले आहे. तिच्या डाव्या हातात आरसा धरून ती उजव्या हाताने तिचे केस व्यवस्थित करत आहे. ती तिच्या विचारात मग्न दिसते. ती काय विचार करत आहे? बरं, ते शिल्पकाराने तुमच्या कल्पनेवर सोडलं आहे!
या मुर्तीचे भाव आणि नाजुक हास्य याच्या आधारे पाश्चिमात्य कलेच्या जाणकारांनी त्याची तुलना मोनालिसाशी केली आहे. मोनालिसाच्या तुलनेत तिचे स्मित या शिल्पाचे चाहते खूप आकर्षक आणि रहस्यमय मानतात. फुलांनी केसांची वेणी या वृक्षिका देवीचे शरीर सौष्ठव आणि मुद्रा सुशोभित करते. शालभंजिकेचे दोन्ही हात तुटलेले असले तरी उरलेले शरीर तिची पूर्णता दाखवतात. या मुर्तीच्या अलंकारांमध्ये पुष्प कुंडल, एकावली, मणिहार यांचा समावेश आहे ज्यामध्ये हिऱ्याच्या मणी असलेला एक छोटा हार, तीन धाग्यांचा एक कंठा आणि तिच्या पोटापर्यंत लोंबत असलेला कमलकलिकेचा मणि असलेला अलंकार आणि तिच्या स्तनांमध्ये लोंबत असलेला एक मोठा हार यांचा समावेश आहे. शरीराचे लयबद्ध स्वरुप, चेहऱ्यावरचे नाजुक हास्य आणि आकर्षक शरीरयष्टी प्रेमाची अभिव्यक्ती दर्शवते. या शालभंजिकाला विद्वानांनी स्तंभ शलभंजिका मानले आहे, ज्याचे वर्णन रघुवंश आणि राजशेखर लिखित 'विद्धशलभंजिका' सारख्या संस्कृत ग्रंथांमध्ये आढळते. संस्कृतमध्ये 'शालभंजिका' हे पालीतील 'शालभंजियां'च्या समान अर्थाचे मानले गेले आहे आणि 'शालभंजियां' हे सुरुवातीला बागेतील खेळाचे प्रतीक होते. पाणिनीने आपल्या 'अष्टाध्यायी' या ग्रंथात 'शलभंजिका'चे वर्णन पूर्वेकडील लोकांसाठी अनुकूल वेळ घालवण्याचा मार्ग असे केले आहे आणि वात्स्यायनानेही 'शलभंजिका'चे वर्णन केले आहे. सर्वप्रथम हे शिल्प जर्मनीत आयोजित केलेल्या प्रदर्शनात पाठवण्यात आले. १९८६ च्या फेस्टिव्हल ऑफ इंडियामध्ये पॅरिसच्या प्रदर्शनासाठी ते पाठवण्यात आले होते. ही मूर्ती १० व्या शतकातील प्रतिहार कलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सध्या हे शिल्प ग्वाल्हेरच्या गुजरी महल संग्रहालयात ठेवण्यात आले आहे.
डाल मालिका किंवा शालभंजिका :-
होट्टल (ता. देगलुर जि. नांदेड) मंदिरावरची सुरसुंदरींची शिल्पे मोठी आकर्षक सौष्ठवपूर्ण सौंदर्यपूर्ण अशी आहेत. त्यापैकी एक हे डालमालिकेचे शिल्प !
हीच्या गळ्यातील दागिना जरा वेगळा दिसतो आहे. शिवाय जानव्यासारखी एक साखळी डाव्या खांद्यावरून दोन वक्षांमधून खाली कमरेकडे आली आहे. हा प्रकारही वेगळा वाटतोय. उजवा हात जो खाली सोडलेला आहे त्यावरचे एक कंकण खाली झुकलेलं आहे. केसांची रचना पण मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. पाठीमागे मानेखाली उतरलेला हा केसांचा शेपटा वेगळा आकार ल्यालेला आढळतो. किंवा तो पातळ कापडात गुंडाळलेला आहे की काय असे वाटते. डावा पाय हा जमिनीला टेकला नसून भिंतीला टेकवलेला दिसतो आहे. दोन पायांच्या मधून सोडलेला कटीवस्त्राचा शेव लयबद्ध असा डावीकडे वळलेला आहे. या सुंदरीचे स्तन अतिशय प्रमाणबद्ध दाखवलेले आहेत. उन्नत दाखवण्याच्या नादात काही शिल्पात एकुण शरिर रचनेचा तोलच बिघडतो. ठाम सरळ रेषेतील उजवा पाय वगळता डावा पाय व दोन्ही हात यांची रचना लयबद्ध अशी मोहक केलेली आहे. चेहरा नेमका उजवे पाउल जिकडे आहे त्याच्या विरूद्ध वळलेला आहे. "जा तोसे नाही बोलू कन्हैय्या" असा भाव जाणवतो. पाउल तर तिकडे वळले आहे पण "आम्ही नाही जा" अशी स्त्री सुलभ भावना आहे.
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील शालभंजिका
टाहाकारीचे मंदिरावरील शालभंजिका, हिचा गाउनसारखा पोषाख लक्षणीय आहे
टाहाकारीचे मंदिरावरील शालभंजिका
टाहाकारी मंदीरावरील डालमालिका : या शिल्पात उजव्या हाताने झाडाच्या फांदीला धरून ती दिमाखात उभी आहे.आंबाच्या झाडाखाली ती उभी असून झाडाने तिच्यावर जणू काही छत्र धरले आहे,अशी फळभाराने लगडलेल्या फांदीची योजना कल्पक शिल्पीनी केली आहे.
अवदान शतका या बौध्द ग्रंथामध्ये स्त्रीया पानांनी लगडलेल्या फांद्याना झुलून मनोरंजन करत असल्याचा उल्लेख आहे. असे झुलताना गाणे गाणे हे सध्याही दिसते. स्त्रिया या अश्या प्रकारचे खेळ खेळत असत हे या मुर्तीवरून स्पष्ट होते.
याशिवाय वन विहार हा स्त्रीयांच्या मनोरंजनाचा एक भाग होता. पुष्पा प्रचारिका, दोहाड आणि सलील क्रीडा इत्यादी खेळ वनविहार या मनोरंजन कार्यक्रमाच्या अंतर्गत येतात. फुलांच्या उधळण्याच्या खेळात शाल भांजिका ठळकपणे आढळते.
भुवनेश्वर,ओडीशाच्या राजा राणी मंदीरावर दाखवलेली शालभंजिका पायाचा प्रहार अशोकाच्या झाडावर करताना
भुवनेश्वर, ओडीशा येथील मुक्तेश्वर मंदीरावरील शालभंजिका
काव्यप्रकाश या पुस्तकात झाडाला लत्ताप्रहार करणे, मिठी मारणे आणि इतर गोष्टी दोहाड क्रीडा या नावाने येतात. आंबा, कदंब, अशोक आणि ताडाची झाडे अशा क्रिडेसाठी योग्य मानली जात होती. यासोबतच नायिकेच्या डाव्या पायाचा प्रहार केल्याशिवाय अशोकाचे झाड फुलणार नाही, असाही एक समज आहे.
सलील खेळांमध्ये नौकाविहार, नदी किंवा धबधब्यावर आंघोळ करणे आणि पाण्यात उड्या मारणे यांचा समावेश होतो. त्यासाठी राजवाड्यात पुष्करणीची निर्मिती करण्यात येत होती. समकालीन साहित्यात राण्या आणि राजकन्या पौर्णिमेच्या रात्री पुष्करणी स्नान केल्याचा उल्लेख आढळतो.
सांचीची शालभंजिका/यक्षिणी: -
सांची स्तूप क्रमांक 1 च्या कमानीच्या पुढच्या भागात, ती पूर्वेला, वरच्या आणि मधल्या तोरणपट्टीकेच्यामध्ये,शालभंजिका तिच्या उजव्या हाताने वृक्षाची फांदी धरून आणि डावा पाय वृक्षावर ठेवून उभी आहे. डावा हात कंबरेवर आहे. शालभंजिकेच्या एका हाताचे कोपर खालच्या बाजुला पट्टीकेवर दाखवलेल्या झाडावर टेकलेले आहे. पश्चिमेकडे, वरच्या आणि मध्य शीर्षपट्टीच्यामध्ये असलेल्या शलभांजिकाने आपल्या उजव्या हाताने आणि पाय झाडाभोवती गुंडाळला आहे. पायातील तोड्यात आणि हातातील बांगड्यामध्ये वेली गुरफटलेल्या दाखवल्या आहेत. स्तुपाच्या पुर्वेकडे असलेल्या तोरणाच्या उत्तरेकडील बाजुला खालच्या पट्टीच्या खाली असलेली यक्षी सर्वात सुंदर आहे. तीचा उजवा पाय जमीनीवर आहे. आणि डावा पाय जेमतेम बोटावर टेकवलेला आहे. आंब्याच्या दोन फांद्यांमध्ये उजवा हात ठेवून आणि डाव्या हाताने फांदी धरून ती डौलात उभी आहे. पायात आणि हातात अनेक रत्ने आहेत. गळ्यात माला आणि कमरेला पट्टा आहे.
The Śālabhañjikā (शालभंजिका) is a
recurring sculptural motif in Hindu, Jain, and Buddhist sacred spaces.
The Shalabhanjika is a stylised sculpture that usually exaggerates
feminine features, of a standing woman, holding a branch of a tree.
Shalabhanjika sculptures often adorn the pillars of a temple, or are placed along the circumambulation path (pradakshina path)
of the deity, or in the temple’s architecture as bracket figures. It is
assumed to be a symbol of fertility and auspiciousness.
Shalabhanjika: Etymology
Literally, the word Shala-bhanjika means, “the breaking/bending of a branch of the Shala tree” (Shorea robusta).
The word has been in use in ancient Indian literature since the 5th
century BCE. The earliest carvings of this sculpture form emerged during
the Maurya period (4th Century BCE) and continued to appear in various
places during the Sunga and Satavahana periods. (2nd Century BCE to 1st
CE).
Origin: Shalabhanjika
Shalabhanjika: Lepakshi (Image Copyright: The Custodians)
A “pastime” or a “garden game” in folk tradition is suggested in the Ashtdhyayi
of Panini, and is limited to the eastern parts of the country where
Shala trees were in abundance. The connotation of the terms
Shalabhanjika is such a game, where ladies used bend branches of the
Shala tree, pluck the flowers and throw them on each other.
Advertisement
According
to Buddhist texts, when Mayadevi, the mother of Lord Buddha, was on her
way to her father’s city, she stopped on the way when she saw the
Lumbini grove, full of Shala trees, in full bloom. She, with her escorts
entered the grove to entertain themselves. At the time, Lord Buddha was
in her womb. As the Queen gracefully stood along a Shala tree, her
labour pains commenced, and Lord Buddha was born there. The Queen stood
in the classical tribhanga pose, and this scene, therefore is considered auspicious by the Buddhists.
Birth of Buddha. Mayadevi, in the Shalabhanjika pose. Via, The Freer Indian Sculptures, by Aschwin Lippe (Smithsonian Institute)
Over time, the motif took on two
forms, one representing the “nativity” scene, which was essentially
sacred, and the other in which a charming beauty was depicted with the
branch clasped in her hands, which was secular.
Shalabhanjika: In Sculpture
A typical Shalabhanjika sculpture depicts a woman standing in a tribhanga
pose (the body is ‘broken’ at two points to give three bends in the
body — one at the neck and the other at the hip) holding a branch of a
tree. More often than not, the sculpture is adorned with heavy jewellery
and complex hairstyles. In later sculptures, other trees found their
way as a part of this motif — the Ashok tree, the Mango tree also
feature in some Shalabhanjika sculptures.
Shalabhanjika: Lepakshi (Image Copyright: The Custodians)
Shalabhanjika in Literature
The term Shalabhanjika has been used in many literary works including:
Harshacharita and Kadambari, by Bana
Viddha-shalabhanjika by Rajashekhara
Arya-saptashati, by Givardhanacharya
Naishadhiyacharita, by Sriharsha
Locations well-known for beautiful Shalabhanjika sculptures between
the 2nd Century BCE to the 1st Century CE) include the art at Sanchi
(see featured image), Bharhut, Kaushambi, Mehrauli, and Amravati.
Mathura has a few masterpieces from the Kushana period (1st – 3rd
Century CE). Later masterpieces include the 12th century Hoysala temples
of Belur and Halebidu.
Advertisement
Featured image: Shalabhanjika at Sanchi Stupa (Image Copyright: The Custodians)
References
Karnataka’s
Rich Heritage – Temple Sculptures & Dancing Apsaras: An Amalgam of
Hindu Mythology, Natyasastra and Silpasastra, by Lalit Chugh
Salabhanjika Motif in Sanskrit Literature, by U. N. Roy
Woman in Indian sculpture, by M. L. Varadpande
Sacred Plants of India, by Nanditha Krishna
जया, पद्मगंधा -
मंदिराच्या द्वारशाखेशेजारी या दोन सुरसुंदरींची शिल्पे आहेत. देवळात जाताना रिकाम्या हाताने जाऊ नये असे त्या सुचवितात. झाडाची पाने, फुले, फळे किंवा पाणी यापैकी काहीही मला वाहिलेले चालते असे भगवंताने म्हटलेले आहे.
उजवा हात उचलून ती झाडावरून पाने तोडताना किंवा फुले काढताना शिल्पात दिसते. ज्या सुरसुंदरीच्या हातामध्ये कमळाचे फूल किंवा कळी असते तिला 'पद्मगंधा' म्हणतात आणि जिच्या हातात पोटाजवळ किया एका हाताने खांद्याजवळ घरलेला कलश असतो तिला 'जया' असे म्हणतात.
मंदिरात देवदर्शनासाठी रिक्तहस्ते जायचे नसते, तर ‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं’ यांपैकी शक्यतेप्रमाणे घेऊन जायचे असते, हे सांगणारी, पाण्याचा घट हातात घेतलेली जया; बीजपूरक फळ हाती असलेली, कमळ हातात असलेली पद्मगंधा प्रदक्षिणेच्या वाटेवरच असतात. पद्मगंधा सहसा जवळ उभी असलेली आढळते, तिच्या हातातील कमळाच्या फुलाचा सुगंधित सुगंध घेत असते.
होट्टल (ता. देगलूर, जि. नांदेड) च्या मंदिरावरील जया
हिच्या हातात देवी देवतांच्या हातात असते तसे बीजपुरक आहे व दूसरा हात अक्षमालेसह वरद मूद्रेत आहे. स्त्रीला देवते इतके महत्व आम्ही देतो हे सामान्य स्त्रीचेच शिल्प कोरून सिद्ध केले आहे. ही सुरसुंदरी त्या दृष्टीने वेगळी आणि महत्वाची ठरते.
मंदिरात देवदर्शनासाठी रिक्तहस्ते जायचे नसते, तर ‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं’ यांपैकी शक्यतेप्रमाणे घेऊन जायचे असते, हे सांगणारी, पाण्याचा घट हातात घेतलेली जया; बीजपूरक फळ हाती असलेली, कमळ हातात असलेली पद्मगंधा किंवा झाडाचे पान हातात धरलेली डालमालिका प्रदक्षिणेच्या वाटेवरच असतात.
जराय का मठ, सागर, उत्तर प्रदेश येथील जयाचे शिल्प
खिद्रापुर मंदीरातील जया
केदारेश्वर मंदीरातील जया, धर्मापुरी
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील पद्मगंधा
टाहाकारीचे मंदिरावरील जया
खिद्रापुर कोपेश्वर म्म्दीरातील जया
९ ) आलसिका किंवा आलस कन्या / आलस्यसुंदरी :-
सकाळी उठल्यावर आळस झटकण्यासाठी डोक्यावर दोन्ही हात धरून त्यावर ताण देऊन संपूर्ण शरीराला आळोखेपिळोखे देणाऱ्या युवतीचे हे शिल्प असते. अनेक मंदिरावर हे ठळकपणे दिसते. पुढून, मागून, बाजूने, अर्धवट वळलेले, पूर्ण वळलेले अशा अनेक वेगवेगळ्या स्थिर्तीमध्ये याचे शिल्पांकन दिसते. या शिल्पांकनामध्ये विशेषतः आधीच कमनीय असलेल्या स्त्री देहाच्या पुर्ण आणि उठावदार असणाऱ्या बाह्य रेषांचे मनोहारी दर्शन होते. मंदीरावर हे कोरण्याचा हेतू असा की देवकार्यासाठी सदैव आळस सोडून तत्पर असले पाहिजे. ही सुंदर कन्या आळशीपणाचे प्रतीक आहे. ही नुकतीच झोपेतून उठलेली असल्याने दोन्ही हात डोक्यावर नेऊन आळोखेपिळोखे देऊन आलेला आळस दूर करायचा प्रयत्न करत असते.ती एका द्वाराच्या चौकटीवर रेलून हाताची कमान करुन उभारलेली दाखवली आहे. कदाचित ती तिच्या जोडीदाराचा शोध घेते. तिच्या प्रियकराच्या गैरहजेरीवर रागावलेली, चिडलेली/राग मानिनी प्रेक्षकांसमोर तिची पाठ करुन उभी आहे.
कोर्णाक, ओडीशाच्या सुर्य मंदीरावरील आलसा
बीजा, जिल्हा- बेमेतस, छत्तिसगड येथील शिव मंदीरावरील आलसा
पेडगावच्या लक्ष्मीनारायण मंदिरातील ही आलस्यसुंदरी पहा.
धारासुर ( जि. परभणी ) मंदीरावरील आलस्यसुंदरी
आलसा किंवा लीलावती, मार्कंडेश्वर मंदिर
टाहाकारीचे मंदिरावरील आलसा किंवा लीलावती : ही नुकतीच झोपेतून उठलेली असल्याने दोन्ही हात डोक्यावर नेऊन आळोखेपिळोखे देऊन आलेला आळस दूर करायचा प्रयत्न करत असते.
खिद्रापुर कोपेश्वर म्म्दीरातील आलसा
१० ) कर्पूरसुंदरी :-
ह्या नायिका आपला प्रचंड केशसंभार खांद्यावरून शरीराच्या पुढच्या भागावर घेऊन त्याची वेणी घालायचा प्रयत्न करीत असतात.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही कर्पूरसुंदरी
खिद्रापूरच्याच जैन मंदिरातील ही अजून एक कर्पूरसुंदरी.
राणी कि वाव ( गुजरात ) मधील 'कर्पूरमंजरी''
इथे कर्पूरमंजरी स्नानानंतर स्वतःचे केस वाळवत आहे. तीच्या केसातून पडणारे पाण्याचे थेंब मोती समजून एक हंस गिळतो आहे. हि मुर्ती विहीरीसमोर असलेल्या कुंडाच्या काठापाशी आहे. हिचे शिल्प इतके देखणे कोरले आहे कि जणु ती आत्ताच स्नान करुन आली आहे असे वाटते.
हळेबीड मंदीरातील कर्पुरसुंदरी
टाहाकारीचे मंदिरावरील कर्पूरमंजरी : न्हाऊन झाल्यावर केसातून पाणी पिळून काढण्याच्या अवस्थेत ती नेहेमी शिल्पकिंत केली जाते. आपल्या दोन्ही हाताने ती ओले केस पिळून काढत आहे. असे करताना तिच्या उंचावलेल्या डाव्या बाहुखालून उसळून पुढे आलेला स्तन दाखवून कलाकाराने शिल्पात स्वाभाविकता आणली आहे.
पानगाव विठ्ठल मंदीरावरील कर्पुरसुंदरी
टाहाकारीचे मंदिरावरील कर्पुरसुंदरी
माणकेश्वर मंदिरावरील कर्पूरमंजिरी
कल नुमाइश में फिर गीत मेरे बिके
और मैं क़ीमतें ले के घर आ गया,
कल सलीबों पे फिर प्रीत मेरी चढ़ी
मेरी आँखों पे स्वर्णिम धुआँ छा गया।
नुकतीच ही गजल वाचण्यात आली. कोण्या अनामिकाने हे लिहलेले वाचून मन खिन्न झाले. माणकेश्वर (तालुका भूम जिल्हा धाराशिव ) येथील माणकेश्वर मंदिराला आवर्जून भेट द्यावी असे हे ठिकाण ! मंदिर आणि गावाचे नाव एकच असल्याने शोधणे अवघड नाही. अतिशय भव्य असे त्रिदल मंदिर, सुंदर रेखीव काम केलेल्या द्वारशाखा, बाह्यांगावर भग्न सुरसुंदरी यांची रेलचेल, रिकामी देवकोष्ट सारे काही मन उदास करणारे असले तरी, जे शिल्लक आहे; ते नसे तोकडे इथली शिल्पकला बातकाईने पहायला सुरवात केली तर प्रत्येक शिल्पाचे वेगळेपण हळूहळू जाणवायला लागते. केश रचना, अलंकार, मेखला, वस्त्रालंकार, उभे राहण्याची ढब. त्यातील दर्पणा, शुकसारिका, विन्यासा, केतकीभरणा, चामरा, पद्मगंधा, तोरणा, मुग्धा, अलसा असे एक एक शिल्प न्याहाळताना अचानक एके ठिकाणी हि मुर्ती दिसते. यातील सौंदर्य काही वेगळेच भासते. ही आहे 'कर्पुरमंजिरी' म्हणजे जी, 'न्हाऊन झाल्यावर केसातून पाणी पिळून काढत असलेली' शिल्पांकित केली जाते. स्नान केल्या नंतर स्त्री अधिक प्रसन्न, उल्हासित आणि कामुक भासते. क्षिरार्णव या ग्रंथात 'नग्नभावे कृतस्नाना नम्ना कर्पुरमंजिरी' असे वर्णन येते. चितोड येथील कीर्ती स्तंभावर हिच्या शिल्पासह कर्पूरमंजिरी असे नाव कोरलेले आढळते. तिच्या मऊ मुलायम केसातून निथळणारे थेंब हंस किंवा चातक आसुसले पणाने पित असताना दाखविले जाते. बहुतांश ठिकाणी केवळ कल्पना करावी लागते. कारण चातक किंवा हंस यांची उपस्थित नसते. प्रस्तुत शिल्पात त्रिभंग अवस्थेत ही ' ललना ' उभी असून अंगप्रत्यांगाने ती नुकतीच तारुण्यात प्रवेश केलेली नवयौवना आहे अशी भासते. गळ्यामध्ये ग्रैवैयक, स्तनहार, बाजूबंद, कंकण, मेखला, तोडे, पदजालक हे तिच्या कमनीय देहावर शोभून दिसतील असे मोजकेच अलंकार तिने परिधान केलेले आहेत. कदाचित तिरप्या चेहऱ्यावर सुंदर असे शिरोभूषण असावे. तसेच धनुष्याकृती भुवया, धारदार नासिका, पातळ नाजूक ओठ, आंब्याच्या कोई सारखी हनुवटी तिच्या सौंदर्यात अधिकच भर घालीत असावेत. आज आपण केवळ कल्पना मात्र करू शकतो.
बांधेसूद शरीर, हाताच्या पंजाने मोजता येईल अशी नाजूक कटी, डाव्या पायावर सर्व शरीराचा भार असल्याने अगदी गोलाईयुक्त नाजूक डावा कमरेचा भाग, देहूडा पाऊली उभी असलेली ही सूरसुंदरी तिच्या कमनीय देहाचा प्रत्येक अवयव तारुण्याची उधाण ल्यालेला दाखवण्यात कलाकाराला विलक्षण यश लाभलेले आहे. तिचे गोलाकार स्तन मंडळे दाखविण्यात कलाकाराचे कसब पणाला लागलेले आहे. अत्यंत रेखीव अवयवाची ही सूरसुंदरी आपल्या उजव्या हाताने केस सांभार सांभाळत; असलेले घनदाट केस हळुवार पिळत असताना तिच्या केसातून ठिबकणारे थेंब जणू काही मोती आहेत. असे समजून हंस पक्षी ते मोती टिपण्याच्या तयारीत आहे. सदरील शिल्पात कोरलेला हंस आपली चोंच उघडून प्रत्येक थेंब अधाशासारखा पिण्यास व्याकुळ झालेला आहे. महत्त्वाचे म्हणजे प्रस्तुत शिल्प केवळ एक बाय तीन फूट एवढ्या जागेत कोरलेले आहे.
( हंस हा तसा शाकाहारी प्राणी असून क्वचित प्रसंगी पाण्यातील किडे खातो. त्याचे पाणी आणि दलदलीच्या ठिकाणी वास्तव्य असते. हंस मोती खातो अशी धारणा प्राचीन काळापासून साहित्यात दिसून येते. परंतु यात कवी कल्पनेच्या पलीकडे वास्तवाशी संबंध नाही. )
११ ) मुग्धा -
मुग्ध करणारी, मुग्धा साधी आहे – निरनिराळ्या दागिन्यांनी सजलेली एक निष्पाप तरुणी.
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील मुग्धा
१२) कंदुकक्रिडामग्ना : -
चेंडू खेळण्यात रममाण असणारी हि सुंदरी ! तरुण युवतींना चेंडू खेळायला आवडतो असा संदर्भ बाणभट्ट या संस्कृत लेखकाने नोंदविलेला आहे. दंडी या संस्कृत लेखकानेही एका राजकन्येला चेंडू खेळण्याची आवड असल्याचे नोंदविले आहे. शिल्पातील सुंदरी असा चेंडू खेळण्यात मग्न असण्याचे तपशील शिल्पातून दिसून येतात.
भुवनेश्वरच्या राजा राणी मंदीरावरील एक खेळाचे साहित्य घेतलेली नायिका
खजुराहोच्या मंदीरावर असलेल्या एका शिल्पात त्रिभंग अवस्थेत असलेल्या एका सुरसुंदरीच्या हातात चेंडु दाखविला आहे. तीच्या चेहर्यावरच्या भावावरुन ती खेळाचा आनंद घेत आहे असे दिसते.
भुवनेश्वरच्या मुक्तेश्वर मंदीरावर असलेल्या एका सुरसुंदरीच्या शिल्पात तीने तीच्या हातात टेनीसच्या बॅटसारखे खेळणे हातात धरले आहे, त्यावर चेंडु उडवून ती या खेळाचा आनंद घेताना दाखवली आहे, यावरुन त्याकाळातील स्त्रीया मनोरंजनासाठी चेंडूचे खेळ खेळत हे समजून येते.
टोका प्रवरासंगमच्या शिवमंदिरातील मरीचिका
मरीचिका, खिद्रापूर
१३ ) मरीचिका-
हातात धनुष्य बाण घेतलेल्या स्त्रीचे हे शिल्पांकन असते. खिद्रापूरच्या मंदिरामध्ये मरीचिकेचे सर्वोत्तम शिल्प आहे. डावा हात डोक्यावर सरळ उचललेला असून त्यात तिने धनुष्य धरले आहे, उजवा हात कोपरात वाकला असून प्रत्यंचेच्या खाली आहे. नुकताच तीने बाण सोडल्याचे ते निदर्शक आहे. त्वेषाने बाण सोडल्याच्या या कृतीनंतर तोल सावरायला क्षणभर तिने तिचा उजवा पाय डाव्या पायाच्या उचलून धरलेला दिसतो. या शिल्पांकनामध्ये तिचा डावा दिसत असून एका बाजूला तिचा चेहरा आणि बाण सोडलेल्या गेलाच्या धक्क्याने उसळलेल्या तिच्या वक्षाची गोलाई एकीकडे तर दुसरीकडे यालाच अनुरूप तिची पाठ आणि नितंबाचा गोलाकार दाखवून कलाकाराने अप्रतिम संतुलन साधले आहे. डॉ. देगलूरकरांच्या मते तिला जणूकाही तिच्या बाणाने अज्ञान अंध:काराचा नाश करायचा आहे. (देगलूरकर: २०१३, पृ.५८).
१४ ) वसंत सुंदरी :-
शिलाबालिका वसंत सुंदरी
या शिलाबालिकेच्या उजव्या हातात पिचकारी असावी पण आता हा हात तुटलेला आहे. तिच्या डाव्या हातात विड्याची पाने आहेत व तिच्यासोबत असलेल्या दोन सख्यांपैकी एक तिला बादलीतील पाण्याने पिचकारी भरून देतेय तर दुसरी पाणी. या शिल्पावरून एक शंका येते कि पिचकारीच्या प्रकारातील पाण्याचा पम्प ही इतकी जुनी संकल्पना होती का ? हीच्या पाठीमागील प्रभावळ , अंगावरील मला, वेशभूषा यातही अनेक बारकावे दिसतात. डाव्या हातातील पाने, हातांवरून ओघळणारे वस्त्र, याचबरोबर हीच्या पायांशी बहुधा शिल्पकाराने नाव देखील जुन्या कन्नड लिपीत कोरलेले आढळते व ते चिक्का हमपा असे असल्याचे सांगण्यात येते.
१४ ) नृपुरपादीका :-
इथे एक सुंदरी पायामध्ये पैजंण घालताना दाखवली असते.
भुवनेश्वरच्या राजा राणी मंदीरावरील नृपुरपादीका
नृपूरपादिका - पायात नुपूर बांधतांना.
खजुराहोच्या आदिनाथ मंदीरात चंडेल काळातील हे शिल्प पहायला मिळते. चंदेल काळातील बहुतेक मुर्तीकलेत अप्सरा, सुरसुंदरी किंवा कामशिल्प बघायला मिळतात. या शिल्पात तीचे वस्त्र, दागिने अतिशय बारकाईने कोरले आहेत.
केदारेश्वर मंदीरावरील नृपुरपादीका, धर्मापुरी
टोका प्रवरासंगमच्या शिवमंदिरातील नृपुरपादीका,
हि अप्सरा एका फांदीला तोडते आहे. तीच्या डाव्या हातात एक पान आहे एक दाढीवाला पुरुष तीच्या पायाला गुदगुल्या करताना दाखवला आहे.
राणी कि वावमधील अंजना
१६ ) अंजना :-
अंजना, हि सुरसुंदरी द्विभांग मुद्रेमध्ये कोरलेली आहे, तिच्या डाव्या हातात आरसा आहे आणि उजव्या हातात अंजना शलाका आहे. ती डोळ्यात काजळ लावत आहे. व्यवस्थित बसवलेले केस आणि कलात्मक कंबरपट्ट्या व्यतिरिक्त, अंजनाने तिच्या उन्नत स्तनांवर कुंची बांधलेली आहे. अलंकृत उत्तरीय आणि खांद्यावर पडलेले वस्त्र कमालीचे नैसर्गिकरीत्या दाखवलेले आहे. शिल्पीने देहबोलीतून तिचे सौंदर्य व्यक्त केले आहे.
प्राचीन शिल्पकलेतील स्वर्गीय अप्सरा अंजना: खजुराहो
नायिकेच्या डोळ्यांच्या सौंदर्याचे वर्णन करताना, कवींनी अनेकदा त्यांना विविध उपमा देऊन सजवले. डोळे हा असा मार्ग आहे ज्याद्वारे कामदेव हृदयात प्रवेश करतात आणि शरीराचा प्रत्येक अणुरेणू रोमांचित होते.कवी बिहारी सुंदरींच्या अशा आकर्षक नेत्रांचे वर्णन करताना म्हणतात...
अमिय हलाहल मद भरे, सेत स्याम रतनार।
जियत, मरत, झुकि झुकि परत, जिहि चितबत एकबार।।
कवीने डोळ्यांच्या पांढऱ्या भागाची तुलना अमृताशी, काळ्या बाहुलीची विषाशी आणि डोळ्यांची थोडीशी लालसरपणाची तुलना नशेशी ( मद ) केली आहे. कवी म्हणतो की नायिका शांतपणे ज्याच्याकडे पाहते ती व्यक्ती जणु जिवंत होते, तर ती ज्याच्याकडे रागाने पाहते ते जणु त्या व्यक्तीचे मृत्युच आहे आणि ज्याच्याकडे ती प्रेमाने पाहते ती व्यक्ती प्रेमाच्या नशेत आनंदाने नाचू लागतो. असे तीन गुण असलेले डोळे आकर्षक मानले जातात.
अंजना, एक स्वर्गीय अप्सरा मानली गेली आहे जी प्राचीन मंदिरांच्या प्रतिमाशास्त्रात समाविष्ट केली गेली आहे. ही मूर्ती अनेकदा मंदिरांच्या भिंतीवर कोरलेली दिसते. त्रिभंगी मुद्रेमधील एक सुंदरी आरशात आपला चेहरा पाहताना काडीने डोळ्यांत काजळ लावताना दिसते.
