शक्ति मुर्ती शास्त्र ( अंतिम )

 शक्ती भाग १ (सुरुवातीपासून गुप्तकालापर्यंत)

आरंभ :-

    जगांतील प्राचीनतम उपासनेंत शक्ती उपासनेला फार महत्त्व आहे. मानव जीवनांत असलेले स्त्रीचें महत्त्व याचे एक मुख्य कारण असावे. विशेषतः मातेंच्या रूपांत ती त्याच्या जन्म व संवर्धनाकरता सदैव जिम्मेदार असते. स्त्री शक्तीची उपासना ही पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन उपासना आहे. केवळ भारतातच नाही तर संपूर्ण युरोप आणि अरबस्तान आणि आफ्रिकेतील बहुतेक भागांमध्ये स्त्री शक्तीची नेहमी पूजा केली जात असे. तेथे देवी होत्या. धार्मिक न्यायालये आणि धार्मिक युद्धांचा मुख्य उद्देश मूर्तीपूजेची संस्कृती नष्ट करणे हा होता. मूर्तीपूजा म्हणजे केवळ देवपूजा. आणि देवीची पूजा करणाऱ्यांचे तंत्र-मंत्रविद्येत काही प्रमाणात प्रभुत्व होते. त्यांना तंत्र-मंत्र माहीत असल्याने साहजिकच सामान्य लोकांना त्यांच्या पद्धती कळत नव्हत्या. त्या संस्कृतींमध्ये नेहमीच एक समज होती की तेथे बरेच अस्तित्व आहे .आपण भगवान शिवाबद्दल खूप बोलतो पण प्रत्येक गावात देवी मंदिर नक्कीच बघायला मिळतात आणि ही एकमेव संस्कृती आहे जिथे तुम्हाला तुमची स्वतःची देवी निर्माण करण्याचे स्वातंत्र्य दिले गेले. त्यामुळे तुम्ही तुमच्या स्थानिक श्रध्दा पाळण्यासाठी तुमची स्वतःच्या कल्पनेने देवी तयार करू शकता. त्याचप्रमाणे, तंत्रशास्त्र लोकांना बरेच काही देऊ करते, या गोष्टी कदाचित तार्किक असु शकत नाही, परंतु समाजात हे स्वीकारले गेले.

     भारत आणि भारताच्या बाहेर झालेल्या कित्येक उत्खननांत आदिमाता, महिमाता, मातृदेवी, वगैरे नांवाने आज ओळखल्या जाणाऱ्या शक्तिप्रतिमा बलूचिस्तान, इराण, मेसोपोटामिया, तुर्कस्थान, बाल्कनराष्ट्र, सीरिया, पॅलस्टाइन, क्रीट आणि इजिप्त येथे मिळाल्या आहेत. ताम्रपाषाण युग या नांवाने ओळखल्या आणाऱ्या काळांत सिंधुनदीच्या खोऱ्यापासून नील नदी आणि तिच्या पुढच्या भागांपर्यंत शक्ती उपासनेचे धागे दोरे पसरले होते.

शाक्त पंथ : 

        शाक्त पंथ भारतात प्राचीन काळापासून प्रचलित आहे. या पंथाचा संबंध प्रागैतिहासिक काळातील आदिम जमातींशी जोडला जाऊ शकतो. हडप्पा येथून सापडलेल्या मातृदेवतेच्या मूर्ती आणि सच्छिद्र दगडही या पूजेची प्रचलितता दर्शवतात. गुप्त काळात ही शाक्त पूजा उत्तर-पूर्व भारत, कंबोडिया, जावा, बोर्नियो आणि मलाया द्वीपकल्पातील देशांमध्ये लोकप्रिय होती. बहुतेक इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की शाक्त पंथ हे मुख्यतः गैर-आर्यांचे योगदान आहे आणि सिंधू संस्कृतीतील मातृदेवतेची उपासना शक्ती उपासनेचा एक प्रकार मानली जाऊ शकते.

       शाक्त पंथात देवीला सर्वशक्तिमान मानले जाते. शाक्त पंथाचे अनुयायी ही परंपरा वैदिक धर्माइतकीच प्राचीन मानतात. जरी ऋग्वेदात उषा, वाक, अदिती, सविता, पृथ्वी इत्यादी देवींचा अत्यंत आदराने उल्लेख केला गेला आहे आणि दहाव्या विभागातील 'देवी सूक्त' हे स्तोत्र शाक्त उपासनेला समर्पित आहे, परंतु ऋग्वेदात देवींचे स्थान आहे. देवांइतके महत्वाचे नाही. नंतरच्या काळातही शाक्त उपासना पद्धतीकडे लोकांचे कमी लक्ष वेधले गेले, परंतु मध्ययुगीन सुरुवातीच्या काळात पुराणिक धर्माच्या उदयामुळे शाक्त धर्माची लोकप्रियताही वाढली आणि शक्तीचे स्वरूप इतके व्यापकपणे ओळखले गेले की त्याचा प्रभाव फक्त नाही. सर्व समकालीन धर्मांनी केवळ त्याच्यावर प्रभाव टाकला नाही तर स्वत: वर प्रभुत्व मिळवले. त्याच वेळी विस्तारवादी ब्राह्मण धर्मात शाक्त पूजेला निश्चित स्थान मिळाले आणि भारतात अनेक शक्तिपीठे - कामाख्या, मिथिला, विंध्यवती इत्यादींची स्थापना झाली, जिथे मंदिरांमध्ये शाक्त पूजा सुरू झाली.

       माता देवी देशाच्या विविध भागात वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जात होती, जसे की दक्षिणेला काली चंडी, उत्तरेला शाकंभरी, पश्चिमेला अंबा आणि पूर्वेला काली. काही शाक्त संप्रदाय त्यांच्या देवीचा संबंध शिव किंवा विष्णूशी जोडतात. देवीची अनेक नावे देखील तिच्या आदिवासी उत्पत्तीचे सूचक आहेत, जसे की शबरी, पर्णेश्वरी, विंध्यवासिनी, शाकंभरी, आमरी इ. बाणाच्या 'कादंबरी'वरून असे दिसून येते की विंध्यवासिनीची पूजा शबर, भिल्ल इत्यादी आदिवासी लोक करत होते. बंगालमध्ये शबर जातीचे लोक पानांनी झाकलेल्या पर्णेश्वरीची पूजा करत असत. त्याचप्रमाणे रौद्री आणि भैरवी याही आदिवासींच्या मातृदेवता होत्या. सर्व आदिवासी देवींना दुर्गेचे वेगवेगळे रूप मानले जात होते, ज्याला सामान्यतः 'शक्ती' म्हटले जाते. या उपासनेच्या पद्धतीचे अधिकृत ग्रंथ १२व्या शतकातच प्रसिध्द झाले, त्यामुळे तिला स्थिरता देऊन लोकप्रिय करण्याचे श्रेय त्या काळातील ऋषीमुनींना दिले पाहिजे.

         शक्तीची तीन मुख्य रूपे आहेत - सौम्य, हिंसक आणि वासना. शिवाच्या शक्तीचे सौम्य रूप म्हणजे उमा, गौरी, पार्वती, अर्धनारीश्वर, दुर्गा, ज्यांची सामान्य लोक पूजा करतात. कापालिक, कालामुख आणि आदिवासी लोकांकडून काली, भैरवी, चामुंडा, रक्तचंडिका इत्यादींची उग्र स्वरूपात पूजा केली जात असे. ही देवी सेंट जॉर्ज आणि ड्रॅगनसारख्या राक्षस महिषासुराचा वध करते. आनंदभैरवी, त्रिपुरसुंदरी, ललिता इत्यादी देवता म्हणणाऱ्या कामरूपिणी देवीची पूजा शाक्त लोक करत होते. शंकराचार्यांनी 'सौंदर्यल्हारी' मध्ये देवीच्या या रूपाचे वर्णन केले आहे. दुर्गापूजा लोकप्रिय करण्याचे श्रेय 'मार्कंडेय पुराण'ला जाते.

                मध्य प्रदेश आणि ओरिसामध्ये चौसष्ट योगिनींची मंदिरे आहेत, जिथे शक्ती चौसष्ट रूपात दाखवली आहे. आसाममध्ये स्थित कामाख्या देवीचे मंदिर शक्तीचे कामरूप व्यक्त करते. काश्मीरमधील शारदा देवीचे मंदिर वैष्णोदेवी नावाच्या शक्तीच्या सौम्य स्वरूपाचे प्रतीक आहे. कल्हान, बिल्हान, अल्बेरुनी आणि अबुल फजल यांनीही त्याचा उल्लेख केला आहे. शारदा देवीच्या पूजेच्या निमित्ताने गौर राजा शशांकने काश्मीरमध्ये प्रवेश केल्याचे कऱ्हानच्या 'राजतरंगिणी'वरून कळते.

      सप्तमातृकांच्या मूर्ती - ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमरी, वैष्णवी, वाराही, नरसिंही, उंड्री तसेच दुर्गा राजस्थान आणि मध्य प्रदेशात अनेक ठिकाणाहून सापडल्या आहेत, ज्यांना प्रतिहार शासक महेंद्रपालच्या शिलालेखात 'महिषासुरमर्दिनी' म्हटले आहे. दुसऱ्या एका शिलालेखात देवीचा उल्लेख कांचन देवी, सर्वमंगला देवी, अंबा इत्यादी नावांनी आढळतो. शिलालेखांवरून या शक्ती देवीची स्तुती झाल्याचे दिसून येते. बंगालमध्ये चामुंडा, काली, दुर्गा इत्यादी रूपातील दुर्गेच्या मूर्ती सापडल्या आहेत, जो शाक्तपूजेच्या लोकप्रियतेचा पुरावा आहे.

शक्तीशिवाय शिव हे मृत शरीरासारखे आहे ही तात्विक कल्पना शक्ती उपासनेच्या मुळाशी आहे. सहचर स्त्री घटकामध्ये एक प्रकारची सक्रियता आणि व्यक्तिमत्व असते. देव त्याच्या सामर्थ्याने सृष्टीला टिकवून ठेवतो आणि तिचा नाश करतो. म्हणूनच आस्तिक पंथांनी शक्तीला सर्वोच्च देवाचा अर्धा भाग म्हणून स्वीकारले. असे मानले जात होते की देवता त्याच्या कार्यात्मक पैलूंसाठी शक्तीवर अवलंबून असते. शक्तीची गर्भधारणा स्त्रीच्या रूपात झाली आणि तिला विश्व माता मानले गेले. प्रत्येक जीव हा स्त्रीच्या पोटातून जन्माला येतो. सृष्टीचे मूलभूत तत्व स्त्रीमध्ये आहे, मग तिला माया म्हणा, ब्रह्मदेवाची शक्ती म्हणा किंवा पौराणिक पार्वती, दुर्गा, लक्ष्मी म्हणा. खरे तर ही सर्व देवीची वेगवेगळी नावे आणि रूपे आहेत.

       सुरुवातीच्या मध्ययुगीन काळात, तांत्रिक उपासनेच्या वाढीसह, शक्ती पंथाचा विस्तार झाला आणि शाक्त आगम आणि तांत्रिक ग्रंथ - ‘शारदा टिळक तंत्र’, ‘प्रपंच सारतंत्र’ इत्यादी रचले गेले. यावेळी शक्ती मत आणि तांत्रिक चटई हे सहसा समानार्थी मानले जात होते. तांत्रिक क्रियांच्या प्रभावामुळे शाक्त संप्रदाय माणक, उच्चारण, वश, उभारणी अशा सहा विधींकडे वळला आणि तांत्रिक पंचमकार - मद्य, मांस, लिंग, मुद्रा आणि मत्स्य आणि भैरवीच्या रूपातील स्त्रिया शक्तीसाठी वापरल्या जाऊ लागल्या. साधना, ज्याचा कळस खजुराहो आणि कोणार्कच्या मंदिरांमध्ये झाला.

        शाक्त आणि तांत्रिक विचारसरणीने १२ व्या शतकापर्यंत पारंपारिक प्राचीन धार्मिक पंथांवर लक्षणीय प्रभाव टाकला होता. काश्मीरचा शैव पंथ पूर्णपणे तांत्रिक झाला. तांत्रिक संकल्पनांचाही बौद्ध धर्मात प्रवेश झाला. वैष्णव धर्मातही तंत्राला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आणि जैन धर्मातील सचिव देवीची शाक्त पद्धतीने पूजा होऊ लागली. तांत्रिक प्रभावाच्या या गतिमान वाढीमध्ये मंत्रांची मोठी भूमिका होती. गुजरातचा राजा कुमारपालचा एका जैन 'नमस्कार मंत्रावर' विश्वास होता, त्यामुळे त्यांना सर्वत्र यश मिळाले.

        शाक्त आणि तांत्रिक विचारसरणींचा त्या काळातील समाजजीवनाच्या विविध पैलूंवर परिणाम होणे स्वाभाविक होते. ‘रसर्णव’ नुसार, तंत्राने भारतीय रसायनशास्त्राच्या विकासात योगदान दिले. तांत्रिक शाळेची जादू, विशेषत: रसायने आणि धातूंवरील प्रयोगांमुळे काही अर्ध-वैज्ञानिक शोध लागले. देवतेच्या पूजेच्या संकल्पनेने भक्ती संकल्पनेला बळ मिळाले.

           शाक्त पंथाच्या व्यापक प्रसारामागील कारण भारतीय समाजात अनेक जमाती आणि आदिवासींचे एकत्रीकरण होते. शक्ती संक्रमणाच्या प्रक्रियेत, आदिवासींची मातृदेवता हिंदू आणि बौद्ध धर्मांमध्ये शक्ती आणि ताराच्या रूपात धारण केली गेली. शक्ती पंथाने सर्व वर्ग आणि जातींना सामावून घेतल्याने, तो एक प्रकारे हिंदू विधी आणि समाजातील ब्राह्मणी व्यवस्थेला विरोध करणारा होता. आजही आसाम आणि बंगाल व्यतिरिक्त भारताच्या इतर भागातही देवीची पूजा प्रचलित आहे.

       भारतीय तंत्रमार्गातील एक पंथ. शैव, शाक्त, वैष्णव, बौद्ध, जैन तंत्रग्रंथ हे ⇨आगम, संहिता, तंत्र अशा विविध नावांनी ओळखले जातात. पारंपरिक ग्रंथांमध्ये तंत्रमार्गातील विविध शाखांच्या उद्‌गमासंबंधी उल्लेख सापडतात. शक्त तंत्रे शिवाच्या ऊर्ध्व मुखातून प्रसृत झाली असल्याने त्यांना ‘ऊर्ध्वम्नाय’ असे समजले जाते. तांत्रिक उपासनेचे लक्ष्य ‘भोग’ आणि ‘मोक्ष’ असे द्विविध आहे. काही शाक्त तंत्रांमध्ये भोग हा शब्द संभोग ह्या अर्थाने वापरला जातो. त्या विशिष्ट संदर्भात त्या तांत्रिक उपासनेला कुलाचार किंवा वामाचार म्हटले जाते. तथापि सर्वच शाक्त पंथ किंबहूना समस्त तंत्रसंप्रदाय हा वामाचार आहे, असा गैरसमज काही वेळा दिसून येतो.

शाक्त पंथ हा एकूण शैव संप्रदायाचा एक भाग असला, तरी त्याचे वेगळेपण दिसून येते. शैव पंथ हा शिवप्रधान असून शाक्त पंथ हा शक्तिप्रधान आहे. बऱ्याचशा ग्रंथांची रचना शिव व शक्ती यांच्या संवादाच्या रूपात केलेली आहे. ज्या ग्रंथात शक्ती किंवा ⇨पार्वती ही पृच्छा करणारी असून शिव हा उत्तर देणारा असतो, तो शैव संप्रदायातील ग्रंथ होय. शाक्त ग्रंथांमध्ये त्याच्या उलट स्थिती दिसून येते. शाक्तागमांमध्ये सृष्टी, स्थिती, संहार, अनाख्य व भासा अशा पाच परा शक्ती मानलेल्या आहेत. त्यांचे विवेचन काही शाक्तागमांमध्ये वेगळ्या पद्धतीने केलेले आढळते.
       शैव संप्रदायाच्या प्राचीनतेसंबंधी विवेचन करताना संशोधकांनी शिवाची उपासना सिंधू संस्कृतीइतकी प्राचीन असल्याचे मत व्यक्त केले आहे. महाभारतात शैव व शाक्त पंथांचे अस्तित्व सूचित करणारे उल्लेख आढळतात. ८४ सिद्धांपैकी मत्स्येन्द्रनाथ किंवा ⇨मच्छिंद्रनाथ (सुमारे दहावे शतक) हे नाथपंथाचे तसेच कौलतंत्राचे प्रवर्तक मानले जातात.[→ नाथ संप्रदाय]. कौलमार्ग हा शाक्तांमधील एक उपपंथ आहे. कुब्जिकामत, कुब्जिकोपनिषद, मतोत्तर, चिद्‌गगनचंद्रिका इ. ग्रंथ शाक्त परंपरेचे आधारभूज ग्रंथ आहेत.
         शाक्त पंथात शक्ती ही उपास्य देवता असून तिची परमतत्त्व या स्वरूपात उपासना केली जाते. ही संवित्स्वरूपा भगवती आपल्या अंतर्गत असलेल्या सृष्टीस बाह्य स्वरूपात प्रकट करते. ह्या शाक्त पंथामध्ये ⇨काली   व त्रिपुरा असे त्या त्या देवतांचे संप्रदाय आहेत. ह्या पंथामध्ये शक्ती व शक्तिमान ह्यांची एकात्मता (अद्वैत) प्रस्थापित केलेली आहे. शुद्ध परब्रह्म ते आदिवर्ण अकार रूपात प्रकट होते. या अकारास शाक्त पंथात ‘अनुत्तर अकार’ असे म्हणतात. ह्या अकाराच्या चार कला असून जया, विजया, अजिता आणि अपराजिता अशा परब्रह्माच्या चार शक्ती त्या चार कलांच्या रूपात प्रकट होतात. परब्रह्माच्या चार परा शक्ती, चार परापरा शक्ती व चार अपरा शक्ती मानल्या आहेत. जया इ. चार गुह्य शक्ती ह्या चार अपरा शक्ती होत. योगवासिष्ठात ह्या चार शक्तींसमवेत सिद्धा, रक्ता, अलम्बुषा व उत्पला अशी आणखी चार शक्तींची नावे येतात. ह्या आठ शक्ती मातृकांमध्ये श्रेष्ठ असून त्यांचा स्वभाव रौद्र आहे. त्या तुंबरू नामक रुद्राच्या आश्रित आहेत. नित्या नामक शाक्त संप्रदायात त्या शक्तीचे नाव नित्या असे आहे. नित्या, त्रिक, क्रम, कुल इ. शाक्त पंथ हे अद्वैतवादी असून त्यांमध्ये शक्ती ही परम शक्ती मानली जाते. शिवादी सर्व तत्त्वांची उत्पत्ती भगवती अंबेपासून झाली आहे. सर्व विश्व हे मूलत: शक्तीमध्ये आस्थित असून ती त्यास बाह्य स्वरूपात प्रकट करते. ह्या सिद्धांतास शक्तिपारम्यवाद असे नाव आहे. पुढील काळात शैव व शाक्त दर्शन मिळून ‘शांभव दर्शन’ निर्माण झाले. त्यामध्ये शिव व शक्ती यांची समानता प्रस्थापित केली गेली.
        काश्मीरमध्ये प्रस्थापित झालेला क्रम संप्रदाय हा ह्या शक्तिपारम्यवादाचा प्रमुख पुरस्कर्ता आहे. त्या संप्रदायाच्या मतानुसार काली पाच प्रकारची कृत्ये करते. क्षेप, ज्ञान, प्रसंख्यान, गती आणि नाद ही ती पाच कृत्ये होत. स्वात्म्याचे भेदन म्हणजे क्षेप. त्याची निर्विकल्प स्थिती म्हणजे ज्ञान, सविकल्प रूप हे प्रसंख्यान, प्रतिबिंबाच्या रूपात प्रकट होणे ही गती आणि आत्मस्वरूपात पुन्हा विलीन होणे हा नाद. अशा प्रकारे ही पाच कृत्ये करणारी – कलनांना करणारी – देवी काली होय. सृष्टी, स्थिती, संहार व अनाख्या असा चार तत्त्वांचा क्रम मानणारा संप्रदाय क्रम या नावाने प्रसिद्ध आहे. काही आचार्य भासा हे पाचवे तत्त्वही मानतात.        महेश्वरानंदविरचित महार्थमंजरी   व त्या ग्रंथातील परिमल टीका   क्रमदर्शनाचे विस्ताराने विवेचन करतात.
त्रिपुरा हाही संप्रदाय क्रमदर्शनाप्रमाणेच कौल संप्रदायाचे अनुकरण करतो. त्रिपुरा संप्रदायात तीन शक्ती, तीन चक्रे तीन धाम, तीन बीजे, तीन तत्त्वे इ. तीन पदार्थांची जननी ‘त्रिपुरा’ आहे, असे मानले जाते. शिव, शक्ती व नर या तीन स्वरूपांचे विशेष विवेचन या संप्रदायात आढळते. अशा व इतर कारणांमुळे यास ‘त्रिक दर्शन’ असे म्हणतात. त्रिपुरा दर्शनाचा प्रसार काश्मीरमध्ये झाला. राजा ⇨अवंतिवर्मन्‌ (कार. इ.स. ८५५–८३) हा राज्य करीत असताना कौल आणि क्रम हे संप्रदाय प्रतिष्ठित झालेले होते. त्रिपुरा दर्शनाचा प्रसार ह्या सुमारास होऊ लागला. ह्या दर्शनाचा काश्मीरप्रमाणे बंगाल व केरळातही प्रसार झालेला दिसतो. 
          त्रिपुरा संप्रदायात वामकेश्वर दर्शन हे एक महत्त्वाचे शास्त्र आहे. त्या मतानुसार परमतत्त्वास संविच्छक्ती म्हणतात. तिच्यापासूनच सर्व सृष्टी निर्माण होते. शिव व शक्ती अशी दोन तत्त्वेही तिच्यापासून निर्माण होतात. हीस महात्रिपुरसुंदरी असेही नाव आहे. तिच्या उपासनेचे अंतर्याग व बहिर्याग असे दोन प्रकार आहेत. या प्रकारे उपासना करणाऱ्या साधकास भोग आणि मोक्ष ह्या दोहोंचीही प्राप्ती होते. या संप्रदायातील ग्रंथांमध्ये मातृका (= वर्ण), मंत्र व मुद्रा ह्यांच्या साह्याने केल्या जाणाऱ्या उपासनेचे विस्ताराने वर्णन आढळते. नित्याषोडशिकार्णव अथवा वामकेश्वर तंत्र   हा संप्रदायातील एक प्रमुख ग्रंथ होय. सौंदर्यलहरी   हे प्रसिद्ध स्तोत्रही या संप्रदायाचे प्रतिपादन करते.
     त्रिपुरसुंदरी हे परमोच्च शक्तीचेच स्वरूप आहे. ती सुंदर युवतीच्या रूपात प्रकट होते. तिच्या संप्रदायास सौभाग्यसंप्रदाय असे नाव आहे. श्रीचक्र आणि श्रीविद्या ह्यांची उपासना ह्या संप्रदायाची महत्त्वाची अंगे आहेत. श्रीचक्र किंवा श्रीयंत्र ही नऊ त्रिकोणांनी बनलेली रेखाकृती आहे. श्रीविद्या ही १५ संस्कृत वर्णांची मालिका असून लौकिक भाषेच्या दृष्टिकोणातून अर्थहीन आहे. ती वाग्भव, कामराज व शक्ती अशा तीन विभागांनी युक्त आहे. अमृतानंद, शिवानंद, लक्ष्मीधर, भास्करराव इ. आचार्यांनी नित्याषोडशिकार्णव, योगिनीहृदय इ. ग्रंथांवर लिहिलेल्या टीकांमध्ये या संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान विस्तृत स्वरूपात सापडते.
      शाक्त संप्रदायातील ग्रंथ संस्कृतप्रमाणे बंगाली, मैथिली, हिंदी, राजस्थानी, ब्रज, पंजाबी अशा भाषांमधूनही निर्माण झाले. या संप्रदायातील चंडीमंगल, कालिकामंगल इ. गीते व स्तोत्रे या भाषांमध्ये रचली गेली. प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या ह्या संप्रदायाने अठराव्या शतकात नवे स्वरूप धारण केले. शक्तीची उपासना व भक्तिसंप्रदायाचे मिश्रण असलेल्या ह्या संप्रदायातील महान साधक ⇨रामकृष्ण परमहंस हे होत. त्यांच्या उपदेशात ह्या नवशाक्त पंथाचे सार सापडते.

प्राचीन भारतातील शाक्त मुर्ती :-

 भारतात मातृदेवीच्या मूर्ती विशेषतः इ.स.पूर्व २५०० ते इ.स. पूर्व तिसऱ्या शतकांपर्यंत मिळतात. (रे. चि. तीस १-७ एकतीस ८)  या मूर्तींचे आकार फार सुडौल नसून अलंकरणयुक्त परंतु वस्त्रहीन अशाच मूर्ती मिळतात. मूर्तिशास्त्राचा विकास झाल्यानंतर या मातृकामूर्तीऐवजी स्त्री देवतांचे पूजन आणि शिल्पांकन झालेले दिसते. गुप्त काळाच्या आधीच्या शिल्पांमध्ये स्त्री देवतांच्या शिल्पांकनांचे महत्त्व होते. परंतु त्याची नावे वसुधारा, एकानंशा अशा प्रकारची होती, ज्यामधून लक्ष्मीचा उगम झाला. या लक्ष्मी बरोबरच सप्तमातृका आणि चौसष्ठ योगिनींचाही उगम झालेला दिसतो आणि त्यांच्याही शिल्पांकनाची सुरुवात गुप्त काळामध्ये (इ.स. ४ थे ते ६ वे शतक) झालेली दिसते. पुढे यामध्ये भर पडून दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी, पार्वती आणि गंगा, यमुना आणि सरस्वती या नदी देवतांच्या प्रतिमा मंदिरातल्या शिल्पांवर मोठ्या प्रमाणात दिसू लागल्या. लक्ष्मी साधारणतः लक्ष्मीच्या शिल्पात कमळावर बसलेली किंवा उभी असलेली स्त्री मूर्ती दिसते आणि शेजारी हत्ती दाखवले जातात.

 

 ताम्रपाषाण युग या नांवाने ओळखल्या आणाऱ्या काळांत सिंधुनदीच्या खोऱ्यापासून नील नदी आणि तिच्या पुढच्या भागांपर्यंत शक्ती उपासनेचे धागे दोरे पसरले होते. भारतात मातृदेवीच्या मूर्ती विशेषतः इ.स.पूर्व २५०० ते इ.स. पूर्व तिसऱ्या शतकांपर्यंत मिळतात. (रे. चि. तीस १-७ एकतीस ८) पुढे त्याचे रूप पालटते व नवीन परिवर्तनें दिसू लागतात आणि प्रतिमांचा आकार ही जास्त सुंदर होतो. फार प्राचीन काळांतील या मातीच्या तयार केलेल्या मातृदेवी प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये आहेत

अ) संपूर्ण नग्नावस्था

आ) जननेंद्रियांचे विशेष प्रदर्शन. मथुरेहून मिळालेल्या प्रतिमांत हे वैशिष्ट्य दिसत नाही.

३) योनिभागांवर मेखला असणें

ई) पूर्ण विकसित स्तनांचे अंकन

3) पायाखाली उमललेले कमळ. मथुरेत हे दिसत नाही.

ए) ह्या प्रतिमांतील हातांची ठेवण अभ्यास करण्यासारखी आहे. काही नमून्यांत दोन्ही हात वर उचललेले असतात किंवा आंत वळून स्तन-ग्रहण करीत असतात. (रे.चि. एकतीस ९) कोठें हे जमिनीच्या समानान्तर पसरलेले असतात तर कोठें हे सरळ लोंबताना दिसतात (र.चि. तीस ५). मात्र कोठे ही हातांची बोटे रेखीवपणें कोरलेली दिसत नाहीत.

ऐ) मातृदेवीच्या काही मूर्ती कडेवर बालके घेतलेल्या आहेत (र.चि. तीस ४).