लज्जा हा स्त्रियांच्या डोळ्यांचा खरा दागिना मानला जात असला तरी डोळ्यांचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी डोळ्यांत काजळ घालणारी शिल्पात दाखवलेली नायिका किंवा अप्सरा त्या काळातील स्त्रियांच्या सौंदर्याबाबत जागरूक असल्याचा पुरावा आहे.
कारागिरांनी आपल्या कोरीवकामात डोळ्यांत काजळ लावणाऱ्या नायिकेला म्हणजे अंजन शलाकेला विशेष स्थान दिले आहे. अर्थिक
स्थितीनुसार, अंजन शलाकेची शिल्प सोने, चांदी, अष्टधातु किंवा हस्तिदंती बनविली जात होती. उत्खननादरम्यान हस्तिदंती शिल्प सुध्दा सापडले आहे.
डोळ्यांना सुशोभित करण्याची प्रथा प्राचीन काळापासून आजपर्यंत दिसून येतो. डोळ्यांमध्ये लावण्यासाठी काजळ बनवण्याची पद्धतही प्राचीन ग्रंथात सांगितली आहे, ज्यामध्ये डोळ्यातील दोष दूर करण्यासाठी काजळाचा उपयोग औषध म्हणून केला जातो.
सध्या काजळाची जागा पेन्सीलच्या रंगाने घेतली असली तरी आजही स्त्रीयांच्या डोळ्याचे खरे सौंदर्य काजळामुळे वाढते. वरील सर्व मुर्ती खजुराहोच्या मंदीरावरील आहेत.
१७ ) पद्मिनी
पद्महस्तेच नृत्याङी पट्टे पद्मंच पद्मिनी। - म्हणजे, एका हातात कमलपुष्प घेऊन अन्य हाताने नृत्यमुद्रा साधून नृत्य करणारी यौवनिका होय. या रूपातील सुरसुंदरी रहिमाबाद (जि. औरंगाबाद) येथील प्राचीन मंदिरावर आहे.
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील पद्मिनी
द्विभंग मुद्रेत उभ्या असलेल्या पद्मिनीच्या उजव्या हातात मोठ्या आकाराचे कमळ पुष्प आहे, ज्यामध्ये दिप लावण्याची सोय आहे. अलंकृत केशरचना, कानातले कुंडल, कंबरेची मेखला आणि पायतली वाळे यांचे कोरीवकाम असलेली कलाकृती अतिशय आकर्षक आहे. अधरीय आणि उत्तरीय अतिशय आकर्षक आहेत. हे शिल्प कलाकाराच्या सौंदर्यदृष्टीचे प्रतिक आहे.
खजुराहोच्या मुर्तीमध्ये खाज सुटणारे प्रदर्शन
खाज सुटणे ही अशी गोष्ट आहे की ती आजार मानायची की सुखाची हे ठरवणे फार कठीण आहे. खाजवण्याइतका आनंद कशानेच मिळत नाही. आनंद, वाटत असेल तर खाजवत रहा. शरीराच्या कोणत्याही भागात खाज येऊ शकते. जिभेपासून वर्ज्य प्रदेशापर्यंत. ही खाजही अशीच आहे की कधी कधी ती अशा ठिकाणी उद्भवते जिथे माणसांना प्रवेश नाही. बाजूला सरकत खाजवण्याची कसरत त्याला करावी लागते.
अशीच एक गोष्ट म्हणजे पार्श्वभागात खाज सुटणे. खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिराच्या भिंतीच्या शिल्पात या खाजेचे सुंदर शिल्प साकारण्यात आले आहे. ज्यामध्ये अप्सरा त्रिभंगी मुद्रेत तिची पाठ खरचटताना दिसत आहे आणि खाजवताना तिला खाजलेल्या जागेवर ओरखडेही आले आहेत. तीला पाठ खाजवण्यासाठी तीचे शरीर एखाद्या जिम्नॅस्टसारखे वाकवावे लागते. कारागिराची कलाकुसरही अप्रतिम आहे, शरीराच्या सर्व अवयवांची लवचिकता आणि चेहऱ्यावर खाजविल्याचा आनंद त्याने आपल्या कलेचा वापर करून दाखवला आहे.
यावरून असे दिसून येते की खाज फक्त सामान्य लोकांमध्येच होते असे नाही. अगदी राजे, महाराज, उच्च अधिकारी, अप्सरा यांनाही खाज सुटते आणि अशावेळी खाजविणे हे प्राधान्याने करायचे काम मानले जाते. खाजवण्याचा आनंद हा देण्याच्या आनंदापेक्षा कमी नाही. खाजवल्याशिवाय मनाला शांती मिळत नाही. गर्दीच्या मेळाव्यात जननेंद्रियाच्या भागात खाज सुटते तेव्हा सर्वात मोठी अडचण उद्भवते. अशा परिस्थितीत, खाजवणे असभ्य मानले जाऊ शकते, परंतु खाजवणे आवश्यक आहे.
अशा खाज सुटलेल्या परिस्थितीत माणसाला नम्रता आणि सभ्यता आणि ओरखडे यांचा त्याग करावा लागतो. बड्या नेत्यांची डोकी खाजवत असल्याची चित्रे अधूनमधून प्रसारमाध्यमांमध्ये येतात. वरील विश्लेषणावरून, आपण असे गृहीत धरू शकतो की खाज सुटणे हा सध्याचा आजार/व्यसन नाही. प्राचीन काळीही या आनंदाचे इच्छुक होते. म्हणून, जर खाज येत असेल तर ते व्यत्यय न घेता खाजवले जाउ शकते. धन्य तो कलाकार ज्याने खाज सुटण्यासारख्या आनंदाचेही कौशल्याने आणि बारीकतेने चित्रण केले आहे.
आता समस्या अशी आहे की खाज सुटणे हे एक रोग किंवा आनंद म्हणून वर्गीकृत केले पाहिजे. रोगाच्या श्रेणीत टाकले तर खाजवण्याचा आनंद निघून जाईल. जर आपण ते सुखाच्या श्रेणीत ठेवले तर एक दिवस ओरबाडणे रोगात बदलेल.
१८ ) गूढशब्दा :-
१ - हिचे देहरूप - अभयदा शिशुयुक्ता पद्मनेत्रा साउच्यते । - म्हणजे, एका हाताने अभयमुद्रा साकारून लहान मुलाला शेजारी घेणारी युवती होय - असे आढळते.
२ - पानगावच्या (जि. लातूर) विठ्ठल मंदिरावरील एका शिल्पात गूढशब्दा त्रिभंगात उभी असून, तिच्या डाव्या कमरेवरील स्तनपानोत्सुक बाळाने डावा हात तिच्या डाव्या स्तनावर ठेवला असून, ती उजव्या बाजूच्या उभ्या गोंडस बालकाच्या डाव्या हाताचे बोट पकडून कुठे तरी जाण्याच्या स्थितीत दिसते.
३ - उजव्या खांद्यावर गोल बुचड्यात केलेली आकर्षक केशरचना रुळविणारी ही धष्टपुष्ट अवयवाची मनमोहिनी अलंकृत असून, मदनज्वराने देहसौष्ठवाच्या तुलनेत तिची बारीक झालेली कंबर पाहून आपल्याला -
वाढे वयाच्यासह भार ज्यांचा
तो नित्य वाहून जणूं स्तनांचा ।
थकोनिया याकमलेक्षणेची
होईकटी ही कृश फार साची ।। - असे मनोमन वाटते.
तिच्या सिंहकटीमुळेच तिची मादकता अधिक आकर्षक झाली आहे. गूढ शब्दांच्या दोन सुंदर प्रतिमा खिद्रापूरच्या (जि. कोल्हापूर) कोपेश्वर मंदिरावर पाहावयास मिळतात.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील गुढशब्दा
१९ ) चित्रिणी :- नृत्यांगना प्रकारातील कमनीय अंगकांतीची ही आकर्षक मदालसा असून, तिचे रूप - कपाले वामहस्ताच नृत्यभावाच चित्रिणी । - म्हणजे, जी नर्तकी स्वत:चा डावा हात मस्तकावर ठेवून, उजवा हात खाली टोंगळा किंवा मांडीला स्पर्शून स्वत:च्या बेमालूम अंगिकाभिनयाकरणाने नृत्योपासकाच्या हृदयाचा ताबा न कळत घेते, अशी यौवना होय. मंदिर स्थापत्यातील इतर सुरसुंदरीबरोबर हिची ओळख तिच्या उपरोल्लेखित विशेष अंगविक्षेपावरूनच करायची असते.
काही शिल्पे ही एकट्या नर्तकीची असून काही ठिकाणी समूहाने नर्तकी नृत्य करताना दिसतात. काही शिल्पात या नर्तकी सुडौल बांध्याच्या, देखण्या चेहरा असलेल्या आणि चेहऱ्यावर नृत्य करताना भावपूर्णता असलेल्या असतात.काही वेळेला या शिल्पातील नर्तकी या पायाला घुंगरू बांधत असलेल्या मुद्रेत दिसतात. त्यांची वस्त्रे, त्याचे अवयव यांचे अचूक रेखांकन या शिल्पात केलेले आढळते. अजिंठा, खजुराहो येथील अशा नर्तकी या प्रसिद्ध आहेत. भारतीय प्राचीन मंदिरात बाहेरच्या बाजूला अशा नृत्यांगना कोरलेल्या असतात. याचे कारण म्हणजे देवतेचे रंजन करण्यासाठी नर्तिकेने देवळाच्या रंगशिळा नावाच्या स्थानी उभे राहून नृत्य करायचे असते आणि त्या माध्यमातून देवाला प्रसन्न करायचे असते.
या शिल्पात एक नृत्यमग्न तपस्वी स्त्री दाखवली आहे. कदाचित हि योगिनी असावी. हि स्त्री तांत्रिक संप्रदायाचे प्रतिनिधीत्व करते. याची खात्री तीच्या एका हातात असलेल्या कवटीमध्ये एक मासा दाखवला आहे तर दुसर्या हातात खटवांग हे शस्त्र दाखवले आहे. तीच्या डोक्यावर जटा दाखवल्या आहेत. तसेच तीने दागिने लेवून स्वतःला नटवले आहे. तीच्या कमरेवर जनावराचे चामडे लपेटले आहे. तीच्या पायात चप्पल दिसत आहे तसेच एक दाढीवाला तपस्वी ढोल वाजवताना दाखवला आहे.
टाहाकारीच्या मंदीरावरील वृश्चिक सुंदरी
टाहाकारीचे मंदिरावरील अनेक देवळांच्या बाहेरच्या भिंतीवर एक स्त्री विंचू मांडीवर चढतो आहे असे पाहून त्याला दूर ढकलण्यासाठी वस्त्र झटकते आहे असे दाखविलेले असते.विंचू हा वासनेचे प्रतीक आहे.त्याचे विष जसे चढते तसेच वासनेचेही आहे. वासनग्रस्त मनुष्यास तिचे शमन करणे दुष्कर ठरते.
२१ )मांडीवर विंचू असलेली : -
या सुरसुंदरीच्या मांडीवर विंचू कोरलेला असतो. विंचू हे कामविकाराचे प्रतीक मानले जाते. या सुरसुंदरीचे अवयव पुष्ट दाखविलेले असतात. वासनांवर नियंत्रण करणे असे यातून सूचित केले जाते. आपल्या वाईट गुणांना झटकून टाकून सवत:ला घडविणे असेही हिचे शिल्प सूचित करते. मांडीवर विंचू चढतोय, अशी सुरसुंदरी आठवण करून देते
सुरसुन्दरीचं वर्णन करताना मांडीवर विंचू चढलेली आहे. ती विंचू असल्याने भयकंपित होऊन आपले वस्त्र झटकते, तसं तीच शरीरसौष्ठव उघड होतं. पण तिच्या अस्तित्वाचा अर्थ सांगितल्याशिवाय तीच तसं असणं पटत नाही. म्हणून तो विंचू तिथे आला. आता मला संत वाङ्मयाची काही पार्श्वभूमी असल्याने, नाथांचं भारूड मला आठवतं. विंचू चावला, विंचू चावला, काम-क्रोध अंगाशी आला.. ते ती सुरसुंदरी भक्तांना सांगते. तुम्ही देवळात जाताय आता काम क्रोध तुमच्या मनात येऊ नये, काम क्रोधादि भावनांची वस्त्र तुम्ही झटकून टाका आणि मंदिरात प्रवेश करा.
२२ ) केतकीभरणा : - केतकीचे पुष्प जिने आभरण म्हणून धारण केले आहे ती.
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील केतकीभरणा
टाहाकारीचे मंदिरावरील दर्पणा(केतकीभरणा ): स्वतःचे नटणे नीटनेटके झाले आहे कि नाही हे आरशात न्याहाळणाऱ्या सुरसुंदरी म्हणजे दर्पणा. येथे सुरसुंदरी विपुल केशसंभारात फुल खोचताना दिसतेय. पण हिला केतकीभरणा म्हणायचे.
२३ ) सद्यस्नात -
द्विभंग मुद्रामध्ये चित्रित केलेल्या सद्यस्नाता या सुरसुंदरीच्या पायाजवळ उजव्या कोपऱ्यात कमळाची कळी बरोबर असलेला हंसही काढलेला आहे. आपल्या डाव्या हाताने आंघोळीमुळे ओल्या झालेल्या आणि अर्धनग्न शरीराला चिकटलेल्या कपड्याचा सोगा सद्यनाथाने धरला आहे आणि उजव्या हाताने लांब वेणी धरून त्यातील पाणी पिळून काढत आहे. हंसाने आपली मान वरच्या दिशेने वळवली आहे, तीच्या केसांच्या टोकांमधून टपकणारे सुगंधित पाण्याचे थेंब त्याला प्यायचे आहे.या मुर्तीचे स्तन भग्न आहेत आणि दागिन्यांमध्ये फक्त बांगड्या दाखवल्या आहेत. मुर्तीच्या तपशीलाचा विचार केला त हि कलाकृती उच्च दर्जाची आहे.
सद्यस्नाता मुर्तीचे खजुराहोच्या मंदिरात शिल्पकलेतील एक चमत्कार मानायला हवे. त्याकाळी अशी शिल्प तयार करताना मुर्तीचे देह सौष्ठव, वस्त्रादि अलंकरण आणि सुंदरता दिसेल याची विशेष काळजी घेतली जाइ.
मंदिराच्या भिंतींवर शिल्पकाम करताना दैनंदिन दिनचर्यांना विशेष प्रकारे दाखवण्यात आलेले आहे. ज्यामध्ये आंघोळीनंतर नटण्यापासून ते दिवसाच्या शेवटी शरीर सैलावण्यासाठी दिलेल्या आळसापर्यंत सर्व काही दाखवण्यात आले आहे.
खजुराहो के कंदारिया महादेव के भित्ति में मनोविनोद एवं अंत:पुर के साथी के रुप में हंस। स्द्यस्नाता स्त्री के केशों से टपकती हुई जल की बूंदों को मोती समझ कर ग्रहण करता हुआ।
वरील शिल्पांमध्ये हेच दाखविण्यात आले आहे. ज्यामध्ये मुर्तीचे सौंदर्य आणि संकल्पना समोर आली आहे.
पहिल्या चित्रात, नवविवाहित स्त्री वेणीसाठी केस पिळून ती व्यवस्थित करत आहे आणि त्यातून पडणारे पाण्याचे थेंब अंगावर दिसत आहेत. जे कारागिराने कुशलतेने दाखवले आहेत, यासोबतच कपड्यांवर केलेली कारागिरीही दिसून येते.
दुसर्या बाजूच्या मुर्तीत असे दाखविले आहे कि स्त्री केसांना वेणी घालण्यासाठी पिळत आहे आणि खाली दिसणारी हंसाची मान ते थेंब टिपून घेत आहे.
भिंतींवर बसवलेल्या या मूर्तींची केशरचनाही लक्षवेधी आहे. सर्व मूर्तींची केशरचना वेगळी आहे. यावरून त्याकाळी केशरचनेबाबत विशेष काळजी घेतल्याचे दिसून येते. प्राचीन आणि सध्याच्या केशरचनांवर संशोधन केले तर अनेक नवीन गोष्टी समोर येतील.
२४ ) मर्दला : - चर्मवाद्य वाजवत असलेली.
.
वरील स्त्रीने तिचे केस अंबाडा घालून खाली सोडले आहेत. तसेच तिने केसातही दागिने घातलेले दिसतात. तिच्या हातात एक छोटे मृदूंग दिसत आहे. कोपराजवळ एक दागिना आहे किंवा ती वाकी असावी पण ती दंडावर न घालता बरीच खाली घातलेली दिसते. व खांद्यावरही एक दागिना आहे.
कोणार्क येथील सूर्य मंदिर हे ओरिसातील उत्कृष्ट वास्तुशिल्पांपैकी एक असून ते गंगा वंशाचा राजा नरसिंहदेव प्रथम याने ओरिसातील पुरीजवळ भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर बांधले होते. या काळात शिल्पकलेत अनेक प्रयोग केले गेले.. हे मंदिर त्याच्या अवाढव्य रचनेसाठी आणि मोठ्या आकाराच्या शिल्पांसाठी प्रसिद्ध आहे.
इथली बहुतेक शिल्पे काळ्या पाषाणात घडवली आहेत. अशीच शिल्पे नंतरच्या पाल काळातील म्हणजे बंगाल शैलीशी साम्य दाखवणारी आहेत. या शिल्पांचे अतिशय नाजुक कोरीवकाम केले आहे आणि चेहरे रुंद आंणि हसरे दाखवले आहेत. शिल्पकाम अतिशय बारकाईने आणि नाजुकपणे केले आहे. मंदिरा वरच्या शिल्पामुळे मंदिराचे सौंदर्य आणि सौंदर्य वाढते. या मंदिरात सूर्याची मोठी प्रतिमा आणि स्त्री संगीतकाराची शिल्पे याला एक वेगळाच दर्जा देतात. वर दाखवलेली मर्दला हि स्त्री वादक अशाच प्रकारच्या शिल्पांच्या गटातील एक आहे.
हि स्त्री वादकांची शिल्प मंडोवराच्या खालच्या आणि मधल्या स्तरांत आढळतात. या सुरसुंदरी अतिशय आत्मविश्वासाने आणि आनंदाने वाद्य वाजवताना दिसून येतात. त्यांच्या हालचाली लयबध्द दाखलेल्या आहेत.
या मंदीरावरील प्रत्येका वादक सुरसुंदरीला वेगवेगळ्या प्रकारची वाद्ये वाजवताना दाखवले आहे. त्यातील मर्दला हि सुरसुंदरी ढोलकी वाजवताना दाखवली जाते. रुंद हसरा चेहरा, हातपायांच्या लयबद्ध हालचाली आणि डोके थोडे झुकलेले, या मर्दलेचे सौंदर्य वृध्दींगत करतात. तीच्या स्तनांच्या मध्ये दाखवलेल्या दागिन्यांने देखणेपण अजून वाढवते.या शिल्पांना वाकलेले दाखवल्यामुळे एक वक्र लय सादर दिसते..याशिवाय वस्त्रांना दाखवलेल्या चुण्यांमुळे शिल्पाचा जिवंतपणा वाढतो.
वरील स्त्रीने तिचे केस अंबाडा घालून खाली सोडले आहेत. तसेच तिने केसातही दागिने घातलेले दिसतात. तिच्या हातात एक छोटे मृदूंग दिसत आहे. कोपराजवळ एक दागिना आहे किंवा ती वाकी असावी पण ती दंडावर न घालता बरीच खाली घातलेली दिसते. व खांद्यावरही एक दागिना आहे. असे दागिने बघितले नाहीत. शेजारील शिल्पात एक पुरुष मृदूंग वाजवताना दिसत आहे तर त्याच्या शेजारील माणसाची टोपी वेगळीच दिसते.
खिद्रापुरच्या कोपेश्वर मंदीरातील मर्दला
वरील शिल्पात ही स्त्री जे वाजवते आहे ते साधे मृदूंग नाही. याच्या वर चामड्याला ताण देण्याच्या दोऱ्यांखाली सरकत्या खुट्या असतात. एका हाताने हे वाद्य वाजवायचे व त्याचवेळेस त्या खुट्ट्या सरकवून वेगळा ध्वनी निर्माण करायचा असा हा अवघड प्रकार असतो. या प्रकारचे वाद्य दक्षिणेत वाजवत असत पण बहुदा आता कोणी वाजवत नाहीत.
२५ ) तंत मर्दला :-
तंतू वाद्य वाजविणारी "तंत मर्दला". आज स्त्रीया गाताना नृत्य करताना आढळतात. पण त्या मानाने वाद्य वादन करताना फारशा आढळून येत नाहीत. पण प्राचीन मंदिरांवरील शिल्पात वादक स्त्रीया दर्शविलेल्या आहेत. म्हणजे पूर्वीच्या काळात स्त्रीया संगीताच्या क्षेत्रात सर्वच अंगांनी आपले योगदान देत होत्या.
होट्टल (ता. देगलूर, जि. नांदेड) च्या मंदिरावरील तंतमर्दला
टोका प्रवरासंगमच्या शिवमंदिरातील तंतुमर्दला
भुवनेश्वरच्या मुक्तेश्वर महादेव मंदीराच्या भिंतीवर असलेले वीणावादीनीचे शिल्प
तंतुमर्दला, खजुराहो
वैशालीच्या नगरवधूच्या सलील क्रिडेची वर्णन आहेत, त्यात गायन, वादन, नृत्य हे सर्व मनोरंजनासाठी केले जायचे. वरील शिल्पात एका वृक्षाखाली वीणा वादन करणारी स्त्री दाखवली आहे.
२६) वेणुवादिनी :-
या सुरसुंदरीला द्विभंग मुद्रेमध्ये वेणू वाजवताना दाखवले आहे. तिच्या डोक्यावर आकर्षक केशरचना केलेली आहे जी मागील बाजूस गाठीमध्ये बांधलेली आहे. तिने रत्नजडित मुकुट, चक्र कुंडल, स्तनसूत्र, भुजबंध, कंकण, कटिसूत्र, उत्तरिय आणि जवळजवळ तिच्या पायाला स्पर्श करणारी वस्त्रे परिधान केली आहेत. भावनिक झालेली वेणुवादिनी आपल्या दोन्ही हातांनी वेणूला धरून ओठांवर ठेवते. तिवर, जबलपूर येथून प्राप्त झालेली १२ व्या शतकातील ही मूर्ती सध्या जबलपूरच्या राणी दुर्गावती संग्रहालयात प्रदर्शित करण्यात आली आहे.
केदारेश्वर मंदीरावरील वादक स्त्री, धर्मापुरी
खिद्रापुरच्या कोपेश्वर मंदीरातील बासरीवादीका
वेणूवादीका, खजुराहो
प्राचीन कलाकुसरीतील वाद्ये आणि नृत्य: खजुराहो
बरसां लागे सावन, बुंदिया आवान लागे…
गायन आणि वादन हा आपले प्राचीन वारस आहे. बासरीचे मधुर सूर किती हजारो वर्षांपासून मानवी हृदयाच्या तारांना झंकारत आहेत. असे मानले जाते की सर्व वाद्यांमध्ये मानवाने प्रथम बासरी आणि मृदंग वापरण्यास सुरुवात केली. बासरीची उपस्थिती प्राचीन काळात भारतापासून युरोप आणि जर्मनीपर्यंत आढळते. हाडापासून बनवलेल्या अनेक बासरी जर्मनीच्या स्वाबियन अल्ब प्रदेशात सापडल्या आहेत, जे अंदाजे ४०००० ते ३५००० वर्षांपूर्वीच्या आहेत.
मुरली वादन… लक्ष्मण मंदिर खजुराहो
मुरलीधर, वेणुगोपाल, कृष्ण हे भारतात प्रसिद्ध आहेत, त्यांच्या बासरीच्या मधुर सुराने संपूर्ण जग मंत्रमुग्ध झाले आहे. गायन आणि वादन यांचे नाते शरीर आणि आत्म्यासारखे आहे, एकाशिवाय दुसरे अपूर्ण आहे. सूर तालाचा संगम माणसाला दुसऱ्या जगात घेऊन जातो आणि स्वर्गीय आनंद देतो. संगीताने देवांपासून सामान्य नागरिकांपर्यंत सर्वांना प्रभावित केले. नृत्य हे गाणे आणि वादनाशी देखील संबधीत आहे. वाद्याशिवाय नृत्याला लय नसते. प्राचीन काळापासून ते आजपर्यंत मनोरंजनाचे साधन म्हणजे वाद्य.
आलाप… लक्ष्मण मंदिर खजुराहो
वरील छायाचित्रे खजुराहोच्या मंदिरातून काढलेली आहेत. खजुराहोच्या मंदिरांची शिल्पे इतकी चैतन्यपूर्ण आणि वैविध्यपूर्ण आहेत. प्राचीन कलाकुसरीत त्या काळातील वाद्ये आणि नृत्याचे दर्शन केलेले असते. कारागिरांनी त्यांच्या कलाकुसरीतून नृत्याचे भाव सुंदरपणे टिपले आहेत.
वास्तुकला आणि हस्तकला यांमध्ये बदल :-
काळानुसार, वास्तुकला आणि हस्तकला या विषयांमध्ये बदल होत आहेत, ज्यामुळे त्याच्या निर्मितीच्या काळाची माहिती मिळते. जर आपण सहाव्या शतकापासून आजपर्यंत पाहिले तर आपल्याला हळूहळू बदल दिसून येतात. हे बदल कारागिरी, शरीरयष्टी, कपडे आणि दागिने इत्यादींच्या सौंदर्यात प्रतिबिंबित होतात. हा बदल पाहण्यासाठी, मीमांसा, दृष्टिकोन आवश्यक आहे. जिथे कुठे मोठा बदल होतो, तो सर्वांना दिसतो आणि त्यांचे लक्ष वेधून घेतो.
प्राचीन भारतीय पारंपारिक वाद्यांमध्ये मृदंग, ढोल, नगारा, वीणा, वेणू इत्यादी वाद्ये दिसतात. या वाद्यामध्ये वाजवण्याचे विशिष्ट ठिकाण आणि संगीतकाराच्या पसंतीनुसार बदल केले जातात. हे बदल हस्तकलेतही दिसून येतात. खजुराहो येथील लक्ष्मण मंदिराच्या भिंतीवर जसे नृत्य करणाऱ्या गणपतीच्या उजव्या बाजूला ढोल (ढोल) आणि डाव्या बाजूला ड्रमवादक दिसतो.ड्रमवाद्क बघीतला कि येथे आपल्याला अचानक बदल झाल्यासारखा वाटतो. कारण ड्रम हे एक पाश्चात्य वाद्य मानले जाते. पण या कलाकृतीवरून असे दिसून येते की ड्रमसारखे वाद्ये येथे आधीच होती.
बस्तरमधील दंतेश्वरी मंदिरात आपल्याला अशीच काहीशी वास्तुकला दिसते. गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूला असलेल्या शिल्पात, एक कुलीन स्त्री खांद्यावर पर्स घेऊन चाललेली दिसते आणि तिच्या मागे एक सेविका तिला पंख्यांने घालताना दिसते. ही कलाकृती १४ व्या शतकातील असल्याचे मानले जाते. या शिल्पात दाखवलेला पर्स आजही ट्रेंडमध्ये आहे. आजही आपण बाजारात गेलो तर या प्रकारची पर्स खरेदी करू शकतो.
या मुर्तीच्या कलाकृतीवरून सहाव्या शतकापासून आजपर्यंत या कलेत किती बदल झाला आहे हे स्पष्टपणे दिसून येते. हे शिल्प अमरकंटकच्या अलिकडेच बांधलेल्या जैन मंदिरातील आहे.
या शिल्पात, ती महिला संपूर्ण भारतीय पोशाखात सजलेली असून व्हायोलिन वाजवत आहे. वास्तविक व्हायोलिन हे युरोपचे मुख्य वाद्य आहे. त्या कारागिराने व्हायोलिनसारखे वाद्य किती सहजपणे आपल्या कलाकृतीत स्वीकारले. या शिल्पात मुर्तीच्या गळ्यात असलेल्या दोन साखळ्या आणि कमरेच्या पट्ट्याची रुंदी अधिक स्पष्ट दिसते. अलंकारांमध्येही बदल आहे. काळाबरोबर होणारा हा बदल आहे. काळानुसार बदल अपरिहार्य आहे.
२७ ) अहिनकुल सुंदरी :-
हा अजून एक वेगळा प्रकार. हा स्त्रीचे सामर्थ्य दाखवणारा. हीने आपल्या एका हातात मुंगूस तर दुसर्या हातात साप धरीला असून त्या दोघांनाही ही झुंजवत आहे. जणू माझी तुमच्यावर पूर्ण हुकूमत आहे असेच ती दर्शवीत आहे.
खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही तशा प्रकारची प्रतिमा.
चंवर धारिणी ( विट्ठल मंदिर हम्पी कर्नाटक) फ़ोटो ललित शर्मा
खिद्रापुर कोपेश्वर मंदीरातील चामरा
परिचारिका द्वार शाखा पातालेश्वर मंदिर मल्हार
परिचारीका :-
द्विभंग मुद्रेध्ये कोरलेल्या परिचारीका या सुरसुंदरीने तिच्या उजव्या हातात चावर आणि डाव्या हाताने गजहस्त मुद्रा धारण केली आहे. नितंब, भरदार स्तन,गळ्यातील माला आणि कर्णफुले आकर्षक आहेत. कमरेला कटीबंध घातला आहे. डोक्यावरील अलंकृत केशरचना कलशाच्या आकाराप्रमाणे आहे.
२९ ) स्वाधीनपतिका :-
आपल्या सौंदर्याने आपला प्रियकर किंवा पती याला स्वतःच्या अंकित ठेवणाऱ्या या सुंदरी शिल्पपटावर अंकित असतात. त्यांच्या मुखावर अहंकार आणि सौंदर्याचा अभिमानही दाखविलेला असतो
पूजेच्या वस्तुसह असलेली अप्सरा
या शिल्पात एका अप्सरेने उजव्या हातात वस्त्र तर डाव्या हातात शंख धरला आहे. तीच्या गळ्यातील माळेत तीन मोती गुंफलेले आहेत. या परिसरात या प्रकारची बरीच शिल्पे दिसतात. महत्वाचे म्हणजे इथल्या शिल्पात दाखवलेले सर्व शंख हे दक्षिणावर्ती प्रकारचे आहेत.
हे शिल्प एका योगीनीचे आहे. तीने आपला उजवा हात वर उचलला आहे, त्यात एक कवटीने बनवलेले पेला धरलेला आहे. तीच्या डाव्या हातात फास धरलेला आहे. कवटीच्या पेलयात असलेला मासा आणि हातात असलेला फास याचा नेमका अर्थ समजत नाही, हे एक गुढ आहे.बहुतेक शिल्पाग्त हे दोन्ही एकत्र दाखवले असतात. आज मात्र त्यांचा हेतु समजत नाही. इतर सुरसुंदरीच्या शिल्पापेक्षा इथे एक वेगळेपण हिची केशरचना. केस अगदी सरळ बसवले आहेत.
या सुंदरीने एक साधारण वस्त्र धारण केले आहे. हे वस्त्र तीच्या घोट्यापर्यंत पोहचते. तीच्या खांद्यावरुन दुपट्ट्यासारखे वस्त्र दाखवले आहे. तीच्या गळ्यात एक माला घातली आहे. हा हार कदाचित हाडांपासून बनवला असावा. तीच्या डाव्या हातात चिमटा किंवा तसा दिसणारा फासा आहे. त्याचा पुढील भाग चपटा दाखवला आहे. तीच्या बाजुला एक कुत्रा तीच्यावर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न करत आहे. ती त्याला आपल्या हाताने त्याला हाकलण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यासाठी तीने हाताची तर्जनी मुद्रा बनवली आहे. भुंकणारा कुत्रा हा मध्ययुगीन कालाशी संबधीत जीवनाशी आहे.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील पाशसुंदरी
ही अप्सरा तर्जनी मुद्रा करुन खालच्या दिशेने दाखवत आहे.
कुंडल धारण
३० ) कुंडल धारण करणारी सुरसुंदरी : -
उजव्या कानाच्या पाळीत वर्तुळाकृती अलंकार बसवताना आपले दोन्ही हात तिने कानाजवळ नेलेले आहेत.त्यातही उजव्या कानापर्यंत पोचणारा,छातीवरून जाणारा तिचा डावा स्तन त्या हाताखालून डोकावताना दिसतो.ती पाय दुमडून उभी असल्यामुळे डाव्या पिंढरीला उजवा पाय छेदतो व साहजिकपणे त्यावरील वजन कमी होते. ही सुरसुंदरी देखणी नसली तरी ती आपले लक्ष वेधून घेते ते तिच्या लयबद्ध मोहक हालचालीमुळे.
रती
३१ ) रती :-
या शिल्पात ती पाय दुमडून उभी असून इक्षुदंडाचे धनुष्य तिने मांड्यात सहजगत्या धरल्याचे दिसते.त्रिभंगात हि उभी असून तिच्या उजव्या हातात बाण आहे.अशा चाल करून जायच्या तयारीत असतानाही प्रसाधन करण्यास ती विसरत नाही. तिच्या डाव्या पायाला आळिते लावत असलेली तिची दासी बाजूला दिसते आहे.माथी तिच्या करंडमुकुट आहे.
टाहाकारीचे मंदिरावरील रती
टाहाकारीचे मंदिरावरील फासा घेतलेली सुंदरी
३२ ) नागकन्यांची उल्लेखनीय शिल्पे
पानगाव (जिल्हा लातूर) :- येथील विठ्ठल मंदिरात (इ.स. ११वे शतक) एका नागकन्येने तिच्या उजव्या हातामध्ये एका प्रचंड नागाला अलगद पकडलेले आहे, तिचा डाव हात डोक्यावरती असून त्यावर एक मुंगुस बसले आहे. मुंगुस आणि साप हे परस्परांचे जन्मजात शत्रू. त्या दोघांनाही तिने एकाच वेळेस लीलया ताब्यात ठेवले आहे. तो मुंगुस अशा पद्धतीने दबा धरून बसलेला आहे की कधी तिचे लक्ष उडते आणि तो सापावर झेपावतो. तर तो नाग तिच्या दोन बोटांच्या चिमटीतून सुटण्यासाठी तोंड उघडून सळसळतो आहे. तिचा आत्मविश्वास तिच्या नजरेतून स्पष्ट दिसतो आहे. नागकन्या विठ्ठल मंदिर, पानगाव
नागकन्यांच्या मालिकेतील सर्वोत्तम शिल्प हे राणी की बाव, पाटण येथे आहे. पूर्णाकृती असलेल्या ह्या शिल्पामध्ये तिच्या दंडावर आणि मनगटावर रुद्राक्षाच्या दोन बांगड्या आणि गळ्यात रुद्राक्षांचीच एक कंठी एवढेच तिच्या अंगावर आहेत. तिच्या उजव्या हातात एक वाटी असून त्यात एक मासा आहे, ज्याचे प्रलोभन ती एका महाभयंकर सर्पाला देते आहे. ज्याचे तोंड त्या वाटीजवळ असून त्या सपनि तिच्या मागून त्याच्या शेपटीचे वेटोळे तिच्या डाव्या मांडी भोवती गुंडाळलेले आहे. तिचा डावा हात तिने त्याच्यावर उगारलेला आहे. तिच्या पायामध्ये एक मोर आहे. इथेही या दोन जन्मजात शत्रूना लीलया नियंत्रणात ठेवणाऱ्या या विषकन्येचे हे अप्रतिम असे शिल्पांकन आहे. तिच्या ओटीपोटावर दोन आडव्या वळ्या आहेत, ती कुमारिका नसल्याचे ते लक्षण आहे. तिच्या डोक्यावर अशुभदर्शक तीन घुबडे कोरलेली आहेत. शरीर शास्त्राच्या दृष्टीने आणि तिच्या हालचालींना पोषक असे शरीराच्या अंगोपांगाचे बारकावे थक्क करणारे आहेत. या उन्मुक्त आणि अनावृत अशा रूपाच्या प्रथमदर्शी मोहात जरी कोणी पडले तरी त्याने ती एक विषकन्या आहे याचे स्मरण ठेवावे.
नागकन्या, रानी की वाव, पाटण
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील नागकन्या
३३ ) विषकन्या :-
तत्कालीन कालखंडात शत्रूला संपवण्यासाठी विषकन्यांचा सर्रास वापर होईल. शत्रूला आपल्या सौंदर्याने भुलवून विषप्रयोगाद्वारे ह्या त्याचा मृत्यू घडवून आणत. शिल्पांमधले ह्यांचे चित्रण सहजी ओळखता येते. अतिशय सुंदर, सुडौल, पूर्णतया नग्न, मस्तकी अथवा गुढघ्यावर सर्पांचा वेढा ही यांची प्रमुख लक्षणे. काही वेळा ह्यांच्या पायांत पादत्राणे सुद्धा आढळून येतात.
पिंपरी दुमाला मधील ही विषकन्या. हिने आपल्या मस्तकी काहीतरी धरीले असून पायांत सर्पांचा वेढा आहे.
भुलेश्वर मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील ही विषकन्या पाहा. हीने आपल्या मस्तकी सर्प धारण केला आहे.
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही विषकन्या. हीने आपल्या खांद्यावरून सर्प धारण केला असून ही आपले विभ्रम दाखवीत आहे. हिच्या पायांकडे पहा. चक्क चपला/ सॅन्डल्स दिसत आहेत.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातल्या बाह्य भिंतीवरची ही अत्यंत सौष्ठवपूर्ण विषकन्यका. हीने आपल्या कमरेवरून सर्प गुंडाळलेला असून ती आपले नानाविध विभ्रम दाखवीत आहे. हिने सुद्धा पादत्राणे परिधान केलेली आहेत.
होट्टलच्या मंदीरावरील नागकन्या
रानी कि वाव ( गुजरात ) मधील हि नागकन्या ! हि नग्न दाखवली असून तीच्या हातात मासा असलेला एक कवटीचे पात्र आहे आणि एक साप तीच्या पायाजवळ रेंगाळत आहे जणू काही त्याला पात्रातून पाणी प्यायचे आहे; त्याच्या डाव्या हाताची बोटे उलगडली आहे तर तर्जनी जणु चेतावणी देणारी वाटते; तीच्या पायाजवळ एक मोर आहे; आणि वरच्या बाजुला तीन घुबड एका काठड्यावर बसले आहेत. विहिरीच्या आतील भागात अशीच आणखी काही मुर्ती आहे.
याच प्रकारचे आणखी एक नागकन्येचे रानी कि वावमधील शिल्प
रानी कि वावमशीलच आणखी एक नागकन्या ! या शिल्पात नागकन्येने खांद्यावर घेतलेल्या एका पट्ट्याखेरीज काहीही परिधान केलेले नाही. तीच्या हातात एक कवटीचे पात्र धरले आहे, ज्यामध्ये तीने आपला डावा हात बुडवला आहे. तीच्या गुढघ्यांवर एका सापाने वेटोळे घातले आहे. तीने अंगावर घेतलेला पट्टा हा बुध्दाने धारण केलेल्या पट्ट्याशी साधर्म्य दाखवणारा आहे.
या शिल्पातील नागकन्या आपल्या शरीरावर चढलेल्या सर्पाला हाताने मारते आहे. सापाचे शिर ठेचले गेले आहे. या सुंदरीचा डावा हात तर्जनी मुद्रेत आहे तर उजवा हात उगारला आहे. डाव्या हातात तीने कदाचित नागमणी पकडला आहे.
पुराण कथेनुसार भगवान विष्णुंचे नारायण रुप ब्रह्मांडीय जलाशी जोडले गेले आहे. त्यामुळे विहीरी, तलाव, पायर्यांच्या विहीरी याठिकाणी भगवान विष्णुंच्या मुर्ती दिसतात. याठिकाणी सर्पशिल्प कोरली गेली आहेत, हि नागशिल्प भगवान विष्णूंचे आसन शेषाशी संबधीत आहे. त्याचे ते प्रतिक आहे. विहीरीचा पाण्याशी भगवान विष्णूंचा संबध जोडला जातो कारण सृष्टीच्या आरंभाच्या काळात विष्णूंनी इथे विश्रांती घेतली होती.भगवान विष्णुंच्या इथे अनेक मुर्ती आहेत. इथे विष्णुंच्या सोबत नागकन्या दाखवली आहे.
लाल पाषाणात बनवलेली १२ व्या शतकातील चंडेल राजांनी उभारलेल्या खजुराहोच्या मंदीरातील हि सुरसुंदरीची मुर्ती
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील नागकन्या
नायिका
मंदिरावरील शिल्पांमध्ये ज्ञान, विज्ञान (इथे विज्ञानाची व्याप्ती ही ब्रह्मांडशास्त्र या विषयापुरतीच निगडीत आहे), तत्त्वज्ञान यावर आधारित शिल्पांमधून आपल्या देशातील श्रेष्ठ ज्ञान परंपरेचे जतन कसे केले गेले हे आपल्याला कळते तसेच त्या ज्ञानाची व्याप्ती आणि प्रगल्भताही कलाकारांच्या तपश्चर्येतून साकार झालेली दिसते. ज्ञानशाखांइतकीच साहित्याची देखील एक अत्यंत समृद्ध परंपरा आपल्या देशाला लाभलेली आहे, ज्यामध्ये कथा, काव्य आणि नाट्य यांचे देखील विपुल लेखन झालेले दिसते. या समृद्ध साहित्य परंपरेचे शिल्पांकन मंदिरावरील सर्वस्पर्शी शिल्पकलेत न दिसते तरच नवल वाटले असते. अगदी प्राचीन लोकसाहित्यापासून ते संस्कृतमधील अभिजात साहित्यात प्रेम, बिरह आणि पुनर्मीलन हे कथानकाचे आधारभूत स्तंभ राहिले आहेत. याशिवाय यामध्ये खलनायक, विदूषक, दूत किंवा दूती अशा पात्रांचाही भरणा असतो. यामध्ये नायक जरी कथेचा केंद्रबिंदू असता तरी नायिकेच्या भावभावनांना अधिक महत्त्व दिलेले दिसते. नायिकांप्रमाणे नायकांच्याही प्रकारांचे वर्णन केलेले आढळते. वात्स्यायनाने नायकाचे तीन प्रकार सांगितलेले आहेत. त्यामध्ये शश, वृष आणि अश्व यांचा समावेश होतो. परंतु हे त्यांच्या स्वभाव विशेषांप्रमाणे नसावे असे वाटते, नागरिक या अर्थाने नायक असल्यास त्याचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. उत्तम, मध्यम आणि नीच. त्यांच्या गुणांप्रमाणे त्यांचे त्याने वर्गीकरण केलेले आहे आणि त्यातील उत्तम नायक म्हणजे जो कुशल, विद्वान तसाच सदव्यवहारी आहे. त्याला ६४ कलांचे ज्ञान आहे आणि ज्याच्या गुणामुळे त्याच्यावर स्त्रिया भाळतात. पुढील साहित्यात हरिहर याच्या मते भद्र, दत्त, चुमार आणि पांचाल हे नायकांचे चार प्रकार सांगितले आहेत. या वर्णनामुळे कथेमधील नायक हा बरेच वेळेला धीरगंभीर किंवा धीरउदात असाच रंगवला जाई. परंतु याशिवाय स्त्रीला वश करण्यासाठी अनेक खोट्यानाट्या युक्त्या किंवा प्रसंगी थोडे कपटही करणाऱ्या नायकाला शठ नायक म्हणत. (वाकड्या काठीने माकडाशी चाळे करणारा) नायकांच्या प्रकारांमध्ये पती, उपत्ती, वैषिक हे प्रकार दिसतात, तर त्यांच्या स्वभावानुसार दक्षिण, भ्रष्टा (धूर्त), शठ (प्रच्छन्न, प्रकाश), मानिन, चतुर (वाकःचातुर, क्रियाचातुर) असे नायकांचे प्रकार आढळतात. याशिवाय त्यांच्या काही अवस्थांचे वर्णन केले आहे. त्या म्हणजे प्रोषित, आमिलीत, विरहीन इ. नायकांबरोबरच त्यांच्या साहाय्यकांचेही वर्णन दिसते. कथेमध्ये आणि रंगमंचावर ही पात्रे सूत्रधार, विदूषक किंवा सेवक अशा भूमिकांमध्ये वावरतात. तर अनेक वेळा प्रमुख शिल्पाच्या खालील आकृतीत हे साहाय्यक म्हणून दिसतात. ह्यांचे पीठमर्द, विट, चेट आणि विदूषक असे चार प्रकार सांगितले आहेत. तसेच नायकांच्या मानसिकतेप्रमाणे एक वर्गीकरण दिसते ज्याचे चार प्रकार श्रावणानुरागी, दर्शनानुरागी, चित्रानुरागी आणि स्वप्नानुरागी हे होत (राय: १९८३). यातील अनेक नायक त्यांच्या ह्या वैशिष्ट्यांसह शिल्पांमध्ये दिसतात. परंतु कथा कादंबऱ्यांमध्ये शब्दात वर्णन केले असल्यामुळे ते पात्र आपल्या डोळ्यासमोर सहज उभे राहते. शिल्पकलेत मात्र हे सर्व ज्ञात असले तरी दर्शकांना शिल्पातील नायक किंवा नायिका कुठल्या भावमुद्रेत किंवा भूमिकेत आहेत हे हुडकून काढावे लागते. नायिका कश्याला म्हणायचे? बालिका, किशोरी, प्रौढा, स्त्री, नारी, अबला, यापेक्षा वेगळा खास शब्द 'नायिका' असल्याने त्याचा विशिष्ट अर्थ आहे. नायिकांप्रमाणेच भरतमुनिंनी 'नायक' चार प्रकारचे सांगितले आहेतः धीरललित, धीरप्रशान्त, धीरोदात्त, आणि धीरोद्धत. भरतमुनिंच्या अष्टनायिकांखेरीज अन्य ग्रंथातील नायिकांची ही जंत्री: स्वकीया, परकीया, पुनर्भू, सामान्या, मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा, धीरा, धीराधीरा, अधीरा, ज्येष्ठा, कनिष्ठा, ऊढा, अनूढा, अन्य-संभोगदु:खिता, वक्रोक्तिगर्विता, प्रेमगर्विता, सौंदर्यगर्विता, मानवती, ज्ञातयौवना, अज्ञातयौवना, नवोढा, विश्रब्धनवोढा, गुप्ता, विदग्धा, वाग्विदग्धा, क्रियाविदग्धा, लक्षिता, कुलटा, अनुशयना, मुदिता, प्रोष्यत्पतिका, प्रवत्स्यत्पतिका, ज्योत्स्नाभिसारिका, शुक्लाभिसारिका, तमिस्त्राभिसारिका, कृष्णाभिसारिका, दिवसाभिसारिका, रक्ता, विरक्ता, निजतानुरागिनी, व्यंग्याविदग्धा, मर्मपीड़िता, अद्भुता, उद्भूदिता, आसाध्या, सुखसाध्या, कामवती, अनुरागिनी, प्रेमअशक्ता ... भारतातील मंदीरावर यांची बरीच शिल्पे मिळतात. स्वभावाप्रमाणे वात्स्यायनाने नायिकांचे तीन भेद सांगितले आहेत. ज्यामध्ये मृगी, बडवा आणि हस्तिनी यांचा समावेश आहे. मृगी ही अत्यंत भावनाप्रधान असते, ती प्रेमकुशल असून मत्सराला भिणारी असते. बडवा ही गोड आवाजाची, सहानुभूत आणि प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची असते. मत्सराचे भय तिलाही असते. हस्तिनी ही बडबडी, रागीट आणि अत्यंत आतल्या गाठीची असते. वात्स्यायनाने त्यांच्या शरीर भेदाप्रमाणेही वर्गीकरण केलेले आहे. ज्यामध्ये पद्मिनी, चित्रिणी, शंखिनी आणि हस्तिनी यांचा समावेश होतो. परंतु ही वर्णने त्यांच्या शारीरिक अवस्थांची वाटतात. कथेमधील भूमिके अनुसार किंवा विशिष्ट प्रसंगी होणाऱ्या मानसिक अवस्थेप्रमाणे जो स्त्री मनाचा वेध घेतला गेलेला आहे, त्या वर्गीकरणाला अष्टनायिका असे सर्व साधारणपणे संबोधले जाते. यांचाही उल्लेख प्राचीन ग्रंथांमध्ये दिसतो. वात्स्यायनाचे कामसूत्र, अनंगरंग, नगरसर्वस्व, रतिमंजरी, रतिरत्न, प्रदीपिका, रतिरहस्य, समर दीपिका हे सगळे कामशास्त्रावरील ग्रंथ असले तरीही त्यातही नाविकांची वर्णने आणि नायिकाभेद सविस्तरपणे दिलेले आढळतात. शृंगाररसप्रबंध दीपिका तसेच कालिदासाचे रघुवंश, मेघदूत आणि शाकुंतल यामध्ये या नायिकांची नावे. त्यांचे प्रकार आणि उपप्रकारांची तपशीलवार वर्णने आढळतात. मध्ययुगीन यादवकालीन मंदिरांमध्ये आपणास सुरसुंदरी आणि नायिकापट्ट आढळतात. सुरसुंदरी म्हणजे नृत्यमुद्रेतील अथवा वाद्यमुद्रेतील स्त्री प्रतिमा. ह्या एकतर विविध वाद्ये तरी वाजवत असतात किंवा नर्तन तरी करत असतात. तर नायिका म्हणजे वाद्यविरहित स्त्री प्रतिमा. ह्या बहुतांशी नृत्यमुद्रेत दिसत नाहीत. नायिका ह्या विविध शृंगारमुद्रेत किंवा काही विशिष्ट क्रिया करताना आपणास आढळतात. उदा. वेणी घालणे, भांग पाडणे, पुत्र सांभाळणे इ. तत्कालीन जनजीवनातील एकूण चालीरितीच ह्या शिल्पांद्वारे प्रकट होतात असे मला वाटते. खजुराहोची मंदिरे ह्या नायिकापट्टांबाबत परिपूर्ण आहेत असे मी मानतो. येथे जवळपास सर्वच प्रकारच्या नायिकांची शिल्पे शिल्पकारांनी मोठ्या विलक्षण नजाकतीने कोरलेली आहेत. अर्थात खजुराहो मी अजून पाहिलेले नाही. पण पुणे, नाशिक, कोल्हापूर परिसरातील काही प्राचीन मंदिरे धुंडाळतांना विविध प्रकारच्या नायिकामूर्ती पाहण्यात आल्या. यांतील बहुतेक सर्वच मूर्ती त्रिभंग प्रकारातल्या आहेत. १) कुठे ही जाताना शिल्पे घाई घाईत पाहू नका. २) त्या त्या काळची एकादी रीतभात शिल्पातून व्यक्त होउ शकते. उदा बेलूर ला उंच टाचेची चप्प्ल घालतेली बाई ( शिल्पातली ) पाहिल्याचे आठवते. ३)एखादा प्रसंग चित्रित ( शिल्पित ) केला असेल तर पात्रांचे भाव पहा ! ४)दागदागिने , केशरचना, निरखून पहा. ५)शिल्पासाठी वापरलेल्या दगडाची बलस्थाने वा मर्यादा यांची माहिती शिल्पाद्द्लचे मत बनविताना जरूर घ्या ६)काही पुन्हा पुन्हा दिसणार्या मुद्रा उदा. सिंह मुख , ड्रॅगन सद्द्र्श राक्षस मुदा ई चा अभ्यास करा.
वरील नायिका या मुख्य नायिकाभेदातील उपभेद असाव्यात…
अ) धर्मानुसार भेद: १) स्वीया अथवा स्वकीया: स्वत:ची पत्नी वा स्त्री २) अन्या अथवा परकीया: दुसऱ्याची स्त्री दोन प्रकार १) ऊढा- लग्न झालेली २) अनूढा लग्न न झालेली ३) साधारण- गणिका, वेश्या, पैश्यासाठी प्रेम करणारी
ब) वयोमानानुसार अथवा दशानुसार भेद: १) मुग्धा: जिच्या अंग प्रत्यंगात नुकतेच यौवानाकुर फुलू लागले आहेत व जी कामक्रीडे विषयी संपूर्णपणे उनभिज्ञ आहे दोन भेद: १) अज्ञात यौवाना: यौवानाची जाणीव नसलेली, २)ज्ञात यौवाना: यौवानाची नुकतीच जाणीव होवू लागलेली २) मध्या: लज्जा व काम जिच्यात समप्रमाणात आहेत. ( जिला कामक्रीडा माहित आहे, आवड आहे, परंतु प्रचंड लाजाळू स्त्री ) ३) प्रौढा: किंचित लज्जा व कामाचे परिपूर्ण आणि संपूर्ण कामकलेमध्ये प्रविण असलेल्या स्त्रिया. अथवा प्रगल्भा.
क) अवस्थानुसार भेद: १) वासक सज्जा: प्रियकर घरी येणार म्हणून साजश्रुंगार करत नटणारी व त्यातच दंग असणारी स्त्री. २) वीरहोत्कांठीता: प्रियकराच्या विरहाने व्याकूळ झालेली स्त्री. ३) स्वाधीनपतीका: पती जिच्या संपूर्ण अधीन आहे अशी स्त्री ४) कलहांतरिता: प्रथम प्रियकराशी भांडण उकरून काढणारी व तो रागावून निघून गेल्यावर भांडण मिटवण्यास उत्सुक असणारी पश्यातापदग्ध स्त्री ५) खंडिता: प्रियकराच्या अंगावर रतीचिन्हे पाहून रागावणारी, दु:ख,व्यक्त करणारी स्त्री ६) विप्रलब्धा: प्रियकराने सांगितलेल्या संकेतस्थळी येवून तो तेथे न आल्याने दु:खित झालेली स्त्री ७) प्रोषितपतिका: जिचा पती परदेशात गेला आहे अशी स्त्री ८) अभिसारिका: कामार्त होऊन कशाचीही लाजलज्जा न बाळगता प्रियकराला भेटण्यासाठी धावत सुटलेली स्त्री
ड) वर्णानुसार भेद: १) दिव्या: देवांच्या ( ब्राह्मणांच्या ) स्त्रिया २) आदिव्य: मानव स्त्रिया ३) दिव्या दिव्या: भूतलावर जन्म घेतलेल्या देव स्त्रिया. उदा. सीता
ई) प्रकृत्यानुसार भेद: १) उत्तमा: पतीच्या सुखात आपले सुख मानणारी. तो कितीही हरामखोर असला तरी न रागावता स्वतः सदाचरण करणारी २) मध्यमा: पतीचे दोष-गुण पाहून राग-लोभ-प्रेम व्यक्त करणारी ३) अधमा: पती कितीही चांगला वागला तरी दुराचरण करणारी
फ) स्वभावानुसार भेद: १) अन्यसुरत दु:खिता: दुसऱ्या स्त्रीच्या अंगावर आपल्या पतीची रतीचिन्हे पाहून दु:ख करणारी स्त्री २) मानवती: पतीचा अपराध त्याच्या लक्ष्यात आणून देणारी मानीपणा करणारी स्त्री ३) गर्विता: प्रेमगर्विता: पतीच्या स्वतःवरील प्रेमाचा गर्व करणारी रुपगर्विता: स्वतःच्या रूपाचा गर्व करणारी गुणगर्विता: स्वतःच्या गुणाचा गर्व असणारी
याशिवाय वयाच्या दृष्टीने केलेले नायिकांचे वर्गिकरणः देवी (वयवर्षे ७ पर्यंत) देवगंधर्वी (वयवर्षे ७ - १४) गंधर्वी (वयवर्षे १४ - २१) गंधर्वमानुषी (वयवर्षे २१ - २८) मानुषी (वयवर्षे २८ - ३५)
आठ प्रमुख नायिका, दोन उपनायिका आणि त्यांचे विविध प्रकार यातून या नायिकांचे पाचशे अधिक प्रकार होऊ शकतात.
नायिका आणि त्यांचे भेद :-
साधारणतः अष्टनायिका म्हणजे नायिकांचे आठ प्रकार हे सर्वांना परिचित किंवा
ऐकून माहिले असतात. प्राचीन साहित्यात मात्र त्यांचे फारच खोलात जाऊन
वर्गीकरण केले गेले होते असे आढळते राम कुमार राय यांनी नायिकांचे ९ प्रमुख
प्रकार सांगितले असून त्यांनी त्यांचे तपशिलात पृथक्करण करून त्यांचे
विस्तृत वर्गीकरणही केले आहे. यांच्या मते ते वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे. प्रमुख प्रकार उप प्रकार १. स्वाधीनपतिका : १. दूतीवंचिका २. भाविशंकिता २. वासकसज्जिका : १. अवसितप्रवासपतिका ३. विरहोत्कंठिता: १. कार्यविलंबिता (५ प्रकार) दर्शन अनुतापिता, श्रवण-अनुतापिता, चित्र- अनुतापिता, स्वप्न अनुतापिता आणि अनुत्पन्न - संभोग ४. विप्रलब्धा : १. नायकवंचिता २. सखीवंचिता ५. खंडिता : १. मानावती (३ प्रकार) गुरुमाना, मध्यमाना, लघुमाना २. धीरा ३. अधारा ४, धीराधीरा ५ अन्यसंभोगदुःखिता (४ प्रकार) दूतीसंभोगदुःखिता, दूतीसमासक्तिदुःखिता, इतररतिश्रुतिखिन्ना, ईर्ष्यागर्विता ६. कलहान्तरिता : १. ईर्ष्याकलहान्तरिता २. प्रणयकलहान्तरिता ७.
वक्रोक्तिगर्विता : १. प्रेमगर्विता २. सौंदर्यगर्विता (४ प्रकार)
स्मितगर्विता, यौवनगर्विता, सौकुमार्यगर्विता, विलासगर्विता ३. सौभाग्यगर्विता, ४. नैपुण्यगर्विता ८. प्रोषितभर्तृका : १. प्रवस्थपतिका (१ प्रकार) विगलितप्रस्थानपतिका २. प्रवसतपतिका ३. प्रोषितापतिका (१ प्रकार) सख्यनुतापिता ९.
अभिसारिका : १. ज्योत्स्ना अभिसारिका २. तमो अभिसारिका ३. दिवा अभिसारिका
४. गर्व अभिसारिका ५. काम अभिसारिका ६. प्रेमवाक्य अभिसारिका
वरील सर्व प्रकारच्या नायिकांचे त्यांच्या वर्तणुकीनुसार उत्तमा, मध्यमा
आणि अधमा असे ३ प्रकार असतात. उत्तमा म्हणजे शालीन, मध्यमा म्हणजे थोडी
मोकळी आणि अधमा म्हणजे उत्तान आणि उच्छृंखल अशी नायिका. तसेच या नायिकात,
स्वीया, परकीया आणि सामान्या असे ३ उपप्रकार असतात, स्वीया ही पत्नीच असते
तर परकीया ही प्रेयसी किंवा अन्य कुणाची पत्नी असु शकते. सामान्या म्हणजे
गाव भवानी. या उपप्रकारच्या नायिकांचेही वर्गीकरण केले गेले हैं
खालीलप्रमाणेः
स्वीया नायिका (३ प्रकार) १. मुग्धा, २. मध्या आणि ३. प्रगल्भा. त्याशिवाय या सर्वांचे ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा है दोन प्रकार असतात. मुग्धा नायिका (२ प्रकार) १. ज्ञातयौवना २. अज्ञातयौवना (२ प्रकार नवोढा आणि विश्रब्धा) मध्या नायिका : (२ प्रकार) १. प्रच्छन्नमध्या २. प्रकाशमध्या यांचे धीरा, अधीरा आणि धीराधीरा असे उप प्रकार असतात. प्रगल्भा
नायिका (३ प्रकार) १. स्वीया (हिचे २ प्रकार रतिप्रीतिमति आणि
रत्यानंदप्रवषा) २. परकीया ३. प्रगल्भा यांचेही धीरा, अधीरा आणि धीराधीरा
असे उप प्रकार असतात.
• परकीया नायिका : (२ प्रकार) १. कन्या २. परोधा परोधा नायिका : (२ प्रकार) उद्धा आणि उद्बोधिता उदुद्धा नायिका : (३ प्रकार) गुप्ता, निपुणा (स्वयं दूती) आणि लक्षिता गुप्ता नायिका : (३ प्रकार) वृत्त सुरत गोपन, वर्तिष्यमान सुरत गोपन आणि वृत्त- वर्तिष्यमान सुरत गोपन निपुणा नायिका : (३ प्रकार) वाण निपुणा, क्रिया निपुणा आणि रतिवंचना निपुणा लक्षिता नायिका : (२ प्रकार) प्रच्छन्न लक्षिता आणि प्रकाश लक्षिता प्रकाश लक्षिता : (४ प्रकार) कुलटा, मुदिता, अनुशयाना आणि साहसिका अनुशयाना नायिका : (३ प्रकार) विघटितसंकेता, अप्राप्तभाविसंकेता आणि शंकितसंकेता- जारागमना
३. सामान्या नायिका : (४ प्रकार) १. स्वतंत्रा २. जनन्यधीना ३. नियमिता ४. कल्पितानुरागा (राय: १९८३)
स्वाधीनपतिका, वासकसज्जिका, विरहोत्कंठिका, विप्रलब्धा, खंडिता,
कलहान्तरिता, प्रोषितभर्तृका आणि अभिसारिका या आठ प्रमुख नायिका आपल्याला
परिचित असतात. वक्रोक्तीगर्विता ही नववी नायिका गणली जाते. याशिवाय विशेषतः
शिल्पांमध्ये दहावी मुग्धा ही एक उपनायिका तिच्या तरल भावदर्शनामुळे
अत्यंत लोकप्रिय आहे. नायिकांच्या या प्रकारांचे अधिक वर्गीकरण केले
गेले आहे. त्यात सामान्या, स्वीया आणि परकीया हे प्रमुख प्रकार, यातील
स्वीया प्रकारची नायकी हि नायकाची पत्नी असते. परकीया हि प्रेयसी किंवा
अन्य स्त्री असते. क्वचित प्रसंगी दुसऱ्याची पत्नी किंवा परस्त्री सुद्धा
असू शकते तर सामान्या नायिका हि गणिका किंवा वरांगणा असते. ( उदा. वसंतसेना
) या भेदाशिवाय नायिकेच्या व्यक्तिमत्त्वाप्रमाणे त्या उत्तमा, मध्यमा,
अधमा अशाही असतात. याशिवाय नायिकांच्या वयोगटाप्रमाणे सुध्दा त्यांचे
वर्गीकरण असून, बाला, तरुणी, प्रौढा, वृद्धा (प्रगल्भा) असेही त्यांचे चार
प्रकारचे वर्गीकरण केलेले आढळते. त्यामुळे या सर्वांच्या मिश्रणातून तयार
होणाऱ्या त्यांच्या शेकडो छटा मंदिरातून दिसतात.
नायक जिच्या अधीन आहे अशी ही नायिका, स्वाधीनभर्तुका. उच्चारामध्ये चुकून
भर्तृका असे म्हटले जाते. शिल्पांमध्ये नायक हा तिला प्रसन्न करण्यासाठी
काही उपहार देतो, पाय चेपून तिची सेवा करताना किंवा प्रसंगी तिच्या ओठांना
मद्याचा प्याला आपल्या हातांनी लावताना दिसतो. बरेच वेळा ही शिल्पे
स्तंभावरील कोनाड्यांमध्ये किंवा द्वारशाखांवर दिसतात. काही शिल्पांमध्ये
पुरुषा समोर स्त्री उभी असते आणि मागून तिला पुरुषाने आलिंगन दिले असून ती
मागे मान वाकवून त्याला चुंबन देताना दिसते. हे स्वाधिनपतिकेचे शिल्प. याचा
वेगळेपणा असा आहे की त्याने तिला वळून डोळे मिटायला सांगितले असते, नंतर
तो हळूच तिच्या गळ्यात त्याने आणलेला सुवर्णालंकार घालतो. तेव्हा ती त्या
मिटलेल्या डोळ्यांनी आणि आहे त्या स्थितीतच आपले दोनही हात त्यांच्या
मानेभोवती घालून त्याला जवळ ओढून प्रेमळ कृतज्ञता व्यक्त करते. खजुराहोमधील
एका शिल्पात कलाकाराने असामान्य शक्कल लढविलेली दिसते. नायकानी तिला
कानातले एक अलंकृत कडे दिले असते. ते कडे पाहून नायिकेच्या स्मृती जाग्या
झाल्यामुळे ती आरशात बघून त्या कड्याशी खेळत असते. ह्या शिल्पात त्या
कड्याच्या बाहेरील नक्षीकाम देखील कलाकाराने कोरले असून तिच्या नक्की
कुठल्या स्मृती जागृत होत आहेत हे दाखविण्यासाठी तिच्या चेहऱ्यावर
लालीयुक्त हास्य तर दाखवलेच आहे परंतु याशिवाय त्या कानातील कड्यात तिने
आपले मधले बोट अडकवले आहे. हे शिल्प खजुराहोमधील जवारी मंदिरावर आहे.