      या निरनिराळ्या प्रतिमांचा अभ्यास केल्यांस असें विधान करतां येईल की जुन्या जगांत शक्तीची उपासना तीन रूपांत केली जात असे - एक तर संपूर्ण दिगंबर मनुष्य रूप, दुसरें तसेंच पण बाळांसह आणि तिसरे म्हणजे दिग्वासना स्त्री पण मुखांचे ठिकाणीं कमलासारखी फुलें, पशू किंवा पक्ष्यांचे तोंड असणें.

         भारतात, विशेषतः मथुरेला अशा प्रकारच्या बऱ्याच मातीच्या प्रतिमा मिळाल्या आहेत. यापैकी मानवमुखी मूर्तीची समानता दुरेंगटेप' (कॅस्पियन समुद्राच्या दक्षिणपूर्व कोपऱ्याकडे सुमारे ४८ मैल पूर्वेला, अथवा अस्तरावादेतून सुमारे बारामैल उत्तर पूर्वेकडे) येथून मिळालेल्या ताम्रयुगीन प्रतिमेशी, आणि पक्ष्याची तोंडे असलेल्या आकृतीचे साम्य 'सूसा' येथून हाती आलेल्या प्रतिमेशी स्थापित केले जाऊ शकतें.

 जुन्या काळातील मातीच्या प्रतिमा वगळल्यास शक्ती उपासनेची प्रतीकें म्हणून खालील प्रतिमांकडे संकेत करता येईल का

अ) डॉ. व्ही.एस्. वाकणकर यांना जावरा (म.प्र.) येथून मेसोलिथिक काळाची मिळालेली मातृदेवीची मूर्ती. येथे लिए बसलेल्या देवीच्या उन्नत स्तनांतून दूधाच्या किंवा जीवनोपयोगी रसाच्या धारा सुटलेल्या दाखविल्या आहेत 

आ) प्रो. गोवर्धननाथ शर्मा अलाहाबाद यांना बेलनखोऱ्यात (उ.प्र.) लोहन्दनाला येथे मिळालेली 'अपर पॅलिओलिथिक' काळातील मातृदेवी.

इ) कौशांबी, अलाहाबाद येथून मिळालेली व्याघ्रमुखी मातृकेची धातुमूर्ती (अलाहाबाद सं.सं. ब्रोंझ नं. २३). येथे एका चौकोनी आसनांवर बसलेल्या देवीचा उजवा हात अभयमुद्रेत उचललेला असून डाव्या मांडीवर एक घोरपड (गोघा) बसलेली आहे.

ई) याच संग्रहालयांत काठीच्या मुठीसारखी २ ।। इंच २ इंच आकाराची तांब्याची एक वस्तू आहे. हिच्या बाजूवर चैत्यस्तंभ वगैरे निरनिराळ्या आकृत्या दिसतात. त्यामध्यें एक मातृदेवी आहे. ही वस्तू सुमारें इ.पू. दुसऱ्या शतकांतील असावी.

3) डॉ. लोएझेन बाईंना उत्तर शुंगकालातील ब्रोंझची एक मातृदेवी प्रतिमा १९५६ मधें पेशावर संग्रहालयांत आढळल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.'

मातृदेवी :

     मूर्तीजिगंजच्या एका चकतीवर एक भक्त मातृदेवीला एक पक्षी (हंस किंवा मोर?) त्याच्या शेपटीवर पाणी सोडून समर्पण करीत आहे. सपड येथून मिळालेल्या चकतीवर थोडे निराळे दृश्य आहे. येथे देवीच्या उजवीकडे झाडाखाली एक झोपडी आहे. बाहेर ऋषी सारखा दिसणारा एक स्टूलासारख्या आसनावर बसलेला पुरुष एका स्रीला फळ (प्रसाद?) देत आहे. देवीच्या डावीकडून ही एक भक्त पुढे येत आहे. (रे.चि.शि. १)म S.P. Gupta RIA., Pl. 31, a,b,c,d, 56, pl. 23a, p. 62

 मातृदेवी, सिंधुसंस्कृती

     या व्यतिरिक्त मृण्मूर्तीच्या रूपात मातृदेवीच्या किती तरी प्रतिमा मिळाल्या आहेत. दगडाची कोणतीही प्रतिमा अद्यापि हाती आलेली नाही, पण मातृपूजेशी जवळचा संबंध असलेल्या दगडी चकत्या (ring stones) मथुरा (भ.सं.सं.३४.२४७१, ३४.२४७२), कौशांबी, राजघाट (वाराणसी), बसाठ, पाटणा, तक्षशिला, वगैरे ठिकाणी मिळाल्या आहेत. उत्खननांत मिळालेल्या काही फार जुन्या सोन्याच्या प्रतिमाही मातृदेवी महाशिला मेरे दिल्या आहेत. वर उल्लेख केलेल्या दगडी चकत्याची विस्तृत चर्चा डॉ. वासुदेवशरण अग्रवालावदेवी म्हणून ओळखल्या गेल्या आहेत. वर केली आहे.' जिज्ञासू वाचकांनी ती तेथे पहावी. येथे त्याचे ओझरते दिग्दर्शन करून आपण पुढे जाउ.

      काळाच्या दृष्टीने या चकत्या शिशुनागनंद युग अर्थात् मौर्यकाळांपूर्वीच्या समजल्या जातात. यावर अंकित देवीस 'श्रीदेवी' असे म्हणता येईल जिचे गायन श्रीसूक्तांत म्हणजे ऋग्वेदाच्या खिलसूक्तांत (खिल २.६) केले आहे. वरील सूक्तांतील कमळ, सूर्यचंद्र, गरजणारे हत्ती, समुद्रांचा प्रतिनिधि मगर, निरनिराळे पशू, वगैरे कित्येक अभिप्राय (motifs) या चकत्यांवर दिसतात. तालवृक्ष, नंदीपदचिह्न, वगैरेचा ही या उपासनेशी जवळचा संबंध होता. पश्चिम आशियात मातृपूजेच्या प्रसंगी तालवृक्ष मांगलिक समजला जात असे तसेच जुन्या इराणमधे हा मातृदेवीशी संबद्ध होता. डॉ. अग्रवाल यांनी दिलेल्या वर्णनाप्रमाणे राजघाट येथून मिळालेली एक चकती विशेष महत्त्वाची वाटते, कारण तेथे मातृदेवीच्याजवळ असलेले साप आणि शिवलिंग ही दोन्ही चिन्हे या उपासनेचा शैव संप्रदायांशी संबंध असल्याची शक्यता व्यक्त करतात.

      वैदिक उपासना पद्धतीत देवांपेक्षा देवीचे महत्त्व कमी आहे. देवमाता अदिती, उषा, पृथ्वी वाक्, श्री, यमी वगैरे देवी वैदिक वाङ्मयांत आढळतात व त्यांत महीमाता किंवा मातृदेवीची परंपरा शोधण्याचे ही प्रयत्न झाले आहेत; परंतु अंबिका, उमा, दुर्गा, काली, वगैरे नांवे ऋग्वेदात दिसत नाहीत. रुद्राची बहीण म्हणून अंबिकेचा उल्लेख वाजसनेयी संहितेत आणि तैत्तिरीय ब्राह्मणांत मिळतो." तैत्तिरीय आरण्यक तिला रुद्राची बायको म्हणून सांगतें." अग्नीच्या सात जिभांच्या रूपांत मुण्डकोपनिषद् काली आणि कराली यांचा उल्लेख करते, तर केनेपनिषदांत उमा हैमवतीची नोंद आहे.' भद्रकाली भवानी, दुर्गा, वगैरे देवी नामें सांख्यायन व हिरण्यकेशी गृह्यसूत्रांत आणि तैत्तिरीय आरण्यकांसारख्या उत्तर वैदिक कालीन ग्रंथांत सापडतात.

       रामायणांत गजलक्ष्मी प्रतिमेचे काही उल्लेख वगळल्यास शक्तिपूजेचे उल्लेख मिळत नाहीत. पण महाभारताच्या विराट, भीष्म, वन, वगैरे पर्वात आणि खिलपर्व हरिवंशात ही शक्तीचे स्तवन आढळते. पाणिनीच्या अष्टाध्यायींत भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी तथा मृडाणी या चार नांवाचा उल्लेख मिळतो. कौटिल्याने आपल्या अर्थशास्त्रांत शिव अपराजित वगैरे देवांच्या बरोबरच मदिरा देवीच्या स्थापनेची ही चर्चा केली आहे." मदिरा आरि मीढुषी यांना पर्यायवाचक समजून त्या देवीला डॉ. बॅनर्जी दुर्गा किंवा शिवपत्नी म्हणून सांगतात, पण मदिरा ही कृषिदेवता होती. कौटिल्यानेच अन्यत्र तळघरांच्या चौकटीवर देवी प्रतिमा काढाव्यात असे विधान केले आहे. असे म्हणतां येईल की या काळांपर्यंत कदाचित शक्तिपूजन जनतेंत सर्व सामान्य प्रकाराने रूढ झालेले नव्हते. इसवीसनांच्या पहिल्या दोन शतकांत असलेल्या आराध्य देव प्रतिमांच्या यादीत देवी किंवा दुर्गेचा उल्लेख आढळत नाही.

प्राचीन नाण्यांवरील शक्तिप्रतिमा :

      जुन्या भारताच्या कित्येक ओतीव आणि ठोकीव नाण्यावर लक्ष्मीची काहीं रूपें दिसतात. त्यांना श्री, लक्ष्मी, गजलक्ष्मी, वगैरे नावाने ओळखतात. पंचाल शासक भद्रघोष याच्या नाण्यावरील कमळधारिणी देवी त्या वेळच्या पद्धतीप्रमाणे भद्रा किंवा लक्ष्मी असावयास हवी. कुणिंदांच्या नाण्यावर असलेल्या देवी जवळ मृग आहे, डॉ. बॅनर्जी हिला लक्ष्मीच मानतात, १७ पण ही शिवपत्नी पार्वती किंवा दुर्गा असू शकते कारण एक तर कुणिंदांच्या नाण्यांवर शंकर दिसतो व शंकराचा हरणांशी असलेला संबंध इतर नाण्यांवर ही आढळतो.

  भारतीय शक राजे माउस आणि अॅशेस यांच्या नाण्यावर देवी दिसतात पण त्यांची निश्चयात्मक ओळख अजून झालेली नाही. "अॅनेसच्या देवीला काही विद्वान दुर्गा आणि काही लक्ष्मी मानतात. येथे इतर ही काही समकालीन देवी अंकित असण्याची शक्यता आहे.

कुषाण नाण्यावरील देवीत नना किंवा ननैया आणि ऑरडोक्शो या मुख्य होत. हुविष्काच्या एका नाण्यांवर शंकरांबरोबर नना "आणि दुसऱ्यांवर उमा दिसते. उमा आजही आपल्या ओळखीची आहे, पण नना तितकीशी परिचित नाही. कनिष्काच्या नाण्यावर नना द्विभुज आहे." तिच्या डाव्या हातांत पात्र असून उजव्यांत हरण किंवा घोड्याचे डोके असलेला दंड आहे. मस्तकावर अर्धचंद्र दिसतो. हुविष्काच्या बऱ्याच नाण्यांवर हेच ध्यान आहे. पण एकांत नना धनुष्य बाण घेतलेली व दुसऱ्यांत पाठीवर बांधलेल्या भात्यांतून बाण काढतांना दाखविली आहे. याच राजाच्या एका तिसऱ्या नाण्यांवर ती पशुशिरांकित दंड घेऊन सिंहावर बसलेली दिसते. वासुदेवाच्या नाण्यांवर देखील ती द्विभुज रूपांत उभी दाखवतात. " कुठे कुठे हिला ननैया असेंही म्हटले आहे. २७ (रे.चि. चौतीस २७)

    नना किंवा ननैयेचा उद्भव मेसोपोटेमियातील देवी इन्नानाइश्तर हिच्यापासून मानला जातो. तेथें तिला चंद्राची मुलगी, देवांची अधिदेवी, स्वर्ग व पृथ्वीला आलोकित करणारी तसेच युद्ध, शस्त्र, राजदंड आणि प्रेम याची अधिष्ठात्री देवी समजतात." पार्थियन राजवटींत इन्नानाइश्तरचा पंथ बराच लोकप्रिय होता. नना देवी अर्टेमिसचीही पर्याय असे समजतात. अर्टेमिस ही शिकार किंवा मृगयेची देवी आहे, म्हणूनच हुविष्काच्या नाण्यांवर नना धनुष्यबाण घेतलेली दिसते. ननाची मुख्य लक्षणें म्हणजे तिच्या डोक्यावरील चंद्रकोर, बसावयास सिंह व हातांतील पात्र आणि पशुमुखाकृती दंड ही होत. असे दिसते कीं लक्षणसादृश्यांमुळे ही शिवपत्नी उमेचा पर्याय म्हणून स्वीकारली गेली आणि त्याच रूपांत तिचे कुषाण नाण्यावर अंकन ही झाले. येथेच सिंहवाहिनी दुर्गेची ही व्युत्पत्ती लावता येईल.

      कुषाण राजा वासुदेव याच्या नाण्यांवर ऑरडोक्शी बऱ्याचदा दिसते. ती कनिष्क आणि हुविष्काच्याही नाण्यांवर आहे. येथे तिच्या उजव्या हातात निधिशृंग (cornucopia) दिसते. वासुदेवाच्या नाण्यांवर मात्र हे निधिशृंग तिच्या डाव्या हातांत असून उजव्यात पाश घेऊन ती आसनांवर बसलेली आहे. तिचें हेच रूप उत्तर कुषाण कालीन नाण्यांवर देखील स्थिर राहिले. या संदर्भात प्रो. हर्टल यांना सोंख (मथुरा) उत्खननांत मिळालेल्या उत्तर कालीन ताम्र मुद्रेचा उल्लेख करणें आवश्यक आहे. तिच्यावर ऑरडोक्शोच्या पायांखाली पूर्ण उमललेले कमळ दाखविले आहे. तिच्या भारती करणाची ही पहिली पायरी होय. तिचे असलेच रूप गुप्तसम्राट समुद्रगुप्त याच्या सुरुवातीच्या नाण्यांवर ही दिसते, फरक एवढाच कीं येथे तिचे नाव बदलून ती लक्ष्मीचे रूपांत अवतरित झाली आहे. ज्याप्रमाणें परदेशी नना आपली सिंहवाहिनी दुर्गा झाली तसेच ऑरडोक्शोनेंही लक्ष्मीचे रूप घेतले (गजलक्ष्मी आणि सिंहवाहिनीचे एकीकरण रे.चि. एकतीस १२).

      ऑरडोक्शोची जोडी फॅरोशी होती. एका कुषाणकालीन ठशांवर हे दोघे बरोबरच दिसतात. गांधारकलेच्या कित्येक कृतीत यांचे असें अंकन झाले आहे, पण तेथें त्यांना कुबेर हारिति किंवा पंचिकहारिति म्हणून ओळखतात. **

     ऑरडोक्शी मूळची इराणी देवी आहे. अहुरमज्द याची ही कन्या लोकांना सर्व प्रकारचे ऐश्वर्य, संतती, शस्त्र आणि वेजय देणारी समजतात. या रूपांत ती आपल्या लक्ष्मीच्या जवळ पोचते. काही विद्वान या नावाचा संबंध इराणची दुसरी देवी अनाहिता हिच्याशीं लावतात. हे उघड आहे कीं हिची कार्ये भारतीय देवी श्री, लक्ष्मी, रोमची फॉरच्यूना किंवा गीकांची ताइचे, यांच्या प्रमाणेंच समजली जात.

गुप्तांच्या नाण्यांवर मुख्यत्वे कमलासना लक्ष्मी आणि सिंहवाहिनी दुर्गा आढळते. या देवींचा विचार पुढें योग्य ठिकाणी करू.

 

    मातीच्या ठशांवर असणाऱ्या शक्तिप्रतिमा :

      बसाढ (बिहार) आणि भीटा (उ. प्रदेश) येथून मिळालेल्या ठश्यांवर लक्ष्मीची काही रूपें मिळतात. जसें गजलक्ष्मी, भांड्यांतून धनांचा वर्षाव करणाऱ्या यक्षांसह लक्ष्मी, नौकेवर आरूढ असलेली लक्ष्मी, वगैरे. राजघाट (वाराणसी) येथून मिळालेल्या एका ठशांवर 'दुर्गः' या अक्षरांसह एक देवी अंकित केलेली आहे जिच्या उजवीकडे अधोमुख साप आहे. ही देवी द्विभुजा असून तिच्या डाव्या हातात माळा आणि उजव्यात चार टोके असलेली एक वस्तू आहे. 

शुंग आणि कुषाण काळच्या देवीप्रतिमा :

       शुंगकाळात मुख्यत्वें लक्ष्मी आणि गजलक्ष्मी दिसतात. जैन, ब्राह्मण आणि बौद्ध तिन्ही धर्मात समान आदर असणाऱ्या या देवीचा आपण पुढे विचार करू,

कुषाण काळांतील कलेत विशेषतः मथुरेच्या कलाकृतींत बऱ्याच देवी प्रतिमा मिळतात. पुरुषप्रतिमा (देवांच्या मूर्ति) घडविण्यांकरिता जसे या काळांत काही दंडक निश्चित केले गेले होते, (उदाहरणार्थ उजवा हात अभयमुद्रेत व डावा कमरेजवळ रिकामा किंवा आयुधादि वस्तू घेतलेला असणें, धोतराचा सोगा पुढें सुटलेला असणें, वगैरे), तसेच देवीप्रतिमांसाठी काही नियम त्याकाळच्या कलाकारांनी स्वीकारले होते. पुरुषमूर्ती प्रमाणेंच जर देवीलाही उभी किंवा बसलेली अंकित करावयाची असली तर तिचा उजवा हात अभयमुद्रेत खांद्यापर्यंत उचललेला असे. डावा कमरेवर टेकलेला असून आवश्यकतेप्रमाणे त्याच्यांत उत्तरीयाचा सोगा, कमळ, मल किंवा मदिरेचा पेला देत. महिषमर्दिनी दुर्गा मात्र या नियमाला अपवाद होती, कारण तिचे दोन्ही हात महिषाला वेठीवर आणण्यांसाठी गुंतलेले असत. साधारणपणें धर्मभिन्नतेमुळे देवीप्रतिमेच्या वर नोंद केलेल्या साधारण ध्यानांत परिवर्तन होत नसे याची साक्ष जैनांची आर्यवती, सरस्वती, लोकधर्मांशी सम्बद्ध यक्षिणी, आणि ब्राह्मणधर्माच्या एकानंशा, सिंहवाहिनी, वगैरे प्रतिमांकडे लक्ष दिल्यास सहज पटेल. प्रत्येकीची ध्यानभिन्नता दाखविण्यांकरिता आयुधें, वाहने वगैरे दाखवीत असत. त्यामुळे ज्या स्त्रीप्रतिमांची वाहने, शस्त्रे किंवा अतिरिक्त असलेले हात आज नष्ट झाले आहेत, त्यांची बरोबर ओळख शोधणें फारच कठिण होऊन बसले आहे. मथुरेच्या संग्रहालयांत अशा कित्येक स्त्रीमूर्ती आहेत ज्यांना ओळखण्याचे कोणतेही सूत्र आज हाती लागत नाही.

  गजलक्ष्मी ( कुषाणकालीन प्रतिमा )

लक्ष्मी   ( कुषाणकालीन प्रतिमा )

    येथे कुषाणकालीन काही स्त्रीप्रतिमात दिसणाऱ्या एका विशेष अलंकाराचाही विचार करावयास हवा. हें अलंकरण म्हणजे देवीच्या डोक्यावर दिसणारी एक प्रकारची लहान कमान किंवा कोनाडा आहे ज्याला निश्चित नांवाच्या अभावी तूर्त आपण 'मेघडंबरी किंवा देवळी' म्हणू (चित्रे १०१-१०३). मेघडंबरी असलेल्या एका प्रतिमेचे वर्णन करतांना डॉ. वासुदेवशरण अग्रवाल यांनी या अलंकरणाला 'नागाची फणा' असें म्हटलें आहे", पण अशा प्रकारच्या प्रतिमांना परस्पर ताडून पाहिल्यास ही नागफणा नसल्याचे उघड होते. या मेघडंबऱ्या रुचिप्रमाणें जाळी, पानें किंवा ज्यामितीय अभिप्रायांनी (geometrical patterns) अलंकृत असतात (रे.चि. चौतीस २१-२५). मेघडंबरी असणाऱ्या प्रतिमांची खालील वैशिष्ठ्यें लक्षांत ठेवण्यासारखी आहेत :

१) ही मेघडंबरी फक्त स्त्री प्रतिमेंतच आढळते.

२) ही मस्तकांस आवृत्त करीत दोन्हीं खांद्यावर टेकल्या सारखी दिसते व हिचा बाहेरचा काठ व आंतला भाग विशेष रूपानें अलंकृत केलेला असतो.

३) मेघडंबरी असलेली स्त्रीमूर्ती जर उकिडवी बसलेली असली, तर तिचे दोन्हीं पाय अनैसर्गिक प्रकारांने आसनांच्या आत शिरलेले दिसतात व त्यांची बोटें आसनांच्या खालून बाहेर डोकवतांना आढळतात (रे.चि. चौतीस २४).

-४) अशा प्रतिमांच्या आसनांचाही एक विशिष्ट प्रकार आहे. टेबलांसारखा दिसणाऱ्या या आसनांचे पुरोभागांवर गुणाकाराच्या चिह्नांसारखे एक मोठें अलंकरण काढलेले असतें (रे. चि. चौतीस २४).

या मेघडंबरीची खरी ओळख करून देणारा कोणताही प्रकाश किरण आज तरी वाङ्‌मयांत आढळलेला नाही. कुषाणकाळानंतर ही मेघडंबरी लुप्त होते.

      कुषाणकाळांतील काही देवी प्रतिमांचे एक दुसरेंही वैशिष्ट्य नजरेंत भरते व ते म्हणजें त्यांच्या पृष्ठभागांवर झालेले वृक्षांचे अंकन होय. देव प्रतिमांच्या या वैशिष्ट्यांचा आपण मागे विचार केला आहे. स्त्रीमूर्तीत विशेषतः यक्षिणींचा झाडाशी जवळचा संबंध आहे व कित्येक यक्षिणींचे ध्यानच असे आहे कीं शालभंजिकेच्या रूपात ती कोणत्या तरी वृक्षाची फांदी हातांत धरून तिजखाली उभी असते." शुंग व कुषाण काळांत हा अभिप्राय फारच लोकप्रिय होता.

    मथुरेच्या कुषाण कालीन कलेंत ज्या देवीची ओळख पटली आहे. त्यापैकी ठळक म्हणजे लक्ष्मी व तिची रूपें, वसुधारा, एकानंशा, मातृदेवी किंवा माता, षष्ठी, पार्वती, सिंह वाहिनी, महिषमर्दिनी दुर्गा, सरस्वती, वगैरे होत. गुप्तकलेत वसुधारा माता, वगैरे काही लुप्तप्राय झाल्या पण स्कंदमाता, सप्तमातृका वगैरे सारख्या नव्यांचा उदय ही झाला. या निरनिराळ्या देवीप्रतिमांवर आतां आपण स्वतंत्र विचार करू.

लक्ष्मी

       आज सामान्यतः आपण गजलक्ष्मी, व पद्महस्ता लक्ष्मी यांना पर्यायवाची समजतो, पण शुंगकाळांत 'पद्मा' किंवा 'श्री' या नांवाने मुख्यत्वे करून गजलक्ष्मीचा बोध होत असे. हत्तीकडून लक्ष्मीचे स्नान हे काहींच्या मते एक प्रतीक आहे. लक्ष्मी हे पृथ्वीचे रूप असून हत्ती हे मेघ होत. या प्रमाणें मेघांनी पृथ्वीला घातलेले स्नान हे पावसाचे सूचक आहे व अन्न, औषधि आणि इतर सर्व प्रकारच्या समृद्धीचे पर्यायवाची आहे. एकूण वैभव, ऐश्वर्य व सगळ्या त-हेच्या संपत्तीची देवी या रूपांत लक्ष्मीचे स्थान फार वरचे आहे. राज्यलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी, कैवल्यलक्ष्मी, या विविध रूपांत तिची आराधना होत आलेली आहे. तिच्या या सर्वव्यापी व सर्वजन प्रिय स्वरूपांमुळे लक्ष्मी ही धर्म किंवा संप्रदाय विशेषाची देवी राहिली नाही. ती आर्य व राक्षस दोघासही समान रूपानें मान्य होती. रामायणांतील उल्लेखांप्रमाणे रावणाच्या पुष्पक विमानांच्या  दारांवर गजलक्ष्मी काढलेली होती. कलेच्या जगांत बौद्ध, ब्राह्मण आणि जैन तिन्ही मतांत तिचा आदर होत असे. भरहूत आणि साँची येथील बौद्धस्तूप, उडीसातील खंडगिरीच्या जैनगुफा व मथुरेच्या कित्येक कलाकृती लक्ष्मीने सुशोभित केल्या आहेत.

        सुरुवातीच्या काळांतील लक्ष्मीप्रतिमात ती कमळ घेतलेली (धृतपङ्कजा) दिसते. तिचे लांब देठ असलेले व पूर्ण उमललेले कमळ समोर मुख केलेले तरी असते (चित्र १०१) किंवा तिच्याकडे अशाप्रकारे वळलेले असते (रे.चि. चौतीस २४) जणु की काय देवी कमळानें वारा घेत आहे. हा अभिप्राय गुप्त काळांतही लोक प्रिय होता. कालिदासाने तिचे वर्णन कौस्तुभ धारण केलेली व कमळाचा पंखा (पद्मव्यजन) घेतलेली असे केले आहे." शुंगकाळांत मात्र जास्त करून ती गजलक्ष्मी किंवा पुष्करिणींत उभी असलेल्या देवीच्या रूपांत दिसते. बनरसिया (जुनें देवदह, उ.प्र.) येथून मिळालेल्या गजलक्ष्मीच्या मृण्मूर्तीत देवीने दोन्ही कटिविन्यस्त हातांत कमलवेली धरल्या असून प्रत्येक खांद्यावर उमललेल्या कमळाचे फुलांवर घागर घेतलेला हत्ती आहे. मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या पायांजवळ दोन्हींकडे शेपटी वर केलेला प्रत्येकी एक सिंह उभा आहे (राहुल सांकृत्यायन संस्थान, गोरखपूर सं. सं. ७८). ही मूर्ती पाहिली म्हणजे सिंहवाहिनी देवी आणि गजलक्ष्मी यांची सांगड शुंग काळापासूनच घातली गेली असावी असे वाटते. कुषाणकाळांत तिची खालील रूपें पाहता येतात :

१) उभी देवी. उजवा हात अभयमुद्रेत व डाव्या हातांत सनाल उमललेले कमळ (म.सं.सं. १५.८७८).

२) बसलेली, आजुबाजूला सेवक, हाताची स्थिती वरील सारखी. 

३) वरील प्रमाणें बसलेली, पण जवळ पास इतर लहान प्रतिमा.

४) एक पाय लोंबवून ललितासनांत बसलेली जवळ छत्र घेतलेला सेवक (म.सं.सं. ५९.४७७१).

५) 'माते'च्या रूपांत मूल आणि कमळ घेऊन आसनांवर बसलेली (म.सं.सं. एफ, २६, एफ. ३५) (रे.चि. एकतीस १०) ठिकाना कि

६) 'माते'च्या रूपात धनाचा देव कुबेर याचे बरोबर बसलेली. कुबेर व लक्ष्मीचा फार जवळचा संबंध असणें लक्रमप्राप्तच आहे. गुप्तकाळांतील मातीच्या ठशांवर लक्ष्मी आणि धन देणारे यक्ष हे जवळ जवळ दिसतात. कुबेर लक्ष्मी आणि त्यांच्या जोडीला गणपती अशा प्रतिमा मध्यकाळांतही मिळतात. उत्तर भारतांत दीपावलीच्या वेळी या तिघांचे पूजन करण्यांची पद्धत आजही आहे.

७) कुबेर व हारिती किंवा भद्रा यांचेबरोबर बसलेली लक्ष्मी. येथे तिच्याजवळ मूल दिसत नाही.

२८) मूल आणि दारूचा पेला घेतलेल्या मातांच्या बरोबर लक्ष्मी (म.सं.सं. १४.४१०; ल.सं.सं.ओ. २४१) (चित्र १०३),

९) पद्मवनांत पूर्णकुंभावर उभी राहून स्वतःच्या स्तनांला स्पर्श करणारी, एकूण मातृत्वाकडे संकेत करणारी, लक्ष्मी (चित्र १०४).