स्वाधीनपतिका, खजुराहो
२) वासकसज्जीका :-
उचिते वासके या तु रतिसम्भोगलालसा । मण्डनं कुरुते द्रष्टा सा वै वासकसज्जिता ।। (नाट्यशास्त्र २४ पा. २१२)
नायकाच्या आगमनाची वार्ता कळल्याने साजशृंगार करून अत्यंत अधीरतेने
नायकाची प्रतीक्षा करणारी, रतीक्रीडेसाठी उत्सुक असलेल्या नायिकेस
'वासकसज्जीका' असे म्हणतात.
वासकसजिका, खजुराहो
वासकसज्जा
वासकसज्जीका, खजुराहो
ही नायिका पूर्ण नट्टापट्टा करून घरीच
प्रियकराची वाट पाहत असते. शिल्पांमध्ये ती उभी कोरलेली असून तिच्या
हातातला आरसा तिने तीच्या खाली सोडलेल्या सरळ हातात धरलेला असतो. साजशृंगार
नुकताच पूर्ण झाल्याचे ते लक्षण असते. खजुराहोमधील खंडारिया महादेव
मंदीरावरील शिल्पात तिने डाव्या हातातला आरसा खाली धरला असून उजवा हात
भुवयांवर ठेवून दूरवर नजर लावलेली आहे. भुवयांमधील आठीमुळे तिची उत्कंठाही
स्पष्ट दिसते. (पु. ल. देशपांडे यांनी एके ठिकाणी असे म्हटले आहे की,
बायकांचा मेकअप पूर्ण होईपर्यंत कोणी आपल्याला पाहू नये असे त्यांना वाटते,
मग त्याला कितीही वेळ लागो. परंतु तो पूर्ण झाल्याबरोबर लगेचच सगळ्यांनी
आणि विशेषतः 'ह्यांनी' पाहून कौतुक करावे ही अपेक्षा असते.) अन्य काही
शिल्पांमध्ये घराच्या सज्जावर उभी असलेली दूरवर नजर लावून बसलेली आणि
कानातील डुलांशी किंवा गळ्यातील माळेशी चाळा करताना ती शिल्पांमध्ये दिसते.
३) विरहोत्कंठिता :-
अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तद्भागतदुःखार्ता विरहोत्कंठिता तु सा ।। (नाट्य शास्त्र २४ षा. २१३) जिच्यापासून प्रियतम लांब गेला असल्यामुळे त्याची ती आतुरतेने वाट बघत असे. अनेक शिल्पांमध्ये ही नायिका थोडी उदास असते.
विरहोत्कंठिता, खजुराहो
खजुराहोमधल्या जैन मंदिरावर ह्याचे एक उत्कृष्ट स्पष्ट शिल्प आहे. या
शिल्पामध्ये प्रियकराचे तिला पत्र आले असून तो येणार असल्याची वार्ता
कळल्यामुळे एका हातामध्ये पत्र आणि दुसरा हात तिने छातीवर ठेवला असून
चेहऱ्यावरून ओसंडून वाहणारा आनंद स्पष्टपणे दिसतो.
४) विप्रलब्धा-
यस्या दूर्ती प्रियः दत्वा संकेतमेव वा । नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत् ।। (नाट्य शास्त्र २४ पा. २१७)
ही नायिका संकेत स्थळाला आधी पोचते परंतु तिथे तिचा प्रियकर मात्र पोचलेला
नसतो. ती त्याची वाट पाहत असते. या नायिकेच्या अनेक छटा आपल्याला
शिल्पांमध्ये दिसतात. गतभेटीच्या स्मृतीत हरखून जाऊन मंद स्मित करीत असताना
ती दिसते तर कुठे दूतीने पत्र दिले असेल का? या विचाराने शंकित असणारी, तर
एका ठिकाणी वाट पाहून कंटाळा आल्यामुळे हाताने आळस देत चिडलेली अशीही
दिसते. (पानगाव, जि. लातूर) येथील विठ्ठल मंदिरात (११ वे शतक) चिडलेल्या
नायिकेचे उत्कृष्ट शिल्प आहे. जगत (राजस्थान) येथील देवी मंदिरातील (१० वे
शतक) एका शिल्पात ती आपल्या सखी बरोबर संकेत स्थळाला पोचलेली दाखवलेली असून
तिने प्रियकरासाठी एक मोठे फूल आणलेले असते. तो न आल्यामुळे चिडून जाऊन ती
फुलाच्या पाकळ्या खुडताना दाखविले आहे.
प्रियकराची आपल्याच घरी किंवा अन्यत्र कुठेही वाट पाहून ती आल्यामुळे
निराश झालेली नायिका. खंडित नायिकेचे बारा प्रकार सांगितले आहेत. त्यातला
सर्वात दुःखदायक प्रकार म्हणजे तिच्याऐवजी अन्य दुसऱ्या स्त्रीकडे नायक
गेल्यामुळे तिचा विश्वासघात झाल्यामुळे दु:खी झालेली नायिका. शिल्पांमध्ये
याचे अनेक प्रकार कल्पकतेने कोरलेले दिसतात. नायकाची वाट पाहाणार्या
नायिकेला त्याचे पत्र येते. ज्यात त्याने लिहिले असते की तो आज येऊ शकत
नाही. एका हातात पत्र आणि दुसऱ्या हाताच्या तर्जनीने ती डोळ्याच्या कडा
पुसताना दाखवलेली दिसते. पत्रामध्ये असे लिहिले असेल की तो कधीही येणार
नाही तर ती दोन किंवा अधिक बोटांनी डोळे पुसताना दाखलेली असते. हाताची सर्व
बोटे वापरून अश्रू पुसताना दाखविलेल्या शिल्पांत तिचा चेहरा झाकला जाईल
म्हणून असे दाखवले जाते. खजुराहोमधील मंदिरात हे दोन्ही प्रकार दिसतात.
रानी की वाव, पाटण (११ वे शतक, गुजरात) मध्ये हिच्या उचललेल्या डाव्या
हातामध्ये प्रियकराचे पत्र असून त्यातील मजकूर केवळ तिच्या चेहऱ्यावरील भाव
पाहून आपल्याला समजू शकतो. मूर्तिमंत कारुण्य तिथे प्रकटले आहे. तिच्या
डोळ्यातून वाहणारे अश्रू टपटप पडत असल्याचा भास होतो.
६) कलहांतरिता :-
नायकाशी भांडण झाल्यामुळे त्याच्यापासून दुरावलेली असलेली नाविका.
शिल्पांमध्ये हा प्रकार थोडा अल्पसा दिसतो. परंतु याचे सर्वात उत्कृष्ट
शिल्पांकन वेरुळ मधील कैलास लेण्यातील रावणानुग्रह शिल्पात दिसते. भांडण
झाल्यामुळे शिव आणि पार्वती एकमेकांपासून लांब बसले होते. परंतु रावणाने
कैलास हालवल्यामुळे त्याही स्थितीत तिने शंकराकडेच आधारासाठी झेप घेतली. या
शिल्पात तिने त्याचा दंड धरलेला असून भीतीने त्याला बिलगलेली दिसते. या
शिल्पातील पार्वतीची भूमिका कलहातरिता नायिकेच्या सारखी भासते.
कलहांतरिता, कैलास मंदिर, वेरूळ
७) प्रोषितभर्तृका :-
अनेक दिवस अनेक वर्ष दूर देशी गेलेल्या नायकाचे अचानक आगमन झाल्यामुळे
होणाऱ्या आनंदाने मुर्च्छा यावी अशी उत्कंठा आणि हुर्हुर यांचे वर्णन
प्राचीन साहित्यात नेहमी दिसते.
वेरुळमधील दशावतार लेणी (क्र.१५) मध्ये असणाऱ्या रंगमंडपावरील हे शिल्प
थोडे जीर्ण झाले असले तरी, त्यातील उत्कटता मात्र लक्ष वेधून घेते.
नायकाच्या अंगावर तिने धाव घेतली आणि त्याच्या आलिंगनातच तिला मूर्च्छा
आल्यामुळे ती खाली कोसळत आहे आणि नायक अत्यंत धीराने तिला हळुवारपणे सावरून
घेतो आहे असे हे प्रोषितभ्रर्तृकेचे एक दुर्मिळ शिल्प आहे.
प्रोषितभ्रर्तृका , खजुराहो
अभिसारिका - हित्वा लज्जान्तु या श्लिष्टा मदेन मदेनन च अभिसारयते कान्तं सा भवेद्भिसारिका ।।
(नाट्य शास्त्र २४, पा. २१९)
मदनावेगाने वश होऊन लोकलज्जा आणि भय असूनही संकेतस्थानाकडे नायकाच्या आकर्षणाने निघालेली नायिका.
प्रोषितभर्तृका, दशावतार लेणे, वेरूळ
हिचे सहा प्रकार सांगितलेले आहेत. ज्योत्स्नाभिसारिका, तमोभिसारिका (रात्र
अभिसारिका), दिवाभिसारिका, गर्वाभिसारिका, कामाभिसारिका आणि
प्रेमवाक्याभिसारिका. शिल्पांकनामध्ये मागे वळून तळपायातला काटा काढताना ही
दिसते. जवळजवळ सर्व मंदिरांमध्ये हे शिल्प दिसते. यातल्या काही छटा अत्यंत
मनोहारी आहेत.
भुजंग त्रासित अभिसारिका
रात्रअभिसारिका आहे दाखविण्यासाठी तारंगा (गुजरात ) येथील
जैन मंदिरात भुजंग त्रासित अभिसारिकेचे शिल्पांकन दिसते. अंधारात निघालेली
असताना सापाची सळसळ ऐकू येते. क्षणभर थांबून डावा पाय उचलून त्यावेळी
वस्त्र ती एका हाताने घट्ट धरीत असून सळसळ जेथून ऐकू आली त्या दिशेला भयभीत
होऊन पाहतानाचे हे शिल्प आहे. प्रियकराला भेटायला निघालेल्या अभिसारिकेची
अनेकविध रूपे वेरुळ मध्येही दिसतात. दिवसाढवळ्या बाहेर पडलेली ती
दिवाभिसारिका आहे. त्यामुळे लोकलज्जेचे भय अधिक, परंतु अचानक वाटेतील
एकांतस्थळी त्याने तिला गाठले आणि पटकन चुंबन घेऊन तो चालता झाला, तर
रात्रीच्या वेळेस घरातून बाहेर पडायची रक्त चोरी, परंतु संकेतस्थळाला
पोहोचल्यानंतर अत्यंत निर्धास्तपणे गाढालिंगन देणारी रात्राभिसारिका. या
दोघींचेही शिल्पांकन वाखाणण्याजोगे आहे. वेरुळमध्ये कैलासमंदिराच्या
प्रदक्षिणापथावर ही दोन आलिंगन शिल्पे दिसतात. त्यातील पहिल्या शिल्पात ती
दिवाभिसारिका आणि दुसऱ्या शिल्पात राजाभिसारिका दाखवली आहे. या
प्रकारांमध्ये घरातून बहाणा करून बाहेर पडलेल्या देवळात जायच्या निमित्ताने
किंवा नदीवरून पाणी आणायच्या निमित्ताने निघालेल्या अभिसारिकांना
गुप्ताभिसारिकाही म्हणतात, म्हणजे दाखवायचे निमित्त एक पण अंतस्थ हेतू
मात्र दुसराच. अभिसारिका, खजुराहो दिवभिसारिका, कैलास मंदिर, वेरूळ रात्राभिसारिका, कैलास मंदिर, वेरूळ
८) वक्रोक्तगर्विता -
वक्रोक्तगर्विता नायिकेचे प्रेमगर्विता, सौभाग्यगर्विता, नैपुण्यगर्विता,
सौंदर्यगर्विता असे चार रकार सांगितले आहेत.या नायिकेचे स्मितगर्विता,
यौवनमर्विवा मौकुमार्यागर्विता आणि विलासगर्विता हे हि प्रकार सांगितले
आहेत. परंतु शिल्पकलेमध्ये याचे नेमकेपण ओळखणे थोडे अवघड जाते.
सौदर्यगर्विता यामध्ये शुकभासिका आणि कर्पूरमंजिरी या सुरसुंदरीचा समावेश
होउ शकतो, कारण आपल्या सौंदर्याच्या बळावर त्या प्राण्यांना वश करताना
दिसतात.
माकड आणि पोपट यांना आपल्या सौंदर्याच्या बळावर वश करणारी वर्कोक्तगर्विता
आपल्या केसातील पाणी मोती समजून टिपणार्या हंसाला मोहीत करणारी वर्कोक्तगर्विता
९) नैपुण्यगर्विता :-
वक्रोक्तगर्वितांपैकी नैपुण्यगर्विता नायिकेचे शिल्पांकन अनेक ठिकाणी
आढळते. काही असामान्य गुणांची प्राप्ती झाल्यामुळे त्याचा अहंकार आलेला
असतो. पानगाव (जि. लातूर) येथील विठ्ठल मंदिरात (११ वे शतक) सर्पाशी
खेळणाऱ्या युवतीचे शिल्प आहे. केवळ रूपाचाच नाही तर कर्तृत्वाचा सुद्धा
अहंकार येऊ शकतो हे दाखवणारे एक अत्यंत दुर्मिळ शिल्प इथे दिसते. या
सुंदरीने तिच्या उजव्या हातामध्ये एका नागाला अलगद पकडलेले आहे, तिचा डावा
हात डोक्यावर धरलेला असून त्यावर एका मुंगसाला तिने ठेवले आहे. मुंगुस आणि
साप हे परस्परांचे जन्मजात शत्रू. त्या दोघांनाही तिने एकाच वेळेस लीलया
ताब्यात ठेवले आहे.
नैपुण्यगर्विता, केदारेश्वर मंदिर, धर्मापुरी
या
शिल्पाची सुधारित आवृत्ती आपल्याला धर्मापुरी (जि. बीड) येथील केदारेश्वर
मंदिरातील (११वे शतक) शिल्पांमध्ये दिसतात. त्यातील एका शिल्पामध्ये त्या
मुंगुसाने तिच्या हातावरून उडी मारली आणि आता आपण थेट त्या भुजंगाच्या
तोंडात जाणार हे लक्षात आल्यावर त्याची केविलवाणी धडपड सुरू झाली. त्याच्या
पायाच्या हालचालीने त्या युवतीचे उडलेले केस कलाकाराने दाखवले आहेत.
धारासुर (जि. परभणी) येथील मंदिरात (११वे शतक) एका हातात विंचू आणि एका
हातात कासव धरलेल्या नैपुण्यगर्वितेचे अनाकलनीय शिल्प आढळते. या दोन
प्राण्यांवरती नियंत्रण मिळविण्याचा तिचा हेतू स्पष्ट होत नाही.
१० ) मुग्धा :-
स्वाधीनपतिका नायिकेतील एका प्रकारची ही नायिका, खरे पाहता ती एक उपनायिका
असते. परंतु मंदिरामध्ये या प्रकारचे विपुल शिल्पांकन पाहायला मिळते. ही
नायिका नायकाची पत्नीच (स्वीया) असते. शयनगृहात त्याची वाट पाहत असताना
त्याला विलंब लागतो आहे हे लक्षात आल्यावर ती वस्त्रे बदलावयाला सुरुवात
करते आणि अचानक कोणतीही पूर्वसूचना न देता धाडकन तो प्रवेशतो. यातून तिची
होणारी तारांबळ दाखवणारे हे शिल्पांकन असते. या मुग्धेचेही काही प्रकार
असून त्यात अज्ञात यौवना, ज्ञात यौवना, ज्यात प्रौढा आणि प्रगल्भा असे दोन
प्रकार असतात.
मुग्धा नायिका, खजुराहो
त्याचप्रमाणे शिल्पांकनामध्ये अर्थावृत आणि अनावृत असे दोन
प्रकारही दिसतात. अज्ञात यौवना म्हणजे नववधू, खजुराहो मधील शिल्पात तिचे
कमरेवरील शरीर उघडे असून तिने लाजून झटकन वळून हाताने तोंड झाकलेले दिसते.
त्या धांदलीमध्ये आपले शरीर उघडे पडले आहे याचेही तिला भान राहत नाही.
काव्यात याचे असे वर्णन येते की, तोंडावर हात ठेवून तर ती वळते परंतु पुढे
समईची मोठी ज्योत तेवत असते, तोंड झाकले तरी नायक आपल्याला न्याहाळत असेल
या कल्पनेने ती दुसरा हात समईवर मारून ज्योत विझवते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी
सासू तिला हात कशाने भाजला असे विचारते. रंगमंचावर "केहो कारण हात जलाई?"
या काव्यावर आधारित नृत्य रचनेतून मुग्धेचे दर्शन नृत्यातून आजही होते.
परंतु हीच नवयौवना नववधू काही दिवसांनी ज्ञातयौवना होते. बाहेर उगाच
मित्रांच्या गराड्यात अडकलेल्या नवऱ्याचे आत लक्ष वेधण्यासाठी केवळ त्यालाच
दिसेल अशा पद्धतीने अंगावरचा पदर ढळू देते. तो सावरण्याचा कुठलाही प्रयत्न
न करता लाजल्यासारखे दाखविण्यासाठी हाताने तोंड झाकते आणि तर्जनी आणि अन्य
बोटे यांच्यात किंचित अंतर करून त्या फटीतून तो नक्की आतच येत असल्याची
खात्री वेगवेगळ्या छटा दाखवणारी अनेक शिल्पे आहेत. औंढ्या नागनाथ येथील
मंदिरात तर मुग्धा पूर्ण विवस्त्र असून अर्धवट वळून तिने असाहाय्यपणे
दोन्ही हात डोक्यावर धरलेले दिसतात.
मुग्धा नायिका, खजुराहो
रानी की बाव,(पाटण, गुजरात) मध्ये तर तिची उडालेली तारांबळ ही कल्पनातीत
दाखवलेली आहे. पूर्ण विवस्त्र अवस्थेत असताना तो अचानक समोरूनच आल्यामुळे
तिने एका हाताने आपले तोंड झाकले असून दुसरा हात तिने कमरेपाशी धरून तिची
अगतिकता व्यक्त केली आहे. जीवनातल्या ह्या अत्यंत तरल परंतु पूर्णपणे खाजगी
अशा क्षणाचे शिल्पांकनही करून दाखविणारे शिल्पी हे जगावेगळेच म्हणावयास
पाहिजेत.
मुग्धा नायिकेचे शिल्पांकन हे अतिशय कठीण असते. जीवनातला तो प्रसंग
चित्रपटामध्ये 'सुहाग रात' म्हणून अतिशय तरलतेने दाखविला जातो. त्याचे
शिल्पांकन करणे म्हणजे खरोखरच एक दिव्य आहे. खजुराहोमध्ये नायिका लाजेने
पटकन वळली आहे आणि तिचे वस्त्र ढळले आहे असे अज्ञातयौवना नायिकेचे शिल्प
आढळते, तर लटकेच लाजल्याचे नाटक करून हाताने चेहरा तर झाकल्यासारखा करते,
परंतु दोन बोटांच्या फटीतून आता तरी नायक नक्की शयनगृहात येतो आहे ना याची
खात्री करणारी ज्ञातयौवना किंवा प्रगल्भा मुग्धा नायिकेचे शिल्पही दिसते.
मुग्धा नायिका, रानी की वाव, पाटण
सुरसुंदरी, दर्पणा, खजुराहो
आपल्या तत्त्वज्ञानामध्ये सांगितलेल्या गोष्टींचे अत्यंत सूचकतेने दर्शन
घडविण्यासाठी सुरसुंदरींच्या शिल्पांची रचना केलेली दिसते. गीतेच्या १३
व्या अध्यायामध्ये (ग्लोक ४ आणि ५) भगवंताने मानवी शरीराला क्षेत्र असे
म्हटले आहे. हे मूलतःच विकार युक्त असते. त्यामुळे यातील एक अर्थ असाही
निघतो की ज्ञानेंद्रियेही विकारात्मक होऊ शकतात. कारण ती जशी ज्ञानाची
प्रवेशद्वारे असतात तशी ती विकारांचीही होऊ शकतात. त्यामध्ये गुणांचे वर्णन
करताना एक सावधगिरीचा इशारापण दिला आहे. त्याच्यावर ज्ञानदेवांनी स्पष्ट
निरूपण केले आहे. (ज्ञा.१३ ओवी क्र. ११७ ते १२४) शरीराची पाच ज्ञानेंद्रिये
ही जशी ज्ञानाची प्रवेशद्वारे असतात तशीच ती विकारांचीही प्रवेशद्वारे ठरू
शकतात. शब्द, रूप, रस, गंध आणि स्पर्श ही माध्यमे विकारांनाही कारणीभूत
ठरू शकतात. या विकारांपासून सावध राहण्याचा इशारा देणाऱ्या काही
स्त्रीशिल्पांना सुरसुंदरी असे संबोधतात, आरशात स्वतःचे रूप पाहणाऱ्या,
अत्तराची कुपी उघडून वासाने धुंद होणाऱ्या, अतिरेकी मद्यपान करून
विंगणाऱ्या किंवा प्रियकराला चोरून पत्र लिहिणाऱ्या स्त्रियांची शिल्पेही
रूपविकार, गंधविकार, अविकार, शब्दविकार आणि स्पर्शविकार दर्शवितात. परंतु
ही ज्ञानेंद्रिये कामविकाराने ग्रासली गेल्यास ज्ञानांऐवजी विकारांचेच
दर्शन घडवतात (भगवद्गीता: अ.१३, श्लोक ५-६), (शानेश्वरी अ. १३. ओबी क्र.
११७-१२४).
या विकारांवर विजय मिळविण्यासाठी मनाचे संयमन करणे आवश्यक असते.
व्यवहारामध्ये हे कितीही खरे असले तरीही कोणालाही सांगायला गेल्यास त्याला
ते रुचत नाही. सरळ सांगितले (स्पष्टोक्ती) तर त्याला राग येतो. उपहासाने
सांगितले (वक्रोक्ती) तर अपमान वाटून तो दुखावला जातो. परंतु जर सूचकतेने
सांगितले (अन्योक्ती) तर ते समजून ग्रहण करण्याची शक्यता पण असते. गीतेतील
या प्रबोधनाचे शिल्पांकन कलाकारांनी काही सुरसुंदरींच्या शिल्पांद्वारे
केलेले आहे. इतक्या रूक्ष विषयाचे इतके मनोहारी शिल्पांकन प्रशंसनीय तर
आहेच, परंतु पिढ्यापिढ्यांमध्ये यातील अनेक छटा प्रकट करणारी आणि त्यातील
विविधता दर्शवणारी कलाकारांची वैचारिक प्रगल्भता थक्क करणारी आहे.
११ ) रूपविकार-
हातात आरसा घेऊन त्यामध्ये आपले रूप असते की त्यात दुसऱ्या कोणाच्या
रूपावर भाळायची न्याहाळणारी नवयौवना ही जवळजवळ सगळ्या मंदिरांमध्ये दिसते.
ती आपलेच रूप न्याहाळताना इतकी गढून गेलेली शक्यताही नसते. या सुरसुंदरीला
'दर्पणा' असे म्हणतात. काही शिल्पांमध्ये ती आपले असे (चोरून) रूप न्याहाळत
असताना दुसरे कोणी आपल्याला पाहत नाही ना? याचाही ती एका डोळ्यानी वेध
घेताना दिसते. इतकेच नाही तर काही दर्पणांच्या शिल्पात तिच्या हातात
अर्धगोल आरसा धरलेला असतो. या आरशातील वरच्या गोलार्धात तिला आपले रूप दिसत
असते. तर निम्न गोलार्धात ती आपलेच यौवन न्याहाळत असते.
सुरसुंदरी, दर्पणा, खजुराहो
सौंदर्य केवळ रूपाचेच नसते, तर यौवनाचेही असते. एवढेच नाही तर त्याचा
रूपाप्रमाणेचेच त्याचाही अहंकार असतो. एका हातामध्ये पिकलेले आंबे आणि
तिच्या दुसऱ्या हातावर एक पोपट दाखवलेला असतो हिला 'शुकसारिका' असे
म्हणतात. शिल्पामधील ही सुंदरी तिच्या एका हातातल्या पोपटाला ती तिच्या
दुसऱ्या हातात धरलेल्या आंब्यांबरोबर तिच्या यौवनाचेही प्रलोभन देते.
कर्पूरमंजरी या नावाने ओळखली जाणारी सुरसुंदरी नुकतेच स्नान करून आपले
लांब सडक केस पिळताना दिसते. हिच्या शेजारी एक किंवा दोन पक्षीही दिसतात.
ह्यामध्ये दोन कल्पना आहेत. तिचे घनदाट काळे केस त्या चातक पक्षाला
ढगासारखे भासतात आणि त्यातून पडणारे पाणी पावसाचे थेंब समजून तो चोच वर
करून पिताना दिसतो. अन्य शिल्पात तिच्या खाली हंस असतो. हा पक्षी मोती खातो
असा समज आहे. तिच्या अंगावरून पडणारे थेंब सकाळच्या सूर्याच्या
किरणांमध्ये मोत्यासारखा चमकताना दिसतात. त्यांना मोती समजून ते खायचा
प्रयत्न तो हंस करतो आहे असे दिसते. टपटप पडणारे पाण्याचे थेंब हे स्थिर
शिल्पामध्ये कोरण्याची अफाट किमया या कलाकारांनी केलेली आहे. खजुराहो येथील
लक्ष्मण मंदिरावर असलेल्या कर्पूरमंजिरीच्या शिल्पात तिच्या खाली दोन्ही
पक्षी एकत्रित दाखवलेले आहेत. एकाच वेळेस दोन पक्ष्यांना आपल्या सौंदर्यान
मोहित केल्याचा अहंकार तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्टपणे दिसतो. रूपाचा हा विकारच
असा आहे की तो मनुष्याला आत्मकेंद्रित आणि संकुचित करून टाकतो. त्यामुळे
क्षणभंगुर अस्तित्वाच्या देह सौंदर्याच्या मर्यादा ओळखून सावध राहिले
पाहिजे असा संदेश यातून देण्याचा प्रयत्न असतो.
आपल्या ओल्या केसातील पाणी हंसाला पाजून त्याला भ्रमित करणारी कर्पूरमंजिरी, खजुराहो
१२ ) रसविकार-
हे शिल्प तसे थोडे दुर्मिळच म्हणावे लागेल.मनुष्यमात्राला रोज भोजन घेता
यावे आणि ते रुचकरही असावे यासाठी तोंड आणि जिव्हा ही इंद्रिये दिली आहेत.
परंतु भोजना- बरोबरच किंवा त्या आधी 'रसपान' ही करण्याची काहींना आवश्यकता
भासते. या विकारापासून सावध करण्यासाठी या सुंदरीचे शिल्प कोरलेले असते.
खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिरावर (१० वे शतक) आणि खंडारिया महादेव मंदिरावर
(११वे शतक) मद्यपान करून झिंगणाऱ्या युगलाचे शिल्प आहे. त्यांच्या पायाशी
तीन रिकामे कुंभ पडले असून हातात घरलेल्या रिकाम्या कुंभातील शेवटचा थेंब
घेण्यासाठी ते दोघे धडपडताना दिसतात, मद्याचा अंमल चढला असल्यामुळे त्यांचे
डोळे जवळजवळ मिटलेले असून गाल सुजलेले दिसतात. देवळाच्या बाहेरील भिंतीवर
हे शिल्प मुद्दाम लावलेले आहे. भक्तांसाठी इशारा असा आहे की जर यावर विजय
मिळवता येत नसेल तर मंदिरात आत जाण्याची आवश्यकता नाही. अशा भक्तांना
परमेश्वराचे दर्शन कदापि होणे शक्य नाही.
रसविकार, खजुराहो
१३ ) गंधविकार :-
श्वसनक्रिया ही स्वाभाविक आणि नैसर्गिक आवश्यकता असते. शरीराला
प्राणवायूची आवश्यकता असले त्यातून रक्तशुद्धी होत असते. परंतु याचबरोबर
नाकाचा उपयोग घ्राणेंद्रिय म्हणूनही होऊ शकतो. एक अमुकच वास आवडतो इतपत
समजता येणे शक्य आहे. परंतु तो सदैव उपलब्ध व्हावा यासाठी त्याचा अर्क
असलेले द्रव्य आपल्या जवळील कुर्यात बाळगावयाचे आणि अहोरात्र त्याचा सुवास
घ्यायचा हो विकारच ठरतो. खजुराहोमधील चित्रगुप्त मंदिरावर असलेल्या
सुरसुंदरीच्या डाव्या हातात अत्तराची कुपी धरली असून उजव्या हाताने तिने
त्याचे टोपण काढलेले असून ती डोळे मिटून मोठ्ठा श्वास घेऊन त्याच्या
सुवासाचा आनंद घेताना दिसते.
गंधविकार, खजुराहो
शब्दविकार आद्याक्षरे शिकून त्याचे लेखन वाचन करता आले म्हणजे साक्षर झाले
असे मानले जाते. याद्वारे कधी कधी परमेश्वराचे नामस्मरण किंवा ज्ञानमूलक
लेखन करता यावे अशीही अपेक्षा असते. परंतु लिहितावाचता यायला लागल्यावर
सगळे चांगलेच लिहिले जाईल अशी प्रेरणा बुद्धीला होणे कठीण असते. पत्रलेखिका
या नावाची सुरसुंदरी या विकाराचे दर्शन घडविण्याकरता शिल्पात दिसते.
खजुराहोमधील लक्ष्मण मंदिरात लेखणी घेऊन कुणाला दिसू नये म्हणून एका बाजूला
वळून, लपून हातातील कागदावर काहीतरी लिहिताना ती दिसते. तिच्या चेहऱ्यावर
एक अत्यंत प्रसन्न हास्य दिसते, कारण ती प्रेमपत्र लिहीत असते. खिद्रापूर
आणि धर्मापुरी या ठिकाणच्या सुरसुंदरी वर्गात शिक्षिकेने फळ्यावर लिहावे
तशा एका मोठ्या कागदावर डावा हात कमरेवर ठेवून उजव्या हातात अत्यंत
नाजूकपणे लेखणी धरून पाठमोऱ्या पत्र लिहिताना दिसतात. कलाकाराने त्या
कागदावर पाच सहा ओळींचा मजकूरही लिहून टाकला आहे.
१४ ) स्पर्शविकार-
स्पर्शविकार हा मानवी मर्यादांची स्पष्टपणे जाणीव करणारा विकार आहे. महंत,
ऋषी, मुनी इतकेच काय इंद्रादी देवही त्यापासून बाचू शकले नाहीत. हा त्वचा
या इंद्रियाचा विकार आहे
शब्दविकार खजुराहो
स्पर्शविकार, विंचू आणि स्त्री, खजुराहो
आणि मानवी देहाचे हे सर्वात मोठे इंद्रिय आहे. हा विकार क्षणात उत्पन्न
होऊ शकतो. कामदेवाला दिलेल्या शापाप्रमाणे तो वायुरूपाने तर संचार करतोच,
परंतु कुठेही आणि कधीही जाऊन तो त्याचा परिणाम साधू शकतो. याचे शिल्पांकन
करताना कलाकाराने वापरलेल्या कल्पकतेतून जगातील असामान्य आणि अद्भुत अशा
कलाकृती निर्माण केल्या गेल्या. यातील सर्वात ठळकपणे दिसणाऱ्या सुरसुंदरीचे
शिल्प म्हणजे दर्शकाकडे तोंड करून मांडीवर विंचू कोरलेली तरुणी. अंगावर
विंचू चढत असल्यामुळे त्याला हाताने झटकून टाकण्याऐवजी दोन्ही हातांनी
कमरेजवळील निऱ्या सैल करून अंगावरील वस्त्रच झटकून टाकताना ती दिसते. हा
अंगावर चढणारा विंचू काल्पनिक असतो. अनेक ठिकाणी त्याला गोमेसारखे असंख्य
पाय काढलेले असतात. त्याच्या पुढील नांग्या खेकड्याप्रमाणे आणि त्याचे
शेपूट त्याच्या टोकावरील असणाऱ्या विषकुपी सहित कोरलेले असते. हा विंचू
म्हणजे एकनाथ महाराजांच्या 'विंचू चावला, विंचू चावला' या भारुडामधील विंचू
आहे. तो कामविकाराचा विंचू आहे. त्याने एकदा डंख मारला की त्याचे विष
सर्वांगात भिनते आणि अंगांगाची लाही लाही होते. अंगावरची वस्त्रेही नकोशी
होतात. शिल्पामधील सुरसुंदरी अशीच बेभान होऊन अत्यंत निर्लज्जपणे
निर्वस्त्र व्हायला जराही संकोच करताना दिसत नाही. अशा सुरसुंदरीचे शिल्प
पानगाव, पाटण , खजुराहो, खिद्रापूर यांसह अनेक देवळांमध्ये दिसते.
या शिल्पांकनाचे एक कल्पक, मनोहारी परंतु थोडेसे उत्तान शिल्पांकनही
बघावयास मिळते. आलसकन्यांसारखे हे शिल्प असते. उन्मादाच्या आवेगात तिच्या
प्रियकारानी तिच्या पाठीवर नखाचे ओरखडे काढले तरी तिच्या ती लक्षात आले
नाही. कालांतराने वेदना कशाची म्हणून ती आपल्या उजव्या हातांच्या बोटांनी
पाठ चाचपडताना दिसते. खजुराहोमधील या शिल्पात तिच्या उघड्या पाठीवरील
उमटलेले नखांचे ओरखडेही स्पष्टपणे दिसतात. याला नखःछेद असेही म्हणतात. या
विकारांचे अधिक सूक्ष्म दर्शनही आपल्याला अनेक ठिकाणी दिसते.
स्पर्शविकार, खजुराहो
१५ ) स्खलितवसना :-
स्खलीत म्हणजे गळलेले, सरकलेले आणि वसन म्हणजे वस्त्र. या सुरसुंदरीच्या शरीराचा वरचा भाग द्विभंग मुद्रामध्ये दाखवलेला असतो. तिचे उत्कट प्रेमाने भरलेले अर्धे झाकलेले डोळे,चेहऱ्यावरचे लाजाळू भाव, उन्नत स्तन आणि सडपातळ कंबर हे सर्व अत्यंत सुंदर आहे. डोक्यावर आकर्षक केशरचना केलेली आहे जे मागील बाजूस बांधलेले आहेत. तिने चक्रकुंडल, एकावली, चंद्रहार, मुक्तजडीत तीन पदरी हार छातीवर सोडला आहे , कुचबंध, केयूर आणि बांगड्या घातल्या आहेत. अचानक कोणीतरी आले म्हणून तीने उजव्या हाताने तीच्या स्खलित अंतर्वस्त्राचा शेव धरला सावरुन धरला आहे. इसवी सनाच्या ११ व्या शतकातील ही मूर्ती सध्या भोपाळ येथील राज्य संग्रहालयात प्रदर्शित करण्यात आली आहे.
१६ ) अलिक निद्रा : –
हे शिल्प रागावलेला नायक आणि स्त्री नायिकेच्या मूक अभिनयाचे कलात्मक प्रतिनिधित्व करणारे आहे. सातवाहन राजा आणि कवी हाल यांनी प्राकृत भाषेत लिहिलेल्या 'गाथा सप्तशती' यामधील काव्यात वर्णन केलेले दृश्य इथे शिल्पीने चित्रीत केले आहे. या शिल्पपटावर दोन दृश्ये आहेत. पहिल्या दृश्यात, पटाच्या उजव्या बाजूला तीन महिला बसल्या आहेत. नायिका आपल्या प्रियकराला भेटण्यासाठी उत्सुक आहे. तीच्या दोन्ही बाजूला, एकेके परिचारका तीचा अनुनय करताना दाखवली आहे. तिन्ही स्त्रीया वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेल्या आहेत. दोन्ही परिचारक नायिकेला तिच्या प्रियकराला ठरलेल्या वेळी भेटण्याची विनंती करत आहेत. पटाच्या उजव्या बाजूला असलेल्या या दृश्यात नायक पूर्वनियोजित वेळेनुसार बागेत आपल्या प्रेयसीची वाट पाहत आहे. नायिका ठरलेल्या वेळी न आल्याने अस्वस्थ झालेला नायक आपले दुःख व्यक्त करण्यासाठी झोपेचे सोंग करत असतो. नायिका उशिरा आल्यावर तिला तिचा सखा झोपलेला दिसते. पण नायकाच्या मुद्रेवरून हे स्पष्ट होते की तो झोपेचा बनाव करत आहे. याची पुष्टी करण्यासाठी, नायिका शांतपणे नायकाच्या डोक्यापाशी बसते आणि त्याच्या कपाळावर एक चुंबन घेते, ज्यामुळे त्याच्या शरीराचे अवयव रोमांचित होतात आणि त्याची झोप उडते. नायिका त्याची माफी मागते आणि भविष्यात उशीरा न येण्याचे आश्वासन देते. या शिल्पपटाच्या तळाशी इसवी सन ११ व्या शतकातील नागरी लिपीतील 'सप्तशती' गाथेतील एक श्लोक कोरलेला आहे. इसवी सन ११ व्या शतकातील तेवर (जबलपूर) येथून मिळालेली ही मूर्ती सध्या राणी दुर्गावती संग्रहालय, जबलपूरमध्ये प्रदर्शित करण्यात आली आहे.
अलिकनिद्रा, खजुराहो
इतर काही वैशिष्टय्पुर्ण स्त्री शिल्प :-
प्रसवा :-
पिंपरी दुमाला येथील मंदिरांच्या बाह्यभागावर सुरसुंदरी, वादक, ऋषी, भैरव, चामुंडा, विष्णू, गणेश, महावीर तसेच काही वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीही येथे आहेत. इथल्या मूर्ती तशा देखण्या नाहीत.
बहुधा १३/१४ व्या शतकात यादव राजवट संपता संपता हे मंदिर बांधले गेले असावे. साहजिकच मूळच्या शैलीतली वैशिट्ये कायम राहूनही देखणेपणाचा मात्र येथे लोप झालेला दिसतो.इथल्या एका भिंतीवर खूप आगळीवेगळी शिल्पे आहेत. कावड घेतलेला पुरुष, मोठे वृषण असलेला पुरुष, बाळाला जन्म देत असलेली स्त्री.
लोणी भापकर येथील प्रसवा
बाळाला जन्म देणार्या स्त्रीची प्रतिमा लोणी भापकर येथील मंदिरावर पण दिसते. अशा शिल्पांचा उद्देश काय असेल ते कळत नाहीत पण बहुधा सृजनाचे प्रतिक म्हणून अशी शिल्पे कोरली जात असावी.डावीकडून पहिल्या तीन आणि शेवटच्या दोन सूरसुंदरी वाटत आहेत. चौथी शिल्प कावड घेतलेल्या पुरुषाचे आहे. पाचवे बाळाला जन्म देत असलेली स्त्री अर्थात लज्जागौरीचे अप्रतिम शिल्प.
मोबाईल सुंदरी :-
छत्तीसगडमधील राजनांदगाव जिल्ह्यातील गंडई गावात फणी नागवंशी काळातील १३ व्या शतकातील दगडी शिवमंदिर आहे. त्याच्या बाहेरील भिंतींवर शिल्पाची रेलचेल आहे. भिंती विविध पौराणिक घटना दर्शविणाऱ्या मुर्ती मंडोवरावर बसवलेल्या आहेत.
या मुर्तींपैकी एका मुर्ती आपले लक्ष वेधून घेते, या शिल्पपटात एक महिला पलंगावर झोपलेली आहे आणि डोक्याखाली उशी आहे, तिचे पाय भिंतीवर ठेवले आहेत आणि तिचा डावा हात तिच्या कानावर ठेवला आहे.
या मुर्तीकडे पाहून असे वाटते की शिल्पकार हा जणु एक भविष्यवेत्ता आहे जो येणाऱ्या काळातील घटनेला शिल्पपटात चित्रीत करतो आहे.असे दिसते की कलाकाराने एकविसाव्या शतकातील आधुनिक युगाचे शिल्पकलेच्या माध्यमातून चित्रण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. आजकाल, जेव्हा एखादा पुरूष किंवा स्त्री पलंगावर पडून मोबाईल फोनवर बोलत असल्याचे दिसते तेव्हा हे दृश्य अनेकदा दिसते.
कदाचित त्यावेळचा संदर्भ यापेक्षा काहीसा वेगळा असेल. पण ती स्त्री मोबाईल फोनवर बोलत असल्याचे दिसते. हा दुर्गम ग्रामीण भागात असल्याने, येथे खूप कमी पर्यटक येतात. जर खजुराहोसारख्या मंदिरांमध्ये अशा प्रकारची शिल्पकला असती, तर मार्गदर्शकांनी पर्यटकांना मोबाईल फोनवरील संभाषण दाखवून नक्कीच चकीत केले असते.
अर्थात या प्रकारच्या शिल्पनायिकेला प्राचीन ग्रंथामध्ये काही नाव दिलेले नसल्यामुळे आपल्या सोयीसाठी मोबाईल सुंदरी असे नाव दिले आहे.
भारहुतची यक्षिणी:
भारहुतच्या भग्न गोल कमळाच्या फुलामध्ये, यक्षिणीचा वरचा भाग परागकणांच्या मध्ये दाखवला आहे, विशाल डोळे, कपाळावर आलेली केशरचना, ,कानातील तिहेरी कुंडल, गळ्यात मोत्यांची माळ आणि पाच पदरी हार. यक्षिणीचा चेहरा गोल आहे, तिचे नाक अर्धवट तुटलेले आहे, तिच्या चेहऱ्यावर हास्य आहे आणि तिने उजव्या हातात कमळ धरलेले आहे. हि मुर्ती १९८२ साली इंग्लंडमध्ये आयोजित केलेल्या 'भारत महोत्सव' प्रदर्शनाला प्रदर्शित केली गेली होती.
दिदारगंज यक्षीण :-
दिदारगंज यक्षीणीच्या मुर्तीची शैली हि प्राचीन कलेची एक प्रतिनिधी आहे. मुर्ती नेमकी किती प्राचीन हा देखील वादग्रस्त मुद्दा आहे, पूर्वीच्या तज्ज्ञांनी ती इ.स. ३ र्या शतकातील असल्याचे मानले आहे तर अलीकडील तज्ज्ञानी या मुर्तीचा कालावधी इसवी सन पहिल्या शतकातील असावा असे मानले आहे. परिणामी, मुर्तीची कलात्मक परंपरा आणि कोणत्या राजवटीत निर्मिती केली हे अनिश्चित राहते. बहुतेक तज्ज्ञांचा भर गंधारकाली़न शिल्पकला आणि अशोककालीन शैलीला जास्त महत्त्व दिले, या मुर्तीची शैली किमान सारनाथच्या सिंह शिल्पांइतकी प्राचीन असावी.
ही मूर्ती गुळगुळीत पॉलिश केलेल्या दगडाची आहे, जे मौर्य शिल्पकलेचे वैशिष्ट्य आहे - आणि ती मौर्य साम्राज्याची पूर्वीची राजधानी पाटणाजवळ सापडली होती.यावरुन विसाव्या शतकातील तज्ज्ञांच्या मते ती मौर्यकालीन असावी. तथापि, अलीकडील तज्ज्ञांच्य असा विश्वास आहे की मुर्तीचे पॉलिश आणि शिल्पांकन हे मौर्यांनंतर सुमारे तीनशे वर्षांनंतर मध्य आशियाई कुशाण साम्राज्याच्या मध्ये शिल्पकाम करणाऱ्या शिल्पकारांवर असलेला मौर्य शैलीचा प्रभाव होता. या सिद्धांताचे समर्थन करताना यक्षीणीच्या केसांची केलेली दुहेरी बुचड्याची रचना यावरुन केले जाते, जी कुशाण साम्राज्य शिल्पांची शैली होती. म्हणजे जर यक्षीणीची हि मुर्ती मौर्यकालीन मानली तर ती इ.स. पुर्व तिसर्या शतकातील तर कुषाणकालीन मानली तर इ.स.पहिल्या शतकातील असा जवळपास दोनशे वर्षाचा फरक पडतो.
मुर्तीचे उन्नत स्तन आणि रुंद नितंब याचा अर्थ असा आहे की - जवळजवळ एक सहस्राब्दी नंतर खजुराहो मंदिरांच्या भिंतींवर असलेल्या सुरसुंदरींप्रमाणे -हे या यक्षीणीचे कामुक रूप हे आध्यात्मिक सौंदर्याच्या मार्गाची सुरुवात म्हणून पाहिले गेले, ज्यामध्ये लैंगिकतेला फक्त एक प्रकारची क्रिडा म्हणून पाहिली गेली. आणखी एक मत असं आहे की यक्षीणीचे हे कामुक रुप प्रजननक्षमता, तारुण्य आणि मातृत्व दर्शवितात, सर्वसाधारणपणे तज्ञांनी असे मान्य केले आहे हि मुर्ती म्हणजे मूलत: स्त्री शरीराची एक आदर्श रचना आहे आणि स्त्री शरीराच्या सौंदर्याचे प्रतिनिधित्व म्हणून जाणीवपूर्वक एक उदाहरण म्हणून हे शिल्प तयार केले गेले.
दिदारगंज यक्षीणीची मुर्ती प्रथम पटना संग्रहालयात ठेवण्यात आली होती आणि १९४७ लंडनमध्ये "आर्ट फ्रॉम द डोमिनियन ऑफ इंडिया अँड पाकिस्तान" या प्रदर्शनात भारतीय शिल्पकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून हि मुर्ती प्रदर्शित केली गेली. आणि १९८० च्या मध्यात फ्रान्स आणि अमेरिकेत "भारताचे सण” नावाचे प्रदर्शन भरवले गेले होते तेव्हा पुतळा हि मुर्ती तिथे ही ठेवली होती.
नंतर जेव्हा हे शिल्प नवी दिल्लीला परत आणले तेव्हा यक्षीणीच्या मुर्तीच्या डाव्या गालाला किंचित नुकसान झाल्याचे आढळले तेव्हा पाटणा संग्रहालयाने बिहार सरकारला नुकसान भरपाई न देता ती परत घेण्यास नकार दिला. हि मुर्ती शेवटी १९८९ मध्ये पाटण्यात परत आणण्यात आली़ आणि २०१७ मध्ये बिहार संग्रहालयात ठेवण्यात आली.
योगिनी :-
योगिनी या तांत्रिक शाखांपैकी सर्वात जटिल परंपरा असलेला एक पंथ आहे ज्या वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांच्या पैलूंना एकत्रित करून त्यांची स्वतःची एक विशिष्ट संवादाची भाषा तयार करतात. अग्नि पुराणात यांचा 'आकाश मातृका' असा उल्लेख येतो, ज्यामध्ये या केवळ स्त्री रूप घेऊनच नाही तर पशुपक्षी किंवा कीटकांच्या रूपानेही त्या सर्वत्र संचार करतात. काही मातृका या रौद्र असतात, तर काही सौम्य असतात. यांची उपासना तांत्रिक पंथांतर्गत येते, ज्याचा हेतू शत्रूवर विजय, अस्मानी संकटापासून रक्षण, पुत्रप्राप्ती तसेच अष्टसिद्धी प्राप्त करण्यासाठी असतो. हीरापूरच्या (ओडिशा) मंदिरात आजही जारण मारण, करणी करणे यासारखे विधी सुरू असतात. हिरापूर येथील मंदीरातील योगिनी केवळ सामाजिक-धार्मिक पातळीवरच नव्हे तर शिल्पकलेच्या पातळीवरही हे अद्वितीय असून त्यांच्या वेगळ्या शैलीला मूर्त स्वरूप देतात. ग्रंथांमध्ये, योगिनींचा पंथ त्यांच्या इतक्याच उग्र असलेल्या अष्ट मातृकांसोबत जोडला गेला आहे -अष्ट मातृकां या आठ शक्तिशाली स्त्री देवतांचा समूह असून त्यांची सप्त मातृका म्हणून पूजा केली जाते. तांत्रिक ग्रंथ योगिनींची सौम्य ते उग्रपणापर्यंत विविध प्रकारे भाष्य करतात - . योगिनी या सुंदर तरुणी असल्या तरी त्यांच्या शिल्पामध्ये आश्चर्यकारकपणे विसंगती दिसून येते. महत्वाचे हे आहे की चौसष्ट योगिनी गटातील कोणतेही दोन गट सारखे नाहीत. इतर चौसष्ट योगिनी पीठातील योगिनी हिरापूर मंदिरात आढळणाऱ्या योगिनींपेक्षा खूप वेगळ्या आहेत. या विसंगतीचे कारण असे आहे की स्थानिक उपासनेमुळे अनेक प्रादेशिक आणि लोक देवता प्रसिद्ध तांत्रिक देवींसह योगिनी पंथात मिसळल्या गेल्या आहेत. यामुळे स्थानिक योगिनी पंथाचा भाग झालेल्या स्थानिक स्त्रियांचे दैवीकरण झाले, ते देखील यातील काही फरकांना कारणीभूत असू शकते.
चौसष्ट योगिनींची शिल्पे ही चौसष्ट योगिनींच्या मंदीरात आढळतात. ही मंदिरे भारतामध्ये संख्येने थोडी असून सर्व मूर्ती जागेवर आणि उत्तम स्थितीत असणारे ओडीशामधील हीरापूर येथील एकमेव मंदिर आहे. याशिवाय रीखीया आणि लोखारी (बांदा जिल्हा), दूधही (दलीपूर, उत्तर प्रदेश), ग्वाल्हेर जवळ मिताली आणि नरेसार, जबलपूरजवळ भेडाघार, शाहडोलजवळ त्रिपुरी, रीबाजवळ गुर्गी आणि खजुराहो (सर्व मध्य प्रदेश) येथे ही मंदिरे आहेत.
याशिवाय योगिनींची स्वतंत्र शिल्पे अनेक मंदिरांमध्ये आढळतात. तपस्विनींच्या रूपामध्ये या कोरलेल्या असतात आणि त्यांच्या हातामध्ये खटवांग नावाचे आयुध असते. एका छोट्या काठीवर मानवी कवटी असे हे आयुध असते. योगिनीप्रमाणेच अनेक मंदिरांमध्ये विषकन्यांचीही शिल्पे दिसतात या मूर्तीमध्ये मांडी भोवती, कमरेभोवती, दंडाभोवती किंवा गळ्याभोवती नाग गुंडाळलेले असतात. तसेच एका किंवा दोन्ही हातात सर्प धरलेली किंवा सर्पाशी खेळणाऱ्या स्त्रीमूर्तीची शिल्प असतात. बहुतांशी शिल्पांमध्ये या विषकन्या पूर्णपणे विवस्त्र दाखविलेल्या असतात. धर्मापुरी (जिल्हा- बीड) येथील ११ व्या शतकातील मंदिरात केवळ अलंकारणाने वस्त्रांकन असणाऱ्या विषकन्येचे अत्यंत सुरेख शिल्प आहे. खिद्रापूर (जिल्हा कोल्हापूर) येथल्या कोपेश्वर मंदिरात विषकन्यांबरोबरच भैरवीचेही शिल्प दिसते. येथील एक विषकन्या देहुड्या पाउली उभी असून दोन्ही हात तिने डोक्यावर घेतले असून गळ्यातल्या माळा एवढेच तिचे वस्त्र असून तिच्या मांडीला नागाने विळखा घातला आहे. खिद्रापूर येथील विषकन्यांच्या शिल्पांमध्ये एक किंवा अधिक नागांचा अंगाभोवती विळखा असलेल्या नग्न युवतींचे शिल्पांकन दिसते.
ओडिशातील मंदिर नायिका, शलभंजिका, अप्सरा, आलसा, यक्षी, नागकन्या अशा विविध अर्ध-दैवी स्त्री शिल्पांनी परिपूर्ण आहे. तथापि, स्त्री दैवतांमध्ये प्रतीकात्मक असा आणखी एक प्रकार आहे ज्यामध्ये योगिनी, मातृका, कात्यायनी, महाविद्या, नवदुर्गा अशा देवता समाविष्ट आहेत यांची सर्व शिल्प हिंदू प्रतिमाशास्त्रीय परंपरेच्या कक्षेबाहेर येतात, यामध्ये योगिनीच्या मुर्ती सर्वात वेगळ्याच प्रकारच्या आहेत. याचे कारण म्हणजे या योगिनींचे स्वरुप परस्परविरोधी आहेत आणि म्हणूनच या सर्व योगिनींच्या मुर्ती एका स्वतंत्र शैलीच्या मानक म्हणून पाहणे योग्य होइल. या सर्व मुर्ती पारंपारीक चालत आलेल्या शिल्पकला नियमांचे पालन करत नाही. हिरापूरच्या चौसष्ट सुंदर योगिनी, विवीध आकाराच्या आहेत ज्यांचे डौलदार शरीर असून त्या विविध वाहनांवर (आरोहितांवर) विविध आसनांमध्ये टेचात बसल्या आहे, हे सर्व यांच्यातील दैवतीकरणाचे प्रतीकत्व दर्शवितात. हे मंदिर ९ व्या-१० व्या शतकात बांधले गेले. आहे. ओडिशातील भुवनेश्वर येथील मुक्तेश्वर मंदिराच्या मंडोवरावर आणि खांबांवर आढळणाऱ्या शैलीदार सुरसुंदरीसारख्या योगिनींची शिल्प आहेत. तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की योगिनी आणि सुरसुंदरीमधील साम्य केवळ शिल्पकलेची शैली आणि मुर्तीकलेपुरते मर्यादित आहे. प्रत्यक्षात त्यांचे वेगळे स्वरूप स्पष्ट आहे कारण योगिनीच्या मुर्तीचे शिल्पकाम करताना ती अप्सरा किंवा नायिकेने दाखवलेल्या लाजाळू संयमापेक्षा, योगिनी हि स्पष्टपणे लैंगिकता प्रदर्शित करणार्या धाडसी स्त्रीच्या रूपात दाखवले गेले आहे.
देवतांच्या समूहाला समर्पित मंदिरे फारशी नाहीत, मात्र चौसठ योगिनी मंदिरात एक अनोखी विविधता बघायला मिळते, जिथे अनेक देवींची एकत्र पूजा केली जाते. हिरापूर येथील चौसठ योगिनी मंदिरात मातृका, महाविद्या, नवदुर्गा, कात्यायनी इत्यादी देवींच्या समूहाची पूजा करण्याची परंपरा चालू आहे. इतर चौसष्ट योगिनी पीठांच्या तुलनेत हिरापूर हे एक खास ठिकाण आहे. इतर पीठांमधील योगिनी त्यांच्या शिल्पकलेमध्ये ब्राह्मणवादाचा प्रभाव बघायला मिळतो आणि मुर्तीकाम स्त्री शरीर दाखविण्यासाठी शिल्पशास्त्रामध्ये सांगितलेल्या तांत्रिक कल्पनांचे पालन करत नाही. उदाहरणार्थ, मध्य प्रदेशातील जबलपूर येथील भेडाघाट येथील योगिनी शिल्पे आकाराने भव्य आहेत आणि त्यांची शैली दुर्गा आणि लक्ष्मी सारख्या ब्राह्मण देवतांशी खुप साम्य दर्शवते. या योगिनींची भरीव शरीर आणि त्यांच्या विवीध मुद्रेत दाखवलेली देहाची हालचाल, अर्धनग्न अवस्थेतील स्त्री मुर्तीचे केलेले चित्रण यामुळे एका अद्वितीय तांत्रिक शैलीला जन्म दिला गेला आहे.
हिरापूर हे योगिनीच्या मंदिरांपैकी सर्वात जुने आहे आणि ते सर्वात सुंदर मानले जाते. येथे ६३ योगिनी स्थापन झाल्या आहेत -मात्र योगिनीपैकी एक सर्व मंगला गायब आहे. सर्व मुर्तीं काळ्या ग्रॅनाईटपासून कुशलतेने कोरलेल्या आहेत, सर्व मुर्तींचे अलंकार अतिशय तपशीलवारपणे दाखवले आहेत, त्यामुळे शरीराच्या उघड्या भागाला दर्शविणाऱ्या गुळगुळीत भागां बरोबर या नाजुक दागिन्यांमुळे एक आकर्षक विरोधाभास निर्माण होतो. शतकानुशतके झालेल्या आक्रमणामुळे काही मुर्तींचे चेहरे भग्न झालेले आहेत आणि हातपाय तुटलेले असूनही, त्यांचे तेज, पॉलिश केलेले मुर्तींचे सौंदर्य निर्दोष वाटते. मध्ययुगीन शास्त्रीय कलिंग शैलीत (९ व्या ते १३ व्या शतकात) कोरलेल्या या मुर्ती, स्त्री सौंदर्याच्या भारतीय आदर्शाचे प्रतिनिधित्व करतात, पूर्ण स्तन, बारीक कंबर आणि प्रशस्त कंबरेसह, त्यांचे शरीर त्यांच्या स्त्रीत्वाला उभारी देणारे असून मुर्तीत सुंदरपणे उभे दाखवले आहे.
प्रत्येक योगिनीसाठी या मंदीरात स्वतंत्र लघु मंदिरासारखे कोनाडे असतात, त्यात तीला तिच्या स्वतःच्या ठरवलेल्या जागी प्रतिष्ठीत केलेली असते, सर्व योगिनी त्यांच्या पायशी दाखलेल्या दैवी वाहनांवर उभ्या असतात. या वाहनांमध्ये गाढव, मगर, बैल, डुक्कर, म्हैस, उंट, कावळा, कोंबडा, खेकडा, हरण, हत्ती, विंचू, कासव आणि साप यांसारखे प्राणी समाविष्ट आहेत; याशिवाय कमळ आणि इतर प्रकारची फुले तसेच वनस्पती आणि आसन, फुलदाणी किंवा चाक यासारख्या निर्जीव वस्तू, तसेच मानवी शिर आणि मृतदेह यांचाही समावेश या वाहनात होतो. हे सर्व मूळतः भक्तांनी त्या त्या योगिनींना ओळखण्याच्या सोयीसाठी असावे. मध्य प्रदेशातील भेडाघाट आणि मितौली येथे, स्वतंत्र खांब छतांसह असलेली योगिनींची मंदिरे आहेत, परंतु हे मंदीर वर्तुळाकार असून मध्यभागी खुले आहे.
योगिनींच्या अपारंपरिक पध्दतीच्या आसनांमुळे आणि मुद्रेवरच्या हावभावांमुळे त्यांची कामुकता जाणवते. कारण कोणत्याही योगिनीं या दैवी स्वरुपामध्ये मानल्या जात नाही. त्या कधीही अभय मुद्रा किंवा वरद मुद्रेत याच कारणामुळे नसतात. यामुळे त्या क्रूर आणि हिंसक स्वरुपात दाखवलेल्या असतात. सप्तमातृक आणि योगिनी पंथ यांच्यातील परस्परसंबंध आणि परंपरांची देवाणघेवाण या सर्व शाक्त ( देवीला पुजणारा ) पंथातील महत्त्वपूर्ण बाबी आहेत, यामुळे योगिनींना मानानारे भाविक तंत्रिक पुजा करुनही शाक्त पंथाच्या मुख्य प्रवाहातून सनातन धर्माचा भाग होतात.
एका वेगळ्या सिद्धांतानुसार, आज अस्तित्वात असलेला योगिनी पंथ हा प्राचीन शैव मातृका पंथामधुनच निर्माण झालेला आहे. ज्या शैलीने या योगिनींच्या विविध प्रकारच्या मुर्ती घडवल्यात त्या एका वेगळ्या प्रकारच्या सांप्रदायाचे प्रातिनिधीत्व करतात, ज्यात विविध प्रकारच्या देवींना सहजगत्या समाविष्ट करता येते. तांत्रिक शैव साहित्यात योगिनींचे चित्रण अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहे, परंतु या देवतेच्या मुर्तींचा विचार केला तर काही साम्य असणार्या वैशिष्ट्यांनुसार त्यांची विवीध गटांमध्ये विभागणी केली गेली (सुरुवातीला ६४ मुर्तीचा एक गट केला गेला जो १० व्या शतकापर्यंत मान्य होता ), मात्र पुढे आणखी विभागणी होउन विवीध कुळे ( कुल, गोत्र), तसेच शरीराच्या आकार आणि त्यातील बदल, उडण्याची क्षमता, तांत्रिक अंगानुसार असणार्या शस्त्राने संरक्षण आणि/किंवा संचार करण्याची क्षमता आणि प्रचंड शक्तीचे स्रोत म्हणून काम करण्याची क्षमता यानुसार योगिनींचे गट पाडले गेले. मातृका आणि योगिनी पंथांमध्ये अनेक समान वैशिष्ट्ये आहेत, ज्यामध्ये त्यांच्या उत्पत्ती कथेचा समावेश आहे, योगिनींना वेगळे ओळखण्यासाठी विवीध वैशिष्ट्यांनी बनलेल्या या गटांमध्ये,या देवतांचा एक उप-समूह आहे ज्यांचे शिल्प ठरवलेल्या प्रमाणापेक्षा वेगळ्या पध्दतीने कोरलेली आहेत.
योगिनींच्या श्रेणीचे वर्गीकरण करताना, अनेक्दा त्या मानवस्वरुपात दाखवल्या आहेत आणि काहीवेळा दैवीस्वरुपात त्यांचे चित्रीकरण केले आहे. यामध्ये ज्या तांत्रिक साहित्यात योगिनींची वर्णन आहे, त्यात त्या मानव कि देवता यातील सीमा अनेकदा पुसून टाकली जाते. कुलर्णव तंत्र, ज्ञानर्णव तंत्र यांसारख्या तांत्रिक ग्रंथांमध्ये असे म्हटले आहे की तांत्रिक विधीं पूर्ण केला असेल तर, या योगिनी खेचरी (आकाशात उडणाऱ्या) देवींच्या श्रेणीत सामील केल्या जातात. तांत्रिक ज्ञानाच्या दुसऱ्या एका शाखेचा असा दावा आहे की योगिनी म्हणजे मानवी सिद्धी होत्या ज्या साधकांना सिद्धी प्राप्त करण्यास मदत करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत होत्या. कौल तंत्रात मोक्षाची संकल्पना अस्तित्वात नाही, कारण साधक काही विशेष शक्ती मिळविण्यासाठी तांत्रिक देवतेची पूजा करतात. बर्याचदा कामुक विधी पार पाडण्यासाठी कौल तंत्राचा मार्ग साधकाने वापरला तर त्याला त्याचे उद्दीष्ट साध्य करण्यासाठी मानवी योगिनीची भूमिका खूप महत्त्वाची ठरते.
तथापि, यामध्ये मनोरंजक बाब ही आहे की मंदिरातील योगिनी त्यांच्या विरोधाभासी स्वभावामुळे कोणत्याही प्रकारच्या लैंगिक स्वरुपात चित्रित केलेल्या नाहीत. त्यांच्यासोबत कोणताही पुरुष जोडीदार नाही, चौसठ योगिनी मंदिरात आढळणारी एकमेव लैंगिक प्रतिमा म्हणजे इथिफेलिक भैरव. भैरव हा योगिनीचा नायक किंवा योगिनींच्या गटाचा प्रमुख स्वरुपात असतो, परंतु मंदिरांच्या आत भैरवाचे स्वरुप बरेच शांत आणि निष्क्रिय दाखवले असते. चौसष्ट योगिनी मंदिरांमधील एक सामान्य वैशिष्ट्य म्हणजे इथे कोणत्याही प्रकारच्या कामशिल्पांचा अभाव. योगिनी मंदिरांशी संबंधित कोणतेही शिलालेख किंवा मजकूर नसल्यामुळे या मंदिरांच्या उद्देशावर प्रकाश टाकण्यास मदत होत नाही. मंदिराच्या आवारात कामुक विधी केले जात होते का? की हे मंदिर केवळ धार्मिक विधी किंवा प्रार्थना समारंभ करताना साधकांसाठी वापरण्यासाठी एक साधन किंवा प्रतीक म्हणून काम करत होते ? या प्रश्नांची उत्तरे मिळत नाहीत.
योगिनींच्या मुर्ती घडवताना एकाच वेळी त्या धाडसी दाखवल्या आहेत आणि त्याचवेळी त्यांच्यात कोणत्याही लैंगिक प्रतिमेचा पूर्णपणे अभाव हा विरोधाभास मनोरंजक आहे. योगिनीच्या निर्मितीबद्दल, तिच्या अस्तित्वाबद्दल अगदी स्पष्ट उल्लेख असलेल्या ग्रंथांचा कोणताही संदर्भ हिरापूर मंदिरातील योगिनींच्या मुर्ती घडवताना घेतलेला नाही. तथापि, ओडिशातील विविध शैव मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या मुर्तीत इथिफेलिक भैरव खुपदा दिसून येतो. जिथे सध्या या भैरवांच्या मुर्तीची स्थापना केली आहे ती रचना आधुनिक आहे; म्हणूनच, मंदिराच्या मूळ आराखड्यात त्यांचे स्थान नक्की कोठे होते हे महत्त्वाचे आहे. मुर्तीशास्त्रदृष्ट्या साम्य असणार्या मुर्तीसुध्दा प्रत्यक्षात अर्थ समजून घेताना गुढ वाटतात. तसेच या योगिंनीच्या पुजेचे प्रत्यक्ष विधी गूढ व सामान्यांपासून लपलेले असतात, या योगिनींची उग्र स्वरुपात असलेल्या मुर्ती मानव-प्राणी स्वरुपातून अत्यंत कामुकता दाखवतात, यासाठी योगिनीच्या स्त्री शरीराचा वापर एक माध्यम आणि रूपक म्हणून केलेला असतो. स्त्री हे शक्तीचे रुप मानलेले असल्यामुळे योगिनींद्वारे जणू जीवनाची शक्ती प्रसारित केली जाते.