लक्ष्मी माता व कुबेर

पद्मा

देवीचा स्तन हा जीवनोपयोगी रसाचा निधी आहे ही कल्पना प्रागैतिहासिक काळांतच रूढ झाली होती. याचे अंकन जावरा (म.प्र.) येथून मिळालेल्या मातृदेवी प्रतिमेंत झाले असल्याचे आपण पाहिले आहे. वैदिक काळांत देखील देवीचा स्तन म्हणजे अक्षय कल्याणप्रद, व रत्नांचा निधी असून त्याच्या योगाने सर्व रमणीय वस्तूंचे सौंदर्य वृद्धिंगत होते ही विचारसरणी आढळते. ऋग्वेदांत सरस्वतीच्या अशा प्रकारच्या स्तनांची पिण्याकरितां मागणी केली आहे (ऋग्वेद एक १६४.४९; सात ९६,४). १०) गजलक्ष्मी ही बसलेली (ग.सं.सं. १५.८७१) किंवा उभी (ल.सं.सं.ओ. २३६) दिसते. कुठे ती अर्धनारीश्वर, विष्णु आणि स्कंदांबरोबर मिळते (म.सं.सं. ३४.२५२०) तर कुठे कुबेरांबरोबर उभी दिसते (म.सं.सं. ४४.३१४५).

गुप्तकालीन नाण्यांवर दिसणाऱ्या लक्ष्मीचा मागेंच उल्लेख झाला आहे. या काळाच्या एक सुवर्णप्रतिमेंत ती यक्षासह दिसते (चित्र १०५).

वसुधारा (रे.चि. तेहतीस १९)

         शुंग आणि कुषाण काळांत दोन मासे हातांत घेऊन अभय मुद्रेत उभी असलेली एक देवी बरीच लोकप्रिय होती. हिच्या प्रतिमा मातीच्या जास्त असत. त्यांचे काही साचे देखील आपल्या हातीं लागले आहेत, पण त्या मानाने तिच्या दगडी मूर्ती बोटावर मोजण्या इतक्याच आहेत (चित्र १०६). पाषाण प्रतिमांत या देवीबरोबर घट आणि छत्र ही दाखवतात." या देवी संबंधी समकालीन वाङ्‌मयांत सापडणारे उल्लेख अद्यापि समोर आलेले नाहीत. एवढेच सांगणे शक्य वाटते की ही देवी म्हणजे लक्ष्मीचेच एक रूप असावे. ऐश्वर्याचे प्रतीक घट हिच्याजवळ असल्यामुळे आधुनिक विद्वानांनी हिला 'वसुधारा' हेनांव दिले असावे. विशेष आश्चर्याची गोष्ट ही कीं कुषाण काळानंतर ही देवी अगदी गुप्त होते. बौद्धांच्या महायान मताच्या वसुधारेंशी हिची संगती लावणे योग्य होणार नाही.

एकानंशा :-     

  वसुधारेप्रमाणे एकानंशा ही कुषाण काळापासून लोकप्रिय होती; फरक एवढाच की गुप्तकाळांपासून वसुधारा गुप्त झाली पण एकानंशा नामभेदानें आजही विद्यमान आहे. जगन्नाथाच्या हाततुटक्या तीन मूर्ती मधली सुभद्रा या नांवाने ओळखली जाणारी देवी जुनी एकानंशा आहे. हिच्या संबंधी विस्तृत चर्चा आम्ही अन्यत्र केली आहे. येथे तिचा संक्षेपांत आढावा घेऊ.

        गोकुळांत नंदाच्या घरी यशोदेच्या पोटी जन्मास आलेली मुलगी कृष्ण-बलरामाची बहीण एकानंशा म्हणून प्रसिद्धी पावली. वसुदेवाने कृष्णाला गोकुळांत ठेऊन तिला मथुरेत आणले व तिचा प्राण घेण्याचा प्रयत्न करीत असताना ती कंसाच्या हातांतून निसटली व दुर्गेच्या रूपांत प्रगट होऊन तिने त्याला कृष्णाच्या अस्तित्वाची सूचना दिली ही प्रसिद्ध कथा आहे. पण या कथेचे दुसरे असे ही एक रूप आहे की देवकीच्या विनंतीला मान देऊन कंसाने तिला सोडून दिले व यादव राजकुमारी म्हणून ती पुढें बरीच वर्षे जगली आणि वायुपुराणांप्रमाणे तिचे लग्न दुर्वास ऋषींबरोबर झाले. हरिवंशांत या दोन्ही कथाचे संकेत मिळतात. (८/०१) (३.) 

एकानंशा 

        कृष्ण व बलरामाप्रमाणें ती कुणाचा अवतार होती हा वादांचा विषय आहे. काही ग्रंथ तिला निद्रा, आर्या, कोटवती सारख्या लोक देवीचा अवतार मानतात तर भागवत संप्रदायांप्रमाणे ती वैष्णवी महामाया किंवा लक्ष्मीचे रूप होती. तिसरे व मत शैवाचे आहे. ते तिचा भद्रकाली उमा किंवा पार्वतीशी संबंध लावतात. एकूण एकानंशेसंबंधी वैष्णव आणि शैव अशी दोन मतें प्रचारात आली. एका मताप्रमाणें ती त्रिशूल, खड्ग, मद्यपात्र आणि कमळ घेतलेली, विंध्य पर्वतात राहणारी व चोर, ठक, लुटारू आणि इतर जंगली लोकांची आराध्य देवी झाली. दुसऱ्या मताने तिला श्रीकृष्णाचा प्राण वाचविणारी कृष्ण बलरामाची बहीण म्हणून यादवांच्या कुलदेवीच्या रूपात उचलून धरले. दोघा भावांच्यामधे उभी असलेली त्यांची बहीण या रूपात ही इकडे पूजली जाऊ लागली.

       मश्रेच्या कुषाण कालीन कलेत हिची दोन्ही रूपे प्रचलित होती, अर्थात् दुर्गा रूपाला मान्यता जास्त मिळाली. त्याचा आपण योग्य ठिकाणी विचार करू. कृष्ण बलरामाच्यामधे उभी असलेल्या एकानंशेच्या मथुरा संग्रहालयात तीन (म.सं.सं.यू ४५, १५ ९१२, ६७.५२९), राजस्थानातील नांद शिवलिंगावर एक पटना संग्रहालयातील एक (सं.सं. पुरा ११३०१) आणि कराची संग्रहालयांतील एक अशा एकूण सहा कुषाण किंवा उत्तर कुषाणकालीन प्रतिमा मिळाल्या आहेत. येथे देवी द्विभुज असून दोघां भावांच्यामधे अभय मुद्रेत उभी आहे (उदा. रे.चि. पंधरा ६).

        गुप्तकाळात लिहिलेल्या बृहत्संहिता या ग्रंथांत एकानंशेची तीन रूपें वर्णिली आहेत. ५० एक द्विभुज असून दुसरे चतुर्भुज व तिसरे अष्टभुज आहे. द्विभुज रूपांत तिचा डावा हात कटिविन्यस्त असून उजव्यात कमळ आहे. दुसऱ्या रूपांत तिच्या हातात कमळ, पुस्तक, वर आणि अक्षमाला आहेत, व तिसऱ्यात कमंडलू, धनुष्य, कमळ पुस्तक, वर, बाण, दर्पण आणि अक्षमाळा असावयास हवी. उघड आहे की प्रथम रूप वैष्णव परंपरेचे असून तिसरे शैव परंपरेचे आहे.

एकानंशा आणि गजलक्ष्मी :

         हरिवंशात एका ठिकाणी दोन भावांच्यामधे उभ्या असलेल्या एकानंशेची तुलना दोन हत्तींमधे उभ्या लक्ष्मी बरोबर केली आहे. या वाङ्‌मयीन उल्लेखांचे महत्त्व राजस्थानच्या आमझरा येथून मिळालेल्या प्रतिमेस पाहिल्यावर त्वरित पटतें. राजस्थानच्या या प्रतिमेंत कृष्ण बलरामांच्यामधें नेमकी गजलक्ष्मीच दाखविली आहे. 

दक्षिणेत बदामीच्या लेण्यात एकाच शिलापट्टांवर गजलक्ष्मी आणि महिषमर्दिनी एकानंशेची दोन्ही रूपें-एकत्र कोरलेली मिळतात.

माता :-

        मातृदेवीच्या प्राचीन परंपरेचा उल्लेख आपण या प्रकरणांच्या सुरुवातीलाच केला आहे. कुषाणकाळांत मातृपूजनांचा बराच प्रचार होता. लोकधर्मात त्यांचे महत्त्वाचे स्थान होतें. आपल्या सध्याच्या माहितीच्या कक्षेत कुषाण काळाच्या सुमारें बत्तीस प्रतिमा येतात. साधारणपणें त्यांचे वर्गीकरण खालील प्रमाणें करता येईल-

पशुमुखी माता

१) मुलाला घेऊन आसनांवर बसलेली एकटी माता :

 हिचे उपप्रकार निम्नांकित होत

क) बकऱ्याचे तोंड असलेली देवी (म.सं.ई. २, ई. ३) (चित्र १०७)

ख) मानवमुखी देवी, टोपलींत मूल (म.सं.ई. ४)

ग) तोंड तुटलेले, टोपलींत मूल (म.सं.ई. ५)

घ) लक्ष्मीच्या रूपांत मूल घेतलेली (म.सं.एफ्. २६)

ङ) मुलांनी घेरलेली माता (म.सं.एफ्. ३०) (चित्र १०८)

च) आसनांवर बसलेली, पण दोन पायांच्या मधे एक यक्ष (म.सं.जी. ९०)

छ) कडेवर मूल घेतलेली देवी (म.सं. १२.२७७).

ज) पायांत उभ्या मुलांबरोबर खेळणारी देवी (बर्लिन संग्रहालय सं. आय्. सी. ३४.८४१)

झ) पक्ष्यांचे तोंड असलेली माता (ल.सं.सं. ६०.१६८)

२) एका ओळीत बसलेल्या माता :

या वर्गातील एकूण सतरा प्रतिमा आपणांस माहीत आहेत. त्यांचे उपप्रकार येणें प्रमाणें -

अ) खंडित पट्ट, फक्त एक माता मुलांबरोबर दिसते (म.सं.डी. १९)

आ) पाच माता, सेवकांसह (म.सं.एफ् २९)

इ) खंडित पट्ट, फक्त पांच देवी विद्यमान आहेत पैकी दोन मानवमुखी, एक पक्षीमुखी, एक पशुमुखी असून पांचवी तुटलेली आहे. (म.सं.जी ५७)

ई) चार मानवमुखी माता (म.सं.एफ्. ३१)

ड) तीन मानवमुखी माता (म.सं. एफ् ३४)

ऊ) सिंह, पक्षी आणि मनुष्यांची मुखे असणाऱ्या तीन माता (म.सं.सं.यू ९२)

ए) दोन माता (म.सं.सं. १५.८८०)

ऐ) एक मानवमुखी आणि दुसरी पशुमुखी, अशा दोन माता (म.सं. १५.९२९).

ओ) एकूण तीन माता, प्रथम खंडित, दुसरी वराह आणि तिसरी सिंहाचे तोंड असलेली (म.सं.सं. १५.१००२).

औ) दोन (म.सं. १५.१०१५, ३०.२०२५) व तीन (म.सं. २९.१९५९) माता.

अं) पशु व पक्ष्यांची तोंडे असलेल्या पाच माता (म.सं. ३३.२३३१) (चित्र १०९)

अः) पशूची तोंडे असलेल्या चार माता (म.सं. ३४.२४९१)

क) कुबेरांबरोबर तीन माता (ल.सं.सं. ओ. २४१) (चित्र १०३)

ख) कार्तिकेयांबरोबर व्याघ्रमुखी माता (ल.सं.सं. ओ. २५०) (चित्र ११०)

३) स्वतंत्र रूपानें किंवा ओळीनें उभ्या असलेल्या माता :

च) मनुष्याचें तोंड असलेली एकटी माता, उजवा हात अभयमुद्रेत, डाव्यांत जलपात्र (म.सं.सं. एफ् ४) का

छ) एका हातांत जलपात्र घेऊन उभ्या सात माता (म.सं. एफ् ३८)

ज) एका ओळीत सहा माता (म.सं.सं. १०.१२६) (चित्र १११)

झ) तीन मातांचा स्वतंत्र पट्ट (म.सं.सं. १७ १३६२)

ञ) कार्तिकेयांसह मूल घेऊन उभी असलेली सिंह अथवा व्याघ्रमुखी माता. ही धातुप्रतिमा साँख (मथुरा) येथून उत्खननांत मिळाली.

स्कंदासह मूल घेतलेल्या सात किंवा चौदा माता :

या शिलापट्टाचा आरंभ बकऱ्याचे डोके ठेवलेल्या रांजणांपासून होतो. नंतर दिसतो छातीवर हात ठेवलेला कार्तिकेय आणि आपापल्या बाळांसह बसलेल्या सात माता.

दुसऱ्या एका पट्टांत ओळीने बसलेल्या तेरा (बहुतेक चौदा असाव्यात) माता दिसतात. हा आकडा जास्त ही असू शकतो (रे.चि.शि. २).

J. Bautze, A Note on two Matrka Panels, IIA, figs. 1-4, pp. 25-30

पक्षीमुखी माता आणि पक्षीमुखी मूल :

मथुरेहून मिळालेल्या एका खंडित शिल्पांत (तूर्त अल्हाबाद संग्रहालय) पक्ष्याचे तोंड असलेल्या मातेजवळ तशाच प्रकारचे बाळ आहे. (रे.चि.शि. ३)

Rajiva Kumar Trivedi, A unique matrka sculpture from Mathura, BMA, 47-48, 1991, p. 26 ff.

मातांच्या प्रतिमांविषयीं फारशी माहिती उजेडांत नसल्यामुळें किंचित विस्तारानें वरील परिचय दिलेला आहे. आता या प्रतिमांतील वैशिष्ट्यांकडे वळू.

मूल :

वरील वर्गीकरणांतील दुसऱ्या व तिसऱ्या वर्गातील काही प्रतिमा वगळल्या तर मातृत्वाचे प्रतीक असें मूल प्रत्येकी जवळ आहे. बहुतेक मातेनें आपल्या डाव्या हातानें पोटांजवळ धरलेल्या टोपलीसारख्या पाळण्यांत छोटेसे मूल ठेवले आहे. काही प्रतिमांत (उदाहरणार्थ म.सं.सं. डी १९) मूल कडेवर असून ते आईच्या स्तनांस स्पर्श करीत आहे किंवा तिच्या केसांशी खेळत आहे (म.सं.सं. १२.२७७). काही नमून्यांत आई मुलांस हातावर डोलवून किंवा दोन्ही पायांमधं उभे करून खेळवीत आहे (म.सं.सं. एफ्. ३४) अथवा मूल खुळखुळ्याशी खेळत आहे (म.सं.सं एफ् ३१).

याच प्रसंगाने तथाकथित हारितीच्या प्रतिमांकडे लक्ष दिले पाहिजे, कारण ते देखील लोकदेवीचेंच एक रूप आहे. हारितीबरोबर ही बरीच पोरें खेळतांना दिसतात (म.सं.सं. एफ्. ३०).

मातांबरोबरचे देव :

कुबेर (म.सं.सं.जी. १०, ल.सं.सं. जी. २४१, कलकत्तासं.सं.ए. २५०३८, वगैरे) व कार्तिकेयांबरोबर (म.सं.सं १५.११७९, ३४.२४९१,५६.४२५५, वगैरे) पुष्कळदा माता दिसते. वाङ्मयांत माता व कार्तिकय याचा बराच जवळचा संबंध आढळतो. कार्तिकेयाबरोबर असलेल्या मातेच्या वरील प्रतिमांत एक घागर नक्की आढळते व तेथे असलेल्या मातांपैकी एकीचे तोंड सिंहाचे किंवा वाघाचे असते (चित्र ११०). महाभारताच्या वन, शल्य व अनुशासन पर्वांत स्कंदाच्या कथा आलेल्या आहेत. त्या वरील प्रतिमांची ओळख पटविण्यांस बरीच मदत करतात, व खालील निष्कर्ष काढणें सोपे जाते -

१) येथे दिसणाऱ्या क्रूरमुखी माता 'अशिव' वर्गाच्या आहेत. या त्या असाव्यात ज्यांनी स्कंदाला आपला मुलगा मानले होते.

२) मातृकांसह कातिकेयाचे पूजन 'वीराष्टक' आणि 'वीर नवक' या रूपांत होत असे. ५८

३) कार्तिकेयाजवळ दिसणारी घागर त्याच्या बरोबर उत्पन्न झालेल्या सोन्यांचे किंवा सुवर्णकुंडांचे प्रतीक आहे, ज्याचा त्याच्या जन्माशी फार जवळचा संबंध आहे. ५९

४) घागरीवर ठेवलेले मेंढ्याचें डोके (ल.सं.सं.ओ. २५० चित्र ११०) त्याचें सहावे व सर्वश्रेष्ठ मस्तक आहे." किंवा त्याचे खेळणें आहे. अग्नीचे 'नेगमेय' नांवाने मेंढ्याचे रूप घेऊन आपल्या मुलांस खेळविले होते. "

मातांसंबंधी वाङ्मयीन उल्लेख :

         पौराणिक साहित्यांत मातांच्या लांबलचक याद्या दिलेल्या आहेत. काही याद्यांचा संग्रह डॉ. वासुदेवशरण अग्रवाल यांनी आपल्या 'भारतीय लोक धर्म' या ग्रंथांत केलेला आहे. ६२ यांचे अवलोकन केल्यांस मातांच्या नांवाविषयी खालील गोष्टी नजरेंत भरतात :

क) शारीरिक वैशिष्ट्यांची द्योतक नांवें (उदा. काकी, बिडाली, शकुनि, गजजिह्निका, वगैरे).

ख) स्वभाव व कार्याची द्योतक नावें (क्रोधिनी, हासिनी, महानादा, धाविनी, चंचला, वगैरे).

ग) मूर्तिशास्त्रांच्या दृष्टीने सहायक नावें (बर्हिध्वजा, प्रेतयाना, शव बिभीषणा, लांबलावती, इत्यादि).

घ) ऐश्वर्याची अमूर्त प्रतीकें (कीर्ती, ही, शांती, पुष्टी, इत्यादि).

ङ) सर्वव्यापकत्व, सर्वशक्तिमत्ता यांची द्योतक नावें (जगन्माता, त्रैलोक्यमोहिनी आदिशक्ती, वगैरे).

च) संबंधद्योतक नावें. (देवमाता, दैत्यमाता, दिक्कुमारी, देवकन्या, पर्वतकुमारी, वगैरे).

छ) विशेष नांवे (मेना, एकानंशा, दुर्गा, माया, श्री, इत्यादि)

       वरील तालिकें पैकीं क, ख, व, घ ची नांवे मत्स्यपुराण, काश्यपसंहिता, अंगविज्जा, वायुपुराण, वगैरे जुन्या ग्रंथात आढळतात, ग ची नांवे ही जुनी आहेत पण त्यांचा प्रचार कमी होता. पाचव्या नांवे 'महाविलयन' प्रक्रियेकडे संकेत करणारी आहेत.

वाङ्ममय आणि प्रतिमांची संगती :-

 वाङ्मयाच्या प्रकाशांत हाती असलेल्या प्रतिमा तपासल्या, तर खालील प्रकारांची ओळख सहज पटते. -

१) पक्षिमुखी माता :

      गरुड, पोपट व इतर पक्षी यांची तोंडें असलेल्या माता कुषाणकालीन पट्टांवर (म.सं.सं. ३२.२३२१) दिसतात (चित्र १०९). याची नांवे अंविज्ञ्जा, पद्मपुराण, मत्स्यपुराण व विष्णुधर्मोत्तरपुराणांत मिळतात.

२) पशुमुखी माता :

      वाघ किंवा मांजरा प्रमाणें बारीक कान, पसरलेले जबडे, आणि लहान डोळे असलेल्या एकाधिक प्रतिमा आपल्या परिचयांच्या आहेत (उदा. म.सं. ३४.२४९१). हरिवंश, विष्णुधर्मोत्तर आणि पद्मपुराणांत 'बिडाली' व 'मार्जार वकों' चे उल्लेख आहेत. हरिवंशात दैत्यमातेला 'सिंहिका' असें म्हटले आहे. राहू हा तिचाच मुलगा होय.

       नोंद करण्यांसारखी गोष्ट म्हणजे हाती आलेल्या याद्यांत मेषमुखी देवीचा उल्लेख मिळत नाही. कुषाण काळांत तिच्या प्रतिमा मात्र बऱ्याच दिसतात (उदा.म.सं.सं.ई. २ चित्र १०७). कदाचित या लोकदेवतेचा संबंध नेगमेषांशी असावा, किंवा ही त्याची शक्ती असावी. जैनांत या काळात नेगमेषाचे प्राधन्य होते. कार्तिकेयांचेही एक नांव नेगमेय आहे.

३) मुलें असलेली माता :

        मुलांनीं घेरलेल्या देवीस हारिती म्हणून म्हणण्यांचा विद्वानांचा आज साधारण कल आहे (उदा. म.सं.सं. एफ ३०). हारिती पांचशें मुलें असलेली एक यक्षिणी होती. हिचा नवरा पञ्चिक गंधार देशाचा होता. मुळांत अत्यंत क्रूर स्वभावाची ही यक्षिणी बुद्धाच्या प्रभावानें पुढे 'शिशुसंरक्षिका' देवी झाली. मथुरेच्या कुषाण कलेंत मुलांसह दिसणाऱ्या सर्व देवी बौद्धच असल्या पाहिजेत असें धाडसाचे विधान करण्यांस आपल्या जवळ भक्कम पुरावा नाही.

       आमच्या मतें ही एक लोकदेवी आहे जिचा उल्लेख विष्णुधर्मोत्तर पुराणांत 'बहुपुत्रा' किंवा 'बहुपुत्री' या नांवांने, मत्स्यांत 'पुत्रमंडिका' आणि हरिवंशात 'द्विपुत्रा' या नांवाने मिळतो. शिशुसंरक्षण करणाऱ्या या लोकदेवतेस पुढें निरनिराळ्या संप्रदायांनी आपल्या जवळ केले. आजही आपल्याकडे श्रावणांत अनेक शिशूनी परिवेष्टित असलेल्या 'जीवती' किंवा जीवन्तिकेची पूजा आग्रहानें केली जाते.

४) क्रूरमुखी माता :

       महाभारतांत एका वर्गाच्या मातांना 'अशिवा' असें म्हटले आहे. अग्निपुराणांत चारांचा नामनिर्देश पूर्वक उल्लेख असून पुढें हैं ही सांगितले आहे कीं कार्तिकेयांबरोबर यांचे पूजन घरांच्या बाहेर (वास्तुबाह्य) करावे. पूतना, रेवती, शुष्करेवती, चंडा, यक्षिणी, राक्षसी, पिशाची, वगैरे लोकदेवता या वर्गात मोडतात, कुषाण कलेत यांच्यापैकी काहीचे अंकन असणे संभवतें.

५) लक्ष्मीच्या रूपांत माता :

       मुलांस कडेवर घेऊन बसलेल्या कमल धारिणी लक्ष्मीचा मागें उल्लेख केला आहेच (म.सं.सं. एफ्. २६, १४.४९९ रे. चि. एकतीस १०)

६) मद्यपात्र घेतलेल्या माता :

          या वर्गाच्या प्रतिमेंत मूल दिसत नाही. उजवा हात अभय मुद्रेत असून डाव्यांत मद्याचा पेला असतो. (म.सं.सं.  १४.४१०, १५.९०३, १५.८७६, २९.१९७२, १८.१५२८ वगैरे) या वर्गातील सर्व माता मानवमुखी आहेत. मद्याच्या पेल्यामुळे यांचा संबंध कुबेराशी लावता येतो. एका शिलापट्टांवर (म.सं. १८.१५३८) या वर्गातील देवी बरोबर कुबेर दिसतो.

     खरे म्हणजे कुबेराचा संबंध तिन्ही वर्गाच्या म्हणजे मुलें घेतलेल्या, मद्याचा पेला घेतलेल्या (रे. चि. तेहतीस १८) किंवा कमल धारण करणाऱ्या मातांशी होता (ल.सं.सं. ओ. २४१ चित्र १०३).

गुप्तकाळांत या मातृकांच्या प्रचारास ओहोटी लागून निराळ्या मातृकांचा उदय होतांना दिसतो.

सप्तमातृका :- 

             वामनपुराणांप्रमाणें सप्तमातृकांची उत्पत्ती देवीनें केलेल्या सिंहनादापासून झालेली आहे. त्याचे स्वरूप खालील प्रमाणे देतां येईल. 

उत्पत्तिस्थान                    मातृका                        लक्षण

१ मुख                         ब्रह्माणी                        हंसयुक्त विमान, अक्षसूत्र, कमंडलू

२ ईक्षण (डोळे)              माहेश्वरी                        त्रिनेत्र, त्रिशूल, सर्प, वाहन बैल

३ कंठ                        कौमारी                         मोराचे पंख, शक्ती, वाहन मोर

४ बाहू                        वैष्णवी                         शंख, चक्र, गदा, खड्ग, धनुष्य बाण, वाहन गरुड

५ पाठ                       वाराही                            मुसळ, दाढा बाहेर निघालेल्या, शेषनागावर स्थित

६ स्तन                      माहेंद्री                            वज्र, अंकुश, वाहन हत्ती

७ हृदय                      नारसिंही                         आयाळ फटकारणारी, नखें असलेली

         याप्रमाणें आदिशक्तीपासून सात मातृका उत्पन्न झाल्यानंतर शिव तेथे आला व देवीने त्याला शत्रूकडे दूत म्हणून पाठविण्याचे ठरविले. शिवाला दूत केले म्हणून देवीला अथवा देवीच्या एका रूपाला 'शिवदूती' हे नांव प्राप्त झाले. मार्कंडेय पुराणांप्रमाणें चंडिकेपासून जी शक्ती उत्पन्न झाली तिचा आवाज शंभर कोल्ही ओरडण्यांसारखा (शिवाशत निनादिनी) होता. हिलाच शिवदूती असे अभिधान मिळाले. 

    पौराणिक वाङ्मयांत मातृकांचा पसारा बराच वाढला. साधारणपणें असे म्हणता येईल कीं गुप्तोत्तर काळांत प्रसिद्ध असलेल्या प्रत्येक धार्मिक पंथाच्या मुख्य देवाला शक्तिरूपानें या परिसरांत स्थान मिळाले. वाढत्या काळांबरोबरच मातृकांचा आकडाही वाढत गेला. नंद (शा) निशम्य

        सुरुवातीला ही संख्या ७ व काही ठिकाणी ८ अशी होती, पुढे १६, ३२ व ६४ अशी झाली." देवी भागवतांत ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा याबरोबर आठवी माता लक्ष्मी म्हणून सांगितली आहे. या मुख्य सातांच्या नावातही काही बद्दल मतभेद आहेत. नारसिंही, शिवदूती, योगेश्वरी, वारुणी व कालिका या नांवावर हे मुख्यतः मतभेद दिसतात. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची जी यादी दिली आहे तिच्यावर नजर टाकल्यास या वाढणाऱ्या पसाऱ्याची थोडी कल्पना येईल.

मातृकांची रूपें, वाहनें व आयुर्धे यांचा तुलनात्मक तक्ता पुढीलप्रमाणें देता येईल. अर्थात चाचणी म्हणून यांत फक्त चारच पुराणांचा समावेश केला आहे.