विद्या देहेजिया (१९८६: १) यांनी म्हटल्याप्रमाणे, 'योगिनी उपासनेची संपूर्ण प्रक्रिया आणि त्यांच्या गटाला समर्पित मंदिरे बांधण्याची मुळ कल्पना, रूढीवादी धर्मपरंपरेच्या कक्षेबाहेर आहे.' याचा अर्थ योगिनींची पुजा करण्याची प्रथेचे मूळ कदाचित स्थानिक ग्रामदेवतांच्या (ग्रामदेवतांच्या) पूजेतून आले असावे. या ग्रामदेवता गावाचे कल्याण, शेती आणि आदिवासी लोकांच्या गुप्त प्रथांचे प्रतिक मानल्या जातात. त्यांच्या विधींचे स्वरूप प्रागैतिहासिक काळातील काही संदर्भात असावे मात्र सध्य गुढ धुक्यात त्याचा मुळ उद्देश लपलेला आहे, परंतु भारतीय संस्कृतीतील निरनिराळ्या रूढी पाहता योगिनींची आराधना करण्याची प्रथा कदाचित आजच्या गावकऱ्यांमध्ये पाळल्या जाणाऱ्या विधीं जसे - जादूटोणा, उपचार, काळी आणि पांढरी जादू आणि ज्योतिष, या प्रथांसातखीच पुढे आली असावी.
भारतात ग्रामदेवतांचा पंथ सर्वव्यापी आहे; बहुतेक गावांमध्ये किमान एक स्थानिक देवता आहे. देहेजिया (१९८६:२) यांच्या मते, 'असे दिसते की या ग्रामदेवता हळूहळू शक्तिशाली स्वरुपात रूपांतरित झाल्या आणि एका गटांमध्ये एकत्रित झाल्या आणि त्यामुळे त्यांना पूर्णपणे वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले. तंत्रविद्यामुळेच या स्थानिक देवतांना प्रभावशाली मानले गेले आणि त्यांना देवींच्या गटाच्या रूपात एक नवीन रूप आणि शक्ती दिली, या देवता त्यांच्या भक्तांना जादुई शक्ती प्रदान करू शकत होत्या. मात्र योगिनी मंदिरांमध्ये केल्या जाणाऱ्या पुजेत तंत्राच्या अतिरेकांमुळे सामान्य लोकांना हा प्रकार अप्रिय वाटू लागला. तेव्हा योगिनी पंथ जनाधार कमी होउ लागला. राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातील काही योगिनी मंदिरांमध्ये असलेल्या शिलालेखांवरून असे दिसून येते की १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीलाही या मंदिरांमध्ये पूजा होत होती. 'सतराव्या आणि अठराव्या शतकापर्यंत हा पंथ जवळपास इतका विस्मृतीत पूर्णपणे गेला की जेव्हा हि उध्वस्त मंदिरे पुन्हा सापडली तेव्हा योगिनींचे महत्त्व किंवा त्यांच्या उपासनेची कारणे याबद्दल फारच थोडी माहिती उपलब्ध होती (१९८६: ७). धार्मिक देवदेवतांमध्ये योगिनीं का पुजल्या जात नाहीत तसेच त्या इतक्या वादग्रस्त का आहेत ? हे समजण्यासारखे आहे - पौराणिक काळात त्यांच्या पुजाविधीच्या गुप्ततेमुळे तसेच या देवींशी संबंधित असलेल्या रक्तरंजित विधींमुळे त्या पुजनीय मानल्या जात नाहीत.
हिरापूर येथील मंदीरात असलेल्या योगिनींच्या गूढतेचे मुळ त्या देवतांच्या उग्रतेमध्ये आहे. जिचे शरीर हे जणु जीवनाची शक्ती प्रसारित करण्याचे माध्यम आणि रूपक आहे. मानवी आयुष्यात होणार्या बदलांना किंवा बदलांच्या मालिकेला आवश्यक असणारी गोष्ट म्हणजे शक्ति. मानवी व्यवहार जसे लैंगिकता यांच्या केंद्रस्र्थानी हीच शक्ती असते. या बदलाच्या प्रक्रियेत स्त्री लैंगिकतेचे एक अनन्यसाधारण स्थान आहे. तांत्रिक पद्धतीच्या धार्मिक विधींमध्ये पारंपारीक बंधनांच्या उल्लंघनावर लक्ष केंद्रित केले जाते... सामाजिक सीमा आणि निषिद्ध गोष्टीचे पद्धतशीर उल्लंघन करावे लागते. कारण समाजाने बंधन म्हणुन ठरवलेल्या 'मूल्ये उल्लंघन केले तरच गूढ शक्तीचे महत्त्वाचे स्रोत साधकासाठी खुले होतात.या तांत्रिक शक्तीमुळे पवित्र आणि अपवित्र यांच्यातील सर्व द्वैत अस्पष्ट होते. धार्मिकदृष्ट्या बंधन असणार्या बाबींचे उल्लंघन करणाऱ्या कृत्यांद्वारे - जसे की मांस आणि मद्यपान करणे किंवा जातीच्या सीमांचे उल्लंघन करून लैंगिक संबंध ठेवणे -
यामुळे तांत्रिकांना अलौकिक शक्तीचा एक चमत्कारिक स्रोत प्राप्त होतो.
योगिनी कालांतराने शक्तिशाली लिंग प्रतीक असल्याचे सिद्ध झाले आहे, योगिनींची हीच वैशिष्ट्ये शाक्त पंथात समाविष्ट केली गेली आहेत योगिनींचे सामाजिक बंधन न माननारे हे गुण शुद्धता आणि अशुद्धतेच्या कल्पनेच्या पलिकडे आहेत. जरी योगिनींचे नेतृत्व भैरवाकडे असले तरी, हा पंथ कोणत्याही प्रकारे पुरुष-केंद्रित नाही, उलट योगिनींमुळे इथे स्त्री शक्तीला महत्व आहे.
योगिनीच्या संख्येचा विचार केल्यास तीचा बराचसा विस्तार झालेला दिसतो. या विस्तारा मुळे त्यांची संख्या अमर्याद झालेली दिसते. पण त्यांची संख्या हि चौसष्ट मानली जाते. अस्तित्वात असणाऱ्या योगिनी मंदिरात चौसष्ट मातृका प्रतिमाच आढळून येतात. आपल्या कडे श्रावण अमावस्या म्हणजेच पिठोरी अमावस्या दिवशी चौसष्ट मातृकांचे पुजन केले जाते. वेगवेगळ्या ठिकाणी त्यांचे नावात पाठभेद आढळुन येतो. चौसष्ट योनी व चौसष्ट कलांच्या या जन्मदात्री मानल्या जातात. मंदिरा मधील मातृकांच्या नावातही व काही ठिकाणी त्यांचे मुर्ती व नावामध्ये फरक जाणवतो आपल्या कडील पिठोरी अमावस्या व्रतात या मातृकांचा नाम उल्लेख आढळतो १) दिव्ययोगी २) महायोगी ३) सिद्धयोगी ४) गणेश्वरी ५) प्रेमाक्षी ६) डाकिनी ७) काली ८) कालरात्री ९) निशाचरी १०) झंकारी ११) रौद्रवताली १२) भूतली १३) भुतडांबरी १४) ऊर्ध्वकेशी १५) विरूपाक्षी १६) शुष्कांगी १७) नरभोजणी १८) भट्टारी १९) वीरभद्रा २०) धुम्राक्षी २१) कलहप्रिया २२) राक्षसी २३) घोररक्ताक्षी २४) विश्वरूपा २५) भयंकरी २६) चंडिका २७) कौमारी २८) वाराही २९) मुंडधारिणी ३०) सासुरी ३१) रौद्रा ३२) भीषणा ३३) त्रिपुरान्तिका ३४) भैरध्वसीनी ३५) क्रोधी ३६) दुर्मुखी ३७) प्रेतवाहिनी ३८) खट्वांगी ३९) दीर्घलंबोष्टी ४०) मालिनी ४१) मंत्रयोगिनी ४२) चक्री ४३) कालाग्नी ४४) ग्रहणी ४५) कंकाळी ४६) भुवनेश्वरी ४७) कटकी ४८) किटीनी ४९) रौद्री ५०) यमदूती ५१) कारालिनी ५२) घोराक्षी ५३ ) कार्मुकी ५४) काकदृष्टी ५५) अधोमुखी ५६) मुंडाग्रधारिणी ५७) व्याघ्री ५८) किंकिणी ५९) कालभाषिणी ६०) कामाख्या ६१) उष्ट्रानी ६२) योगपिठीका ६३) महालक्ष्मी ६४) एकविरा
लज्जा गौरीला अदिती देखील म्हटलं जातं.लज्जा गौरी किंवा अदिती यांचा
संबंध थेट जन्माशी येत असल्याने तीला मातृदेवी म्हणून संबोधतात आणि त्या
कारणास्तव यांची सर्व शिल्प योनी प्रदर्शित करतात तसेच उत्तनपाद अवस्थेत
असतात. या अवस्थेचा उल्लेख ऋग्वेदात देखील आहे.
याप्रमाणे सर्वप्रथम "असत्"
पदार्थापासून "सत्" असें विश्व उत्पन्न झाले, त्याच्यापासून दिशा म्हणजे
आकाश उत्पन्न झाले, ते अत्युच्च अशा उत्पादक शक्तीपासून उत्पन्न झाले
त्याच उच्च शक्तीपासून पृथ्वी उत्पन्न झाली. पृथ्वीपासून दिशा निर्माण
झाल्या. नंतर अदिति आणि त्याच्यापासून चातुर्यबल उत्पन्न झाले आणि त्याच
बलापासून स्वाधीनता प्रकट झाली.
हीच उत्तानपाद अवस्था
प्रसूतीच्या वेळी योग्य आहे असं चरक आणि सुश्रुत संहितेत म्हटलं आहे. एकंदर
मातृत्व असो किंवा त्याची अवस्था यावर सविस्तर वर्णन सगळीकडे आहे.
याच ऋग्वेदात पुढे अजून एक उल्लेख येतो तो असा
अदितिद्यारदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः |
विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ||
अदिती सर्वकाही आहे. आभाळ, माता, पिता, पुत्र, संपूर्ण देवाधिदेव, पंचजन म्हणजेच ब्राम्हण,क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र व निपाद आणि पुढे जे काही उत्पन्न होईल ते सर्व काही अदितीची रूपे असतील.
रेणुका, मतींगी, गौरी, पार्वती यासह २० हुन अधिक नावांनी लज्जा गौरीला ओळखलं जातं.
योनी तंत्रं मध्ये पार्वती महादेवांना म्हणते
त्वां विना जनकः कोऽपि मां विना जननी परा |
अर्थात तुमच्याशिवाय जगाचा पालनकर्ता कोणी नाही आणि माझ्याशिवाय माता कोणी नाही.
वरील
लज्जा गौरी पेडगाव किल्ल्यातील मंदिराच्या खांबांवर कोरलेली असून तिच्या
हातात कमळ नसून दोन नाग आहेत जे तिच्या योनीतून बाहेर आलेले दिसतात.
शिल्प:
लज्जा गौरीची शिल्प जवळपास सर्वच युगांत आढळतात आणि त्यात वैविध्य देखील
दिसते. आधी सांगितल्याप्रमाणे लज्जा गौरी उत्तानपाद अवस्थेत असतात तर
यांच्या मुखाच्या जागी कमळ पहावयास मिळते. चेहऱ्याच्या जागी कमळ असेल तर
हातात देखील कमळ असतेच. या प्रकारातील सर्वात सुंदर लज्जा गौरी बदामी
येथील संग्रहालयात आहे. उन्नत स्तन आणि फुगीर पोट पाहून असं वाटत की नुकताच
कुणाला तरी जन्म दिला असावा.
एखादे छोटे का असेना पण लज्जा गौरीचे शिल्प पुरातन मंदिरावर पाहायला मिळते.
काही ठिकाणी त्या लहान शिल्पाची देखील पूजा केली जाते. यामागे भावना असते
ती फक्त मातृत्वाची. यावरून स्त्रिया आणि मातृत्व यांच्याप्रती भारतीयांची
कृतज्ञता दिसून येते.
सदरची प्रतिमा गणेश पुराणिक यांच्या शेतात काम करताना मिळालेली आहे.
संदर्भ
१) भारताची कुळकथा, डॉ. मधुकर केशव ढवळीकर
२) भारतीय मूर्तिशास्त्र, डॉ. नी. पु. जोशी
३) Iconography of the Saptamatrikas, O. P. Misra
४ ) Elements of Hindu Iconography, T. A. Gopinatha Rao
५ ) http://www.misalpav.com/node/50642
६) एलिमेंट ऑफ हिंदू आयकॉनोग्राफी- टी. ए. गोपीनाथ राव
७ ) https://swayamsiddhaa.com/post/%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-murtishilp-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82
१२ ) https://www.mahamtb.com/Encyc/2023/4/24/hindu-surasundari.html
१३ ) lokmat.com
१४ ) https://www-sahapedia-org.translate.goog/sculptures-of-apsar%C4%81s-and-other-celestial-women-rani-ki-vav?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc
३४) देहेजिया, वी. 1986. योगिनी पंथ और मंदिर: एक तांत्रिक परंपरा। नई दिल्ली: राष्ट्रीय संग्रहालय।
३५ ) हैटली, एस. 2007. ब्रह्मयामलतंत्र और योगिनियों का प्रारंभिक शैव पंथ । अप्रकाशित पीएचडी शोध प्रबंध। पेनसिल्वेनिया विश्वविद्यालय।
३६ ) अर्बन, ह्यूग. 2003. तंत्र: धर्म के अध्ययन में सेक्स, गोपनीयता, राजनीति और शक्ति. बर्कले: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस.
३७ ) सैंडरसन, एलेक्सिस. 1988. 'शैविज्म एंड द तांत्रिक ट्रेडिशन' इन द वर्ल्ड्स रिलीजन. संपादक: एस. सदरलैंड एट अल. लंदन: रूडेज और केगन पॉल.
३८ ) व्हाइट, डी.जी. 2003. योगिनी का चुम्बन: दक्षिण एशियाई संदर्भों में "तांत्रिक सेक्स"। शिकागो: यूनिवर्सिटी ऑफ शिकागो प्रेस।
३९ ) डोनाल्डसन, टी.ई. तंत्र और उड़ीसा की शाक्त कला खंड II, नई दिल्ली: डी.के. प्रिंटवर्ल्ड, 2002.
४० ) फ्लड, जी. तांत्रिक शरीर: हिंदू धर्म की गुप्त परंपरा । लंदन: आईबी टॉरिस, 2006।
४१ ) महापात्रा, के.एन. 'हीरापुर में चौसठ योगिनियों के हाइपेथ्रल मंदिर पर एक नोट', उड़ीसा ऐतिहासिक अनुसंधान जर्नल II (1953): 23-40; एच.के. महताब, सं., उड़ीसा ऐतिहासिक अनुसंधान जर्नल, विशेष खंड (1982) में पुनर्मुद्रित।
४२ ) रॉय, अनामिका. चौसठ योगिनी: पंथ, प्रतीक और देवियाँ . प्राइमस बुक्स, 2016.
४३ ) अर्बन, ह्यूग. मैगिया सेक्सुअलिस: सेक्स, मैजिक, एंड लिबरेशन इन मॉडर्न वेस्टर्न एसोटेरिकिज्म . यूनिवर्सिटी ऑफ कैलिफोर्निया प्रेस, 2006.
महिलाओं
की छत्तीस बड़ी उभरी हुई मूर्तियों का एक समूह, मदनिकाएँ बेलूर के
चेन्नाकेशव मंदिर के मंडप की छतों और स्तंभों की राजधानियों पर कोष्ठकों की
एक श्रृंखला पर स्थित हैं। मंदिर और इसका मूर्तिकला कार्यक्रम होयसल
दरबारी संस्कृति, विशेष रूप से कारीगरों की पेशेवर पहचान का एक अनूठा
परिप्रेक्ष्य प्रस्तुत करता है। मदनिका मूर्तियों के आधार पर शिलालेख हैं,
जिसमें उनके मूर्तिकारों के नाम, संघ और मूल स्थान सहित विवरण हैं।
मदनिकाएँ
महिला आकृतियाँ हैं जिन्हें एक पत्तेदार, वृक्षीय फ्रेम के अंदर गढ़ा गया
है, अक्सर उनके आधार के रूप में कमल का फूल होता है। वे नरम क्लोराइटिक
शिस्ट से बने होते हैं, जिससे उन्हें हेडड्रेस, आभूषण और पोशाक सहित शानदार
विवरण के साथ उकेरा जा सकता है। आकृतियाँ आकार में प्राकृतिक हैं, गोल
शरीर, संवेदनशील चेहरे के भाव और हाथ के हाव-भाव, और सुंदर ढंग से स्थित
अंग हैं। उन्हें शिकार करना, ताड़ के पत्ते की किताब पकड़ना, वीणा के तारों
को सहलाना, झांझ बजाना, दर्पण में देखना और स्नान के बाद अपने बाल सुखाना
सहित असंख्य दरबारी गतिविधियों में संलग्न दिखाया गया है। मदनिकों की
शैलीगत विशेषताएँ भिन्न-भिन्न हैं, और इस विविधता को विद्वानों ने कलाकारों
की बढ़ी हुई व्यक्तिगतता के प्रतीक के रूप में पढ़ा है।
मूर्तियों
पर अंकित मूर्तिकारों के नामों में चवना, दासोजा और मल्लोजा शामिल हैं,
जिनके साथ विस्तृत उपाधियाँ भी हैं। यह संभव है कि होयसल दरबार ने उन्हें
उनके कौशल के लिए पुरस्कार के रूप में ये उपाधियाँ प्रदान की हों:
मूर्तिकार मध्यकालीन दक्कन में अत्यधिक गतिशील और मांग वाले पेशेवर प्रतीत
होते हैं, जिनमें से कुछ के नाम सैकड़ों किलोमीटर के दायरे में मंदिरों में
मूर्तियों पर अंकित हैं।
मदनिकों
की प्रतिमा, जिनके साथ वृक्षीय छवियाँ हैं, यक्षियों से जुड़ी हुई हैं।
विद्वानों ने सुझाव दिया है कि इन्हें स्थानीय देवताओं को प्रकृति देवी
वासंतिका की पूजा में शामिल करने के प्रतीक के रूप में बनाया गया था, जिनकी
पूजा होयसल करते थे। हालाँकि, यह व्याख्या विवादास्पद है। एक अधिक आम तौर
पर स्वीकृत दृष्टिकोण यह है कि उन्होंने होयसल शासक विष्णुवर्धन की कला के
एक प्रमुख संरक्षक के रूप में स्थिति स्थापित करने में मदद की, इस प्रकार
एक स्वतंत्र संप्रभु के रूप में उनके शासन को वैधता प्रदान की।
मदनिकाओं
को बारहवीं शताब्दी की शुरुआत में इसके निर्माण के अंत में चेन्नाकेशव
मंदिर में जोड़ा गया प्रतीत होता है। इसके बाद उन्हें होयसल मंदिरों में
अक्सर दर्शाया जाने लगा। ऐसा प्रतीत होता है कि मदनिकाओं को किक्केरी
(वर्तमान कर्नाटक के मांड्या जिले में) के ब्रह्मेश्वर मंदिर में
पूर्वव्यापी रूप से स्थापित किया गया था, जब यह 1171 में पहले ही पूरा हो
चुका था। इस स्थल पर कम से कम ग्यारह मदनिकाएँ बेलूर के उदाहरणों से कॉपी
की गई प्रतीत होती हैं।
चेन्नाकेशव
मंदिर आज भी एक प्रमुख पर्यटक आकर्षण बना हुआ है, और मदनिकाएँ इसकी सबसे
प्रसिद्ध और पहचानी जाने वाली विशेषताओं में से हैं।
बेलूर
के चेन्नाकेशव मंदिर की दीवारों पर की गई मूर्तिकला मनमोहक है। एक सौंदर्य
प्रेमी अक्सर इस प्रसिद्ध होयसल मंदिर शहर की ओर आकर्षित होता है।
चेन्नकेशव
की मनोहर प्रतिमा, मंत्रमुग्ध करने वाली मोहिनी, छत की बारीकियां मंदिर के
आंतरिक भाग को होयसल मंदिरों में सबसे सुंदर बनाती हैं।
हालांकि
बाहरी दीवारों पर उभरी आकृतियां, जिन्हें लोकप्रिय रूप से मदनिके या
शिलाभलिके कहा जाता है, उनके जटिल विवरणों को देखने में मुझे घंटों लग जाते
हैं; वे विभिन्न मनोदशाओं में सुंदर युवतियों को दर्शाती हैं जो स्त्री
आकर्षण और अनुग्रह का प्रतिनिधित्व करती हैं, यह शायद बेलूर मंदिर के
होयसला मूर्तिकारों की सर्वश्रेष्ठ कृतियों में से एक है।
मदनिका मूर्तिकला परंपरा को बादामी चालुक्यों ने कर्नाटक में बड़े पैमाने पर शुरू किया था और आज भी यह प्रतीकात्मक छवि बनी हुई है।
अप्सरा-देवांगना,
जिन्हें मदनिका के नाम से जाना जाता है, कर्नाटक के मंदिरों में मूर्तिकला
के रूप में चित्रित युवतियाँ हैं। होयसल मंदिरों में मूर्तियाँ विशेष रूप
से व्यापक रूप से लोकप्रिय हैं। कलाकारों ने मंदिरों की बाहरी दीवारों को
सजाने के लिए इस कला शैली का उपयोग किया; उत्तम नक्काशी, आभूषणों, वेशभूषा,
खड़े होने की मुद्राओं और उभरी हुई रेखाओं के साथ रूपरेखा के सूक्ष्म
विवरण और युवतियों का समग्र चित्रण इन छवियों की सुंदरता के लिए जिम्मेदार
हैं।
अप्सराएँ
देवताओं के इतिहास में देवताओं के समूह का हिस्सा हैं और इनका उल्लेख कई
प्राचीन भारतीय शास्त्रों और विष्णु धर्मोत्तरम के चित्र सूत्र, वात्स्यायन
के कामसूत्र जैसे प्रतीकात्मक ग्रंथों के साथ-साथ मानसर, मानसोल्लास,
अपराजिता प्रुच्चा, शिल्प रत्नाकर और श्रीतत्वनिधि जैसे स्थापत्य ग्रंथों
में मिलता है। अप्सराओं का काम उच्च दैवीय प्राणियों से आदेश लेना और उसके
अनुसार कार्य करना है। वे गायक, नर्तक और आम तौर पर मनोरंजनकर्ता होने के
साथ-साथ देवताओं की सहायक भी होती हैं।
भारतीय
कला और वास्तुकला में, ये युवतियाँ मंदिरों को सजाने के लिए बहुत रुचि का
विषय रही हैं। दिलचस्प बात यह है कि वे केवल हिंदू कला तक ही सीमित नहीं
हैं; बौद्ध स्तूप, मठ और जैन मंदिर, साथ ही चट्टानों को काटकर बनाए गए
मंदिरों में भी इनमें से कई चित्रण हैं। दीधरगंज यक्षी (चौरी ढोने वाली)
जैसे शुरुआती उदाहरणों से लेकर बरहुत स्तूप (अब भारतीय संग्रहालय, कोलकाता
में संरक्षित) और सांची और अमरावती बौद्ध स्तूपों में मदनिका की छवियाँ
हैं।
विशेष
रूप से, कर्नाटक में प्रारंभिक मध्ययुगीन काल के हिंदू स्मारकों में ये
आकृतियाँ बहुत अधिक प्रचलित हो गईं। अप्सराओं को आमतौर पर एक अकेली महिला
के रूप में दर्शाया जाता है जो किसी देवता की सेवा करती है। उन्हें गंधर्व
या मिथुन युगल के हिस्से के रूप में भी दर्शाया जाता है। इन जोड़ों को
कामुक और कामुक दृश्यों में देखा जाता है। भारतीय कलाकारों ने उन्हें
आलिंगन करते हुए भी दर्शाया है (अलिंगना, मैथुना, श्रृंगार)।
कर्नाटक
में मूर्तिकला कला ने मदनिका छवियों की परंपरा में बहुत योगदान दिया है।
उनके वर्ग, कल्पना और शैली का चरम बिन्दु होयसल मूर्तियों को माना जा सकता
है, जैसा कि बेलूर और हलेबिदु में देखा गया है।
ध्यान
देने योग्य बात यह है कि मदनिका मूर्तिकला परंपरा को बादामी चालुक्यों ने
कर्नाटक में पहली बार बड़े पैमाने पर पेश किया था। मंदिरों में मूर्तिकला
कार्यक्रमों की योजना बनाने और उनकी परिकल्पना करने के लिए जिम्मेदार
कलाकारों ने अप्सराओं के लिए भी काफी जगह समर्पित की थी।
शलभंजिका
या शलभंजिका भारतीय कला और साहित्य में पाया जाने वाला एक शब्द है जिसके
कई अर्थ हैं। बौद्ध कला में, इसका अर्थ है एक महिला या यक्षी की छवि जो
अक्सर एक पेड़ को पकड़े हुए होती है, या शाल वृक्ष के नीचे माया का संदर्भ
जो सिद्धार्थ (बुद्ध) को जन्म देती है।
हिंदू
और जैन कला में, इसका अर्थ कम विशिष्ट है, और यह कोई भी मूर्ति या प्रतिमा
है, आमतौर पर महिला, जो एक सादे दीवार या स्थान की एकरसता को तोड़ती है और
इस तरह इसे जीवंत बनाती है।
इस
मूर्ति में कलाकार ने अपनी कला एवं प्रकृति के सौंदर्य को दर्शाया है
वर्षों पुरानी यह मूर्ति है जो कलाकार की प्रतिभा सोच एवं हुनर को दर्शा
रही है इसको देखकर लग रहा है कि प्राचीन काल में भी बड़े से बड़े मूर्तिकार
थे जो कि इस उत्तर का मूल स्रोत है। चित्र सोर्स है अति प्राचीन मूर्ति।
Chausathi Yogini Temple, Hijapur (64
Yogini temple) built in 9th century this is, perhaps, one of the best
preserved of all Yogini temples in India. It's also one of the smallest
Yogini temples in existence in India. Located in picturesque rural
settings, it it a must-visit location in Odisha, India.
Chausathi Yogini Temple
The temple is built in a circular
pattern with the entrance facing the east. The diameter of the temple is
approximately 27 m and has a height 2.4m .There is no roof for the
entire structure. At the center of the circular temple is a raised
platform, referred to as the Chandi Mandapa. Contrary to the name, there are only 60 Yoginis on the inner wall. Another 3 Yoginis are on Chandi Mandapa.
One Yogini statue is missing. All statues are made of very hard black
chlorite stone, the reason the statues have survived the ravages of
time. The temple does not have a roof and is open to the sky.
Kamakshi/ Ambika
All Yoginis are set in a niches within the circular inner wall. The main Yogini, called Mahamaya, is slightly bigger than rest of the Yogini sculptures. The local people often refer to this temple as Mahamaya temple. Mahamaya is depicted as a ten armed lady lady standing on a fully bloomed lotus flower.Mahamaya idol was covered with a red cloth and I was not able to photograph it.
Some Yoginis are human, while others half animals or birds. All yoginis
stand on distinctive mounts. Kamakshi/ Ambika (on the right) stands on a
mongoose
In addition to the Yoginis there are few more sculptures on the exterior circular wall and on the Chandi Mandapa.
Prayers are offered 3 times a day at the Yogini temple. Evening prayers happen at sunset
Outside the Chausathi temple, but within the temple complex, is a relatively modern but highly revered Shiva temple.
Temple pond
Getting there:
The temple is located approximately in the village of Hirapur, 20
minutes drive from Bhubaneswar railway station. The road to the temple
is well signposted. Get a private vehicle from Bhubaneswar as public
transport is almost non existent. There are no vehicles outside the
temple, so always book a return trip.
Chamunda
Chamunda: This Yogini is depicted as four armed skeletal body. She holds a
sword in her lower right hand a head in her lower right hand. Her
garland is made of skulls. Over her head is a lion hide. Her mount is
musk deer
This
is one of the idols with is part human and part animal. The connection
with Lord Ganesh is strongly evident. The mount for this Yogini is an
ass.
Chinnamastaka
Chinnamastaka (Chinnamasta) : Standing in Dhivibhanga pose is the Yogini Chinnamastaka / Chinnamasta. Her mount is a severed human head.
Mohalakshmi & Kumari
Mohalakshmi & Kumari : The
statue on the left represents Mohalekshmi. She is wearing a garland of snakes. In her
other hand she holds a thunderbolt. Her mount is a full blown lotus
The partially covered statue on the right is Kumari. Her mount is the peacock.
Beside Kumari is the principal deity, Mahamaya. The cloth covering the Mahamaya idol has extended on to Kumari statue.
Uma
Uma: This four handed deity holds Nagastra in one hand. Her other left hand is in Abhaya Mudra. A bed of flowers is her mount.
Katyayani statue
Katyayani Statues: This statue is one of 9 Katyayani statues on
the outer wall of the temple. This is not a Yogini statue. In this
example a male attendant is holding a parasol. Two animals, a jackal and
a dog are at the bottom.
Bhairav Statue
Bhairav: Another unique feature of this Yogini temple are the Bhairav statues. There are four Bhairavs on the Chandi Mandapa. This 10 handed Bhairav is seated in Vishwapadmasana pose and his penis is erect.
Local lore has it that yoginis descend upon the Chausath Yogini temple after sundown. Yoginis in tantric tradition
connote feminine spirits, but in modern times they have assumed a
ghostly, even voodoo character, and are much feared. The temple is in
Odisha’s Hirapur, 20 kilometres from Bhubaneswar. It is barely afternoon
but villagers start to say this is no place to hover around. “Better be
off early,” alerts Sanatan Panda, who is from these parts.
The Chausath Yogini temple — named after the 64 yoginis —
predates the Sun Temple at Konark. At a time when this piece of Kalinga
architecture came up, Konark, which is 40 kilometres from this place,
was but a village. Some experts suggest that the abode of the yoginis was
commissioned by Queen Hira in the 9th century AD. Odisha was ruled by
the Bhaumakara dynasty between 736 AD and 950 AD. Queen Hira possibly
belonged to this family.
The temple has a tantric legacy. Says
Buddhist scholar Subham Guha, “Almost thousand years ago, Vajrayana [a
Buddhist sect] was spreading its wings in this region, where Mahayana Buddhism used to thrive. The rulers of the region, whose original faith lay in tantric Buddhism, united it with Brahminical Hinduism. The era saw a rise in tantric cults, and the Hindu tantric iconographies and that of the Vajrayana Buddhists mingled so closely that now it is tough to say who actually influenced whom.”
The temple is a hypaethral structure — a
shrine with no roof — overlooking lush farmland on one side and a pond
on the other. The inner walls have niches aplenty and sitting in each is
a small chlorite idol of a yogini. The facial features of each
and every figurine are distinctive, so are their expressions. The chief
deity, Mahamaya, is housed in one corner.
Ads by:
Video Player is loading.
Current Time 0:14
Duration 10:12
Remaining Time 9:58
Most of the idols are broken, some have their
feet smeared with vermilion or covered with flowers. One particular
figurine has an elephant head. “We call her Lady Ganesh,” says Manoj
Kumar Mahapatra, the priest of the temple — he makes his living running a
catering business.
It is Mahapatra who tells us the backstory about the yoginis. He invokes the shastras to
support his telling. It seems once upon a time, demon king Raktabija
got a boon from Brahma. The blessing was this — should anyone spill the
demon’s blood, from every drop shed a thousand of his progeny would
spring forth.
The boon made Raktabija near invincible.
However, when Durga, the female force, clashed with him, she unleashed
on him her legions of yoginis — who drank the demon’s blood before a drop could touch the ground.
The circular temple has a raised shrine in
its centre. It is revered as the seat of Bhairav, an incarnation of Shiv
and represents the tantric union of Shiv and Shakti. “Basically, the fabric of the universe,” says Mahapatra. It is said that at day-end the yoginis descend on the shrine. And one can attain siddhi or salvation if one can appease them. Though the word “siddhi” in its most accurate sense conveys a spiritual achievement, when used with reference to the yoginis it commonly refers to the supernatural, paranormal or magical powers. Mahapatra explains that the yoginis are
in possession of secret knowledge, which one can attain only after
being formally initiated into the cult. “An attempt to get only a slice
of it, however, can spell danger,” he cautions.