* बत्तीस मातृकांची यादी-देवी भागवत, १२.११.३१.३५

विद्या                            नंदा                   दंडि                        शंकरार्धशरीरिणी

र्ही                               पोषिणी               मुंडि                       नारायणी

पुष्टी                             ऋद्धिणी              इंदुखंडा                   त्रिशूलिनी

प्रज्ञा                             कालरात्रि            शिखंडिनी                 पालिनी

सिनीवाली                     महारात्रि              निशुंभशुभमथिनी        अंबिका

कुहू                             भद्रकाली             महिषासुरमर्दिनी           हादिनी

रुद्रवीर्या                        कपर्दिनी             इंद्राणी                      शुभा

प्रभा                            विकृति                रुद्राणी                     नारी

सप्तमातृका प्रतिमांचा विकास' :

        याची सुरुवात कुषाणकाळांपासून दिसू लागते (म.सं.सं.एफ्. ३८). येथेंच सात मातांच्या बरोबर स्कंदही दिसतो. कधी माता बसलेल्या (म.सं.सं. एफ् ३९) किंवा उभ्या असतात व संख्येतही न्यूनाधिक्य असू शकते. पण स्कंदाबरोबर असलेल्या या मातृकांची स्वतंत्र अशी वाहनें किंवा आयुर्धे कुषाणकाळांत दिसत नाहीत, सुमारे पाचव्या सहाव्या शतकांत स्कन्दांची जागा शिवाने घेतलेली दिसते. मध्यप्रदेशांतील पठारी जवळ असलेल्या टेकडीत सुमारें पाचव्या शतकांत कोरलेल्या शिलापट्टावर सप्तमातृकांबरोबर ललितासनांत बसलेला ऊर्ध्वलिंगी शिव दिसतो. शिवाच्या डावीकडे असलेल्या या सात प्रतिमा एक तर फार झिजलेल्या आहेत व दुसरें त्यांची वाहनें ही येथे नाहीत. श्री. अग्रवाल यांच्या मतें शिवाजवळ कमळाचा दांडा घेतलेली ब्राह्मी, दुसरी महेशी, तिसरी वैष्णवी व सातवी चामुंडा आहे. चामुंडेच्या पायाखाली प्रेत दिसत नाही. सप्तमातृकांबरोबर अजून गणपतीही आलेला दिसत नाही. या पट्टावर असलेल्या महाराज जयत्सेन याच्या दहा ओळींच्या अभिलेखांत या देवीचा उल्लेख 'भगवतो मातरः' अशा शब्दांत केलेला आहे.

         गुप्तकालीन सप्तमातृकांचा दुसरा टप्पा देवगढाजवळ दोन ठिकाणीं पहाता येतो. प्रथम म्हणजे नाहरघाटी येथील अभिलिखित शिलापट्टावर पुढील क्रमांप्रमाणें मातृका दिसतात- वीणाधर शिव, कमलासना ब्राह्मी, सिंहावर बसलेली महेशी (हे विशेष महत्त्वाचे होय. सिंह आणि शिवाचा संबंध आपण मागे पाहिला आहे), मोरावर कौमारी, गरुडावर वैष्णवी, एका पशूवर वराहमुखी वाराही, हत्तीवर ऐन्द्री, चतुर्भुज चामुंडा आणि शेवटी दोन हातांचा गणपती. जवळ जवळ अशाच प्रकारचे दुसरें शिल्प देवगढाजवळ राजघाटी येथे आहे. या ठिकाणी काही मातृका मूल घेतलेल्या असून सर्वप्रथम मांडी भोवती गुंडाळलेला उदरबंध असलेल्या ऊध्वरेतस् वीरभद्राचे (शिवाचे) दर्शन होते व शेवटी द्विभुज गणपती आहे.

         कोणत्याही चिन्हां व्यतिरिक्त फक्त सात माता अंकित करण्याची कुषाणकालीन पद्धत गुप्तकाळांत विदिशा येथें रूढ होती. येथून मिळालेल्या सात मातृकाशिल्पांपैकी सहा गुजरी महाल ग्वाल्हेर येथे व एक नव्या दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयांत आहे. या सगळ्या देवी भद्रासनांत बसलेल्या असून प्रत्येकी जवळ मूल आहे. या गटांबरोबर स्कंद असल्यास तो मिळालेला नाही.

       गुप्तकाळांत घडविलेल्या सप्तमातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमा राजस्थान व गुजराथ येथून मिळाल्या आहेत. त्याची नोंद खालील प्रमाणे आहे.:

१) माहेश्वरी : सागर (म.प्र.) अमझरा (राजस्थान) व शामळाजी (गुजराथ), येथून मिळालेल्या मूर्ती. तिसऱ्या मूर्तीत देवी जवळ बैल असून डाव्या कडेवर मूलही आहे.

२) ऐंद्री: अमझरा व शामळाजी मागे हत्ती

३) कौमारी : अमझरा, शामळाजी व मथुरा तिन्ही ठिकाणी मोर स्पष्ट आहे.

४) वाराही : अमझरा, शामळाजी. वाराहीचे वाहन पाडा असावा असे लक्षण ग्रंथ सांगतात. पण प्रत्यक्ष प्रतिमांत पुष्कळदा पाड्याच्या ऐवजी वराह दिसतो. याच संदर्भात उतरत्या गुप्तकाळांतील ब्रिटिश म्यूझियम मधे असलेल्या एका वाराही प्रतिमेचाही उल्लेख करणें योग्य ठरेल. चार हात असलेली व महिषांवर बसलेली ही देवी तोंडांत एक मोठा मासा धरून आहे व तिच्या कडेवर मूल आहे. श्री. बॅनर्जी यांचे मत असें कीं वाराहीचा माशाशी संबंध तंत्र शास्त्रांतील पंच मकांरांच्या आधारावर असावा. ७२

५) चामुंडा : शामळाजी येथून मिळालेल्या या प्रतिमेत ती चतुर्भुज असून त्रिशूल व खट्वांग ही आयुधें स्पष्ट आहेत. पाठीकडे सिंह आहे. देवी उभी असून सुंदर स्त्रीचे रूपांत आहे. ही पद्धत दक्षिणेंतही रूढ होती.

या शिवाय बिहार राज्यातील सरायकेला या गावांतून सातही मातृकांच्या सुंदर आणि स्वतंत्र मूर्ती मिळाल्या आहेत. 

स्कंदमाता :

        मातृकांच्याच वर्गात मोडता येण्यासारखीं मूर्ती स्कंदमातेची होय. गुप्तकाळांत स्कंद किंवा कार्तिकेय याची उपासना बरीच चालू होती. त्यामुळें त्याला खेळविणाऱ्या त्याच्या आईच्या स्वरूपात पार्वतीच्याही प्रतिमा घडविल्या जात. यांना 'स्कंदमाता' असें म्हणतात. लहानगा स्कंद आईच्या मांडीवर किंवा कडेवर दिसतो. हिची दोन रूपें आहेत सिंह नसलेली किंवा सिंहांसह.

       प्रथम प्रकारांचे खंडित पण उत्कृष्ट उदाहरण कसिया (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेली मातीची प्रतिमा आहे (ल.सं.सं. ६७.३४३). येथें पार्वती एका आसनावर बसली असून तिच्या पायांजवळ लाडवांचा हारा ठेवला आहे. ते लाडू मिळविण्याकरिता तेथेच गणपती आणि स्कंद (दोघेही खंडित) लोभटपणे बसले आहेत. याशिवाय राजस्थानाहून अशा काही स्त्री प्रतिमा मिळाल्या आहेत ज्यात माता कडेवर असलेल्या मुलांना खेळवीत आहेत. त्यांत पाठीमागें प्रभामंडल असल्यामुळे यांच्या देवत्वाविषयी संदेह नाही. श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल त्यापैकी तानेसा येथून मिळालेल्या व तूर्त उदयपूर संग्रहालयांत असलेल्या प्रतिमेस कृत्तिका स्कंद असें नांव देतात. ७१

        सिंहावर बसलेल्या स्कंद मातेची एक सुंदर प्रतिमा-मथुरेची कलाकृती-सध्या कलकत्त्याच्या संग्रहालयात आहे. उतरत्या गुप्तकाळांतील काही अशा प्रतिमा वाराणसीच्या कामाक्षा मंदिरांत व हरिश्चंद्र घाटावर लेखकानें पाहिल्या आहेत. 

      आग्नेयी : वैनायिकी किंवा नारसिंही प्रमाणें आग्नेयी सुद्धा एक अप्रसिद्ध मातृका आहे. अमझरा (राजस्थान) येथून मिळालेल्या गुप्तकालीन प्रतिमांत आग्नेयी आहे. ती मूल घेतलेली असून मेषारूढा आहे. श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल यांच्या मतें ही देवी माता, स्कंद व अग्नी यांच्या परस्पर संबंधाकडे किंवा स्कंदाचा अग्नी आणि स्वाहा याच्याशी असलेल्या संबंधाकडे संकेत करते.

** कुषाणकालीन मातृकाशिल्पांत वाङ्मयाच्या मदतीने निम्नांकित मातृकांची ओळख पटू शकते :

लोहितायनी :

     महाभारताप्रमाणें लोहितोदधीची ही मुलगी आणि स्कंदाची धात्रीमाता (दाई) हिला 'लोहितभोजना' असे ही म्हटले आहे. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका शिलापट्टांत मेषमुख ठेवलेल्या रांजणांजवळ स्कंद उभा आहे. आणि त्याच्या डावीकडे बाळ घेतलेली सिंहाचे किंवा वाघाचे तोंड असलेली माता ही आहेत. लाल रंगाचे म्हणजे मांसदि खाणारी ही लोहितायनी असू शकते. (रे.चि.श.४).

N.P. Joshi, Mathura, fig. 28, pp. 68-69

लक्ष्मी :

      कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेल्या लक्ष्मीच्या मागे उल्लेख झालेला आहे. (मूळ ग्रंथ पा. २२६) याशिवाय कधी कधी ही 'मदिरे' सारखी उजव्या हातांत मद्याचा पेला आणि डाव्यात कमळ घेतलेली दिसते. तसेच कमलधारिणी लक्ष्मीचे अंकन पंख असलेल्या एका अन्य माते बरोबर अथवा कुबेरासह ही आढळते. (रे.चि.श. ५)

N.P. Joshi, Mathura, fig. 24, 36 р. 69

      शकुनी म्हणजे पक्षी. मातृकांच्या गटांत पंख आणि चोच असलेल्या बऱ्याच माता दिसतात. त्यामुळे त्यात नेमकी शकुनी कोणती हे ओळखणे कठीण आहे. सुश्रुतसंहितेप्रमाणे कुर मुखी शकुनीचे खूप पुढे आलेले तोंड, चोच, लाल डोळे, टोकदार कान, आकाश संचारी, ढेबरपोटी पण दागिन्यांनी नटलेली असे आहे. शिवाय शकुनीचे एक नांव असेही आहे. पुतना

N.P. Joshi, Mathura, fig. 9, 10, p. 70

पुतना :

     गोपाल कृष्णाला मारण्यासाठी गोकुळांत आलेली पुतना सर्वांच्या ओळखीची आहे. बालग्रह म्हणून गाजलेली ही दुसरी भयंकर मातृका. कृष्णलीलेच्या दृश्यांत ही राक्षसीच्या उग्र रूपांत दिसते. तिच्या भयंकरतेचे वर्णन सुश्रुतसंहिता, अग्निपुराण वगैरे ग्रंथात आहे. पक्षिणीरुपांतील कुषाण कालीन मातृकांत तिला नेमके टिपणे कठीण आहे. पण देवगढ आणि मंडोर येथील लीलादृष्यांत शकटभंग करणारा बाळकृष्ण सोबतच एका हाताने एका पक्षाची मान मुरळताना दिसतो. (रे.चि.श. ६) पुतना वधाचा हा संकेत महत्त्वाचा आहे. मानवरूपिणी पुतनेचे प्रथम दर्शन बदामी (लेणी नं. २) येथे घडते.

- सर्व संदर्भासह विस्तृत चर्चेसाठी : N.P.Joshi, Mathura, fig. 6,7 pp. 70-72

बहुपुत्रिका :

       स्कंदाबरोबर असलेल्या मातृकांत एकीचे नाव बहुपुत्रिका किंवा बहुपुत्री असे आहे. कुषाण मातृकांत एकीजवळ वीस बालकें आढळतात. हिला बहुपुत्रिका म्हणता येईल, पण तिच्या पायाशी बसलेला यक्ष कोण हे सांगता येत नाही. (रे.चि.श.७). N.P. Joshi, Mathura, fig. 14, p. 72

वारूणी :

      मदिरा, माधवी, सुरा ही हिची इतर नांवे आहेत. महाभारताशिवाय हिची माहिती मत्स्यपुराण, वामनपुराण, स्कंदपुराण आणि काश्यपसंहिता या ग्रंथात आढळते. कौटिल्य आपल्या अर्थशास्त्रांत मदिरादेवीचा उल्लेख करतो. हरिवंशात बलरामासमोर कांती आणि श्री सह मूर्तरूपांत ही आल्याचे वर्णन आहे. कुषाण मातृकात कित्येकाच्या उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात बाळ दिसते. या सर्वाना मदिरा किंवा वारूणी म्हणता येईल. मथुरेहून मिळालेल्या एका कुषाण कालीन प्रतिमेत (तूर्त लॉस एंजिल्स येथील संग्रहालय) उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात उमलेले कमळ दाखवून वारूणी आणि लक्ष्मी यांची संगती दाखवली आहे. (रे.चि.श.८) या दोघी समुद्रमंथनाच्यावेळी बरोबर प्रगट झाल्याचे प्रसिद्धच आहे. कुबेराबरोबर ही मदिरेच अंकन दिसते. त्याच्या आवडीप्रमाणे ते युक्ती संगतच आहे.

N.P.Joshi, Mathura, fig. 17, 23, 24, 25 pp. 72-73

जातहारिणी :

      काश्यप संहितेत या नांवाने मातृकांच्या एका समूहाचा उल्लेख आहे. नांवानेच नवजात बालकांचे हरण करणे हा त्यांचा गुणधर्म उघड दिसतो. अर्थात्च या सर्व अत्यंत क्रूर स्वभावाच्या मातृका आहेत. कुषाण मातृकांत फक्त एका प्रतिमेची जानहारिणी म्हणून ओळख करता येईल. ही इतरांपेक्षा वेगळी आहे. हिला चार हात आहेत, सापाचे दागिने आहेत व ती एका टेकडीवर बसली आहे. खालील हातांत दोन बालकें घेऊन ती त्यांची डोकी परस्परांवर आपटीत आहे, पायाजवळ ही एक गतप्राण बालक पडलेले दिसते. (रे.चि.श.९)

N.P. Joshi Mathura, fig. 38, pp. 73-7410 

 

 

 

 

 

 

 

 

सप्तमातृका थोडा वेगळा प्रकार :

       मातरिया शहेर (पंच महाल) गुजराथ येथे मिळालेल्या सुमारे ५-६व्या शतकांतील शिल्पांत अंबिका, माहेश्वरी, कौमारी, वाराही, इंद्राणी, वायवी, ब्राह्मी आणि भैरव असा गट आढळतो. अंबिका ही शवावर बसलेली असून तिच्याजवळ बाळ आणि डोक्यावर आम्रलुंबी आहे. वायवीचे वाहन वराह आहे. इंद्राणीला मुकुट नाही. मूल घेतलेली वायवी हरिणावर बसलेली दिसते. या गटांत वैष्णवी नाही.

V.H. Sonawane, 'Matrka Sculptures from Mataria and Ardhanarisvara from Tarsang (panchamahalas), JISOA., N.S. IX, 1977-78, Motichand Commemoration Volume pl.2, pp. 42-46) 

सप्तमातृका आणि उमामहेश्वर :

          सरायकेला, बिहार येथील सुमारे ७-८ व्या शतकांतील शिल्पाच्या गटात प्रत्येक प्रतिमा वेगळी आहे. शिवाय यात उमामहेश्वराचाही समावेश आहे. विशेष म्हणजे हंसावर असलेली ब्राह्मी एकमुखी आहे वाराहीचा तोंडावळा थोडा भयंकर असा आहे आणि चामुंडेजवळ घुबड आहे.

Naseem Akhtar, Patna Museum Catalogue, 2001, pl. XLII, XLIII, XLIV, pp. 85-86

सप्तमातृका, नेगमेषासह :

       मधुरेहून मिळालेल्या सुमारे ९व्या शतकाच्या मातृकापट्टांत वेगळा प्रकार दिसतो. येथे वीणाधर शिव आणि गणपतीच्यामध्ये सात मातृका आहेत. गणपती नंतर बाळाला घेतलेला वेगमेष दोन बालकांसह उभा आहे. त्याच्या डावीकडे पुनः तीन स्रिया दिसतात. त्या अनुक्रमें परळ, खड्ग आणि मुद्गर घेतलेल्या आहेत.

       हा पट मूर्तिशास्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. बोकडाचे तोंड असलेला आणि पोराशी संबंधित असलेला वेगमेष कुषाणांच्या राजवटीत मथुरा क्षेत्रांत प्रसिद्ध होता. पुढे मात्र त्याच्या प्रतिमा आढळत नाहीत. या विधानाला अपवाद म्हणून सुमारे ६०० वर्षानंतर मथुरेहूनच मिळालेल्या या पटांत हा पुनः प्रगट झालेला दिसतो.

N.P. Joshi, Catalogue II/2 fig. 42-43, p. 120

चारमातृका चामुंडा विशेष प्रकार :

       कन्नौज, उत्तर प्रदेश येथून मिळालेल्या या प्रतिहार कालीन सुंदर शिल्प खंडात फक्त चार मातृका वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री आणि चामुंडा दिसतात. चामुण्डा आपल्या गळ्यात पडलेल्या सापाचे तोंड एका हाताने दाबून दुसऱ्या हातांत असलेल्या परळात त्याचे विष अर्थात् ते प्राशन करण्यासाठी साठवीत आहे. (रे.चि.श.१०).

D.M. Dubost, GETW., pl. 9, p. 279

वेरूळ येथील मातृका

     वेरूळच्या कैलास मंदिराच्या यज्ञशाळेत वीरभद्र (शिव) आणि गणपतीसह सात मातृका तर आहेतच, पण त्यातच चामुंडेची पुनरावृत्ती आणि जोडीला काल व काली यांचे ही अंकन आहे.

R. Sengupta, The Yajnasala of Kailasa at Ellora and Identification of some of the sculptures, JOR., (probably), pp 58-67

षष्ठी

       मथुरेच्या कुषाण कलेत एक विशेष प्रकारची देवी मिळते. ही द्विभुज असून हिचा उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा कमरेवर आहे, मस्तकांवर साधारणपणे मेघडंबरी किंवा देवळी असून तिचा शिरोभाग पाच उपदेवी किंवा त्याच्या मस्तकाने शोभित दिसतो (चित्रे ११२, ११३). काही नमून्यात तिच्या आजुबाजूला हातात भाला घेतलेला एक एक पुरुष दिसतो. मथुरेकडे ही देवी बरीच लोकमान्य असली पाहिजे, कारण आतांपर्यंत हिच्या आठ प्रतिमा आपल्या हाती आल्या

    या प्रतिमेंत मेघडंबरी किंवा प्रभामंडळांत दिसणाऱ्या पांच उपदेवी (जागा नसल्यास फक्त त्याची डोकीच दाखवून वेळ भागवीत रे.चि. चौतीस २५,२६) व आजुबाजूचे भालाधारी पुरुष यांची ओळख पटणें आवश्यक आहे. डॉ. कुमारस्वामी आणि डॉ. अग्रवाल यांनी या देवीला 'नागराज्ञीं' असें म्हटले आहे७७, पण ते योग्य नाही कारण या विद्वानांना ज्या नागाच्या फणा वाटल्या त्या मुळांत 'मेघडंबऱ्या' आहेत हे आपण मागे पाहिले आहे. शिवाय यांना नागराज्ञी मानून देखील आजुबाजूच्या पुरुषांची ओळख होत नाही. Site any sprayin File. 1976 197

      बारकाईने पाहिल्यास डाव्या बाजूचा पुरुष त्याची अभय मुद्रा व डाव्या हातांतील त्याचा भाला यावरून तो कार्तिकेय आहे हे सहज ओळखता येते (चित्र ११२). कुषाण काळांतील अभिलिखित कार्तिकयाच्या प्रतिमेंशी (चित्र १३०) ही मूर्ती तंतोतंत जुळते. कार्तिकयाला ओळखल्यानंतर महाभारत आपली मदत करते. तेथे असे सांगितले आहे कीं कार्तिकेयाच्या उजव्या बाजूकडून हातांत शक्ती व कानांत कुंडलें असलेला एक पुरुष प्रगट झाला. त्याचे नाव विशाख. आपण विचार करीत असलेल्या प्रतिमेंतील दुसरा पुरुष कुण्डलें घातलेला असून कार्तिकच्या उजव्या बाजूस आहे तेव्हा त्याला विशाख मानण्यास हरकत नाही. कुषाणकाळांत संकर्षण-वासुदेवांप्रमाणेंच स्कंद-विशाखालाही मानाचे स्थान प्राप्त होते. हे हुविष्काच्या नाण्यावरून सिद्ध झाले आहे." स्कंद विशाखाची ओळख पटल्यानंतर मध्यमूर्तीचा विचार करू.

       महाभारत व इतर पुराणांत आलेल्या स्कंदाच्या निरनिराळ्या जन्मकथांत सहा स्त्रियांचा प्रमुख भाग होता. काहींच्या मतें या सहा स्त्रिया त्याच्या जन्माला कारणीभूत होत्या, काही सहा स्त्रियांनी त्याला दूध पाजून मोठे केले असें सांगतात. एका कथेप्रमाणे सप्तषीं पैकीं वसिष्ठाला वगळून सहा ऋषींनी आपापल्या बायकांना अग्नीशी अवैध संबंध ठेवण्याच्या आरोपावरून घरांबाहेर काढले होते हा आरोप खोटा असल्यामुळे या बायका स्कंदाजवळ गेल्या व त्यांनी आपले गाऱ्हाणें सांगितले. स्कंदानें त्यांना आपल्या मातांचे स्थान व सन्मान दिला. वनपर्वाप्रमाणे कार्तिकेयांपासून उत्पन्न झालेल्या 'शिशु' नावाच्या देवांसह सात माता अशा गटाला 'वीराष्टक' ही संज्ञा प्राप्त झाली होती. त्यातच कार्तिकेयाचीही गणना केल्यानंतर हें 'वीरनवक' होत असे. उघडच आहे कीं विभिन्न वेळेच्या या निरनिराळ्या परंपरा महाभारतांत काहीशा विशृंखल रूपाने एकत्रित झाल्या आहेत.

        कुषाणकालीन प्रतिमांना पाहिल्यावर असे दिसते कीं त्या काळात एक परंपरा अशी असावी कीं मातेचा सन्मान मिळालेल्या या ऋषिपत्न्या किंवा कार्तिकेयांचे पालन करणाऱ्या सहा कृत्तिका सामूहिक रूपाने एका देवीचे निर्माण करीत. या प्रतिमेंत मुख्य एका प्रतिमेलाच इतर पांचाची तोंडे किंवा आनाभि प्रतिमा जोडीत (रे. चि. चौतीस २५,२६). काही अशा उपदेवींच्या हातात दीपशिखा किंवा अग्निज्वाला दिसतात (मं.सं.सं.एफ्. २). हे अग्नीचे प्रतीक होय जो संपूर्ण कथेच्या मुळाशी आहे. जरी या प्रतिमेंची इतकी ओळख पटली तरी तिचे नांव अजून आपणास कळलेले नाही.

         येथे श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल काही नवा पुरावा पुढे आणून आपली मदत करतात. 'काश्यपसंहिते' च्या बालग्रहप्रकरणांच्या आधारावर ते या देवीला स्कन्दांची बहीण षण्मुखी षष्ठी असे मानतात. संकर्षण वासुदेव आणि एकानंशा स्कंद, विशाख आणि षष्ठी हा दुसरा गट ही असणें संभवते. या संबंधी षष्ठी व कार्तिकेय यांचे अंकन असलेले योधेयांचे नाणे ही महत्त्वाचे आहे (पहा यौधेय नाण्यावर षष्ठी रे. चि. २,३, पान २३७). शिवाय हे ही लक्षांत घेतले पाहिजे की कार्तिकेय हा बालग्रह आहे व षष्ठी किंवा 'सटवी' हिचा नवजात शिशुंशी फारच जवळचा संबंध आहे. आज ही मूल झाल्यानंतर सहाव्या दिवशी आपण तिचे पूजन करीत असतो.

       गुप्त काळांतील षष्ठीच्या मूर्ती अजून आपल्या हातांत आलेल्या नाहीत, पण स्कंदगुप्ताच्या वेळच्या सुपिया लेखांत छंदक नावाच्या व्यक्तीनें षष्ठीदेवीचे एक मंदिर बांधले होते असा उल्लेख आहे.जाडीन

रेवती किंवा षष्ठी

       या मातृकेचा स्कंदाशी फार जवळचा संबंध आहे. काश्यपसंहितेप्रमाणे षष्ठी (महाराष्ट्राची सटवई) ही स्कंदाची बहिण आहे. स्कंद व विशाख हे तिचे दोन भाऊ. महाभारताप्रमाणें ती स्कंदाची पत्नी आहे. नांव देवमेना. षष्ठी स्कंद आणि विशाख या दोघांमध्ये उभी असलेली दिसते. हिच्या खांद्यावर ओळीने पाच डोकी किंवा लहानग्या पाच पुतळ्या ही दिसतात व या प्रमाणें तिचे 'षष्ठी' हे नांव सार्थक होते. रेवती' तिचेच दुसरे रूप. सुश्रुतसंहिते आलेल्या उल्लेखाप्रमाणे ही दिसतात व या प्रमाणे तिचे पकीराला आणि बहुपुत्रिका असू शकतात. कुषाणकाळानंतर शिल्प क्षेत्रांत हा प्रकार तुम होतो. मथुरेहून मिळालेल्या कुषाणकालीन मातृकांत बाळ घेतलेली एक सुंदर पालवमुखी मातृका ही आढळते. हिला सौम्य रूपाची रेवती म्हणता येईल. 

विस्तृत चर्चेसाठी

N.P. Joshi, Mathura, fig. 39-44, fig. 2, pp. 66-68

       दुर्गा दुर्गेचे पूजन प्राचीन काळापासून होत आले आहे." तिची अनेक नांवे आणि रूपें आराधिली जात असत. तैत्तिरीय आरण्यकांत अंबिका किंवा उमेला शिवाची पत्नी म्हणून उल्लेखिले आहे. केनोपनिषदांत इंद्राला आत्मतत्त्वांचा उपदेश देणारी म्हणून हैमवती उमेचे नाव आले आहे. महाभारतांच्या विराट आणि भीष्म पर्वांत दुर्गेची दोन मोठी स्तोत्रं आहेत. तेथे ती विंध्यवासिनीच्या रूपांत रक्त व मद्याचे पान करणारी आहे असे सांगितले आहे. वनपर्वात उमेने किराती किंवा भिल्लीणीचा वेष घेतल्याचा उल्लेख आहे." पुराणवाङ्‌मयात ही दुर्गेचे व तिच्या कार्याचे भरपूर उल्लेख आहेत. पण देवी भागवत व मार्कंडेय पुराणांतील देवी माहात्म्य हे मात्र शाक्तांचे कंठमणि आहेत.

         शिवाप्रमाणेंच दुर्गाही अवैदिकांकडून बरीच पूजली जात असे. या संबंधात उत्तरपश्चिमी भारतात मिळणाऱ्या माहितीचा आपण मागे विचार केला आहे. भविष्यपुराण, कृत्य कल्पतरू यासारख्या मध्यकालीन ग्रंथात दुर्गेच्या उपासकांत म्लेच्छांची गणना केली आहे. " दुर्गापूजन पद्धतीवरून ही या गोष्टीचा थोडासा अंदाज होतो, तेथील बलिप्रदान, मद्यमांसार्पण वगैरे गोष्टी विष्णू, सूर्य, शंकर, वगैरे देवांच्या सामान्य पूजेंत नसतात. मागे आपण याची नोंद केली आहे की हरिवंशाच्या वेळेपासून अर्थात कुषाण काळापासूनच दुर्गा विंध्यवासिनीच्या रूपांत, चोर, दरोडेखोर, लुटारू व इतर वन्य जातीची आराध्य झाली होती व त्याबरोबरच दुसरीकडे वृष्णिवंशासारख्या संभ्रांत कुळाची ती एकानंशेच्या रूपात कुलदेवताही मानली जात असे.