The 64 yoginis also represent the 64
kalas or the arts. “Look closely and you will notice that each
[figurine] has a different pose, hairdo and vahan,” says Mahapatra.
Indeed, each has a distinct identity — a seamstress, a dancer and so on.
Bijay Kumar Rath, former superintending
archaeologist of Odisha State Archaeology, says, “Kedarnath Mohapatra, a
member of the Odisha State Museum, discovered the temple in the 1950s.
Before that the temple lay unattended for more than 800 years.” The
local version is that the original temple was built on a cremation
ground and with the passage of time, the village extended till here.
However, one can barely spot village folk
around the temple. The area remains desolate, and though it is early
evening even the birds seem to be in a hurry to retire to their nests.
The visit is barely wrapped up when the parked car purrs into life. The driver, Munna, whispers urgently, “Saab, it is time.”
The 64 yoginis also represent the 64 kalas or the arts.
Image: Bitan Sikdar
She is a two-armed figure standing in the Samabhanga pose (upright
posture) upon a horse. Her carefully braided hair is tied to her left
and a Kadamba tree is in the background.
The
64 Yogini temple (Chausath Yogini temple) at Bhadeghat is a simple
structure with an entrance doorway. At present one can enter it only
from the south-west door. The temple consists of a circular enclosure
with pillars and an about 2 meter wide roof. A sculpture is installed
between every pair of pillars)
The
temple was built in the 2nd half of the 10th century. In its original
form, it was only a circular enclosure. The roof and pillars were added
perhaps in the 12th century. Yogini worship developed in the medieval
period from the Cult of the Mothers. In the ancient period, the Mothers are believed tp have numbered 7,8 or 9. Later on, the number increased to 64 or 84.
The chief propagator of Yogini worship is believed to be the Guru Matsyendranatha. He established the Yogini Kaula Cult.
In fact, the Yoginis are related to the Shakta tradition. According to
old texts they can revive the dead. They have a terrifying appearance,
but the also help
Sri Erudi
---- This text above has been copied from the description given at Jabalpur museum.----
Zoomed up above pic to show the size of the 64 Yogini temple
Sri Mandodari. Many statues, like this, are in very poor condition.
Sri Pandavi
This is the description from Japalpur museum that has been copied on the top.
Sri Ruponi
Sri Sarvattomukhi
The board at the entrance of the temple
Sri Thakini
Sri Takari
Khajuraho Temples: A photo Blog
Khajuraho
Temples are a group about 25 temples spread out over a large in
Chhatarpur district, Madhya Pradesh, India. These temples have been
declared as UNESCO heritage sites. Around 10% of the sculptures depict "extravagantly interlocked Maithunas, or lovemaking couples".
Chausath Yogini temple (64 Yogini temple)
The Chausath Yogini temple (64 Yogini temple) has a unique square layout
64 Yogini temple
There are no statues of Yoginis in any of he cubicles.
Chaturbhuj Dakshinamurthi temple
One
of iconic statues of Khajuraho is at Chaturbhuj Dakshinamurthi temple.
Shiva is portrayed in Tribhanga posture in this massive idol.
Chaturbhuj Dakshinamurthi temple
Chaturbhuj Dakshinamurthi temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Dulhadeo Temple
Javari Temple
Javari Temple
Shivan & Parvati at Javari Temple
I don't remember the name of this temple
I don't remember the name of this temple
Unknown temple
I don't remember the name of this temple
Vamanan Temple
Vamanan Temple is dedicated to the Vamanan incarnation of Vishnu
Chausath Yogini cult – an obscure, forgotten cult in ancient
India that celebrates the feminine, its philosophy, persecution and fall
For fans of Douglas Adams’
Hitchhiker’s Guide to the Galaxy, the answer to the ultimate question is
42. Ancient Tantric rituals and beliefs had another number that evoked
fear, belief and piety – the 64. Or the Chausath Yoginis.
The Chausath Yoginis
The Yoginis are 64 in number and
hence called the Chausath (Hindi for the number 64). They are a group of
forest spirits and mother goddesses. The tribals in the old Gondwana
forests of Central India y were the original devotees of the Chausath.
Sometime in the 8th
century AD, the Chausath Yoginis moved into Tantric practices.
Ultimately, the traditional Hindu pantheon of Gods and Goddesses came to
include the Chausath.
A Yogini is, literally, a female
practitioner of Yoga. She represents one part of the universal divine
energy that exists in all things. This is the feminine part while the
other part is the masculine. The Chausath Yoginis were feared &
worshiped for Tantric power. The cult of the Yoginis was very powerful
between the 9th and 12th centuries AD.
The Cult and its Temples
This cult celebrated the feminine and
its power. The temples were designed to “reflect the form of a
reclining languid woman”. This is how they celebrated sensuality and
fertility. The temples were typically circular, on an elevated ground
and open to the sky. The statues of the 64 female forms were in chambers
lining the circumference of the temple. Dancers probably performed in
the central courtyard. Possibly, the women dancers (Devadasis) were
wedded to the deity of the temple. No one man owned them. Very
importantly, the women had full rights on their lives and bodies.
The Celebration of the Feminine
This celebration of the feminine
brought with it economic power. This started with the temples which
were, in a sense, vital cogs of the economy then. It slowly started
losing its power since it was divergent to the patriarchal belief
system. It happened due to systematic suppression. The British rule
further extended this. They believed the temple dancers or Devadasis to
be little more than prostitutes and suppressed the celebration of the
feminine. They brought in the era of patriarchal puritanism that further
reduced women’s rights. It ultimately de-legitimized the female hold
over temples, wealth and even their own bodies.
The Fall of the cult
The temples fell into disuse. The
practitioners of the faith did so in secrecy. Society accused the
followers of witchcraft and persecuted them. And thus, the system slowly
decimated the Chausath Yogini cult across the country. Even from their
erstwhile stronghold of the Central Indian forests in the current states
of Madhya Pradesh and Odisha. In time, the collective memory of the
people also dropped the Chausath.
The Chausath Yogini cult now
All we have now as remnants of the
Chausath Yogini cult are the ruins of temples. Some of the more striking
ones are in Hirapur, Odisha and Mitaoli near Gwalior, Madhya Pradesh.
The circular structure of the 11th
century Chausath Yogini Temple of Mitaoli is a sight to see even today.
In fact, the Mitaoli Temple has inspired the design of the Indian
Parliament House in Delhi. The British built this in the 1920s.
The system cruelly suppressed the
Chausath Yogini cult, one of the voices that believed in the equality of
the feminine. But ironically, it became the inspiration for the cradle
of the largest democracy in the World.
How to get there
In case you wish to visit one of these temples, the central part of
India is very easily accessible. Gwalior is very well connected with air
and train. So is Bhubaneshwar in Odisha. Click here to see what else you could see while you are in the central part of India.
An interesting cultural/ religious practice that has not yet been
completely erased from the collective memory in India is the ritual of
Sky Burial in the Tower of Silence .
India is a many-faceted country. It celebrates the mysterious,
cultural, natural, wildlife, spiritual and more… Here is some more
information on these facets of India, to help you travel beyond the regular tours and packages to India.
And if you are looking to have interesting experiences around India, Asia, Europe or Africa, visit Beyonder Travel.
Anand Parameswaran, Founder-CEO, Beyonder
Experiences, is a firm believer in "the theater of the mind" being the
best fodder for a hyperactive-imagination to revel in. In other words,
he is a sucker for stories. He actively seeks them out in unique
cultures, history, social mores, legends, myths, and cuisines, through
travel in unfamiliar lands... He loves and prefers solo trips through
unfamiliar lands!
There are only five Chausath Yogini (64 Yogini) temples in India which are located in Khajuraho, Hirapur (Bhubaneswar), Ranipur (Jharial), Morena, and Bhedaghat. The very first 64 Yogini or Chausath Yogini temple that I had ever visited was in Khajuraho. That one was unique since that is the only square Chausath Yogini temple also this one is incomplete ruins with none of the 64 Yoginis deities present.
The next Chausath Yogini that I managed to visit was during a trip to Bhubaneswar a few years back. It took me another visit to shoot all the Yoginis individually
Location of Hirapur Chausath Yogini Temple
Though this one is in Bhubaneswar geographically it’s a bit on the outskirts. Locally the temple is popularly known as Mahamaya Temple. I would suggest that you visit this temple during the daytime and avoid late afternoon trips considering its remote location.
The best way to reach this temple will be either by App Taxi, Auto, or your vehicle. If you are traveling by an App Cab or Auto then I would recommend you to book the vehicle for a return trip inclusive of a waiting time. It will be difficult for you to get a return transport otherwise.
About Hirapur Chausath Yogini Temple
This temple is set to be built somewhere between the 8th – 9th Centuries AD. However, there is no concrete conclusion by historians as to which dynasty was responsible for the construction of this temple. Approximately the Bhanja Rulers were in control of these areas during roughly this period.
This temple is under ASI (Archaeological Survey of India) but this is a functioning temple. As you enter the temple compound you will see a small functioning temple to your left and devotees and priests performing puja. The main temple is up ahead.
Hirapur Chausath Yogini Temple
Hirapur Chausath Yogini Temple – The Functioning Temple on the Left As You Enter
Hirapur Chausath Yogini Temple – The Functioning Temple on the Left As You Enter
Hirapur Chausath Yogini Temple – Temple Compound
Hirapur Chausath Yogini Temple at the Distance
This temple is circular (hypaethral) with no roof. The reason why Chausath Yogini temples are without a roof is mostly attributed to the nature of Yoginis who set have the power of flight thus keeping the roof open to please them.
Chausath Yogini Temple – Hirapur
Chausath Yogini Temple – Hirapur (Back View)
Chausath Yogini Temple – Hirapur (Back View)
Pedestal Next To Chausath Yogini Temple – Hirapur
Chausath Yogini Temple – Hirapur – Main Entrance
Katyayani
On the outer circle, you will find nine Katyayanis who are considered as avatars of Durga who slew Mahisasura.
Katyayani 1 & 2 on Outer Wall of Chausath Yogini Temple in HirapurKatyayani 3 & 4 on Outer Wall of Chausath Yogini Temple in Hirapur
Katyayani 5 & 6 on Outer Wall of Chausath Yogini Temple in Hirapur
Katyayani 7 & 8 on Outer Wall of Chausath Yogini Temple in Hirapur
Katyayani 9 on Outer Wall of Chausath Yogini Temple in Hirapur
The temple has a small entrance which you have to literarily bend down to enter. As you are about to enter you will find two Dvarapalas on each side. These are considered warrior gatekeepers.
Dvarapalas at the Entrance of Chausath Yogini Temple in Hirapur
Once you get past the main doorway you will find two sculpture of men who look like warriors.
The Warrior Sculpture on the Left and Right Wall As You Enter Chausath Yogini Temple in Hirapur
After this, you enter the main temple which is circular and you will find sixty Yoginis one after the other clockwise from your left.
Interior of Chausath Yogini Temple in Hirapur
Interior of Chausath Yogini Temple in Hirapur – Chandi Mandap
Interior of Chausath Yogini Temple in Hirapur – Images of Yoginis Surrounding the Inner Wall
Interior of Chausath Yogini Temple in Hirapur – Images of Yoginis Surrounding the Inner Wall
At the center of the temple is the Chandi Mandap (Yogini Mandap) with is a pillared rectangular structure with an open roof. Each of the four pillars has one Yogini and one Bhairva sculpture. It is to be noted here that one Yogini is missing and that portion is blank.
Chandi Mandap at Chausath Yogini Temple in Hirapur
Devotee Bowing Her Head at Chandi Mandap at Chausath Yogini Temple in Hirapur
Concept of 64 Yoginis
Brahmani, Maheshwari, Kaumari, Vaishnavi, Aindri, Chamunda, Mohalaxmi & Varahi are considered Asta Matrakas which means eight mothers. From each of these eight Matrakas, we get eight individual Yoginis which makes them sixty-four in total.
Yogini cult is very must associated with Tantric practices. According to the Puranas, the yoginis manifest the combined power of the goddess Durga and often represent various forms of power. This is the very reason why you will see the Yoginis having different facial forms ranging from boar, horse, elephant, etc. The Yoginis can also be seen manifesting the powers of warriors having swords, bow & arrow, daggers, etc.
64 Yoginis at Hirapur Temple
Starting clockwise from the left as you enter you will find the following Yoginis.
This Yogini is known by three names Maya, Bahurupa, Chandika. This is the first Yogini that you will see as you enter the main temple. We will be moving clockwise thus the very first one to your left.
You will be able to see that the Yogini is standing over a corpse, the face is not clear but you will be able to make out the four hands that once were part of the original deity.
Similar to the first one this Yogini can be seen mounted on top of a dead body. The most notable feature is the braid of hair which can be seen on the left side of the face.
This Yogini is seen mounted on top of an elephant. Similar to Tara this Yogini also has her hair but on the opposite side of the face. If you zoom the image then you will be able to see the skull necklace around her neck. These are very tiny head almost as if it’s made of babies’ skull. She can be seen having a skull head with her left hand as if drinking from it. If you look closely then you will be able to see that this Yogini is mounted on her left leg with her right feet (portion still visible) on top of her left feet as if balancing on one leg.
This yogini is seen balancing herself on top of a tortoise with one leg over its head and the other over its tail end. This Yogini has four hands and the most notable unique feature is her hair braids which are rising in curls around her head.
This Yogini is seen mounted on top of a lotus flower with a snake (Cobra) amulet on the left arm. There seems to be another snake-like feature atop her head on the right side which is not so clear.
The most interesting thing to note about this Yogini is her jewelry especially the ones on her hair. This Yogini is seen as if floating on top of waves.
As the name suggests this Yogini is seen mounted on top of a boar which is also known as “Varaha”. Yogini is having four hands with a skull on one of her left hands.
This Yogini can be seen mounted on a serpent with two hands up in the air. She is also seen wearing a necklace around her neck which is made of a skull. She can also be seen holding a large sword (Kharga) with her right hand, however only the handle of the sword is visible while the rest has broken away.
This Yogini had four arms and is seen mounted on top of a camel. This is the first of the Yogini which has an animal face and this one is having a face of a monkey.
As the name suggests Vadya means musical instrument and that is what this Yogini is seen mounted on. She can be seen mounted on top of a Dholak/Mridangam.
As the name suggests it means someone with a severed head. This Yogini is seen mounted on top of a head. She is having four arms and in one of her left hands, she is seen holding a bow (not clear as it’s damaged).
This Yogini is seen mounted on top of a structure similar to that of a house or a cave somewhat similar to the ones you see across this region. Notable is her unique braided hair and her Buffalo face.
This Yogini is seen mounted on top of a dog, she is seen mounted on the left leg while the other right leg is lifted over her left thigh and her hand holding onto her right leg.
This is Yogini Saraswati and not to be confused with the goddess Saraswati. She is seen mounted on top of a serpent, having four arms with a musical instrument slung over her shoulder towards her front. The most notable feature is the large mustache which she is seen curling with one of her left hands.
This is a Boar-faced Yogini who is seen holding a Damru (musical instrument) with her right hand. She is seen mounted on top of the Lotus Creeper plant.
As the name suggests this Yogini has a face of a Lion and is seen as if mounted on top of a forest with plants and flowers. Note her unique hair braids which surround her face in a circular pattern.
This Yogini is seen mounted on top of a huge Lotus flower. On her left hand, she is seen carrying a shield and on her right hand, she is seen carrying a thunderbolt.
This Yogini is very difficult to spot as this one is right beside Mahamaya which is the central deity at this temple. Devotees usually cover the idol of Mahamaya with colorful cloths and often the Yogini ones on the left and the right also get covered up. I somehow managed to click a side view.
This Yogini can be seen mounted on top of a peacock. Note her hairstyle which braids on the right.
This is the central deity of this temple and is positioned right at the middle right opposite the main entrance. The idol is covered so much with colorful clothes that only her eyes are visible.
You can only read about its features in books and other referential documents. This Yogini is seen mounted on top of a Lotus and having ten hands.
This Yogini is seen mounted on top of a rat. Though missing she is seen launching an arrow with her right hand holding the bow and left hand pulling the bow with an arrow.
This Yogini is seen balancing herself on top of two wheels which are on top of a mongoose. She has four arms. On one of her left arms she has a cup-like structure most probably the head of a skull and on the Damru (musical instrument).
This Yogini is having four arms and is seen balancing on some sort of pan or plate. On the left, you can also see a portion of a vase.
Yogini 46 – Kali
Yogini 46 – Kali (Chausath Yogini Temple – Hirapur)
This Yogini is seen mounted on top of a man which can be assumed as Shiva having a third eye. The Yogini is also holding a trident with her right hand.
Yogini 47 – Uma
Yogini 47 – Uma (Chausath Yogini Temple – Hirapur)
This Yogini is seen mounted on multiple small lotus flowers. With a cobra snake on her left hand.
This Yogini is seen holding a wine jar with her left hand and a sword with the right hand. There is a small pot or jar-like structure just below the wine jar.
Yogini 49 – Samudra
Yogini 49 – Samudra (Chausath Yogini Temple – Hirapur)
This yogini is seen mounted on top of a conch shell. Note her hair braids to the left of her head.
As the name suggests it’s everything to do with fire. You can see flames of fire carved behind the Yogini. She is also seen holding a sword over her head parallel to the ground.
This is another unique Yogini with unlike other Yoginis do not have a well-built body instead it’s almost like a skeleton (skin and bones). She is having four arms out of which each left and right hand hold a lion on top of her head while the rest of the two arms hold a dagger with her right hand and a severed head with her left hand.
This completes all the Yoginis that are places in circular pattern around the temple. The next four Yoginis are mounted on the pillars of Chandi Mandap.
This is the last of the Yogini and is seen mounted on a blackbuck. The background has patterns as if mimicking the movement of air.
Bhairavs on Chandi Mandap
Along with the three Yoginis (one missing) on the pillars of Chandi Mandap, you will find four panels of Bhairavs also. One of them is Ekpada Bhairav who is seen standing on one leg while the rest three are ten armed Bhairavs in a seated position.
Bhairavs on Chandi Mandap Pillar (Left Panel – Ekpada Bhairav)
Bhairavs on Chandi Mandap Pillar (Chausath Yogini Temple – Hirapur)
Mahamaya Puskarini
There is a water body right next to the temple which has a temple-like structure at the center. This tank is part of the temple and is known as Mahamaya Puskarini which is named after the main deity of the temple (Mahamaya).
Mahamaya Puskarini – Temple like Structure at the Centre (Chausath Yogini Temple – Hirapur)
Quick Facts
This temple was discovered as recently as 1953 by Kedarnath Mahapatra The temple measures 27.4 meters in circumference and has a height of just 2.4 meters The temple is made from sandstone The stone panels of Yoginis are made of black and grey chlorite stone Out of the 64 Yoginis, 1 is missing 60 Yoginis are places around the inner wall circularly while 4 (1 missing) on the Chandi Mandap 9 Katyayani on the outer wall made of sandstone 2 Dvarapalas at the main entrance made of sandstone 4 on Bhairavs on Chandi Mandap pillars
Sur Sundari Yogini | 64 योगिनियों में से एक सुर-सुंदरी योगिनी के बारे में रोचक जानकारी
अनिरुद्ध जोशी
~3 minutes
आपने अष्ट या चौंसठ योगिनियों के बारे में सुना होगा। कुछ लोग तो इनके बारे में जानते भी होंगे। दरअसल ये सभी आदिशक्ति मां काली का अवतार है। घोर नामक दैत्य के साथ युद्ध करते हुए माता ने ये अवतार लिए थे। यह भी माना जाता है कि ये सभी माता पर्वती की सखियां हैं। इन चौंसठ देवियों में से दस महाविद्याएं और सिद्ध विद्याओं की भी गणना की जाती है। ये सभी आद्या शक्ति काली के ही भिन्न-भिन्न अवतारी अंश हैं। कुछ लोग कहते हैं कि समस्त योगिनियों का संबंध मुख्यतः काली कुल से हैं और ये सभी तंत्र तथा योग विद्या से घनिष्ठ सम्बन्ध रखती हैं।
समस्त योगिनियां अलौकिक शक्तिओं से सम्पन्न हैं तथा इंद्रजाल, जादू, वशीकरण, मारण, स्तंभन इत्यादि कर्म इन्हीं की कृपा द्वारा ही सफल हो पाते हैं। प्रमुख रूप से आठ योगिनियां हैं जिनके नाम इस प्रकार हैं:- 1.सुर-सुंदरी योगिनी, 2.मनोहरा योगिनी, 3. कनकवती योगिनी, 4.कामेश्वरी योगिनी, 5. रति सुंदरी योगिनी, 6. पद्मिनी योगिनी, 7. नतिनी योगिनी और 8. मधुमती योगिनी।
1. सुर-सुंदरी योगिनी : अष्ट योगिनियों में प्रमुख सुर सुंदरी नाम की योगिनी को अत्यंत ही सुंदर माना जाता है। इसका शरीर अत्यंत ही कोमल और शरीर सौष्ठव अत्यंत दर्शनीय होती है। इनकी एक माह तक साधना की जाती है। साधना के बाद यदि प्रसन्न हो जाती है तो इनकी सिद्धि से राज्य, स्वर्ण, दिव्यालंकार तथा दिव्य कन्याएं तक की प्राप्ति होती हैं।
नदी देवी गंगा ( देऊर मंदिर मल्हार जिला बिलासपुर छत्तीसगढ़) फ़ोटो ललित शर्मा
यक्षणी - सिरपुर
मुख दर्शना (तेवर) जबलपुर
परिचारिका द्वार शाखा पातालेश्वर मंदिर मल्हार
करधन घारिणी परिचारिका सिरपुर
सौंदर्य पेटिका धारी वनवासिनी दंतेश्वरी मंदिर दंतेवाड़ा बस्तर
खजुराहो के मंदिर
ऐसा माना जाता है कि भारत में 20 लाख से अधिक हिंदू मंदिर हैं। ये मंदिर
भारतीय संस्कृति और जीवन प्रणाली की विविधता को दर्शाते हैं। भारत की
मंदिर वास्तुकला में हमेशा एक अंतर्निहित दृष्टिकोण प्रदर्शित होता है। यह
दृष्टिकोण, अनुभूति, स्थान, और समय का प्रतिक होता है। हिंदू मंदिरों के
निर्माण से संबंधित कला और वास्तुकला शिल्प शास्त्र में अच्छी तरह से
परिभाषित है। इसमें नागर या उत्तरी शैली, द्रविड़ या दक्षिणी शैली, और वेसर
या मिश्रित शैली नामक भारत की तीन मुख्य मंदिर वास्तुकला शैलियों का
उल्लेख है।
नागर शैली की मुख्य विशेषताओं में गर्भगृह, शिखर (वक्रीय मीनार), और
मंडप (प्रवेश हॉल) शामिल हैं। नागर शैली का विकास धीरे-धीरे हुआ क्योंकि
पहले के मंदिरों में केवल एक ही शिखर हुआ करता था, जबकि बाद के मंदिरों में
कई शिखर होते थे और गर्भगृह हमेशा सबसे ऊँचे शिखर के नीचे पाया जाता था।
खजुराहो के मंदिर नागर शैली के मंदिरों
के अद्भुत उदाहरण हैं क्योंकि इन मंदिरों में एक गर्भगृह, एक संकरा
आंतरिक-कक्ष (अंतराल), एक अनुप्रस्थ भाग (महामंडप), अतिरिक्त सभागृह (अर्ध
मंडप), एक मंडप या बीच का भाग और एक प्रदक्षिणा-पथ होता है, जिसमें बड़ी
खिड़कियों द्वारा प्राकश आता है।
अपने सुशोभनीय मंदिरों के लिए प्रसिद्ध, खजुराहो, चंदेल शासकों द्वारा
900 ईस्वी से 1130 ईस्वी के बीच बनाया गया था। खजुराहो और इसके मंदिरों का
पहला उल्लेखअबू रेहान अल बिरूनी (1022 ईस्वी) और इब्न बतूता
(1335 ईस्वी) के वृत्तांतों में मिलता है। ऐसा कहा जाता है कि ये मंदिर 20
वर्ग किलोमीटर के क्षेत्र में फैले हुए थे और 12वीं शताब्दी में यहाँ लगभग
85 मंदिर थे। समय के साथ खजुराहो में मंदिरों की संख्या घटकर आज केवल 20
ही रह गई है।
चंदेल साम्राज्य का, दसवीं से चौदहवीं शताब्दी तक, मध्य भारत पर शासन
था। चंदेलों को उनकी कला और वास्तुकला में रुचि के लिए जाना जाता था।
हालाँकि वे शैव पंथ के अनुयायी थे, परंतु उनकी वैष्णववाद और जैन धर्म के