          मथुरेच्या कुषाण कलेंत महिषमर्दिनी दुर्गेची दोन रूपें मिळतात चतुर्भुज (चित्र ११४) आणि षड्भुज. महाभारतात देखील चतुर्भुज रूपाचीच जास्त वर्णनें मिळतात. देवीच्या आयुधांत त्रिशूल मुख्य आहे, गौण रूपानें तलवार, पट्टा आणि ढाल यांचा ही उल्लेख सापडतो. मथुरेहून मिळालेल्या चतुर्भुज प्रतिमा वरच्या हातात खड्ग व त्रिशूल घेतलेल्या आढळतात. भीटा (अल्हाबाद) येथून अशीच एक लहान प्रतिमा मिळाली आहे, पण घडण मात्र मथुरेपेक्षा थोडी निराळी आहे. याला काही अपवादही आहेत, तेथे त्रिशूलाच्या ऐवजी ढाल दिसते. राजस्थानांतून मिळालेल्या एका मूर्तीत वज्र आणि ढाल आहे (रे.चि. एकतीस ११). पुढचे दोन हाथ साधारणपणें महिषाशी झुंजत असतात. मागच्या पायावर उसळून देवीवर झेप घेणाऱ्या महिषाची मान देवी आपल्या उजव्या हाताने आवळीत असते व डाव्याने त्याला पाठीकडून दडपत असते. दुर्गेच्या प्रारंभिक मूर्तीत प्रभामंडल दिसत नाही, त्याचप्रमाणे सिंहाचे असणें अनिवार्य होते असेही नाही, किंबहुना

      सिंह असल्याची उदाहरणें मोजकीच आहेत (म.सं.सं. ३३.२३१७). nie py षड्‌भुज प्रकारात सामान्य आणि मधल्या हातांची स्थिती जवळजवळ वरील प्रमाणेच असते. (उदा. म.सं.सं. ३७.२७८४, कलकत्ता सं.ए. २४२३८), सर्वात वरचे हात डोक्यावर नेलेले असतात व त्यांत लांबशी एक वस्तू असते.

काही विद्वान हिला साप समजतात, काहींच्या मते या केसाच्या जटा आहेत व काही तिला केसात घालण्याकरिता हातात घेतलेली माळा समजतात. आमच्या मते वामनपुराणात याचे उत्तर सापडू शकेल." ती कथा अशी -

        'रुरू नावांच्या असुराने कालीवर आक्रमण केले. तिने आपल्या खट्‌वांगाने त्याला मारले व पडलेल्या असुराचे कानापासून पायापर्यंतचे कातडे काढून त्याने आपल्या जटा बांधल्या. एक अवखळ जटा बांधली जात नाही असे पाहून तिने तिला उपटून जमिनीवर रागाने आपटले. भूमिवर पडलेल्या त्या जटेपासून चंडमारीची उत्पत्ती झाली.'

महिषाला दामटलेला दाखविण्याची पद्धत गुप्तकालात ही रूढ होती. सिंह विरहित चतुर्भुज महिषासुरमर्दिनीची गुप्तकालीन प्रतिमा मथुरा, अहिच्छत्रा, वगैरे ठिकाणी पहावयास मिळते. येथें बव्हंशी कुषाण पद्धतीचा निर्वाह केलेला दिसतो.

      षड्भुज मूर्तीची परंपरा पुढें चालू राहणे क्रमप्राप्तच होते. मथुरेच्या अशा एका प्रतिमेंत महिष दिसत नाही (म.सं.सं. ४२.२९४७). वरच्या हातांत खड्ग आणि त्रिशूल असून साधारण उजवा अभयमुद्रेत व डावा पानपात्र घेऊन कमरेंकडे वळलेला आहे. खालच्या दोन हातांची आयुधं स्पष्ट नाहीत.

महिषाच्या दृष्टीने विचार केल्यास या काळांतील प्रतिमांचे खालील प्रमाणे गट पडू शकतील (रे.चि. बत्तीस १३, १४, १५, १७) -

१) कुषाण काळांप्रमाणें उसळत्या महिषाला खाली दामटणें (कलकत्ता सं.ए. २४२४२).

२) खाली पाडलेल्या महिषाच्या डोक्यावर उजवा पाय ठेऊन खालच्या डाव्या पायाने त्याची शेपटी धरून ठेवणें (अलाहाबाद सं.सं. १५२) ९०'

३) दोन सिंहांच्या मधे ठेवलेल्या महिषाच्या डोक्यावर पाय ठेऊन उभं राहणें (ग्वाल्हेर संग्रहालय, चित्र - ११६).

सिंहवाहिनी देवी :

        * पश्चिमोत्तर भारतांत सिंहवाहिनी देवी कुषाणकाळांपासूनच होती. या काळांतील माथुरी कलेंत अशा प्रकारची मूर्ती माट येथून मिळाली आहे (मं.सं.सं. १२.२२४ ए). पण तिचा वरचा भाग खंडित असल्यामुळे आयुधादिकांबद्दल काहीच सांगता येत नाही.

       गुप्तकाळांत हिची दोन रूपें समोर येतात. प्रथम रूपांत दोन भुजा असलेली देवी हातांत शूल घेऊन सिंहावर बसलेली किंवा उभी दिसते (म.सं.सं. १७.१२८३). श्रावस्ती (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेल्या एका वर्तुळाकार मृ‌फलकांवर अशीच देवी आहे (ल.सं.सं. बीं. ५९२ चित्र ११७). चंद्रगुप्त-कुमारदेवी प्रकारच्या गुप्तकालीन नाण्यावर सिंहाजवळ उभ्या असलेल्या देवीचे दर्शन घडते.

दुसऱ्या प्रकारच्या सिंहवाहिनी देवीच्या मांडीवर स्कंद असतो. स्कंदमाते संबंधी आपण नुकतीच चर्चा केली आहे.

पश्चिमोत्तर भारतांतील दुर्गा व सिंहवाहिनी देवी :

डॉ. टुची यांनी आपल्या एका लेखांत या विषयाची मीमांसा केली आहे." त्या संबंधी मुद्दे असे

१) स्कोरेती येथून संगमरवरी दगडाच्या अशा मूर्ती मिळाल्या आहेत.

२) महाभारताच्या वनपर्वात देवीचे एक नांव 'गांधारी विद्या' असे मिळतें. " जैनकल्पसूत्रांत देखील 'गौरी गंधाराङ' असे पद आढळतें."

३) बौद्ध तंत्रांत एक शब्द येतो 'गांधारी विद्या', अर्थात् गांधारी देवीची विद्या.

४) कालिकापुराणांत उड्डियान पीठाला कात्यायनी देवीचें अधिष्ठान मानले आहे.

५) आजही बलुचिस्थानात हिंगलाज येथे हिंगुला देवीचे पूजन होत असतें, हिला तेथे बीबी नानी असें म्हणतात. काही विद्वानांच्या मतें हिचा संबंध जुन्या नाना किंवा ननैयाशी आहे. हें मत स्वीकारता येण्यासारखे आहे.

६) चीनी प्रवासी युवेनच्चांग यांचे वेळी शाहबाजगढी जवळ भीमादेवीचे पूजन होत असे. वरील तर्क या विधानांस पुष्ट करतात की गंधार प्रदेश आणि त्याच्या जवळील भागांत शक्तिसंप्रदायाची मुळे बरीच पसरली होती. आता या पार्श्वभूमीवर तिकडून मिळालेल्या देवी प्रतिमांचा थोडक्यात परिचय करून घेऊ.

क) पेशावर येथून सिंहवाहिनी देवीची खंडित मूर्ती मिळाली आहे."

ख) शैखानढेरी येथून चतुर्भुज दुर्गा हाती लागली आहे. तिचे दोन हात वर उचललेले असून दोन खाली लोंबत आहेत. आता खालील उजव्यातील कमंडलूच बाकी आहे."

ग) जंगली बकऱ्याला मारणारी अष्टभुज देवी. विशेष म्हणजे येथे भारताच्या इतर भागांसारखा महिष दिसत नसून त्यांची जागा जंगली बकऱ्याने घेतली आहे.

पार्वती :

     दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञात शंकराच्या व स्वतःच्या झालेल्या अपमानाने संतापून सतीने अग्निकुंडांत स्वतःला जाळून घेतले. पुढच्या जन्मात ती हिमालयाची मुलगी झाली व तिने पुन्हा शंकरच पति मिळावा एवढ्याकरितां खडतर तपश्चर्या केली. तिला अपर्णा हे नांव प्राप्त झाले. पार्वतीची ही तपश्चर्या अंकित करणे कलाकारांच्या आवडीचा विषय झाला, त्याची सुरुवात कुषाणकाळांतच झालेली दिसते. या काळाची मथुरेंत मिळालेली प्रतिमा जरी कमरेखाली तुटलेली असली तरी तिची अभय मुद्रा व आजुबाजूची यज्ञकुण्डे स्पष्ट आहेत." चहूबाजूला पेटता अग्नी ठेऊन तपश्चर्या करणाऱ्या पार्वतीचे वर्णन कालिदासानें कुमासंभवात केले आहे."

किराती किंवा भिल्लीण :

       आपल्यावर रुसून वनांत निघून गेलेल्या शंकराला प्रसन्न करण्याकरिता पार्वतीने भिल्लीणीचा वेष घेतला होता. शामळाजी (गुजराथ) येथून गुप्तकाळाची अशी एक सुंदर प्रतिमा मिळाली आहे. उजवा हात कमरेवर ठेवून उभ्या असलेल्या नखरेल पार्वतीनें साडीवर वाघांचे कातडे गुंडाळले आहे व भिल्लांजवळ असणारा कुत्राही तिच्या पाठीशी उभा आहे."

सरस्वती :

      मथुरेहून मिळालेली अभिलिखित सरस्वती (चित्र १८३) जरी तेथील संदर्भात जैन देवी असली तरी ती तशीच ब्राह्मण धर्मातही विद्यमान असू शकेल असे गृहीत धरता येईल. कारण वासुदेव, बलराम, गजलक्ष्मी, वगैरे ब्राह्मणधर्माचे देव त्या काळांत जसेच्या तसे मथुरेतील जैन कलेंत गेलेले दिसतात.

साहित्यांत सरस्वतीचे भरपूर उल्लेख मिळतात, पण त्यामानानें जुन्या प्रतिमा मात्र मिळत नाहीत. वायुपुराणांप्रमाणें 'श्री' आणि 'प्रज्ञा' अथवा लक्ष्मी आणि सरस्वती या दोन महाविद्यांपासूनच कालांतरांत निरनिराळी रूपें उत्पन्न झाली."

     मथुरेहून मिळालेल्या सरस्वती प्रतिमेत नजरेत भरण्यांसारखी गोष्ट म्हणजे ही मूर्ती इतर देवी प्रतिमापेक्षा साधेपणांच्या बाबतीत अगदीच निराळी आहे. हिने कोणतेही दागिने घातलेले नसून हातांत फक्त दोरे बांधलेले दिसतात. हे वैशिष्ट्य तिच्या सात्त्विक वृत्तीला साजेसेच आहे.

     या मूर्तीवरील अभिलेखांवरून हे उघड होते की कुषाणकाळांत सरस्वती ही नर्तकांचीही आराध्य देवता होती, याचा पाठपुरावा कामसूत्राची जयमंगला टीका करते. तेथें सरस्वतीच्या मंदिरांत गीतनृत्यांनी युक्त असे 'समाज' (उत्सव) होत असे सांगितले आहे. नटांना सरस्वतीच्या प्रेरणेचा उल्लेख हरिवंशातही सापडतो.***

गंगायमुना :

    द्वारशिल्पाच्या अलंकारणांतील गुप्तकाळचा हा फारच लाडका अभिप्राय होता व वाङ्‌मयांतही त्याचे पडसाद उमटलेले दिसतात. दाराच्या दोन्ही बाजूला कासवावर यमुना आणि मगरावर गंगा सर्रास दाखविली जाते. गुप्तकाळात त्या बहुतेक दाराच्या वरच्या भागाला दाखवीत असत. हातांत घट घेतलेल्या या स्त्रीरूपिणी नद्या आपापल्या वाहनांवर उभ्या असतात व पाठीमागे सेवक किंवा सेविका छत्र घेऊन असते. गंगायमुनेच्या मूर्तीचा आरंभ उतरत्या कुषाण काळांपासून झाला होता (पहा म.सं.सं. ५६.४२७५). गुप्तकलेंत बरेच बदल झाले. बऱ्याच शिल्पांत सुंदर अशा द्विभुज देवीबरोबर तिचा छत्रवाहक, विड्याचा डबा किंवा श्रृंगार साधनांचा करंडा घेतलेली सखी व उडणारे दोन पक्षी-मालाधारी हंस- नजरेस पडतात. एका शिल्पात तर यमुनेच्या कासवाचे पाठीवर व्यवस्थित साखळ्या लावून खोगीर घातले आहे.

     द्वारशाखा शिवाय गंगा गंगावतरण दृश्यांत (चंडीमऊचा फलक), शंकराचे डोक्यावर (नेपाळी उमामहेश्वर), गंगाधर मूर्ती (दक्षिणभारत), वगैरे शिल्पांत स्वतंत्र रूपानेही दिसते. अहिच्छत्रेहून गंगा यमुनेच्या दोन मानव परिणाम मृण्मूर्ती मिळाल्या असून तूर्त त्या दिल्लीच्या संग्रहालयांत ठेवल्या आहेत.

      आसाममध्ये मिळालेल्या गंगा-यमुना मगर आणि कासवावर तर आहेतच, पण विशेष म्हणजे त्याच्या डोक्यावर तीन फणांचा सर्प छाया करून आहे. (रे.चि.श. २६, २७) हे इकडील वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल. साधारणपणे नाही पण अपवाद म्हणून बऱ्याच नंतरच्या पंडितराज जगन्नाथ यांच्या 'गंगालहरी' कडे बोट दाखवता येईल. त्यांनी 'बद्यातद्रागेव०' या श्लोकांत गंगेला जगन्नाथाचा उद्धार करण्यासाठी 'सापांनी आपला मुकुटाची चंद्र कोर आवळून तयार रहा' असे सुचवले आहे. (किरीटे बालेन्दुनियमय पुनः पन्नगराणै)

R.D. Choudhary, 'The Sculpture of Assam, 1987, pl. 18 on p. 39, pl. 5 on p. 26

शक्ती : भाग २ (सुमारे सातव्या शतकाच्या पुढे)

आरंभ :

        इतर संप्रदायाप्रमाणें गुप्तोत्तर काळांत शक्ति-संप्रदायाचीही बरीच वाढ झाली. या वाढीचे ठळक असे चार प्रकार दिसतात - १) वैदिक मतांस अनुकूल अशी देवीची स्वरूपें, २) तंत्रमार्ग किंवा वामाचाराने प्रतिपादित रूपें, ३) बौद्धांच्या महायान आणि वज्रयान मतानी प्रतिपादित केलेली ध्यानें ४) जैनांच्या शासनदेवी, यक्षिणी वगैरे. यापैकी शेवटच्या दोनचा विचार यथोचित स्थानांवर करता येईल.

      शाक्तसंप्रदायांत जरी आदिशक्तिची मुख्य अशी तीन रूपें महाकाली, महालक्ष्मी व महासरस्वती गृहीत धरली आहेत, तथापि हा. पंथ शैवशक्तिशीच जास्त सम्बद्ध राहतो. दुर्गेचा संबंध साधारणपणें शिवाशी लावतात. शिवाप्रमाणेंच देवीचीही सौम्य, संहार व उग्र अशी रूपें आहेत. यांतच किरकोळ स्वरूपाच्या बऱ्याच लोकदेवीही समाविष्ट आहेत. आतां याच क्रमाने यांची चर्चा करू.

पार्वती :

       दक्षाची मुलगी सती ही दुसऱ्या जन्मांत पार्वती झाली व तिने तप करून शंकराला पतीचे रूपांत प्राप्त करून घेतले. प्रतिमाशास्त्रांत पार्वतीची तीन रूपें कल्पिली आहेत. ही चतुर्भुज असून यांच्यात मुख्यतः आसन व वाहनांचा भेद आहे, तो असा- (3

पार्वती - माला, लिंग, गणेश, घट, बऱ्याच ठिकाणी हिच्या जवळ हरण आणि सिंह असतात.

गौरी - वर, माला, कमळ आणि अभय, वाहन गोधा किंवा घोरपड. १०२

उमा कमळ, माला, आरसा, घट. १०३

• ही शास्त्रीय ध्यानें सर्वत्र मिळतातच असे नाही. पार्वतीच्या मूर्तीत बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश, राजस्थान इकडे साधारपणें गणपंती व शिवलिंग दिसते (चित्र ११८). मोठ्या आणि लक्षपूर्वक घडविलेल्या प्रतिमांत दोन चार किंवा पांच अशी अग्निकुंडें दिसतात हे तिच्या पंचाग्निसाधनेचे प्रतीक होय. पार्वतीच्या पायाशी – दक्षिणेंत दुर्गेच्या जवळ - हरण व सिंह असे परस्पर विरोधी पशू दिसतात. दक्षिण भारतीय परंपरेप्रमाणें हरण हे देवीचे दुसरें वाहन आहे. तसा वाङ्मयीन गवेख अजून लेखकाचे हाती आलेला नाही. पण एकामेकांचे शत्रू एकत्र दाखविण्याचा उद्देश पार्वतीच्या तपामुळे तेथील वातावरणांत झालेली मैत्री भावनेची वाढ दाखविणें हा असू शकतो.

       उडिसांत पार्वतीच्या मूर्तीचे निराळे वळण दिसते. तेथें शिवलिंग व गणपती हा प्रकार नसून देवीच्या हातांत वर, माला, केतकपुष्प (हे एक लांबट वस्तूसारखें दिसते) आणि बर; अथवा वर, सर्प, गदा आणि कमळांचे लांब देठ अशी आयुधें दिसतात. पायांजवळ सिंह आढळतो.

       अलाहाबाद संग्रहालयांत असलेल्या एका पार्वती प्रतिमेत काही इतर वैशिष्ट्ये दिसतात. येथे मुळांत देवीच्या भोवताल चार अग्निकुंडें होती व प्रत्येकांत जागेप्रमाणें एक किंवा दोन ऋषी आहुती टाकीत होते. आता फक्त एकच कुंड अवशिष्ट आहे. दुसरें असे की देवीच्या वरच्या हातांत काही निराळी आयुधं असावीत कारण शिवलिंग व गणपती है पाठशिळेच्या वरच्या कोपऱ्यांत दिसतात. तूर्त सर्व हात तुटलेले आहेत. या मूर्तीत गणपती बरोबर कार्तिकयही दिसतो आणि काही उमामहेश्वर मूर्तीप्रमाणें लिंग-पंचकही नजरेंस पडतें. देवीच्या पायाशी सिंह आणि हरिण आहेत. कन्नौजहून प्रतिहार कलेची एक अत्यंत सुंदर व अभ्यास करण्यासारखी प्रतिमा मिळाली होती (चित्र ११९') आज ती कोठे आहे ते माहीत नाही. या प्रतिमेंत चतुर्भुज विष्णूच्या डावी व उजवीकडे पार्वतीच्या मूर्ती आहेत. या दोन्ही मूर्ती चतुर्भुज असून वरील दोन्ही हातांत अग्निकुंडें व सामान्य हातांत वराक्षमाला (?) आणि घट दिसतो. पाठशिळेवर देवीच्या मस्तकाच्या आजूबाजूला तीन व दोन अशी एकूण पाच शिवलिंगे आढळतात, पायाजवळ सिंह व हरिण दिसते. या प्रतिमेच्या वाङ्‌मयीन आधारांविषयी आजतरी काहीच सांगता येत नाही.

      लखनऊच्या संग्रहालयांत मिर्जापुर जिल्ह्यातून आलेली गणपती व शिवलिंग असलेली एक प्रतिमा आहे. पण तिचा संबंध मनसेच्या अधिक जवळ आहे. मनसेंतच तिचा विचार करू.

माहेश्वरी, सिंहासह

      *देवकाली मंदिर, लखीमपुर खीरी, उत्तर प्रदेश येथे असलेल्या एका खंडित मातृकापट्टांत (सुमारे ८वे शतक) ब्राह्मीच्या डावीकडे बसलेल्या माहेश्वरीच्या पायाशी नेहमीचा बैल नसून सिंह आहे.

Hindustan Times, Lucknow Saturday, January 9, 2010 a published photograph with news

वाराहीचे काही विशिष्ट प्रकारक

१) हातांत पोथी असलेली वाराही, सुमारें १२-१३वे शतक, लखनऊ संग्रहालय (रे.चि.श. ११)

N.P.Joshi Catalogue, II/2 fig. 48, p. 124 সতী সেচক

२) गरुडावर बसलेली वाराही की जानका

हुगली येथून सुमारे ९व्या शतकातील (तूर्त आशुतोष संग्रहालय) वाराहीच्या हातांत मासा, परळ, ढाल व तलवार आहे. पायाजवळ गरुड आहे.

Haripriya Rangarajan, 'Goddess Varahi in sattwika and tamasa forma' Kala XIII 2007-08, fig. 5, p. 34  ३ ) शेषासना वाराही

      का कोटेश्वर, गुजराथमधुन आलेली सुमारे ६-७व्या शतकातील वाराही (तूर्त बडोदा संग्रहालय) च्या खाली शेष आहे. या अर्थाचा उल्लेख वामनपुराणांत मिळतो (वाराही पृष्ठतोजाता शेषनागोपरि स्थितावामन, ५६.७ पा. २६३).

H. Rangarajan, ibid., p. 30

४) वाराही, वाहन सिंह

       बऱ्याच ठिकाणी पायाजवळ सिंह असलेली, किंवा सिंहावर बसलेली वाराही आढळते. राजस्थानातून मिळालेल्या एका शिल्पांत दोन सिंह आहेत. उत्तराखंडाच्या रुद्रप्रयाग परिसरातून दोन तोंडाची सिंहवाहना वाराही समोर आली आहे. तिचे मुख्य मुख मनुष्याचे व डाव्या खांद्याजवळचे दुसरे वराहाचे आहे.

S.P. Shukla, 'Relies of Ancient Art from Pehowa' PLLRB., XI, 1-2, April - October 1980, fig. 5 (L.D.) p. 83

R.C. Agrawala, Varahi with Lion Sri Subrahmanyam Smrti Grantha, II, Delhi 2001, pl. 12 A. p. 383, pl. 12 B, p. 384

- प्रल्हाद कुमार सिंग, बुद्धि प्रकाश बडोनी, 'मंदाकिनी घाटी का पुरातात्विक सर्वेक्षण': १९९३-९५, लखनऊ १९९९, चित्र २२ पृ. २४.

५) शवासना वाराही

      राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशातून शवावर बसलेल्या वाराही प्रतिमा आढळल्या आहेत. काही ठिकाणी हे 'शव' निर्जिव प्रेत नसून जिवंत मान उचलेला मनुष्य आहे. (र.चि.श. १२)

U.P. Shah, 'Sculptures from Shamlaji and Roda, fig. 8, p. 13

N.P. Joshi, Catalogue, II/2 fig. 47, pp.123-24

६) वाराही, कासवावर

       सागर विश्वविद्यालयाच्या संग्रहात असलेली वाराही थोड्या वेगळ्या प्रकारची आहे. ती द्विभुज असून तिच्या डाव्या हाताच्या कोपरावर छोटीशी पृथ्वी आणि डाव्या पायाखाली कासव आहे. हे शिल्प स्पष्टपणे विष्णूच्या वराह अवताराच्या 'शक्तीचे' आहे.

Haripriya Rangarajan, 'Icons of Varahi in Vaisnavi' Kala XV, fig. 6, p. 20

वाराहीचे मूल :

     बऱ्याच शिल्पांत वाराही आपल्या बाळासह बसलेली (रे.चि.श. १३) किंवा उभी दिसते. वाराहीच्या बाळाचे नांव मंत्रोदधि प्रमाणे 'चण्डोच्चण्ड' असे आहे. तेही वराहमुखी असल्याचा उल्लेख आहे. काही मूर्तीत ते तसेच दाखवतात. ब्रह्माण्ड पुराणांत (ब्रह्मांड, ३.४.२०.३१-३३) तिच्या सिंहाचेही नांव चंडाच्चंड असल्याचे सांगितले आहे, प्रगत Haripriya Rangarajan, ibid p. 19

     कन्नौजहून मिळालेल्या नाचणाऱ्या गणपतीची पटिकर देवी वराहमुखी बाळासह बसलेली वाराही आढळते. ए.एल्. श्रीवास्तव, एक नृत्यत गणेश फलक, कान्यकुब्जी प्रतिहार शिल्प की अभिनव अभिव्यक्ति BMA., 51-52, 1993, p.

गौरी :

        गोधा किंवा घोरपड ही गौरी प्रतिमा ओळखण्याची खूण असली तरी सगळ्या मूर्ती लक्षणग्रंथाशी बरोबर जुळतातच असे नाही. उदाहरणार्थ अल्हाबाद संग्रहालयांत असलेल्या एका प्रतिमेंत कमळ, त्रिशूल व घट अशी आयुधं असून सामान्य उजवा हात वरदमुद्रेत आहे. पायाखाली गोधा दिसते. नालंदा (बिहार) येथून मिळालेल्या एका धातुप्रतिमेत देवीच्या हातांत माळा, त्रिशूल आणि घट आहेत. सामान्य उजवा खंडित आहे. कदाचित तो वरद असेल. तिच्या पायाशी घोरपड असली तरी आजुबाजूस हरिण व सिंह आणि प्रभावळीत चंद्र सूर्य आहेत. 

        उत्तर भारतात देवीच्या काही अशा प्रतिमा आढळतात ज्यात द्विभुज देवी मांडी घालून तप करतांना बसलेली असते. अभय मुद्रेत उचललेल्या तिच्या उजव्या हातात माळा असते आणि डाव्यात घट. तिची मांडी योगपट्टाने बांधलेली असते (ल.सं.सं. ५४.१४८ चित्र ११९).

       ब्रिटिश म्यूझियम, लंडन येथे पालकलेंची एक उत्कृष्ट मूर्ती आहे. जिचे खालचे दोन हात खंडित असून वरच्या दोन हातात लहानसा दंड व आरसा आहे. देवीच्या पायाशी गणपती आणि कार्तिकेय उभे आहेत, कोणतेही वाहन मात्र नाही (सं.सं. १८७२,७-१,५४).

      ही सर्व पार्वती किंवा गौरीची रूपे समजावयास हरकत नाही. पतिरूपांत शंकराची प्राप्ती व्हावी म्हणून लग्नाअगोदर कठोर तप करणाऱ्या पार्वतीला गौरी, उमा किंवा तपस्विनी पार्वती या नावांने ओळखतात. तिच्या पायाशी असलेली 'गोधा' (घोरपड) ही तिची मुख्य ओळख आहे. 'पंचाग्निसाधन' करणारी, सिंह आणि हरिण यामध्ये उभी असलेली व उचलेल्या अतिरिक्त हातांत शिवलिंग आणि गणपती घेतलेली गौरी अनेक शिल्पांत आढळते. तिच्याबद्दल पुराणांत आणि लक्षण ग्रंथातही बरीच माहिती आहे, पण तिच्याजवळ घोरपड  कां, कशी व केव्हा आली, या प्रश्नांची उत्तरे मात्र सापडत नाहीत. वाङ्‌मयात गौरीची अनेक नांवे व रूपे उल्लेखिली आहेत. त्याचप्रमाणे तिच्या प्रतिमांत ही आयुधादि फरक दिसतात. या सर्वांची पूर्ण ओळख सर्वत्र पटत नसली तरी काही नक्कीच ओळखता येतात.

        तिकडे वळण्याच्याआधी पार्वतीच्या तपश्चर्येबद्दल एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षांत घेतली पाहिजे. पुराणातील वर्णनांप्रमाणे पार्वतीने विवाहाच्या आधी आणि लग्नानंतर अशी दोनदा तपश्चर्या केली होती. कारणे मात्र वेगळी होती. तो प्रकार असा घडला.

       हिमालय आणि मेना यांची मुलगी पार्वती मूळ रूपांत गोरी नसून सावळी होती. लग्नानंतर परस्पर क्रीडा करीत असताना तिच्या सावळेपणाचा उल्लेख करीत शंकर बोलला की, 'तू' मला आलिंगन दिले असताना जसे वाटते की जणु की काय एका काळ्या नागिणीने चंदनाला विळखा घातला असावा.

'भुजङ्गी वासिता शुद्धा संश्लिष्टा चन्दने तरौ'

- मत्स्य पुराण १५४.३

        पार्वती भयंकर चिडली. दोघांचा कडक वाद झाला आणि पार्वतीने हा निश्चय करून घर सोडले की 'मी गोरी झाले तरच पुनः परत येईन'. तिने तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले व शंकराला शोभेल अशी 'गोरी' होण्याचा वर मागितला. ब्रह्मदेवाने 'तथास्तु' म्हणताच तिच्या देहातून निळ्या रंगाची हातांत घंटा घेतलेली एक त्रिलोचना देवी प्रगट झाली व पार्वतीचा रंग बदलला. या 'घंटाधारिणी' नव्या देवीचे नांव 'कौशिकी' राजस्वती एक त्रिलोचना देवी प्राप्ट आतिच्या बाजूला पायाजवळ घंटा घेतलेली कौशिकी दिसते. अर्थात् या प्रकारच्या गौरी प्रतिमा पार्वतीच्या विवाहोत्तर तपाचे अंकन करतात असे म्हणता येईल. साहजिकच कौशिकीशिवाय असलेल्या गौरीच्या मूर्ती तिच्या विवाहापूर्वीच्या तपश्चर्येकडे संकेत करतात. (N.P. Joshi, T.P., pp.2-5) आतांपर्यंत गौरीच्या विवाहपूर्वीच्या तपाचे अंकन करणाऱ्या २४ व विवाहोत्तर तपाकडे बोट दाखवणाऱ्या १४ प्रतिमा समोर आल्या आहेत. (TP., p.57)

एकपाद तपस्विनी :

          स्कंदपुराणातील वर्णनाप्रमाणे (स्कंद माहेश्वर २१.१३९-४३, पा.१२७) ज्या स्थानांवर शंकराने कामदेवाला भस्म • केले त्याच स्थानावर पार्वतीने एका पायावर नव्हे तर फक्त अंगठ्यावर उभी राहून तपश्चर्या केली होती. (एकांगुष्ठेन तदा दधार च तिजं वपुः) अशा प्रकारच्या एकूण सहा प्रतिमा आपल्याला माहित आहेत (रे.चि.श. २८). च

(T.P. p. 35, 57. L.D., pl. 4.3,4, pl. 5.1, fig. 19)

       अपराजितपृच्छा, रूपमंडन, वगैरे लक्ष्मण ग्रंथात गौरीच्या बारा नांवाचे उल्लेख आहेत, पण त्यांना शिल्पात ओळखणे मात्र तितकेसे सोपे नाही व त्यांची विस्तृत चर्चाही आपणांस येथे करता येणार नाही. फक्त काही रूपांची ओळख करून घेऊ.

पार्वती गौरी :

अक्षसूत्र, शिव, गणपती आणि कमंडलू घेतलेल्या या गौरीच्या दोन प्रतिमा दाखवता येतील. (TP., p. 44)

उमागौरी :

हिच्याजवळ अक्षसूत्र, पद्म, दर्पण आणि घट असायला हवेत. अशा दोन प्रतिमा मिळाल्या आहेत. (T.P., p. 46) (रे.चि.श.२९).

सावित्री गौरी :

       अपराजितपृच्छेप्रमाणे सावित्रीच्या हातांत अक्षमाला, पुस्तक, पद्म आणि कमंडलू असून ती चतुर्मुख असावी. चार तोंडे असलेली गौरी अद्याप मिळालेली नाही; पण फक्त आयुधांचा विचार केला तर गुजराथच्या रोडा येथून मिळालेल्या गौरीला सावित्री म्हणता येईल. (रे.चि.श. ३०)ар tо аnute!

(TP., p. 47; Catalogue part no. 21, p. 60) Ban

       काही गौरी प्रतिमांत पुस्तकाबरोबरच सुक् (अग्नीत आहूती देण्यासाठी वापरली जाणारी टोकदार लाकडी पळी) ही आहे. सावित्रीचे ब्रह्मदेवाशी जवळचे नाते आहे. एतावता सुक् घेतलेल्या गौरीला ही सावित्री म्हणता येईल. (ढझ., झ. ४७)

सिद्धा आणि ललिता : जारी कि

        TO अग्निपुराणाप्रमाणे (अनि०,५०.१४, पा. ९५) केळीच्या वनांत आणि अग्निशिवाय नसलेली गौरी हिला सिद्धा व स्कंदाच्या डोक्यावर एक हात ठेवून आरसा घेतलेली गौरी हिला ललिता असे संबोधन आहे. पूर्व भारतातील दोन  प्रतिमांना सिद्धा, व स्कंदासह असलेल्या पाच प्रतिमांना ललिता म्हणून ओळखता येईल. मात्र यापैकी एकीचा हात स्कंदाच्या माथ्यावर ठेवलेला नाही (रे.चि.श. ३१, श.३२) (TP., pp. 46-47, pl. 6.2, fig. 33)

मनसा :

       नागमाता मनसा ही प्रमुख रूपाने बंगालची देवी होय. कोणत्याही लोकदेवतेला शिष्ट धर्मात प्रवेश करतांना आपले बरेचसे संबंध वरच्या देवतांशी बसवावे लागतात. त्याप्रमाणें मनसेचा संबंध नागमाता कद्रु, नागांना वाचविणाऱ्या आस्तिकाची आई जरत्कारू, शेवटी शंकर, विष्णू व कश्यप मुनी इतक्याशी लावला गेला. आज बंगाल व आसामकडे तिचे घरोघर पूजन आहे. 

      पार्वतीनंतर मनसा एवढ्याचकरिता घेतली की तिच्याही प्रतिमेंत शिवलिंग व गणपती याची जोडी दिसते. साधारणतः हिची मूर्ती द्विभुज किंवा चतुर्भुज असते. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या प्रतिमेंत (सं.सं.ओ. २६३) ही द्विभुज असून हिच्या उजव्या हातांत अक्षमाला आणि डाव्यात कमंडलू आहे. तिच्या डोक्यावर सात फणांचा नाग असून आजुबाजूला चार चार साप दिसतात. हे आठ साप हिची एक महत्त्वाची ओळख आहे. नागाच्या वेटोळ्यात एक सुंदर घट आहे व पाठशिळेवर उजव्या बाजूला शिवलिंग आणि डाव्या बाजूला गणपती दिसतो.

     मनसेचे एक नांव जगद्‌गौरी असे ही आहे. 'गौरी' या नांवामुळे तिच्या प्रतिमेत शिवलिंग आणि गणपती यांची जोडी आपण पाहिली आहे (याचा उल्लेख मागे केलेला आहे) ब्रह्मवैवर्तपुराणांत (ब्र.वै. ४५.१८, पा. २८४) तिला 'नागवेष्टित विग्रहा' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे देवीभागवतांत (दे. भा. ९.१.७१-७७, पा. ७८६) ती 'नागेन्द्रगणसंयुता' आहे. हिन्दी साहित्याच्या लोकपरंपरेत 'अष्टकुली' या नांवाने आठ नागांचे महत्त्व आहे. वासुदेवशरण अग्रवाल यांच्या दोन याद्या ही देतात (वा.श. अग्रवाल, प्राचीन भारतीय लोकधर्म, अहमदाबाद १९६४, पा. ७४) वर उल्लेखिलेल्या लखनऊ संग्रहालयाच्या प्रतिमेत देवीला घेरणारे हेच आठ नाग असावेत. पूर्व भारतात मनसा बरीच लोकप्रिय आहे. तिच्या तिकडे पुष्कळ प्रतिमा मिळतात त्यामध्ये आसामची एक मूर्ती उल्लेखनीय आहे. कलियाघाट-टी-एस्टेट येथून समोर आलेल्या या शिल्पात डोक्यावर नागफणा असलेल्या देवीच्या आजुबाजूला दोन उभे नाग आहेत विशेष म्हणजे तिच्या पायाखाली कमळ व त्याखाली एक हत्ती दिसतो. मनसेचे हत्ती वाहन थोडे विचित्र वाटते, पण पुराणांत आलेले तिचे नागवाहिनी हे नाव (दे.भा. ९.१.७१-७७) आणि 'नाग' या शब्दाचे सर्प व हत्ती हे दोन अर्थ लक्षात घेता हा गुंता सुटतो (रे.चि.श.४५).

R.D. Choudhary, The Sculptures of Assam, pl. 5 on p. 26 described on p. 47 N.P. Joshi, TP., Jagadgauri Manasa, p. 36, rson haq segolele, v q.971

कोल्ह्याचे तोंड असलेली देवीका ओली

       शिवदूती आणि बर्लिन संग्रहालयात असलेली तिची प्रतिमा याची चर्चा मागे (याचा उल्लेख मागे केलेला आहे) झाली आहे, पण अलीकडे काही नवी शिल्पें समोर आली आहेत. त्याचा विचार करणे ही अगत्याचे आहे. बर्लिन संग्रहालयातच असलेल्या एका प्रतिहार कालीन छोट्या दगडी शिल्पांत कोल्ह्याचे तोंड असलेल्या दोन देवी एकामेकासमोर बसून हातांतील पात्राने काही तरी पेय घेत परस्पर भाषण करीत आहेत. त्यांच्या डोक्याभोवती असलेली प्रभावळ, वर उडणारे विद्याधर आणि आजुबाजूच्या सेवक सेविका त्यांच्या देवत्वाची निश्चित सूचना देतात. (रे.चि.श.४६) विशेष गंमत अशी की सुमारे तीनशे वर्षानंतर बांधलेल्या बरूआसागर (झाशी), उत्तरप्रदेश येथील 'जराई मंदिर नावाच्या सुंदर मंदिराच्या मुख्य दारावर अशाच बसलेल्या दोघीजणी पुनः आढळतात. गर्भगृहाच्या दारावर एकूण पाच आडव्या पट्टिका आहेत. त्यापैकी दुसरीत या दोघी एकामेकांसमोर तोंड करून बसल्या आहेत. त्यांच्या बाजूला चार चार लोकपाल क्रमाने आपल्या आसनावर आहेत. लोकपालांमध्ये असलेले त्यांचे स्थान त्यांच्या महत्त्वाकडे संकेत करते. या दोन देवी कोण असाव्यात हा प्रश्न अजून सुटलेला नाही. याच क्रमांन झाशी जिल्ह्यातील भदरवाडा या स्थानाजवळच्या रेवन गावी असलेल्या 'सियारी मातेच्या' देवळाकडे ही वळावे लागेल. हिन्दी 'सियार' म्हणजे कोल्हा, एतावता सियारीमाता म्हणजे 'कोल्ही आई' या मंदिरात असलेली प्रतिमा वीसभुजी असून तिचे तोंड कोल्ह्याचे आहे. हातांत चक्र, शंख, अक्षमाला, त्रिशूळ, घंटा, कपाल, वज्र, सर्प, दंड वगैरे आयुधं आहेत. देवीच्या आसनाखाली सिंह आहे. तिची शैव संप्रदायाशी असलेली जवळीक स्पष्ट असल्यामुळे हा शिवदूतीचाच प्रकार असावा असा तर्क करता येईल. हिचा परिचय करविणारे लेखक जितेन्द्रकुमार यांनी असे विधान केले आहे की झाशीच्या मऊरानीपुर क्षेत्रांत सियारी मातेची इतर ही मंदिरे आहेत, अर्थात् ही या भागातील आवडती लोकदेवी असली पाहिजे. (रे.चि.श. ४७).

- नी.पु. जोशी, 'शृगालवदना देवी, सियारीमाता' : कुछ समस्यात्मक अंकन,

Jriana Pravaha Research Jaurnal Varanasi XII (2000-09), pl. 3.1-3.5, pp. 9-12

- जितेन्द्र कुमार, नवीन शैव प्रतिमाएँ,

BMA., 45, pl. 1, p 107

S.D. Trivedi, The Jarai Temple of Baruasagar, Jhansi, Fig. 5, p. 29

N.P. Joshi The Jackal-faced Siva/Sivadut and allied problems, Kala XV, 2009-10,

fig. 1-4, pp. 5-9

सद्योजात शिशुसह पार्वती : गौरी

       या देवीची विस्तृत चर्चा मागे केली आहे. (भामूशा. पाः २४४-४५) पण तो पर्यंत शैव संप्रदायाच्या बंगालमध्ये लोकप्रिय झालेल्या या देवीची निश्चयात्मक ओळख सांगणारे शिल्प समोर आले नव्हते. ते आता लाभले आहे. कोशमशहर, खेताल (बोग्रा, वर्तमान जयपुरहाट) बांगलादेश येथून सुमारे १०व्या शतकातील एक अभिलिखित प्रतिमा मिळाली आहे. कमळ घेतलेली देवी बाळासह पहुडली आहे. पृष्ठशिळेवर शिवलिंग, स्कंद, गणेश, कदाचित सूर्य चंद्राची प्रतीकें (?) असून खालच्या भागांत शंख, धुपाटणे, वगैरे आहेत. विशेष म्हणजे येथे असलेल्या छोट्याशा अभिलेखांत चतुः समा नावाच्या बाईने 'गौरी शिलामयी' स्थापन केल्याचा उल्लेख आहे (रे. चि.श.४८).

Gauriswar Bhattacharya, 'The Munificence of Lady Catuhsama', EBHJI., pl. 26.5, pp. 284-91

उष्ट्रवाहिनी, ऊँटादेवी :

      वाहन म्हणून उंटाला वापरणारी ही देवी राजस्थानमध्ये लोकप्रिय आहे, किंबहुना तेथील 'पोहोकरण' ब्राह्मणाची ती कुलदेवी आहे. ही चार हाताची असून बऱ्याचदा वर, त्रिशूळ, खड्ग आणि गदा अशी तिची आयुधे असतात. कुलदेवी म्हणून हिचा उल्लेख चांदपोळ (जोधपूर) येथे पूजेत असलेल्या एका धातुप्रतिमेच्या अभिलेखांत मिळतो. ही प्रतिमा      वि.सं. १८७७ (ई.स. १८२०) ची आहे. या देवीची एक मूर्ती कलकत्ता संग्रहालयात आहे. त्याचप्रमाणे उंटावर बसणारी एक योगिनी 'श्री ठकिणी' ही भेडाघाट (जबलपुर) येथील योगिनी मंदिरांत (गोलकी मठ) आहे. विष्णुधमोत्तर पुराणांत (वि.ध. ३, ७३.३६ पान ३३४५)

'उष्ट्रगा' या नावानें एक देवी उल्लेखित आहे.

V.S.Srivastava, 'The Iconography of Ustravahini Devi' Cultural Cantawrn of India, Dr. Satya Prakash Felicitation Volume, pt. II, pls. XXXVIII-XLIII, pp. 178-187

शीतला :

     गोवर, कांजिण्या, देवी वगैरे रोगांशी संबद्ध असलेली ही देवी बरीच लोकप्रसिद्ध आहे. हिचे प्रमुख आयुध खुर आणि वाहन गाढव आहे. इतर आयुधांत अक्षमाला, बाण, कलश, धनुष्य, ढाल, त्रिशूळ, डमरू आर्जनी (केरसुणी), वगैरेची मोजणी करता येईल. हिच्या चार, सहा, आठ, दहा, बारा हाती प्रतिमा मिळाल्या आहेत. शिवाय गावोगावी बऱ्याच ठिकाणी साधारण कोरीव दगड ही 'शितळा' म्हणून पुजले जातात. उत्तरप्रदेशात चैत्र ते आषाढ महिन्यांच्या कृष्णाष्टमीला शीतलाष्टमी हे नांव असून त्या दिवशी शीतळेची पूजा आणि शिळे जेवण (बासोडा) करण्याची पद्धत आहे. (रे.चि.श. ४९)

K.K. Shukla, and K.C. Pande, 'Round Possessions of Goddess Sitala, Kala VII 2000-01, fig. 17-19, pp. 75-76

रेणुका/एकवीरा/यल्लमा :

      परशुरामाची आई व जमदग्नीची पत्नी रेणुका ही बऱ्याचशा महाराष्ट्रीय कुटुंबाची कुलदेवी आहे. माहूर किंवा मातापूर (नांदेड) हिचे प्रसिद्ध स्थान आहे. त्याचप्रमाणे नाशिकजवळ चांदवड आणि कार्त्याजवळ एकवीरा या नांवाने हिची स्थाने आहेत. पौराणिक आख्यानाप्रमाणे जगदग्नीचा वध झाल्यानंतर रेणुकेने सती जाण्याचे ठरवले. पण त्यासाठी योग्य स्थान हवे होते, म्हणून परशुरामाने एक कावड तयार केली. एका पारड्यात बापाचे शव आणि दुसऱ्यात रेणुकेला बसवून तो स्थान शोधण्यास निघाला. माहूरला आल्याबरोबर आकाशवाणीने हे स्थान योग्य आहे असे सुचवले. ऋषीच्या अन्त्येष्टीसाठी व स्वतः दत्तात्रेय तेथे आले व रेणुका सती गेली, पण जाताना लाडक्या परशुरामाला 'मी तुझ्याजवळ येईन', असा आशिर्वाद दिला व मागे वळून न पाहता ते स्थान सोडून जाण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे परशुराम निघाला तर खरा, पण थोडे चालून गेल्यानंतर आई कुठे आहे हे पहाण्यास त्याने 'यल्ल अम्मा' (आई तू कुठे? असे म्हणत मागे वळून बघितले. त्याला चितेतून प्रगट होणारी आवक्ष रेणुका दिसली. मात्र लगेच रेणुकेने त्याला 'मी आता पुढे न येता अशीच येथे राहीन' असे सांगितले. त्यामुळे रेणुकेची प्रतिमा फक्त आवक्षच असते. बऱ्याचदा खाली सिंह ही दिसतो. यल्लम्माचे एक मंदिर सौंदत्ती (धारवाड) येथे आहे.

- सरोजिनी बाबर, कुलदैवत, मुंबई १९७४, पृ. ५९०

-पृथ्वीराज भालेराव, 'माहुरची रेणुका', प्रसाद, पुणे वर्ष ४८, अंक ३, आक्टोबर, १९९४, पृ. १३-१९ - तेच, 'माहुरगढ का रेणुका शक्तिपीठ', शक्त्युपासना अंक, कल्याण, गोरखपुर, वर्ष ६१, जानेवारी १९८७, पृ. ६०-७० 

लिंबजा :

     गुजराथमध्ये पहिलवानमल्ल लोकांची ही आराध्या व कुलदेवी आहे. हे मल्ल म्हणजे मूळचे धर्मारण्यांत राहणारे वाडव ब्राह्मण आहेत. त्यांना त्रास देणाऱ्या लोहासुराचा नाश करण्यासाठी श्रीकृष्णाच्या योगनिद्रेने लिंबाच्या झाडातून अवतार घेतला अशी कथा आहे. ही चार हाताची देवी असून तिच्या हातांत वरासह त्रिशूळ, घंटा आणि घट ही आयुधें असतात. (रे.चि.श.५०) मोढराजवळ देलमाल येथे हिचे मंदिर आहे.

     - भोगीलाल जे. सांडेसरा, ज्येष्ठीमल्लजाति जते मल्लपुराण, अहमदाबाद, १९४८, पा. १४४ N.P. Joshi, 'A note on the Deities of Wrestlers in India', Kala X 2003-04, pp. 1-5

     डुकरी आणि तिची पिल्ले उत्तर प्रदेशातील ही लोकदेवी छोट्या दगडी पटावर मूळ डुक्कर रूपांत आपल्या सात (क्वचित पाच) पिल्लांबरोबर बसलेली आढळते. कधी समोर उपासक ही दिसतो. चपका (शर्वाटस्गंज) येथून मिळालेल्या एका खण्डित पटावर दोन डुकरी आपल्या पिलांसह एका झाडाखाली समोर उभ्या आहेत (रे.चि.श.५१) (लखनऊ संग्रहालय, संख्या जी. २६७), उत्तरप्रदेशांत आतापर्यंत अशी सात शिल्पे मिळाली आहेत. (रे.चि.श.५२) आठवे धुबेला (छतरपुर) मध्यप्रदेश येथील संग्रहालयात आहे. या डुकरी मातेची अजून ओळख पटलेली नाही. हरदोई जिल्ह्यात (उ.प्र.) प्रसिद्ध असलेल्या लोककथेप्रमाणे दिवाळीच्या रात्री एक सोनेरी रंगाची डुकरी पिलांसह गोमती नदीतून प्रगट होते आणि खाण्याच्या शोधात फिरत असते. जर कोणी तिला पाहिले तर ती पाण्यात उडी टाकते. तिचे दर्शन हे ऐश्वर्याचे आणि मांगल्याचे सूचक समजतात.

       या संदर्भात एका दक्षिण भारतीय शिल्पाचा आणि तत्संबंधित कथेचा उल्लेख अप्रासंगिक ठरणार नाही. सी. शिवराममूर्ती यांनी तिरूपर्णकुरम् येथील सुब्रह्मण्य मंदिराच्या एका शिल्पाकडे आपले लक्ष वेधले आहे. या शिल्पात शंकर एका डुकरीचे रूप घेऊन अनाथ झालेल्या डुकरांच्या पिल्लांना आपले दूध पाजीत आहे. संदर्भगत कथा अशी की एका राजाने शिकारीत एक डुक्कर मारला. त्याची डुकरीही मेली आणि त्यामुळे तिची सात पिल्ले अनाथ झाली. शंकराला त्यांच्या वर दया आली व त्याने मातृभूलेश्वर या नांवाने डुकरीचे रूप घेऊन त्याना दूध पाजले आणि त्यांचे संरक्षण केले. शिवराममूर्तीच्या कथनाप्रमाणे पांड्य शासकांच्या क्षेत्रांत ही परंपरा बरीच लोकप्रिय होती. (रे.चि.श. ५३)

N.P. Joshi, Catalogue, II/2, fig. 60, p. 132, also p. 40,58

C.Sivaramamurti 'Forms of Siva in Sanskrit Sources' Discovers, pls. 199, 200, pp. 187-88

लक्ष्मी :

      लक्ष्मीची मुख्यत्वेकरून तीन रूपें मिळतात, विष्णुबरोबर असलेली लक्ष्मी, स्वतंत्र प्रतिमा आणि गजलक्ष्मी, त्यापैकी विष्णुबरोबर असलेली देवी साधारणपणे द्विभुज असते व असेलच तर कमळ असते, अन्यथा कोणतेही आयुध नसते.

     लक्ष्मीच्या स्वतंत्र प्रतिमा फारशा मिळत नाहीत. कोल्हापुरच्या महालक्ष्मीचा विचार आपण दक्षिण भारताच्या संदर्भात करू. महाराष्ट्रांत महालक्ष्मीचे दोन प्रकारे पूजन करतात. एक आश्विनांत नवरात्राचे आठवे दिवशी, हिला घाघरी फुंकण्याची लक्ष्मी किंवा पिष्ठलक्ष्मी असे म्हणतात; आणि दुसरे भाद्रपदांचे महिन्यात मूळ नक्षत्रापासून दोन दिवस हिला ज्येष्ठगौरी असे म्हणतात. पिष्ठलक्ष्मीची प्रतिमा अगदीच तात्कालिक स्वरूपाची असते. भाद्रपदांतील उत्सवात दोन मूर्ती तयार करतात. ह्यांत मुख्य मुखोटा असतो. हे मुखोटे पितळीचे किंवा मातीचे असतात, वाराणसीकडे यावेळी बाजारांत महालक्ष्मी म्हणून निरनिराळ्या आकाराचे व साधारणपणे पांढऱ्या, पिवळ्या व लाल रंगाचे हे मुखोटे मिळतात. ते डब्यासारख्या साच्यात - यांना 'कोठ्या' असे नाव आहे - बसवून कापडाचे हात लावून वर साडीसारखे छानसे वस्त्र गुंडाळतात आणि दागदागिने घालून दोन प्रतिमा ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा तयार करतात. देवीच्या हातांत कोणतेही आयुध नसते.

      वर मुखोट्याचे म्हणून जे रंग सांगितले त्याची किल्ली वामनपुराणात सापाडते. १०९ तेथे एका कथेत लक्ष्मीची पांढरे, लाल, पिवळे आणि निळें अशी चार रूपें सांगितली आहेत. पांढऱ्या रूपात ती हत्तीवर बसते, ब्राह्मण तिला सरस्वती असे म्हणतात व यज्ञादिकांत मंत्रांनी तिचे स्तवन करतात. लाल देवीचे वाहन तांबडा घोडा असून ही रजोगुणमयी देवी इंद्राजवळ असते व क्षत्रिय तिला जयश्री म्हणून आळवतात. पिवळ्या वर्णाची देवी सोन्याच्या रथांत बसलेली असते, प्रजेचे पालन करणारे राजे तिला आपल्या जवळ ठेवतात व वैश्य तिची मनधरणी करतात आणि निळ्या बैलावर आरूढ होणारी लक्ष्मी शूद्रांची आराध्य होय.

      लक्ष्मीचे दुसरे लोकप्रिय रूप म्हणजे गजलक्ष्मी. अत्यंत प्राचीन अशा या स्वरूपाचे मागे वर्णन आले आहेच. या काळांत गजलक्ष्मीची द्विभुज आणि चतुर्भुज अशी दोन रूपें मिळतात (चतुर्भुज रूपांकरिता ल.सं.सं. एस्. ७६७ आणि एस् ८२३). लखनऊ संग्रहालयातील या प्रतिमेंत हत्तींची संख्या दोन नसून चार झाली आहे. हे दिग्गजांचे प्रतीक संभवते.

   हे चौघे देवीचा अभिषेक करीत आहेत. गजलक्ष्मीची रूपें भारतांत सर्वत्र मिळतात. द्विभुज रूपात तिच्या एका हातात कमळ असून दुसरा बहुतेक वरद असतो. (पहा खिचिंग, उडीसा येथील प्रतिमा) राजस्थानच्या अमझरा गावी द्विभुज गजलक्ष्मी कृष्ण व बलराम यांच्यामध्यें बसलेली दाखविली आहे. ""

नाण्यांवर लक्ष्मी :

       गहडवाल वंशासारख्या उत्तर भरताच्या मध्यकालीन राजवंशाचा सोन्याच्या नाण्यावर लक्ष्मीची प्रतिमा अंकित असते. त्याचप्रमाणें कुमारपाल तोमर याच्या सुवर्णमुद्रेवर ही ती दिसते (रे.चि. ४,५ पान २३७).

दुर्गा :

      निरनिराळी रूपें घेऊन आदिशक्तीनें चंड, मुंड, शुभ, निशुंभ, वगैरे राक्षसाचा संहार केला. त्यात महिषासुराचा संहार करणारी जी देवी तिला दुर्गा असें म्हणतात. रंभ नांवाच्या असुराला महिषीपासून अग्नीच्या प्रसादाने झालेला मुलगा महिषासुर. याने ब्रह्मदेवाची आराधना केली. त्याच्या इच्छेप्रमाणें त्याला अमरत्व तर मिळाले नाही पण एवढी सूट मिळाली की त्याचे मरण स्त्रीशिवाय दुसऱ्याच्या हातून होणार नाही. स्त्री ही अबला असल्यामुळे आपणास कोठेही भीती नाही असे समजून महिषाने पराक्रम गाजविण्यांस सुरुवात केली आणि देवांना सगळीकडून हुसकवून लावले, तेव्हां ब्रह्मा, विष्णू व शंकराच्या नेतृत्वांखाली सर्व देवांनी आपापल्या संमिलित तेजाने एक स्त्री उत्पन्न केली. हीच महाशक्ती होय. हिचेच निरनिराळ्या रूपाने वर्णन मिळते. हिनेच पुढे महिषासुराचा वध केला व पुनश्च दैवी संपत्ती आणि समृद्धीची स्थापना केली. तिचे वाहन अर्थात् सिंह हा तिला हिमालयाकडून मिळाला होता. त्याचप्रमाणें निरनिराळी आयुधें ही वेगवेगळ्या देवांकडून मिळाली. आज देशांत साधारणपणें ज्या दुर्गेची आराधना चालू आहे ती महिषमर्दिनी दुर्गा होय.

    तिचे बाहू, आयुधें, रूपें, वगैरेचा विस्तार फार मोठा आहे पण ठोकळ रूपांनी नवदुर्गा म्हणून हिची नऊ रूपें - शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चित्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी आणि सिद्धिदा प्रसिद्ध आहेत. ही नांवे काशीकडे आहेत. इतरत्र भिन्नता ही आहे.

      महिषमर्दिनीची चार व सहा हातांची रूपें गुप्तकाळांपर्यंत आपण पाहिली आहेत. या काळांत आठ व दहा (चित्र १२०) रूपें आली. बंगाल मधील बऱ्याच प्रतिमा अष्टभुजी आहेत, वर्तमान काळांत मात्र दुर्गा दशभुजी करतात. प्रतिमाशास्त्राच्या दृष्टीने या देवी स्वरूपांची नावे व हातांची संख्या खालीलप्रमाणें सांगता येईल - -

नऊ दुर्गा महालक्ष्मी, नंदा, क्षेम‌ङ्कारी, शिवदूती, महाचंडा, भ्रमरी, सर्वमंगला, रेवती, हरसिद्धि ४ हात

कात्यायनी १० हात

भद्रकाली १८ हात

दुर्गा १६ किंवा १८ हात

चामुंडा ४ किंवा ८ हात

      दुर्गेची आयुधं म्हणून वज्र, तलवार, ढाल, शूल किंवा त्रिशूल, अंकुश, धनुष्य, बाण, पाश, चक्र, सळई (शलाका), मुद्गर, डमरू, मुंड, आरसा, ध्वज, शक्ती, अक्षमाळा, दंड, शंख, पद्म, घंटा, पानपात्र, परशू, वगैरे वस्तू निरनिराळ्या प्रतिमांतून दिसतात. याशिवाय कधी कधी देवीचा हात दरडावण्याच्या मुद्रेत म्हणजे 'तर्जनी मुद्रेत' ही असतो.