प्रति भी रुचि बताई गई है।
मंदिरों की नक्काशी मुख्य रूप से हिंदू देवी-देवताओं और पौराणिक कथाओं
से संबंधित है। स्थापत्य शैली भी हिंदू परंपराओं के अनुसार है। इनकी
विभिन्न कारकों द्वारा पुष्टि की जा सकती है। हिंदू मंदिर के निर्माण की एक
प्रमुख विशेषता यह है कि मंदिर का मुख सूर्योदय की दिशा की ओर होना चाहिए।
खजुराहो के सभी मंदिरों का निर्माण इसको ध्यान में रखकर किया गया है। इसके
अलावा, यहाँ की नक्काशियाँ हिंदू धर्म के जीवन के चार लक्ष्यों अर्थात,
धर्म, काम, अर्थ, और मोक्ष, को दर्शाती हैं।
चंदेलों द्वारा निर्मित स्मारक अपने स्थापत्य और मूर्तिकला के लिए
प्रसिद्ध थे। चंदेलों को ललित कलाओं, संगीत और नृत्य की विभिन्न शैलियों
में भी गहरी रुचि थी। यह तथ्य, इन मंदिरों की दीवारों पर संगीत और नृत्य के
विभिन्न दृश्यों को प्रदर्शित करने वाली मूर्तियों, से स्पष्ट है।
खजुराहो के मंदिरों में कामुक भाव
बहुत सामान्य है। चौड़े कूल्हों, भारी स्तनों, और लालसा-भारी आँखों वाली
स्वर्गीय अप्सराओं की मूर्तियाँ आमतौर पर कंदरिया महादेव और विश्वनाथ मंदिर
में पाई जाती हैं। ऐसी मान्यता है कि यह मूर्तियाँ स्त्री सौंदर्य और
प्रजनन क्षमता की अवधारणा को दर्शाती हैं। मंदिरों की दीवारों पर दर्शाए गए
अन्य दृश्य मानव जीवन चक्र का भाग हैं, जो यह दर्शाते हैं कि यौन प्रसव और
काम मानव जीवन के अनिवार्य पहलू हैं।
खजुराहो के मंदिरों के अध्ययन का प्रमुख केंद्र मूर्तियाँ रही हैं। इन
मंदिरों की दीवारों पर उस समय की कुछ सर्वश्रेष्ठ मूर्तियाँ हैं, जिसके
कारण खजुराहो सर्वोत्कृष्ट कलात्मक विशेषताओं का केंद्र बन गया है। ऐसा
माना जाता है कि इस मंदिर में पाँच अलग-अलग प्रकार की मूर्तियों के वर्ग
हैं:
पंथ-संबंधी मूर्तियाँ
परिवार, पार्श्व, आवरण देवता
अप्सराएँ और सुरसुंदरियाँ
विविध विषयों को दर्शाती गैर-धार्मिक मूर्तियाँ (नर्तक, संगीतकार, शिष्य, और घरेलू दृश्य)
पौराणिक जीव (व्याल, शार्दूल, और अन्य जानवर)
मूर्तियों और कामुक छवियों के ये समूह, दैनिक जीवन के दृश्य प्रदर्शित करते हैं।
खजुराहो मंदिर समूह। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
इन मंदिरों के इतिहास के साथ कई कहानियाँ जुड़ी हुईं हैं। एक अवधारणा के
अनुसार, इन मंदिरों के निर्माण को शिव-शक्ति संप्रदाय के प्रसार का भाग
माना जा सकता है। दूसरी अवधारणा है कि ये मंदिर देवदासियों का प्रतिनिधित्व
करते हैं जो कभी मंदिर की गतिविधियों का एक प्रमुख भाग हुआ करती थीं।
खजुराहो के मंदिरों में मगध, मालवा, और राजपूताना से सबसे सुंदर महिलाओं को
देवदासियों के
रूप में प्रशिक्षण के लिए लाया जाता था। लोगों का कहना है कि
सुरसुंदरियाँ, जो मंदिरों की आंतरिक और बाहरी दीवारों पर बनी हैं, उनको
वास्तविक जीवन से लिया गया था और देवी-देवताओं की मूर्तियों के साथ स्थापित
किया गया था। एक अन्य अवधारणा के अनुसार ये मूर्तियाँ एक सामान्य मनुष्य
का जीवन-चक्र प्रदर्शित करती हैं। आज इन मंदिरों के निर्माण का वर्णन करने
वाला कोई लिखित ग्रंथ न होने के कारण, यह निश्चित रूप से कहना कठिन है कि
इनमें से कौन सी अवधारणा सही है। इन मूर्तियों के निर्माण के पीछे के
उद्देश्य के बावजूद, हम यह सुनिश्चित रूप से जानते हैं कि हमें दुनिया में
सबसे अधिक अलंकृत, जटिल और सुंदर मूर्तियों का समूह, भेंट के रूप मे
प्राप्त हुआ है, जो आज भी विद्यमान है।
खजुराहो के मंदिरों को पश्चिमी समूह, पूर्वी समूह और दक्षिणी समूह में विभाजित किया गया है।
खजुराहो के मंदिरों की वास्तुकला बहुत जटिल है। इन मंदिरों के मुख्य घटक हैं:
एक संकीर्ण पूर्व-कक्ष अथवा अंतराल सहित, गर्भगृह,
महा मंडप, एक बड़ा सभागृह
अर्ध मंडप और मंडप, जो छोटे अतिरिक्त सभागृह हैं
प्रदक्षिणा पथ, एक परिक्रमा पथ
खजुराहो में कुछ मंदिर पंचायतन प्रकार के हैं, जिनमें चार मंदिर
देवताओं को समर्पित होते हैं और बहुदा एक अन्य मंदिर मुख्य देवता के वाहन
को समर्पित होता है।
यह माना जाता है कि खजुराहो के मंदिरों को केन नदी के पूर्वी तट से पन्ना की खदानों से
मंगवायए गए हल्के रंग के बलुवा पत्थर से बनाया गया है। मंदिरों के निर्माण
में लोहे के कीलकों का भी बहुतायत में उपयोग किया गया है। कुछ अन्य छोटे
मंदिर बलुवा पत्थर और ग्रेनाइट के मिश्रण से निर्मित हैं।
पश्चिमी समूह के मंदिर
पश्चिमी समूह के मंदिर बमीठा-राजनगर मार्ग के पश्चिम में सिब-सागर झील
के तट पर स्थित हैं। इनमें सात मंदिर शामिल हैं जो शैव एवं वैष्णव पंथों को
समर्पित हैं।
1) चौसठ योगिनी मंदिर
यह मंदिर सिब-सागर
झील के दक्षिण-पश्चिम में एक नीची चट्टान पर स्थित है। उत्तर-पूर्व और
दक्षिण-पश्चिम दिशा में स्थित, खजुराहो में पूरी तरह से ग्रेनाइट से
निर्मित यह एकमात्र मंदिर है। मंदिर एक विशाल चबूतरे पर खड़ा है और इसमें
104 फ़ीट लंबा और 60 फ़ीट चौड़ा प्रांगण है। मंदिर परिसर में में 65 छोटी
कोशिकाएँ थीं, जिनमें से एक देवी काली को समर्पित थी और बाकी 64 उन
योगिनियों को समर्पित थीं जो देवी काली की सेविकाएँ मानी जाती हैं, जिनके
नाम पर इस मंदिर का नाम पड़ा था। इन 65 कोशिकाओं में से अब केवल 35 कोशिकाएँ
ही बची हैं। इनमें से किसी में भी अब कोई मूर्ति नहीं है। प्रत्येक कोशिका
की छत पर एक छोटी मीनार या शिखर बना हुआ है, जिसके निचले भाग को चैत्य
खिड़कियों की नकल में त्रिकोणीय अलंकरणों से सजाया गया है। मंदिर की
निश्चित आयु इंगित करने वाला कोई दिनांकित शिलालेख भी उपस्थित नहीं है।
चौसठ योगिनी मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
कंदरिया महादेव मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
2) कंदरिया महादेव मंदिर
यह 10वीं शताब्दी ईस्वी का मंदिर खजुराहो के सभी मंदिरों में सबसे बड़ा
है। यह मंदिर 109 फ़ीट ऊँचा और 60 फ़ीट चौड़ा है। मंदिर की आंतरिक व्यवस्था
हिंदू मंदिर के सामान्य निर्माण से अलग है क्योंकि इसके गर्भगृह के चारों
ओर एक खुला मार्ग है, और इसके कारण मंदिर के भीतरी भाग में बनी वेदी ऊँची
है। कंदरिया मंदिर की दीवारों पर लगभग नौ सौ मूर्तियाँ बनी हुईं हैं।
मूर्तियों की ऊँचाई 2.5 फ़ीट से 3 फ़ीट तक है। मंदिर का प्रवेश द्वार
मेहराबनुमा है और इसे देवी-देवताओं एवं संगीतकारों की मूर्तियों से सजाया
गया है। इसके अलावा, गर्भगृह के प्रवेश द्वार पर फूलदार नक्काशियाँ हैं जिनके बीच में तपस्या में मग्न योगीयों की मूर्तियाँ बनी हैं। चौखटों के आधारों पर जो स्त्री आकृतियाँ
बनी हैं वे देवी गंगा (गंगा नदी) और देवी जमुना (यमुना नदी) की हैं। इन
देवियों के साथ उनके अपने-अपने वाहन, क्रमशः, मगरमच्छ और कछुआ, भी बने हैं।
गर्भगृह के अंदर भगवान शिव का प्रतीक, एक संगमरमर का लिंग है। कई प्रकार
की नाज़ुक मुद्राओं में अप्सराओं की कई आकृतियाँ भी हैं।
3) देवी जगदंबा मंदिर
लगभग 77 फ़ीट लंबा और 50 फ़ीट चौड़ा, यह मंदिर अबदेवी जगदंबा
अथवा जगत की माता के नाम से जाना जाता है। यह माना जाता है कि गर्भगृह के
प्रवेश द्वार के केंद्र पर भगवान विष्णु की प्रतिमा होने के कारण, यह मंदिर
मूल रूप से उन्हें समर्पित किया गया था। इसमें दाईं और बाईं ओर भगवान शिव
और भगवान ब्रह्मा की प्रतिमाएँ भी हैं। गर्भगृह के अंदर, कमल के फूल पकड़े
हुए, चतुर्भुज देवी की एक बड़ी मूर्ति है। मंदिर में देवी लक्ष्मी (भगवान
विष्णु की पत्नी) की एक अन्य प्रतिमा भी है। यहाँ पाए गए कुछ शिलालेखों के
आधार पर यह माना जाता है कि इस मंदिर का निर्माण दसवीं या ग्यारहवीं
शताब्दी में हुआ था, जिस अवधि में यहाँ चंदेल शासन अपने चरम पर था। गर्भगृह
के दक्षिण में यम की एक मूर्ती है, और भगवान शिव की प्रतिमा (आठ भुजाओं और तीन सिरों से युक्त) एक निचले आले में है।
देवी जगदंबा मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
चित्रगुप्त या भरतजी का मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
4) चित्रगुप्त या भरतजी का मंदिर
इस मंदिर का मुख पूर्व की ओर है और इसकी लंबाई 75 फ़ीट और चौड़ाई 52 फ़ीट
है। सूर्य देव को समर्पित, इसके गर्भगृह में सूर्य देवता की प्रतिमा है,
जिसमे वे ऊँचे जूते पहने हुए, सात घोड़ों वाले रथ को चलाते हुए दर्शाए गए
हैं। प्रतिमा की लंबाई 5 फ़ीट है। प्रवेश द्वार पर सूर्य देव की एक और
मूर्ती भी है। एक अन्य मूर्ति भगवान विष्णु
की ग्यारह मुख वाली प्रतिमा है जो गर्भगृह के दक्षिण में बीच के आले में
है। इस प्रतिमा का केंद्रीय मुख स्वयं भगवान विष्णु का है, जबकि शेष दस
मस्तक उनके दस अवतारों के प्रतीक हैं। मंदिर पर कोई शिलालेख नहीं है इसलिए
इसके निर्माण की अवधि का निश्चित रूप से अनुमान नहीं लगाया जा सकता है।
5) विश्वनाथ मंदिर
विश्वनाथ, या 'जगत के ईश' भगवान
शिव का एक और नाम है, जिन्हें यह मंदिर समर्पित है। गर्भगृह के प्रवेश
द्वार पर 90 फ़ीट लंबी, और नंदी (बैल) पर सवार, भगवान शिव की प्रतिमा है।
दाईं और बाईं ओर, अपने वाहन (हंस) पर भगवान ब्रह्मा, और अपने वाहन (गरुड़)
पर भगवान विष्णु की प्रतिमाएँ भी हैं। मंदिर के अंदर एक लिंग है और मंडप के
अंदर पत्थर की शिलाओं पर उत्कीर्ण दो संस्कृत शिलालेख हैं। बाईं ओर का
बड़ा शिलालेख 1059 विक्रम संवत या 1002 ईस्वी का है। इसपर राजा नानुका से
लेकर राजा धंग तक, चंदेल राजाओं की वंशावली का वर्णन है। शिलालेख के
अनुसार, राजा धंग की देख-रेख में यह मंदिर बनाया गया था, जिन्होंने लिंग के
अंदर पन्ना डलवाकर, इसे भगवान शिव को समर्पित किया था।
विश्वनाथ मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
लक्ष्मण मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
6) लक्ष्मण मंदिर
यह मंदिर चतुर्भुज मंदिर के रूप में भी जाना जाता है, और यह लगभग 99 फ़ीट
लंबा और 46 फ़ीट चौड़ा है। यह मंदिर वास्तुकला में अपने नवाचार के लिए जाना
जाता है। इस मंदिर के निर्माण के बाद से ही मंदिरों के निचले भाग के चारों
ओर अलंकृत पट्टे का उपयोग किया जाने लगा। इन पट्टों को अप्सराओं की सुंदर
मूर्तियों से सजाया जाता था। मंदिर के प्रवेश द्वार पर एक सुंदर तोरण
है, और मंडप की छत को नोकदार और छिद्रित वृत्तों जैसे शानदार अलंकरणों से
सजाया गया है। गर्भगृह के प्रवेश द्वार पर भगवान ब्रह्मा और भगवान शिव की
प्रतिमाओं के साथ देवी लक्ष्मी की प्रतिमा है। ऐसा माना जाता है कि मंदिर
का निर्माण 11वीं शताब्दी ईस्वी के आसपास हुआ था।
पश्चिमी परिसर के अंदर अन्य महत्वपूर्ण मंदिरों में लालगुआन महादेव
मंदिर, नंदी मंदिर, पार्वती मंदिर, महादेव मंदिर और वराह मंदिर शामिल हैं।
नंदी मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
वराह मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
पार्वती मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
लालगुआन महादेव मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
महादेव मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
पूर्व समूह के मंदिर
पूर्व समूह के मंदिर खजुराहो गाँव के बहुत नज़दीक स्थित हैं। इस परिसर
में तीन हिंदू और तीन बड़े जैन मंदिर - घंटाई मंदिर, आदिनाथ मंदिर, और
पार्श्वनाथ मंदिर - शामिल हैं। हिंदू मंदिर भगवान ब्रह्मा, वामन, और
जावरीको समर्पित हैं।
1) ब्रह्मा मंदिर
ऐसा माना जाता है कि खजुराहो सागर झील के तट पर स्थित इस मंदिर के गर्भगृह में चार मुख वाली (चतुर्मुख) प्रतिमा
संभवतः भगवान शिव की हो सकती है, परंतु स्थानीय उपासकों द्वारा इसे गलती
से भगवान ब्रह्मा की प्रतिमा समझा गया है। गर्भगृह के मध्य में और पश्चिम
की खिड़कियों पर भगवान विष्णु की प्रतिमाएँ हैं। यह खजुराहो के उन कुछ
मंदिरों में से एक है जो ग्रेनाइट और बलुवा पत्थर से निर्मित है। ऐसा माना
जाता है कि इस मंदिर का निर्माण 9वीं शताब्दी के उत्तरार्ध या 10वीं
शताब्दी के पूर्वार्ध में हुआ था।
ब्रह्मा मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
वामन मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
2)वामन मंदिर
यह मंदिर ब्रह्मा मंदिर के उत्तर-पूर्व की ओर स्थित है, और इस मंदिर की
लंबाई लगभग 63 फ़ीट और चौड़ाई 46 फ़ीट है, तथा यह एक असाधारण रूप से ऊँचे
चबूतरे पर खड़ा है। गर्भगृह के अंदर 5 फ़ीट ऊँची भगवान विष्णु के वामन अवतार
की एक सुंदर प्रतिमा है। इसमें विष्णु के अन्य अवतारों की आकृतियाँ भी
उत्कीर्णित हैं, जिनमें भगवान ब्रह्मा की आकृति
भूमिस्पर्श-मुद्रा में दर्शाई गई है। गर्भगृह के चारों ओर ऊपरी पंक्ति में
भगवान ब्रह्मा अपनी पत्नी के साथ दक्षिण में, और भगवान विष्णु अपने पत्नी
के साथ उत्तर में, प्रदर्शित हैं। निचली पंक्ति में वराह, नरसिंह, और वामन
की आकृतियाँ हैं।
3) घंटाई मंदिर
इस मंदिर का नाम, मंदिर में द्वारमंडप केस्तंभों
को सुशोभित करती, ज़ंजीरों पर लटकी घंटियों पर पड़ा है। इसमें जैन
तीर्थंकरों की 11 नग्न प्रतिमाएँ और दो यक्षिणीयों की प्रतिमाएँ हैं। मंदिर
के प्रवेश द्वार के ऊपर गरुड़ पर सवार आठ भुजाओं वाली जैन देवी की आकृति
है, जिनके हाथों मे विभिन्न हथियार हैं। सरदल के प्रत्येक छोर पर एक
तीर्थंकर की आकृति है। बाईं ओर की नौ छवियाँ नौ ग्रहों (नवग्रह) को दर्शाती
हैं। द्वारमंडप के स्तंभों को सींगों वाले सिरों अथवा कीर्तिमुखों की
पट्टियों, और साथ ही तपस्वियों और गंधर्वो की छवियों के साथ सजाया गया है।
मंदिर की छत के किनारों पर कई प्रकार के वाद्ययंत्रों पर नाचते-गाते
संगीतकारों के समूहों को दर्शाते हुए पैनलों की पंक्तियाँ बनी हैं। सरदल के
ऊपर हाथी, बैल, शेर, लक्ष्मी, माला और ऐसी अन्य शुभ वस्तुओं को दर्शाया
गया है, जिन्हें जैन धर्म के संस्थापक, महावीर की माँ ने उनके जन्म से पहले
अपने सपने में देखा था।
घंटाई मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
पार्श्वनाथ जैन मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
4) पार्श्वनाथ जैन मंदिर
यह मंदिर, जैन मंदिरों में सबसे बड़ा है और यह 69 फ़ीट लंबा और 35 फ़ीट
चौड़ा है। यह 22वें जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ का मंदिर माना जाता है। मंदिर
के द्वार की बाईं ओर एक नग्न पुरुष की आकृति है और दाईं ओर एक नग्न महिला
की आकृति है, और केंद्र में ऊपर तीन बैठी हुइ महिलाओं की प्रतिमाएँ हैं।
प्रवेश द्वार के ऊपर एक दस भुजाओं वाली जैन देवी
हैं, जो विभिन्न अस्त्र-शस्त्रों को धारणकर गरुड़ पर विराजमान हैं। सरदल के
दोनों छोरों पर, क्रमशः हंस और मोर पर सवार, दो अन्य देवीयाँ उत्कीर्णित
हैं। मंदिर के अंदर, पार्श्वनाथ की एक छोटी बैठी हुई प्रतिमा है, जिसपर इस
मंदिर का नाम पड़ा है। दरवाजे की चौखट पर दसवीं या ग्यारहवीं शताब्दी के
अक्षरों में तीर्थयात्रियों के तीन छोटे अभिलेख हैं, और शायद इसी अवधि के दौरान यह मंदिर बना था।
पूर्वीय परिसर में अन्य महत्वपूर्ण मंदिर भी हैं, जिनमें जावरी मंदिर, आदिनाथ मंदिर, और शांतिनाथ मंदिर शामिल हैं।
जावरी मंदिर I चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
आदिनाथ मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
शांतिनाथ मंदिर। चित्र सौजन्य - विकिमीडिया कॉमन्स
दक्षिणी समूह के मंदिर
दक्षिणी समूह में दुलादेव और जटकारी मंदिर शामिल हैं।
1) दुलादेव मंदिर
यह मंदिर खजुराहो के मुख्य मंदिरों से लगभग डेढ़ मील दूर है और मूल रूप
से शिव पंथ को समर्पित है। 70 फ़ीट ऊँचे और 41 फ़ीट चौड़े इस मंदिर में पांच
कक्ष हैं। इसमें चतुर्भुज गण और एक शंख से युक्त नक्काशी का एक अनूठा समूहहै। ऐसा माना जाता है कि मंदिर का निर्माण लगभग 10वीं शताब्दी ईस्वी में हुआ था।
दुलादेव मंदिर। चित्र सौजन्य- भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
जटकारी या चतुर्भुज मंदिर। चित्र सौजन्य -विकिमीडिया कॉमन्स
2)जटकारी या चतुर्भुज मंदिर
पश्चिम की ओर मुख वाला यह मंदिर जटकारी गाँव के पास स्थित है। यह भगवान
विष्णु को समर्पित है और गर्भगृह में लगभग नौ फ़ीट ऊँची उनकी प्रतिमा
स्थापित है। भगवान विष्णु की चतुर्भुज प्रतिमा
मुकुट और अन्य आभूषणों से सुशोभित है। प्रतिमा का ऊपरी दाहिना हाथ
अभय-मुद्रा में उठा हुआ है, और उस हथेली पर एक गोलाकार निशान है, जबकि बाएँ
हाथ में कमल का डंठल और डोरी से बंधी हुई एक पवित्र पुस्तक है। गर्भगृह के
बाहरी भागों को हिंदू देवी-देवताओं की मूर्तियों की तीन पंक्तियों से
सजाया गया है।
मंदिरों की औपचारिक रचना में, एक हजार वर्ष पहले के कारीगरों ने इस तरह
संपूर्ण जीवन चक्र बनाया और हिंदू और जैन देवताओं के विभिन्न पहलुओं को
चित्रित किया है। इसके अतिरिक्त, ये मूर्तियाँ चित्रित किए गए विषयों की
अद्वितीय विविधता के लिए भी उल्लेखनीय हैं। इसके अलावा,सुरसुंदरियों
के कामुक रूप से प्रतिरूपित शरीरों, तथा वस्त्रों और आभूषणों की लहरों और
वक्रों का, खूबसूरती से चित्रण किया गया हैं। इस तरह, खजुराहो के मंदिर
प्रारंभिक काल में हमारे देश की कलाओं के संभवत: सबसे अधिक मानवतावादी
निरूपण हैं।
प्राचीन प्रतिमा शिल्प में आखेट अंकन
शिकार द्वारा मनोरंजन वैदिक काल से समाज में विद्यमान रहा है एवं प्राचीन काल के मनोरंजन के साधनों का अंकन मंदिरों की भित्तियों में दिखाई देता है। मंदिरों की भित्तियों में अंकित प्रतिमाओं से ज्ञात होता है कि प्राचीन काल के समाज में किस तरह के मनोरंजन के साधन प्रचलित थे। देखा जाए तो सभी आयु वर्ग के लिए पृथक मनोरंजन के साधन होते थे। इसमें आखेट भी मनोरंजन का एक साधन था।
हजारा राम मंदिर हम्पी कर्नाटक की भित्ति में हिरण के शिकार का दृश्य
धनुर्विद्या में क्षत्रिय युवाओं का कुशल होना अत्यंत ही आवश्यक माना जाता था तथा युवा मल्लयुद्ध कला, तीरंदाजी एवं आखेट की ओर अधिक आकर्षित होते थे। क्योंकि तत्कालीन समय की मांग यही थी। मल्ल युद्ध कला से शारीरिक सुदृढता आती थी और तीरंदाजी एक अच्छा सैनिक बनाती थी। तीरंदाजी का अभ्यास करने के लिए आखेट भी आवश्यक ही था, जिस तरह वर्तमान में सुरक्षाबलों के लिए निशानेबाजी का अभ्यास चाँदमारी में किया जाता है।
हजारा राम मंदिर हम्पी कर्नाटक की भित्ति में अंकित शुकर शिकार का दृश्य।
ललित विस्तर में युवाओं के रंगमंडल का उल्लेख मिलता है। जहाँ शारीरिक परिश्रम वाले खेलों का आयोजन होता था। युवाओं में शक्ति अधिक होने के कारण कूदने फ़ांदने एवं दौड़ने वाले खेलों में रुचि लेते थे। जिससे शारीरिक व्यायाम भी हो जाता था।
विश्वनाथ मंदिर खज्रुराहो की भित्ति में अंकित हिरण के शिकार का दृश्य।
धनुर्विद्या का सामान्यत: किशोरो में अधिक आकर्षण होता था। पौढ शिकार हेतु जंगल में जाया करते थे, इसका उल्लेख तत्कालीन साहित्य में भी मिलता है। मांस के लिए शिकार करना आम बात थी, परन्तु राजा सेना सहित शिकार के लिए वन गमन करते थे।
स्वान सहित दो लोग मिलकर एक बड़े शुकर का शिकार कर रहे हैं।
मंदिरों में स्थापित प्रतिमाओं से ज्ञात होता है कि सामन्यत: शुकर एवं हिरण प्रजाति का शिकार किया जाता था। इसके मांस के प्रति लोगों का अधिक आकर्षण था। जब कोई शेर या बाघ आदमखोर हो जाता था तो प्रजा एवं पशुधन की रक्षा के लिए राजा को उसका शिकार करना पड़ता था। इसके लिए हांका कर सामुहिक आखेट की व्यवस्था की जाती है।
विरुपाक्ष मंदिर हम्पी कर्णाटक की भित्ति में शेर को हिरणो का शिकार करते दिखाया गया है।
तत्कालीन समय में शेर का आखेट रोमांच के लिए किया जाता है। खजुराहो के कंदारिया महादेव मंदिर की भित्ति में एक बड़े शुकर का शिकार कई लोग मिलकर करते दिखाई दे रहे हैं, जिसमें उनका स्वान विशेष रुप से सहभागी है। प्रतिमा शिल्प से ज्ञात होता है कि तत्कालीन समय में आखेट भी समाज के मनोरंजन का एक प्रमुख साधन रहा है।
प्राचीन काल के शिल्प में शय्या/खाट अंकन
प्राचीन शिल्प में विश्राम हेतु बाजवट/खाट या शय्या प्रयोग दिखाई देता है। खाट या शय्या का मनुष्य के दैनिक जीवन में कब से प्रवेश हुआ, इसकी जानकारी तो स्पष्ट रुप से नहीं है, परन्तु शिल्पांकन में अवश्य दिखाई देती है।
खजुराहो के लक्ष्मण मंदिर की भित्ति शिल्पांकन में शय्या।
भूमि पर शयन करने से जहरीले कीटों के दंश का भय रहता है। इसलिए भूमि से कुछ दूरी बनाकर शयन करने के लिए शय्या का निर्माण हुआ। शय्या निर्माण करने वाले वर्धकी (बढ़ई) का उल्लेख कई स्थानों पर आता है।
मनुष्य अपने जीवन का एक तिहाई समय शयन कक्ष में व्यतीत करता है। इस बात को प्राचीन काल के मनुष्यों ने पहचाना, सुरक्षित एवं भय रहित निद्रा लेने के लिए उपयुक्त लकड़ी की पहचान की।
प्राचीन काल में काष्ठ शय्या बनाने के लिए बहुत सावधानी बरती जाती थी। विशेषत: हारिद्र, देवदारु, शाल, चंदन, स्यंदन के काष्ठ का प्रयोग शय्या निर्माण में किया जाता था तथा काष्ठ की गुणवत्ता पर विशेष ध्यान रखा जाता था।
वृहत संहिता ग्रंथ कहता है कि शय्या के लिए काष्ठ चुनाव करते समय विशेष ध्यान रखा जाता था कि वह किसी ऐसे वृक्ष से न लिया गया हो जो वज्रपात से गिर गया हो, या बाढ़ के धक्के से उखड़ गया हो, या गजों प्रकोप से धूलिलुण्ठित हो गया हो, या वह ऐसी अवश्था में काटा गया था जब वह फ़ूल एवं फ़ल से लदा हो, या पक्षियों के कलरव से मुखरित था, या चैत्य या श्मशान से लाया गया था या सूखी लता से लिपटा हुआ था। उपरोक्त प्रकार के काष्ठ को अमंलकारी माना जाता था तथा इसे गृह के सुकुमार कक्ष में नहीं रखा जाता था।
कोणार्क के सूर्य मंदिर की भित्ति में शय्या एवं मच्छरदानी अंकन
इससे आगे बढकर वराह मिहिर कहते हैं कि राज्य का सुख गृह है, गृह का सुख शयन कक्ष (कलत्र) एवं शयन कक्ष का सुख सुकोमल मंगलजनक शय्या है, इसलिए शय्या को गृह का मर्म स्थल माना गया है। चंदन काष्ठ की शय्या सर्वोत्तम मानी गई है।
मिश्रित काष्ठ से शय्या निर्माण के प्रति भी विशेष सावधानी बरती गई है। तिंदुक, शिंशपा, देवदारु एवं असन के काष्ठ अन्य वृक्षों के काष्ठ के साथ नहीं मिलाए जाते थे। शाल एवं शालक शुभ माने गए परन्तु चार से अधिक काष्ठों का मिश्रण सही नहीं माना गया।
शय्या में गजदंत लगाना शुभ माना जाता था, गजदंत का पत्र काटना बड़ा सावधानी का कार्य माना जाता था। गजदंत पत्र को काटते समय भिन्न भिन्न चिन्हों से मंगल एवं अमंगल काअनुमान किया जाता था। खाट के पायों में छेद या गाँठ बहुत अशुभ समझे जाते थे।
गरुड़ पुराण में पुरोहित को दान करने के लिए खाट का सुंदर वर्णन किया गया है, उसमें दान के लिए शीशम की सोने चांदी की झालर से अलंकृत एवं कोमल रेशम के तंतुओं से बुनी हुई खाट ही उपयुक्त मानी गई है। इस प्रकार एक सुख एवं मंगलकारी खाट का निर्माण कठिन समस्या ही हुआ करती थी।
कोणार्क के सुर्य मंदिर की एक प्रतिमा में जोड़े को सुंदर खाट पर मिथुनरत दिखाया गया है। इस खाट की पाटियां सुंदर पत्रावलियो एवं बेलबूटों से अलंकृत है तथा मच्छरदानी (कीट रक्षिका) का प्रयोग भी दिखाई देता है। शिल्पकार ने अपने शिल्प में दिखाया है कि तत्कालीन समय में लोग मच्छरदानी का प्रयोग करते थे। मच्छरदानी भी सुंदर सूत्र के गुच्छों से अलंकृत दिखाई देती है तथा उसके उपर दो चूहे भी घूमते दिखाई दे रहे हैं। यह शिल्पांकन का सबसे सुंदर पक्ष है।
गंडई छत्तीसगढ़ के प्राचीन मंदिर में शय्यारत स्त्री का शिल्पांकन।
वृहत संहिता से यह भी पता चलता था कि सभी व्यक्तियों के लिए एक जैसी खाट या शय्या का निर्माण नहीं होता था। भिन्न भिन्न पद एवं मर्यादा के व्यक्तियों के लिए भिन्न भिन्न नाप की खाट बनती थी तथा शय्या के कुर्च थान (सिरहाने) पर व्यक्ति के इष्ट देव की कलात्मक प्रतिमा रखने का भी चलन था तथा खाट को पुष्पों से अलंकृत भी किया जाता था।
वर्तमान में इस ज्ञान का लोप हो गया। अब इस प्रकार के काष्ठ ही नहीं बचे कि शास्त्रों में निर्धारित किए गए मानों के आधार पर खाट का निर्माण हो।
मल्हार की मौर्यकालीन अद्भुत विष्णु प्रतिमा
मल्हार नगर छत्तीसगढ़ के बिलासपुर जिले में अक्षांक्ष 21 90 उत्तर तथा देशांतर 82 20 पूर्व में 32 किलोमीटर की दूरी पर दक्षिण-पश्चिम में स्थित है। बिलासपुर से रायगढ़ जाने वाली सड़क पर 18 किलोमीटर दूर मस्तूरी है।
मल्हार की मौर्यकालीन अद्भुत विष्णु प्रतिमा
वहां से मल्हार, 14 कि. मी. दूर है। मस्तुरी पहुंचने पर मल्हार जाने वाले मार्ग पर एक बड़ा द्वार बना हुआ है और यहीं से तारकोल की इकहरी सड़क मल्हार की ओर जाती है।
पुरातात्विक दृष्टि से मल्हार महत्वपूर्ण स्थान है। यहाँ कई एकड़ में फ़ैला हुआ मृदा भित्ति दुर्ग भी है। मल्हार के मृदा भित्ती दुर्ग (मड फ़ोर्ट) सर्वप्रथम जिक्र जे. डी. बेगलर ने 1873-74 के अपने भ्रमण के दौरान किया। परन्तु उन्होने इस मड फ़ोर्ट में विशेष रुचि नहीं दिखाई। उन्होने इस शहर में मंदिरों के 2 खंडहरों का जिक्र किया।
के. डी. बाजपेयी मानते हैं कि पुराणों में वर्णित मल्लासुर दानव का संहार शिव ने किया था। इसके कारण उनका नाम मलारि, मल्लाल प्रचलित हुआ।
यह नगर वर्तमान में मल्हार कहलाता है। मल्हार से प्राप्त कलचुरीकालीन 1164 ईं के शिलालेख में इन नगर को मल्लाल पत्त्न कहा गया है। इस तरह यह छत्तीसगढ़ का प्रमुख पुरातात्विक स्थल है।
एक अद्भुत प्रतिमा यहाँ के संग्रहालय में है। जिसे अध्येता विष्णु की प्रतिमा बताते हैं। जिसके एक हाथ से सीधी तलवार दबाई हुई है, शीष पर टोपी और कानों में कुंडल के शीश के बगल में चक्र दिखाई देता है।
पोषाक बख्तरबंद जैसी है तथा पैरों में लम्बे जूते (गम बूट) हैं। इस प्रतिमा के नाम निर्धारण पर गत संगोष्ठी में विवाद की स्थिति उत्पन्न थी, कुछ इसे विष्णु प्रतिमा मानते हैं, कुछ नहीं।
वैसे यह प्रतिमा किसी युनानी योद्धा जैसे दिखाई देती है। यह खोज एवं अध्ययन का विषय भी है। अगर किसी ने ऐसी प्रतिमा कहीँ और देखी हो तो बताईए।
.jpeg)
शिल्पा प्रकाशमध्ये या १६ नाजूक कोरीव काम केलेल्या स्त्रियांचा उल्लेख केला गेला आहे आणि भारतीय वास्तुकलेमध्ये त्यांचे वारंवार चित्रण केले गेले आहे, ही यादी निश्चितच संपूर्ण नाही. खजुराहोच्या मंदिरांमध्ये, सुरसुंदरींची संख्या सर्वात जास्त आहे, त्यांच्या पायात विंचू आल्याने कुमारींनी त्यांचे कपडे काढल्याच्या अनेक मुर्ती आहेत. सोळा सुरसुंदरीच्या यादीत नसलेल्या या वृश्चिकसुंदरीना खजुराहो या प्राचीन वास्तुकलेशी संबधीत असलेल्या ठिकाणाशी जोडल्या गेल्या आहेत. इतर काही सुरसुंदरी त्यांच्या पायातून काटे काढत आहेत, त्यांच्या शरीरावर नखेच्या खुणा असलेल्या तरुण स्त्रिया आणि ओले केस असलेल्या तरुणीं सुरसुंदरी म्हणून दाखवल्या आहेत.
.jpg)
.jpg)
--
भुवनेश्वरच्या राजा राणी मंदीरावरील नृपुरपादीका
नृपूरपादिका - पायात नुपूर बांधतांना. 
खजुराहोच्या आदिनाथ मंदीरात चंडेल काळातील हे शिल्प पहायला मिळते. चंदेल काळातील बहुतेक मुर्तीकलेत अप्सरा, सुरसुंदरी किंवा कामशिल्प बघायला मिळतात. या शिल्पात तीचे वस्त्र, दागिने अतिशय बारकाईने कोरले आहेत.
केदारेश्वर मंदीरावरील नृपुरपादीका, धर्मापुरी
टोका प्रवरासंगमच्या शिवमंदिरातील नृपुरपादीका,
राणी कि वावमधील अंजना
प्राचीन शिल्पकलेतील स्वर्गीय अप्सरा अंजना: खजुराहो
_(8637289891).jpg)
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील पद्मिनी
द्विभंग मुद्रेत उभ्या असलेल्या पद्मिनीच्या उजव्या हातात मोठ्या आकाराचे कमळ पुष्प आहे, ज्यामध्ये दिप लावण्याची सोय आहे. अलंकृत केशरचना, कानातले कुंडल, कंबरेची मेखला आणि पायतली वाळे यांचे कोरीवकाम असलेली कलाकृती अतिशय आकर्षक आहे. अधरीय आणि उत्तरीय अतिशय आकर्षक आहेत. हे शिल्प कलाकाराच्या सौंदर्यदृष्टीचे प्रतिक आहे.
अशीच एक गोष्ट म्हणजे पार्श्वभागात खाज सुटणे. खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिराच्या भिंतीच्या शिल्पात या खाजेचे सुंदर शिल्प साकारण्यात आले आहे. ज्यामध्ये अप्सरा त्रिभंगी मुद्रेत तिची पाठ खरचटताना दिसत आहे आणि खाजवताना तिला खाजलेल्या जागेवर ओरखडेही आले आहेत. तीला पाठ खाजवण्यासाठी तीचे शरीर एखाद्या जिम्नॅस्टसारखे वाकवावे लागते. कारागिराची कलाकुसरही अप्रतिम आहे, शरीराच्या सर्व अवयवांची लवचिकता आणि चेहऱ्यावर खाजविल्याचा आनंद त्याने आपल्या कलेचा वापर करून दाखवला आहे.यावरून असे दिसून येते की खाज फक्त सामान्य लोकांमध्येच होते असे नाही. अगदी राजे, महाराज, उच्च अधिकारी, अप्सरा यांनाही खाज सुटते आणि अशावेळी खाजविणे हे प्राधान्याने करायचे काम मानले जाते. खाजवण्याचा आनंद हा देण्याच्या आनंदापेक्षा कमी नाही. खाजवल्याशिवाय मनाला शांती मिळत नाही. गर्दीच्या मेळाव्यात जननेंद्रियाच्या भागात खाज सुटते तेव्हा सर्वात मोठी अडचण उद्भवते. अशा परिस्थितीत, खाजवणे असभ्य मानले जाऊ शकते, परंतु खाजवणे आवश्यक आहे.
अशा खाज सुटलेल्या परिस्थितीत माणसाला नम्रता आणि सभ्यता आणि ओरखडे यांचा त्याग करावा लागतो. बड्या नेत्यांची डोकी खाजवत असल्याची चित्रे अधूनमधून प्रसारमाध्यमांमध्ये येतात. वरील विश्लेषणावरून, आपण असे गृहीत धरू शकतो की खाज सुटणे हा सध्याचा आजार/व्यसन नाही. प्राचीन काळीही या आनंदाचे इच्छुक होते. म्हणून, जर खाज येत असेल तर ते व्यत्यय न घेता खाजवले जाउ शकते. धन्य तो कलाकार ज्याने खाज सुटण्यासारख्या आनंदाचेही कौशल्याने आणि बारीकतेने चित्रण केले आहे.
आता समस्या अशी आहे की खाज सुटणे हे एक रोग किंवा आनंद म्हणून वर्गीकृत केले पाहिजे. रोगाच्या श्रेणीत टाकले तर खाजवण्याचा आनंद निघून जाईल. जर आपण ते सुखाच्या श्रेणीत ठेवले तर एक दिवस ओरबाडणे रोगात बदलेल.
देवळाणेच्या जोगेश्वर मंदिरातील गुढशब्दा
धर्मापुरीचे केदारेश्वर मंदिरातील चित्रीणी
हंपी, कर्नाट्क येथील गणेश मंदीरावरील नर्तकी
.jpg)
,_Nayika.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
https://kevinstandagephotography.wordpress.com/2020/04/02/chausathi-yogini-temple-hirapur-odisha/60-gandhari/