     महिष हा एकाएकी मेला नाही. त्याने महिष आणि मनुष्य याशिवाय अनेक रूपें घेतली. प्रतिमांतून या दोन शिवाय जास्त अशी त्याची रूपें दिसत नसली तरी प्रकार मात्र बरेच आढळतात. काही उदाहरणें खाली देतो

१) पाड्याच्या रूपात उसळणारा असुर, देवीने त्याच्या पाठीवर जोर टाकून गळा आवळणें हें सर्वात प्राचीन रूप होय (रे.चि. बत्तीस १३).

२) पाडाच पण जमिनीवर कोसळलेला, डोक्यावर देवीचा पाय आणि दुसऱ्या हातांत त्याची शेपटी. हा प्रकार गुप्तकाळांत दिसतो. (रे.चि. बत्तीस १७)

३) महिषच पण उलटलेला, पुढच्या दोन पायांवर देवीचे पाय, मागच्या तंगड्या देवीच्या दुसऱ्या हातांत धरलेल्या व पोटांत त्रिशूळ भोसकलेला, चक्र त्याच्या अंगात रुतलेले (ल.सं.सं. एच्. २४).

४) महिषाचे कापलेले मस्तक देवीच्या पायाखाली. (ग्वाल्हेर संग्रहालय सं. ११) १९१ दक्षिण भारतांत हा प्रकार All जास्त दिसतो (रे.रे. बत्तीस १६).

५) पाड्याच्या तुटलेल्या मानेंतून मनुष्य रूपांत महिषाचे प्रगट होणें. याचे रुचिभेदानें बरेचसे प्रकार दिसतात. कधी नुसते डोकें दाखवतात, कधी कमरेपर्यंत बाहेर निघून तो वार करीत असतो तर कधी त्याचा एकच पाय पाड्याच्या गळ्यांत राहिलेला असतो. हा प्रकार आजकाल लोकप्रिय आहे, व मूर्तिशास्त्रांत याला आधार

        जातां जातां सिंहाचाही किंचित विचार करू. सुरुवातीच्या शिल्पात सिंह अनिवार्य नव्हता हे आपण पाहिले आहे. असला तरी तो नुसता जवळ उभा असे. पण पुढें मात्र तो आपल्या पंजाने महिषाचे लचके तोडताना दिसतो.

अठरा हात व दहा तोंडाची महिषमर्दिनी'

     अशा प्रकारच्या दोन प्रतिमा महाराष्ट्रांत असल्याचे आपणांस माहीत आहे. एक पुणे येथें स्वारगेटजवळ पंचमुखी मारुतीच्या मागे एका लहानश्या देवळांत, आणि दुसरी चांदा येथे बाबूपेठेच्या दक्षिणेस लालपेठेच्या हद्दीत असलेल्या माळ बराडांवर. येथे देवीच्या दोन प्रतिमा असून त्या जमिनीशी सपाट निजलेल्या स्थितीत आहेत. अठराहाती देवी असलेला दगड सरासरी दहा फूट लांब व सहा फूट रुंद आहे. पायाशी महिष पसरलेला आहे व त्यावर त्रिशूळ रोवलेला आहे. डाव्या हातापैकी एकांत राक्षसाचे डोके आहे.

सिंहवाहिनी :

       यांत देवी फक्त सिंहावर बसलेली असते. गुप्तकाळांपासून हा प्रकार वाढला व पुढेही चालू राहिला. उतरत्या गुप्तकाळांतील सिंहवाहिनीची एक सुंदर मूर्ती (हिच्या मागच्या बाजूला गजलक्ष्मी आहे) भीतरी (उ. प्रदेश) येथून मिळाली आहे (ल.सं.सं. ५५.२०१). दुसरी त्या नंतरची कन्नीज येथून मिळाली आहे, पण येथे देवी बसलेली नसून उभी आहे. (ल.सं.सं. ५५.२८७) पहिली मूर्ती चतुर्भुज असून हातांत त्रिशूळ, तलवार, ढाल आणि फूल घेतलेली आहे. दुसरी मात्र अष्टभुज आहे. हिच्या जवळ माळा, चक्र, खड्ङ्ग, त्रिशूल, घंटा व ढाल अशी आयुधे असून सामान्य उजवा अभयमुद्रेत व डावा कमरेवर ठेवला आहे. या मूर्तीचे एक नोंद करण्यासारखे वैशिष्ट्यें हे आहे की येथे त्रिशूल धरलेली एक चतुर्भुज स्त्री दाखविली आहे. अर्थातच त्रिशूलाचे हे मानव चित्रण होय. त्रिशूल पुरुष आपण मागें पाहिला आहे. देवीजवळ पुरुष दाखविणें कदाचित कलाकाराला न रुचल्यामुळे त्यानें 'त्रिशूल-स्त्री' व कदाचित 'खड्ग स्त्री'ची ही योजना केलेली दिसते.

दुर्गा महिषमर्दिनी, हातांत सूर्य व चंद्र

*सुमारे तिसऱ्या शतकांतील मथुरेहून मिळालेल्या दोन प्रतिमा समोर आल्या आहेत. एक लॉस एंजिल्स संग्रहालय येथे असून ती सहा हाती आहे. दोन हात उसळणाऱ्या महिषाला आवरीत आहेत, मधल्या हातांत खड्ग व शंख (ढाल?) आहे आणि वरच्या हातांत सूर्यमंडळ व चंद्रकोर आहे

दुसरी जवळपास त्याच काळातील आठ हाताची प्रतिमा बर्लिन संग्रहालयात आहे. तिचे साधारण हात महिषाला

आवरीत आहेत, उजवीकडील इतर हातांत खड्ग आणि सूर्यमंडल व डावीकडील हातांत चौकोनी ढाल व चंद्रकोर

दिसते. अगदी वरील हाताने ती आपल्या डोक्यावर पाळ बांधित आहे. विशेष म्हणजे देवीच्या पायाजवळ एका ऐवजी दोन सिंह दिसतात (रे.चि.श.१८). R.C. Agrawala, 'Rajasthan's contribution to early Brahmanical Iconographic' IIA Fig.

14, p. 22

Ibid., Fig. 13, p. 21

दुर्गा, चौदाहाती :

       मथुरेहून मिळालेली सुमारे चौथ्या शतकाची कमरेवाली पूर्ण खंडित असलेली पण एकूण चौदा हाताची मूर्ती एका व्यापाऱ्याच्या संग्रहात होती. आतां बेपत्ता वाटते. तिच्या हातांत जलपात्र (?), शूल, चंद्रकोर, चक्र, धनुष्य, महिषाचे पाय, मद्यपात्र, वगैरे स्पष्ट आहे. हातांतील सूर्यमंडल मात्र दिसत नाही (रे.चि.श. १९)- नी.पु. जोशी, खाजगी टिपणे

अष्टभुजा देवी :

   जगत, राजस्थान येथे दिसणारी आठ हाताची देवी, वरच्या बाजूला डावीकडे उडणारा पोपट दिसतो.

R.C. Agrawala, 'Devi Cult. at Jagat, A Review' VIJ., III (2), 1965. pl. III, pp. 282-83

वीसहाताची देवी :

 राणीवाव, पाटण, गुजराथ येथे सुमारे ११व्या शतकांतील शिल्पात वीस हात असलेल्या देवीच्या एका हातांत मासा असलेली वाटी दिसते.

   P.C. Pariku, Unique Images of Mahisamardini and Bhairava from Gujarat. Puratana. Pl. 48, pp. 96-99

सिंहरथारूढ दुर्गा:

       स्वाई, चंबा येथून प्राप्त अष्टभुजा देवी, ही सिंह जुंपलेल्या रथावर आरूढ आहे. (हे सिंह काही अंशी वाघासारखे दिसतात) सिंह रथारूढ देवीचा उल्लेख छोटी सादडी येथील सन् ४९१च्या शिलालेखांत ही आढळतो - 'सिंहोग्रयुक्त रथमास्थित चंडवेषा' (रे.चि.श. २०)

R.C. Agrawala, Durga on Lion or Tiger Chariot; Researcher, 18, 1997, pl. IV-V, pp. 7-13

M.C. Joshi, Sakla Tantrism in the Gupta Age; Aruna Bharati, Prof. A.N. Jani Felicitation Valume, Baroda, 1963, p. 77

उभयपक्षोत्कीर्ण दुर्गा :

      कन्नौज येथील सहायदेवी मंदिरात असलेले सुमारे ९-१०व्या शतकातील हे शिल्प उभयपक्षोत्कीर्ण आहे. दर्शनीभागावर दशभुजी दुर्गा असून तिच्या वरच्या बाजूला बाळाला घेतलेली आडवी माता आणि तिचे पाय चेपणारी दासी दिसते. शिल्पाच्या मागील भागावर पार्वतीचे अंकन आहे. (रे.चि.श. २१)

A.L. Srivastava, 'Recently Discovered A Unique Twintaud Pratihara Panel' Pragdhara, 15, 2004-05, pl. 74, pp. 289-95

त्रिमुखी दुर्गा :

     जहुरा (होशियारपुर) पंजाब येथे सुमारे ९व्या शतकातील पूजेत असलेली तीन तोंडाची देवी, अशा प्रकारच्या दोन प्रतिमा समोर आल्या आहेत. दोघींचे मधले मुख मानवी आहे, पण एकीत डावीकडे हत्तीचे तोंड आहे उजवे खंडित आहे. दुसरीची मुखे मात्र सिंह आणि वराहाची आहेत.

D. Handa, Trimukhi Mahisamardini EW., N.S., 29 (1-4). 1979, Figs. 2,1 pp. 153-56 刘平 लांडग्याचे तोंड असलेली देवी

       पबना (बोग्रा) बांगलादेश येथून हाती आलेली मध्यकालीन अष्टभुजा दुर्गा तूर्त महास्थान संग्रहालय, बोग्रा येथे आहे. हिचे तोंड लांडग्याचे असून पोटही मोठे आहे.. महाभारतांत विद्यमान दुर्गेच्या एका स्तवनांत तिला 'कोलमुखा' असे संबोधन आहे (महाभारत, भीष्मपर्व, २३.८, पा. २५९४) (रे.चि.श. २२)

Enamel Haque, Bengal, pl. 200, p. 247

महिषमुखी देवी :

    गुजरखेडी (सोनपत) हर्याणा येथील सुमारे ७-८व्या शतकातील एका शिल्पांत महिषाशी झगडणारी पण स्वतःचे देखील मुख महिषाचेच असलेली चार हाताची दुर्गा दिसते. तिच्या उपधाहून तलवार व घंटा आहे. येथे सिंहाचा अभाव आहे. (रे.चि.श.२३)

D. Handa, SFH., pl. 209, p. 163

दुर्गा आणि शेषशायी विष्णू :

      अमेरिकेतील एकाच्या खाजगी संग्रहात बहुतेक मध्य भारतातून गेलेली सुमारे ९व्या शतकातील अष्टभुजी दुर्गा आहे. हिच्या वरच्या भागात शेषशायी विष्णू आढळतो. गौरीश्वर भट्टाचार्य यानी हिला 'देवी विष्णुमाया' असे नांव दिले आहे (रे.चि.श.२४)

G. Bhattacharya, 'Devi Visnumaya Mahisamardini', Kala, VIII, 2003, Figs. 1-4, pp. 2-4 देवी कोर्रवयी :

        ही 'विजयदात्ती' दुर्गा दक्षिण भारतांत चोळ आणि पल्लवांच्या काळात फार लोकप्रिय होती. ही चतुर्भुज असून कधीकधी महिषासुराच्या कापलेल्या डोक्यावर उभी असते. विशेष म्हणजे हिचे वाहन म्हणून सिंहाबरोबर हरिणाचेही अंकन केलेले दिसते. (र.चि.श.२५).

S.L. Nagar, Mahisamardini in Indian Art, New Delhi, 1988, Pl. 29, p. 218

Rama Sivaram, Early Chola Art, Original and Emergence of Style. New Delhi, 1994, Fig. 104, p. 154, Fig. 178, p. 175

A. Lippe, 'Divine Images', MMJ, IV 1971, Figs, 43, 44, p. 70,71

चामुंडा :

         100 हे देवीचे क्रूर रूप आहे, व भारतभर मान्य आहे. ह्या रूपांत एक प्रकारे सर्व अमंगल, बीभत्स व भयानक वस्तूंचे सम्मेलन आहे, कारण या देवीची उत्पत्ति कौशिकी देवीच्या भृकुटीपासून संहारकार्य करण्यांकरितांच झालेली आहे. बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश, तसेच अधिकांश राजस्थान या भागांत ही देवी हडकुळी, उभे केस असलेली, लोंबणाऱ्या कोरड्या स्तनांची, अट्टहास करणारी, कचित् जीभ बाहेर काढलेली, मुंडाच्या माळा, हाडांचे दागिनें, अंगावर साप आणि पोटावर विंचू बाळगणारी, वाघाचे कातडें नेसणारी स्मशानांत पिपळांखाली राहणारी अशी दाखवतात. हिच्या वाहनांचे कार्य प्रेत, घुबड किंवा गाढवाला दिलेले आहे. गिधाड हिच्या ध्वजावर असते. ही बहुतेक आपल्या डाव्या हाताच्या करंगळीचे नख कुरतडताना, किंवा दोन्ही हातांनी स्वतःचे तोंड पसरताना दिसते. ११५ चामुंडेचे हे सामान्य स्वरूप होय, पण प्रत्येक प्रतिमेंत सर्वच लक्षणे मिळतात असे मात्र नाही (चित्र १२२). 

      अग्निपुराणांप्रमाणें हिला चार हात असून त्यांत शक्ती, चाकू, मुंड आणि शूल अशी आयुधे असावीत. अंशुमत भेदागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, वर आणि अभय तथा पूर्वकारणागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, अम्मी आणि साप अशी आयुधे असावीत. प्रत्यक्ष प्रतिमांत मात्र या पेक्षा बरेच फरक दिसतात. उत्तरभारतांत खट्‌वांग हे चामुंडेचे अनिवार्य आयुध होय. शिवाय खप्पर, तलवार, ढाल, त्रिशूल, वगैरेही रुचिभेदानें असतात.

         चामुंडेला उभी, नाचताना, दोन्ही पाय टेकून किंवा सुखासनांत बसलेली दाखवतात. प्रत्यक्ष कलाकृतींत ही देवी दोन (ल.सं.सं.जी. २८३), चार (ल.सं. ६५.१७३). आठ (ल.सं.सं.एच्. ७४), बारा (अलाहाबाद कॅटलाग सं. २८४), व सोळा (लोस एंजिल्स् संग्रहालय अमेरिका) हातांची दिसते. अलाहाबाद संग्रहालयांतील बाराहातांची चामुंडा वरच्या दोन हातानें डोक्यावर हत्तीचे कातडेही घेत आहे.

       चामुंडेला नेहमीच हडकुळी दाखवीत नसत. कन्नौज व खजुराहोच्या प्रतिमा (लोस् एंजिल्सूची मूर्ति देखील मध्य भारतांतीलच आहे) तिला साधारण स्त्री सारखी अलंकार घातलेली, मांसल शरीराची, चांगला जटामुकुट घातलेली अर्शी दाखवितात. तिन्ही ठिकाणी तिचे वाहन घुबड असून अमांगल्याचा बराच अभाव आहे. पिशिनाशनी, दंतुरा, सिद्ध चामुंडा, वगैरे चामुंडेच्या आठ प्रकारापैकी ही लक्ष्मी असणें शक्य आहे.

चामुण्डेचे काही विशेष प्रकार :

१) केरसुणी घेतलेली चामुंडा

       लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका चामुंडेच्या हातांत लांब दांडा असलेली केरसुणीसारखी वस्तू आहे. मत्स्यपुराणांत चामुण्डेला 'वर्धनी ध्वजसंयुक्ता' असे म्हटले आहे. (मत्स्य. २६०-३३-३८, पान ७२७-२८)

- श्यामानंद उपाध्याय, 'लखनऊ संग्रहालय की नवप्राप्त अप्रकाशित चामुंडा मूर्ती: BMA., 37, 1986, p. 21 ff.

२) नवग्रह घेतलेली चामुंडा

      झालावाड, राजस्थान येथील शासकीय संग्रहालयांत असलेल्या एका आठ हाती चामुंडेने आपल्या उजव्या आणि डाव्या हाताने डोक्यावर नवग्रह असलेला शिलापट्ट घेतलेला दिसतो. हे शिल्प बरेचसे खंडित आहे. (रे.चि.श. १४)

R.C.Agrawala, 'Camunda lifting the Navagraha slate, an unusual Iconographic Trant.' Researcher, 19, 1997-98, pl. XXIII-XXIV pp. 53-55

३) डोक्यावर शव घेतलेली चामुंडा

        लखनऊ संग्रहात असलेल्या आठहाती वाळक्या चामुंडेने आपल्या उपबाहूने एक शव डोक्यावर घेतलेले दिसते. या शिल्पाचा बराचसा भाग खंडित आहे. (रे.चि.श. १५)    N.P. Joshi, Catalogue, II/2, fig. 51, p. 126

४) चामुंडा स्मशान वासिनी

   अशा प्रकारच्या प्रतिमा पूर्वभारतीय कलेत मिळतात. एका ठिकाणी ती स्मशानांत असलेल्या पिंपळाखाली बसली आहे. दुसऱ्या शिल्पात ती ऊर्ध्वलिंगी नाचणाऱ्या शिवाच्या खांद्यावर पाय ठेवून नाचत आहे. पृष्ठशिळेवा स्मशानाचे भरपूर चित्रण आहे (रे.चि.श. १७)

Fradrie W. Bunce, Encyclopedia., pl. XXIV p. 1399

Enamel Haque, Bengal., pl. 219

शर्वाणी :

       हे दुर्गेचे एक रूप आहे. शर्वाणीची एक अभिलिखित मूर्ती बांगला देशांच्या टिपेरा जिल्ह्यातून मिळाली आहे. अष्टधातूची ही प्रतिमा आठ हातांची असून त्यांत बाण, खड्ग, चक्र, शंख, त्रिशूल, घंटा, ढाल व धनुष्य अशी आयुधं आहेत. " शारदातिलकतंत्रांत शर्वाणीलाच क्षेमंकरी, भद्रकाली, वेदगर्भा, अंबिका, वगैरे नांवाने उल्लेखिले आहे.

उग्रतारा :

     तारा हिचे वाममार्गात बरेच वरचे स्थान आहे. बौद्धतंत्रांमधे नील, हरित, वगैरे तारेचे बरेचसे भेद आहेत व प्रतिमाही मिळतात. बांगलादेशांत एक तारेची प्रतिमा मिळाली आहे." तिच्यावर बौद्ध प्रभाव बराच असला तरी ती प्रतिमा ब्राह्मण धर्माचीच आहे यांत शंका नाही. तारा-तंत्राशी मिळणारी ही उग्रतारा चतुर्भुज असून तिने हातांत चाकू, खड्ग व ढाल घेतली आहे. तिच्या डोक्यावर ब्रह्मा व विष्णूच्या मधे शिव असून पायाखाली शव आहे.

पंचशवाकाली :

      हे तंत्रांतील एक लोकप्रिय ध्यान आहे. देवीच्या पायाखाली एक प्रेत-शव असतेच पण त्याबरोबर पायशिळेवर इतर चार देव दाखवतात. वर नाचणारी देवी अर्थात्च काली असते. कल्पना अशी कीं शक्तीच्या सान्निध्यांशिवाय शिव हा फक्त शव आहे व तिच स्थिती इतरांची ही आहे. त्याला शिव होण्यांकरिता तिच्या पायाचाच आश्रय घ्यावयांस पाहिजे (ल.सं.सं. ३९.८९५).

शिवदूती :

       शिवदूती विषयी कथा मागे आली आहेच. शंभर कोल्ह्यासारखी ओरडणारी ही देवी विष्णुधर्मोत्तरपुराणाप्रमाणें कोल्ह्यांच्या तोंडाची असते. १९ मध्यभारतात मिळालेली शिवदूतीची एक मूर्ती सध्या बर्लिनच्या संग्रहालयांत आहे. १२० हिच्या उजवीकडील तूर्त बाकी राहिलेल्या हातांत पानपात्र आणि त्रिशूल दिसतो. मुख अर्थात्व कोल्हीचे आहे.

सद्योजात शिशूसह पार्वती व देवकी :

     आतापर्यंत देवीच्या स्थानक व आसन प्रतिमांचा विचार झाला. बंगाल, उत्तरप्रदेश व मध्यप्रदेशात देवीच्या काही शयनमूर्ती मिळाल्या आहेत. यापैकी काही बौद्ध व जैन आहेत. त्या तूर्त आपण सोडून देऊ, पण काही निश्चितच शैव आणि वैष्णवधर्माशी संबंधित आहेत. प्रथम शैव मूर्तीचा विचार करू.

एका लहान मुलाला घेऊन पलंगावर देवी झोपलेली असते. तिच्या उजव्या हातात कमळ असते व डाव्यावर तिने आपले डोके टेकलेले असते. एक दासी तिचा पाय रगडीत असते. वरच्या बाजूला गणपती व शिवलिंग दिसते. काही ठिकाणीं कार्तिकेय व नवग्रह ही दिसतात. श्री. भट्टसाली यांनी आपल्या ग्रंथांत अशा प्रकारच्या दहा प्रतिमांची नोंद केली आहे. २१ शिवलिंग व गणपतीमुळे या प्रतिमा नक्कीच शैव आहेत. ब्रह्मपुराणाच्या एका कर्धेत विवाहाचे वेळी पार्वतीची परीक्षा पाहण्याकरिता शिवाने शिशुरूप घेतल्याचा उल्लेख मिळतो, पण त्याने या प्रतिमांचे पूर्ण स्पष्टीकरण होत नाही. असाच एक उल्लेख महाभारताच्या द्रोण पर्वात ही सापडतो. २२ ज्यावेळी शंकराने रथावर उभे राहून त्रिपूराचा नाश केला, पार्वती ही त्याला पाहण्याकरिता तेथे गेली. तिच्याजवळ त्यावेळी पांचशिखा असलेले एक मूल होते. पार्वतीने देवांना 'याला ओळखता का?' असा प्रश्न केला, त्यावर इंद्राने चिडून त्याला मारण्याकरिता वज्र उगारले, पण त्याचा हात जागच्या जागींच अडकला. शेवटी गाऱ्हाणे ब्रह्मदेवांकडे गेले व त्याने ते मूल म्हणजे पार्वतीचे लाड पुरविण्याकरिता शंकरानेच घेतलेले एक रूप होय, असे जाहीर केले. ही कथा जरी येथेच संपत असली तरी पार्वतीला 'औरस पुत्र होणार नाही' असा शाप असल्यामुळे शिवाने स्वतः शिशुरूप घेऊन तिची हौस पुरवली अशी या कथेची संगती लावता येईल व या आधारावर बंगालच्या या प्रतिमा सद्योजात शिवासह पार्वतीच्या आहेत असे गृहीत धरता येईल. उत्तरप्रदेश व मध्यभारतांत ज्या मूर्ती मिळतात त्या थोड्या निराळ्या प्रकारच्या आहेत. तूर्त आपणांस ग्वाल्हेर संग्रहालयांत दोन, धुवेला संग्रहालयांत एक, खजुराहो संग्रहालयात एक, झाशीच्या राणी महाल संग्रहालयांत एक व लखनऊ संग्रहालयांतील तीन (सं.सं.ओ. २६५, ५३.२, ५३.१६८) अशा एकूण आठ प्रतिमा माहीत आहेत. यापैकी लखनऊच्या ५३.१६८ संख्यक प्रतिमेत वसुदेव नंद व नंद आणि यशोदा (खंडित) याच्यात मूल देण्याघेण्यांचा प्रसंग

दर्शविला असल्यामुळें पलंगावर निजलेली मुख्य प्रतिमा देवकीची होय यांत शंका उरत नाही (चित्र १२३). याच संग्रहालयांतील बाकी मूर्तीत एकीत (५३.२) बलराम उभा आहे व दुसरीत पलंगाखाली गदा, शंख व चक्र अशी वैष्णव आयुधं दिसतात. तेव्हां याना ही सध्या तरी देवकीच्या प्रतिमा मानण्यास प्रत्यवाय नाही. खजुराहो संग्रहालयांतील एक देवकी कृष्ण असू शकेल. ग्वाल्हेरच्या मूर्तीला नक्की ओळखणे कठीण आहे.

       खजुराहो संग्रहालयातील दुसरी मूर्ती मात्र वैष्णव नसावी, कारण तेथें वरच्या भागांत सिंहावर बसलेली देवी आणि गणपती दिसतात. खजुराहोच्या दोन्ही मूर्तीत देवी सर्पशय्येवर निजलेली आहे व तशीच ती झाशी येथेही दिसते. या प्रतिमेंत वरच्या बाजूला नवग्रह असून पलंगाच्या कोपऱ्यांत चतुर्भुज गणपती आहे व खाली ढाल तलवार दिसते. अजून तरी या प्रतिमा नक्की अशा ओळखल्या गेल्या नाहीत.

सप्तमातृका :

सप्तमातृका गटांत प्रथम प्रतिमेच्या रूपानें शिवाचे अंकन व शेवटला म्हणून गणपतीचे अंकन गुप्तकाळांपासून सुरू झाले हे आपण मागे पाहिले आहे. सुमारे सातव्या शतकांपासून हा ऊध्वरतस् शिव नाचणारा शिव झाला. जोधपूर जवळ मंडोर येथील पर्वतशिल्पात तो पाचव्या स्थानांवर नृत्य करताना आढळतो, प्रथम स्थान गणपतीने पटकावले आहे. १२३' लवकरच त्याला वणाधर हे रूप प्राप्त झाले. गोपालखेडा (जि. मथुरा, उ.प्र.) येथून मिळालेल्या शिलापट्टांत त्याचे प्रथम व गणपतीचे शेवटले स्थान आहे (म.सं.सं. ५५२). जयपूरच्या आबनेरी पट्टांत गणपती नाही पण शिव वीणाधर रूपांत तिसऱ्या स्थानांवर नाचत आहे. येथें गणपति तुटलेला असण्याची शक्यता श्री. अग्रवाल प्रतिपादन करतात. १२०'

    मध्यकाळांत सप्तमातृका पट्ट बरेच व सर्वत्र मिळतात. या सात देव्याची वाहनें तेथेंच (उदाहरणार्थ चित्रे १२४, १२५) आढळतात, तसेच बऱ्याच ठिकाणी दोन्ही कोपऱ्यात वीणा घेतलेला शिव आणि गणपतीही क्रमानें दिसतात. विशेष नोंद करण्यांसारखा म्हणजे झाशीतील राणी महालांतला एक शिलापट्ट (सं.सं. ८०) आहे. येथे सप्तमातृकांत एक गणपतीची शक्ती 'गणेशी' ही दिसते. गणपतीची ही शक्ती मध्यभारतांकरिता अगदीच नवी असावी असे वाटत नाही. कारण ग्वाल्हेरच्या संग्रहालयांत अंकुश, गदा, कमळाची कळी आणि मोदक घेतलेली गणेशाची एक स्थानक चतुर्भुज प्रतिमा आहे. (पहा लखनऊ येथील गणेशी, चित्र १४२). सप्तमातृका पट्टाशिवाय वैष्णवी, ऐन्द्री, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वगैरेच्या स्वतंत्र प्रतिमाही बऱ्याच मिळतात.

सरस्वती :

      बंगीय परंपरेप्रमाणें सरस्वती विष्णूच्या परिवार देवतात त्याच्या डाव्या बाजूला बहुतेक हाताखाली दिसते, व ती वीणा घेतलेली असते (चित्र १२६). मूर्तिशास्त्रातील या प्रकाराला वाङ्‌मयीन आधार ही आहेत.

स्वतंत्ररूपांत बंगालमधे ती वीणा, माला व पुस्तक घेतलेली चतुर्भुज रूपांत दिसते, मध्यभारतातही, ही परंपरा विद्यमान होती (ल.सं.सं. एच् २३ चित्र १२७), पण त्या बरोबरच वीणा न घेतलेल्या सरस्वतीच्याही प्रतिमा बऱ्याच लोकप्रिय होत्या. बीकानेर येथील सुप्रसिद्ध सरस्वतीच्या हातात प्रदक्षिणा क्रमाने माळा, कमळ, पोथी घट अशा वस्तू असून तिच्या पायाजवळ उभ्या असलेल्या दोन स्त्रिया मात्र हातांत वीणा घेऊन उभ्या आहेत, पण ही सरस्वती जैन दिसते. धारेचा राजा भोज याने आपल्या 'शारदासदनांत' संवत १०९१ मधें स्थापन केलेली सरस्वती आज जरी खण्डित असली तरी हिनें वीणा घेतलेली असावी असे दिसत नाही. हिच्या मागच्या उजव्या हातांत अंकुश दिसतो, तेव्हा ही कदाचित मुळांत माळा, अंकुश, पाश व घट घेतलेली असावी. 

रन्नादेवी :

      सूर्याबरोबर असलेल्या सूर्यपत्नीला गुजराथेत सूर्याणी व रन्नादेवी या नावाने ओळखतात. संस्कृतची राज्ञी व मराठीची राणूबाई (उदा. आदित्य राणूबाईची कहाणी) हिचीच रूपें असावीत. खंभातमधें रन्नादेवीच्या स्वतंत्र प्रतिमा मिळतात, तेथील काही लेखांत 'श्री रन्नादेवी मूर्तिरियं कारिता' अशी नोंद आढळते. खंभातच्या आर्ट अॅण्ड कॉमर्स कॉलेज म्युझियममधे असलेल्या सूर्याणी किंवा रन्नादेवीच्या प्रतिमेस दोन हात असून उजव्यात तीन दांड्याचे कमळ आणि डाव्यांत तोंडापर्यंत भरलेली वाटी आहे.

दक्षिण भारतांतील शक्तिप्रतिमा :

       शाक्तमतांत देवीला सर्वोपरि समजून तिची स्वतंत्र सत्तेच्या रूपानें उपासना करतात, तर शैवाकडे ती शिवाची शक्ती आणि वैष्णवांत ती विष्णूंची शक्ती म्हणून मानांस पात्र ठरते. असे जरी असले तरी शाक्तांचा वैष्णवांपेक्षा शैवांशी जवळचा संबंध दिसतो. उत्तर कामिकागमांच्या विधानांप्रमाणें शिवाची शक्ती म्हणून देवीची मूर्ती तयार करावयाची असेल तर तिला फक्त दोन हात असावेत. एक कटक मुद्रेत किंवा कमळ घेतलेला असावा आणि दुसरा सरळ लोंबतांना दिसावा. जर तिचे स्वतंत्र रूपाने अर्थात् पतीहून वेगळें अंकन व्हावयाचे असेल तर तिच्या एका हातात पोपट किंवा आरसा असावा आणि दुसऱ्यात नीलोत्पल असावे, अथवा शूल आणि पाश किंवा दुसरी शस्त्रे असावीत. स्वतंत्र स्थितीत तिला चार हात व तीन डोळे ही असू शकतात. तिच्या मागच्या हातात पाश व अंकुश ही आयुधे असून पुढचे हात मात्र अभय आणि वरद मुद्रेत असावेत. हातांची संख्या चारच्यावर ही असू शकते.

       देवाजवळ असलेली देवी बाजूला उभी, त्याच आसनांवर बसलेली किंवा देवासह आलिंगन मुद्रेत असते. काही ठिकाणी ती अंकांवर बसलेली दिसते. विशेष ध्यानें सोडली तर एकटी किंवा पतीबरोबर असलेल्या देवीचे शरीर पुष्ट, स्तन गोल व भरलेले, चेहरा सुंदर आणि प्रसन्न असून ती तारुण्यानें मुसमुसत असते. देवी प्रतिमांचे वर्गीकरण विष्णू, शिव आणि ब्रह्मदेव अशा तीन प्रमुख देवांना घेऊनच क्रमाने महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती असे करता येईल. या तीन मुख्य रूपाचा त्यांच्या ठळक उपरूपासह विचार करून काही किरकोळ ध्यानांचे ही विवेचन करू.

महालक्ष्मी आणि लक्ष्मी :

      मुळांत जरी ही एकाच देवीची दोन रूपें असली तरी ध्यानभेदाने फरक केला जातो. महाराष्ट्रात महालक्ष्मी ही पुष्कळ लोकांची कुलदेवता आहे. कोल्हापूरची अधिष्ठात्री देवी अंबाबाई आणि महालक्ष्मी या दोन्ही नावाने ओळखली जाते. चंडीकल्पांत 'सेवे सैरभ मर्दनीमिह महालक्ष्मीम्' असें सांगून ही एक रूपता स्वीकारली गेली आहे. १२८ विश्वकर्माशास्त्रांप्रमाणे कोल्हापूरची महालक्ष्मी चतुर्भुज असून तिच्या हातात पात्र, गदा, ढाल, आणि श्रीफल अशा वस्तू आहेत. डोक्यावर असलेले शिवलिंग तिचे वैशिष्ट्य होय. महालक्ष्मीच्या या स्वरूपाच्या कित्येक धातुमूर्ती अजूनही लोकांच्या देव्हाऱ्यांत आहेत (चित्र १२८). कोल्हापूर शिवाय इतरत्र महालक्ष्मी आणि लक्ष्मी यांच्या ध्यानांत फरक नसतो असे विश्वकर्माशास्त्रानेच नमूद केले आहे.

    विष्णुप्रकरणांत आपण श्रीवत्स चिह्नांचा विचार केला आहे. या चिन्हांचे लक्ष्मीशी जवळचे नाते आहे. तंजावर जिल्ह्याच्या एणादि गांवातून मिळालेल्या उत्तरपल्लव काळच्या (सु. ९ वे शतक) एका श्रीवत्साकार धातूच्या चिन्हांत लक्ष्मीचे रूप मोठ्या खुबीने गोविले आहे. स्वतंत्र लक्ष्मीची द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन ध्यानं लक्षण ग्रंथांत आढळतात. कमळ, घट आणि श्रीफळ या तिच्या हातांतील मुख्य वस्तू होत.उत्तरेंप्रमाणें दक्षिणेंतही गजलक्ष्मी बऱ्याच जुन्या काळापासून दिसते. तिचे भव्य दर्शन पल्लव कलेंत महाबलीपुरम् येथे होते. त्याचप्रमाणे ती वेरूळ येथेही पद्मद्यसनांत कमळावर बसलेली आढळते. 

विष्णूंबरोबर असलेली लक्ष्मी सामान्यतः द्विभुज असते.

     वाङ्मयांत लक्ष्मीची महालक्ष्मी, स्वर्गलक्ष्मी, ब्राह्मीलक्ष्मी, जयलक्ष्मी, राज्यलक्ष्मी वगैरे बरीच नांवे आढळतात, पण मूर्ती शास्रांत प्रत्येक सूप स्वतंत्रपणे ओळखता येत नाही. ठळक प्रकार म्हणजे लक्ष्मी आणि गजलक्ष्मी, कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेल्या 'माता' किंवा 'मातृका' रूपिणीची चर्चा आपण मागे केली आहे (भामूषा.पा. २१९) कुषाण काळानंतर हा प्रकार सहसा आढळत नाही, फक्त एक अपवाद आतापर्यंत माहित आहे, त्याची चर्चा पुढे करू. प्रथम लक्ष्मीकडे वळू.

उलूकवाहिनी लक्ष्मी :

       लक्ष्मी आणि घुबड (उलूक, उल्लू) याचा संबंध पूर्व भारतीय कलेत दिसतो. तिकडच्या ही आतापर्यंत फक्त दोनच प्रतिमासमोर आल्या आहेत. एक म्हणजे रायगंज (उत्तर दीनाजपुर) बांगलादेश येथील सुमारे १२व्या शतकातील आलिंगन मुद्रेत गरूडारूढ लक्ष्मीनारायण प्रतिमा येथे लक्ष्मीचा डावा पाय घुबडावर आहे. (रे.चि.श. ३३)

Gauriswar Bhattacharya, The Visnu Image from Bengal, JPRB., 12, 2008-09, fig.,    2.6, p. 7

       दुसरे शिल्प कूष्मांडी (प. दीनाजपुर) बांगलादेश येथून मिळाले आहे, व तूर्त कोलकत्ता येथील स्टेट आक्र्यालाजिकल गॅल्ली दुसरे शिल्य कूष्मांडी (प. सीताजात उच्चासनावर बसलेल्या लक्ष्मीच्या हातांत श्रीफल (बेलफळ) मांडीवर मूल व अतिरिक्त हातांत धान्य मंजरी आहे. या शिल्पांत लक्ष्मीच्या दोन रूपांचे म्हणजे धान्यलक्ष्मी आणि संतानलक्ष्मी यांचे एकीकरण झालेले दिसते. (रे.चि.श. ३४)

Enamel Haque, Begal, pl. 227, p. 283

गजलक्ष्मी, पंख असलेली :

      जुन्या अखंड भारताच्या उत्तर पश्चिमी भागात मिळालेली, तूर्त अलबर्ट म्यूझियम, लंडन येथे असलेली गजलक्ष्मी उच्चासनावर बसली आहे. अभिषेक करणारे हत्ती बरेचसे खंडित आहेत. देवीला पंख दिसतात.

  गजलक्ष्मी आणि सिंह :

         बऱ्याचशा शिल्पांत गजलक्ष्मी आणि वाहनरूपांत सिंह यांची सांगड घालून लक्ष्मी आणि पार्वती किंवा दुर्गा यांची एकरूपता दाखवण्याच्या प्रयत्न केलेला दिसतो. काही ठळक उदाहरणे पहा.

१) पाकिस्तानमधून हाती आलेली व तूर्त ब्रिटिश म्यूझियम, लंडन येथे असलेली प्रलम्ब पादासनांत आसनारूढ देवी (सुमारे ७वे शतक) च्या डोक्यावर अभिषेक करणारे हत्ती आता खंडित असले तरी त्याच्या सोंडेतील घागरी स्पष्ट आहेत. देवीच्या पायाजवळ असलेल्या सिंहाचा पुढील भाग नीट दिसतो.

N.P. Joshi, Catalogue I, Line Drawing 68, p. 71

२) बिलसाड (एटा) उत्तर प्रदेश येथे सिंहावर बसलेल्या गुप्त कालीन गजलक्ष्मीचे स्पष्ट दर्शन घडते. देवी द्विभुज आहे. सिंहारूढ गजलक्ष्मीचा उल्लेख लक्षण ग्रन्थात आढळत नाही. कदाचित हे एकानंशा आणि गजलक्ष्मीचे एकीकरण असू शकेल. (र.चि.श.३५)

A.L. Srivastava, Sinhavahini Gaja-Laksme, A unique icon in Indian Sculptural Art, EW., 42, (2-4) 1992, Fig. 1-3, pp. 485-88

३) ढाका संग्रहालय, बांगलादेश येथे असलेल्या इ.स. ११७४च्या शिल्पात वर, अंकुश, पद्म आणि घट घेऊन एक चतुर्भुज देवी उभी आहे. डोक्यावर अभिषेक करणारे हत्ती आणि पायाखाली सिंह आहे. प्रतिमेवर राजा लक्ष्मणसेनच्या वेळेचा लेख आहे. (रे.चि.श.३६).

N.K. Bhattasali, IBBS., pl. LXIX, pp. 202-03

या शिवाय गजलक्ष्मीची इतर ही काही शिल्पे लक्षात ठेवण्यासारखी आहेत. त्यांच्याकडे ओझरती दृष्टी टाकू. गजलक्ष्मी, स्नान :

Ras job aap stire lear

           पुराणांत आलेल्या वर्णनाप्रमाणे सागरातून प्रगट झालेल्या 'श्री' किंवा लक्ष्मीला गजांबरोबरच गंगा, यमुना, वगैरे नद्यानीही स्नान घातले. काही शिल्पांत देवीच्या बाजूला घागरी घेतलेल्या या नद्या दिसतात. स्कंदपुराणांत देवीच्या बाजूला घागरी घेतलेल्या या नद्या दिसतात. स्कंदपुराणांत (स्कंद वैष्णव, १४.६-८ पा. ८०१) अशा चौदा नद्यांची नांवे दिली आहेत. काही प्रतिमात या नद्या खालच्या पुष्करणीतून पाणी घेऊन देवीला स्नान भाज्यासाठी वर असलेल्या हत्तीना देत आहेत. (रे.चि.श. ३७).

R.C. Agrawala, 'A Rare Image of Gaja-Laksmi from Rajasthan, JBRS., XXXXV, 1-4, 1959, pp. 1-4

Ibid, unpublished temples of Rajasthan, A.A., Tome XI, Fas 2, 1965, fig. 26, p. 60 काही ठिकाणी कृष्ण व बलराम देखील हे काम करताना दिसतात (रे.चि.श.३८) कृष्ण-बलरामचा गजलक्ष्मीशी संबंध इतरत्रही आढळतो.

R.C. Agrawala, 'A note on pitcher carrier, Gaja-Laksmi, Relief, Kala VIII, 2003, fig. 2, p. 6

तोरणलक्ष्मी :

       ओडिसातून मिळालेल्या (तूर्त पटना संग्रहालय) सुमारे ८-९व्या शतकाच्या एका द्वारतोरणाच्या ललाटपट्टिकेवर मधोमध जावक्ष गजलक्ष्मी आहे. साधारणतः लक्ष्मीचे आवक्षरूप कमी दिसते.

J.N. Banerjee, DHI., p. 375 N.P. Joshi, personal notes

गजलक्ष्मी सरस्वती :

       राजस्थानांतून समोर आलेल्या या मध्यकालीन शिल्पांत ललितासनांत बसलेल्या देवीच्या हातांत मातुलुंग/श्रीफळ, पद्म, अक्षमाला, आणि विद्या (पोथी) आहे. अभिषेक करणारे हत्ती आहेतच. मार्कंडेयपुराणांत (मार्कडेय., प्राधानिक रहस्य, १६-१०, पान ६५४) (वैकृतिक रहस्य, २४-२५, पा. ६५७) महालक्ष्मी आणि सरस्वतीचे एकीकरण दाखवताना महाविद्या, भारती, ब्राह्मी, वेदगर्भा, वाक्, वगैरे नांवाचे उल्लेख केले आहेत.

R.C. Agrawala, An Unusual Gaja-Laksmi with Manuscript from Rajasthan, Pragdhara, 14, 2003-04, L.D. on p 241, pp. 241-42

सरस्वती : 

       सरस्वती विद्येची देवी म्हणून जरी मान्य असली तरी या काळांत तिची स्वतंत्र मंदिरें असल्याचे किंवा तिच्या उपासकांचा वेगळा पंथ असल्याचे ऐकिवांत नाही. सरस्वतीच्या प्रतिमा मात्र लहान मोठ्या आकारांत मिळतात. साधारणपणें तिचें रूप चतुर्भुज असून हातात अक्षमाला, कमळ, पुस्तक, वीणा, कमंडलू, वगैरे वस्तू देण्याचे विधान आहे, पण प्रत्यक्ष मूर्तीत थोडा निराळा प्रकार आढळतो.

       गंगैकोण्डशोलापुरम् येथील सरस्वती दोन हाताची असून तिच्या डाव्या हातात पुस्तक आहे. बागळी येथील देवी चार हाताची असून अक्षमाला व पुस्तक या बरोबरच मागच्या हातात तिने गणपतीसारखें अंकुश आणि पाश घेतले आहेत. १३२ हळेबीड येथील एक सरस्वती वीणा घेतलेली असून षड्भुज आहे तर दुसरी नृत्य करताना दिसते.

याच प्रसंगाने धारवाड जिल्ह्यातील गदग येथून मिळालेली एक व तिच्या बरोबरच मुंबईच्या संग्रहालयांत असलेली यांचे उत्तर कामिकागमांतील ध्यानाशी साम्य असते. तिची दुसऱ्या प्रकारची मूर्ती उत्तर भारतीय परंपरेत घडविली असशी असे वाटते. बेरूळमधे असलेल्या या चतुर्भुज प्रतिमेत शिवलिंग, गणपती, अग्निकुंडे, वगैरे दिसतात.

       गोधा किंवा घोरपड हिचा गौरीशी संबंध आहे (गोधासना भवेद्‌गौरी). भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुर्ण यांच्या संग्रहालयांतील क्रमांक ३५१ ची प्रतिमा उमामहेश्वराची असून तेथे पार्वतीच्या पायाखाली घोरपड दाखविली आहे. ही मूर्ती प्रारंभिक होयसळ काळांतील वाटते. गोधा असलेली पार्वतीची एक सुंदर धातुप्रतिमा (सुमारे १०-११वे शतक) इंदूरच्या डॉ. नागू यांच्या संग्रहात आहे. येथे गौरीच्या हातात क्रमानें वर, अंकुश, पाश आणि अभय असे असून प्रभावळीत वरच्या बाजूला उजवीकडे शिवलिंग व डावीकडे गणपती दिसतो.

२) अन्नपूर्णा :

         शंकराच्या पत्नीचे हे अत्यंत सौम्य ध्यान असून तिच्या एका हातात भांडे व दुसऱ्यांत पळी असते. महाराष्ट्रांत प्रत्येक वधू आपल्या बरोबर प्रथम सासरी येतांना माहेरहून अन्नपूर्णेची प्रतिमा आणते व ती पुढे नेहमीच देवात ठेवली जाते. अन्नाची पूर्ति करणारी देवी म्हणून गृहस्थाना हिचे विशेष महत्त्व आहे. श्रीराव यांनी हिच्या चतुर्भुज ध्यानांचाही उल्लेख केला आहे. यात अभय आणि वरांसह पाश व अंकुश असावेत असें विधान आहे. हैदराबाद येथील स्टेट म्यूझियममधे तेराव्या शतकांतील सुरेख दागिन्यांनी नटलेली द्विभुज अन्नपूर्णेची पाषाण प्रतिमा आहे. काकतीय काळातील या मूर्तीच्या डाव्या हातात भांडे असून देवी उजव्या हाताने त्यातून भरलेली पळी काढीत आहे. काशीत अन्नपूर्णेच्या सुवर्ण प्रतिमेचे हेच ध्यान आहे.

मथुरा संग्रहालयांत दोन कमळांमधे पूर्ण पात्र घेतलेल्या एका उभ्या देवीची मूर्ती आहे. गुप्तोत्तर काळातील ही प्रतिमा डॉ. अग्रवालांच्या मतें अन्नपूर्णेची असावी.

नेपाळच्या गंगाधर-शिवपार्वती प्रतिमेत असलेल्या अन्नपूर्णेची चर्चा मागेच झाली आहे (पान १७८).

(३) दुर्गा

महिषमर्दिनी दुर्गा शाक्तांचे एक मुख्य आराध्य होय. तिची संक्षिप्त कथा मागे आलेली आहेच. दक्षिण भारतीय कलेत तिची अधोलिखित रूपें मिळतात.

क) सिंहावर पाय ठेवून उभी असलेली दशभुजा देवी. येथें महिष दिसत नाही. १३५

ख) महिषांतून प्रगट झालेल्या असुराचा वध करणारी दशभुजा कात्यायनी. १३६

ग) गंगैकोण्डशोलपुरम् येथील तशाच प्रकारची दुसरी प्रतिमा, पण येथे महिष हा महिष मुख मानवांच्या रूपांत रुशासिदाखविला आहे.

घ) अशाच प्रकारच्या महिषासुराचे व देवीचे युद्ध हे दृश्य महाबलीपुरम् आणि वेरुळ दोन्ही ठिकाणी दिसते.

ङ) महिषाचे तोंड दाबत असलेली दुर्गा. १९१९ ऐहोळे येथील अष्टभुजा देवी डाव्या गुडघ्याने महिषाला जमीनीवर रेटत असून डावी कडील एका हाताने त्याचे तोंड आवळत आहे (र.चि. बत्तीस १५). देवीच्या हातांत

त्रिशूल, खड्ग, (रिकामा), चक्र, शंख व ढाल आहे.

च) महिषाचे डोक्यावर उभी चतुर्भुज किंवा अष्टभुज देवी. देवीच्या मागच्या हातांत चक्र व शंख असून साधारण हात-उजवा वरद मुद्रेत आणि डावा कटिविन्यस्त असे आहेत. देवीच्या पायाखाली महिषाचे भलेमोठे कापलेले डोके आहे (रे.चि. बत्तीस १६). तंजावरच्या बृहदीश्वर मंदिरांचे बाहेरचे बाजूस दिसणारे देवीचे हे रूप इतरत्रही दिसते. पण उत्तरेंत मात्र फारसे आढळत नाही.

    जाता जाता हे नमूद करावयास हवे की उत्तरेतील काही मूर्तिप्रमाणे दक्षिणेतही देवीजवळ सिंह आणि हरिण असे दोघे पशु दिसतात. कारण तेथे (तमिळ देशांत) हरिणाला देवीचे दुसरे वाहन समजतात.

४) चामुंडा :

      देवीचे हे अत्युग्ररूप उत्तरेकडेच नव्हे तर दक्षिणेतही प्रचलित होते. श्री. शिवराममूर्ति यांच्या कथनांप्रमाणें दक्षिण भारताच्या सुरूवातीच्या शिल्पांत विस्तवाच्या ज्वाळेंसारखे विस्फारलेले केस, कपाल-यज्ञोपवित, स्तनाभोवती गुंडाळलेला साप आणि प्रेत कुंडलें ही चामुंडेची वैशिष्ट्ये होत. तमिळ जिल्ह्यांतील चामुंडेचा बांधा साधारण स्त्रीसारखा असतो; पण कानडी जिल्ह्यांतील उत्तर मध्यकालीन कलेत तिला हडकुळी आणि भयंकर दाखवतात. १४२

५) भैरवी :

  इतर देवतांच्या शक्तीप्रमाणे भैरवाची ही शक्ती काही शिल्पांत दिसते. बंगलोर संग्रहालयात अशी एक प्रतिमा आहे (सं.सं.एम्.जी.एम्. ३९). ही स्थानक प्रतिमा सहा हाती असून प्रदक्षिणा क्रमाने खड्ग, आक्रमक राक्षसाच्या शरीरात भोसकलेली सुरी, त्रिशूळ, खट्वांग, डमरू व मुंडासहित कपाल अशा वस्तू आहेत. हिनें सर्पकुंडलें, जड मेखला आणि नूपूरें घातली आहेत. मुख गंभीर असले तरी भयंकर नाही. परिवार देवताबरोबर डावीकडें उडी मारणारा कुत्रा दिसतो.

६) सप्तमातृका :

       - या सात देवींची चर्चा मागे आली आहे. या मातृका बहुतेक बसलेल्याच दाखवतात. वेरुळ येथे चामुंडेचे वाहन म्हणून घुबड दाखविले आहे. पूर्वकारणांगमांत त्याचा आधार सापडतो. 

७) ज्येष्ठा :

        महाराष्ट्रात 'अक्काबाई' म्हणून प्रसिद्ध असलेली ही लक्ष्मीची वडील बहिण होय. समुद्रमंथनांच्या वेळी दोघी बहिणीत ही प्रथम आली व म्हणूनच हिला ज्येष्ठा असे नांव मिळाले. १४ धाकटीला तर विष्णूनें पटकावले. पण मोठीचा हात धरावयास कोणी तयार होईना. शेवटी कपिलमुनींनी हिच्याशी लग्न लावले. लिंगपुराणाप्रमाणे ज्येष्ठेचा नवरा दुस्सह नांवाचा ब्राह्मण होता. बौद्ध आणि अवैदिक धर्मांत रुची असणाऱ्या व दारिद्र्य, आळस, स्वार्थ, कलह या सर्वांची आवड असणाऱ्या या बायकोच्या जाचांस कंटाळून त्याने एका तळ्यांत उडी घेतली.

     २. दक्षिणेत ज्येष्ठेचे बरेच महत्त्व दिसते. कित्येक मंदिराच्या एका कोपऱ्याच्या तिची जागा असते पण तेथें कोणी पूजा मात्र करीत नाहीत. काही ठिकाणी हिची मूर्ती काढून फेकून दिलेली असते. विष्णुधर्मोत्तपुराणांप्रमाणें हिची दोन रूपें आहेत - रक्त ज्येष्ठा आणि नील ज्येष्ठा. ज्येष्ठा ही द्विभुज असून तिच्या एका हातांत नीलोत्पल असतें व दुसरा अभय मुद्रेत असतो. प्रतिमेत मात्र पुष्कळदां नीलोत्पल नसून तिचा हात मांडीवर टेकलेला असतो. शरीराने ती लांबट ओळाची, लंबस्तनी आणि जाड मांड्यांची असते. तिच्याजवळ केरसुणी आणि कावळा बसलेला ध्वज असतो. गाढव हे तिचे वाहन होय. (रे.चि. चौतीस २८)   लौगाक्षि आणि लघुशंखस्मृतीप्रमाणें तिचा वास मीठांत दिवसा कवठाच्या छायेत, रात्रीच्या वेळी दही यांत व शमी आणि सप्तमीच्या दिवशी आवळ्यांत असतो. 

८) गंगा :

     गंगेची प्रतिमा गंगाधर मूर्तीत पहावयास मिळते. गंगावतरणांच्या दृश्यांत ती स्वर्गातून शंकराचे मस्तकावर उडी घेताना दिसते. सुमारे सहाव्या शतकातील ऐहोळे (शैवगुहा), तसेंच घारापुरी (मुख्य गुहा) येथील शिल्पांत दिसणारी ही गंगा तीन डोकी असलेली किंवा तीन रूपें असलेली दाखविली आहे. अशा प्रकारचे अंकन तिच्या 'त्रिपथगा' या नांवाकडे संकेत करते.

चि ७

प्रचि ८

प्रचि १२

प्रचि १३

प्रचि १४

प्रचि १७

प्रचि १८

प्रचि १९

प्रचि २०

प्रचि २१

प्रचि २२

प्रचि २३

प्रचि २४

प्रचि २५

प्रचि २६

प्रचि ३४

प्रचि ३५

प्रचि ३६

प्रचि ३७

प्रचि ३८

प्रचि ३९

प्रचि ४०

प्रचि ४१

प्रचि ४८

प्रचि ५१

प्रचि ५२

प्रचि ५३

प्रचि ५४

प्रचि ५५

प्रचि ५६

सप्तमातृका

पंकज समेळ,

प्रागैतिहासकालापासून मानवाने मातृदेवतांचे पूजन केले आहे आणि त्याचे पुरावे उत्खननात मूर्त्यांच्या रुपात सापडले आहेत. साधारणपणे २५००० वर्षांपूर्वी उत्तर पुराश्मयुगीन मानव स्त्रीदेवतेची पूजा करत होता हे बागोर (उत्तर प्रदेश) येथे केलेल्या उत्खननात आढळून आले. येथे केलेल्या उत्खननात गोलाकार कट्ट्यावर त्रिकोणी आकाराचा दगड आढळून आला. या दगडावरील त्रिकोणी चिन्ह कोरलेले नसून नैसर्गिक आहे. तेथील बैगा आणि कोल जमातीच्या स्त्रिया अशा प्रकारच्या दगडांची पूजा कढाई-की-देवी या नावाने करतात. ही देवी आरोग्याचे आणि सुफलनाचे प्रतिक मानली जाते. सिंधू संस्कृतीच्या अनेक स्थळांवर केलेल्या उत्खननात मातृदेवतांच्या स्त्री-मूर्ती सापडलेल्या आहेत. त्याचबरोबर एका सिंधू मुद्रेवर कोरलेल्या सात स्त्रियांचे शिल्पांकन महत्त्वाचे ठरते, कारण सप्तमातृकांचा तो सर्वात जुना पुरावा असावा.

भुलेश्वर मंदिरातील मातृका ( फोटो )

सप्तमातृकांच्या उत्पत्तीबद्दल पुराणांमध्ये वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या आहेत. महाभारतातील कथेनुसार प्रल्हादानंतर सत्तेवर आलेल्या अंधकासुराला मारण्यासाठी प्रमुख देवतांनी आपली शक्ती निर्माण करून त्यांना युध्दात पाठवले. कुर्मपुराणानुसार अंधकासुर मारला गेल्यानंतर भैरवाने ह्या मातृकांना पाताळात पाठवले. परंतु ह्या मातृकांनी स्वतःची भूक भागवण्यासाठी सर्वत्र हाहाकार माजवण्यास सुरुवात केली. त्यांना शांत करण्यासाठी भैरवाने नरसिंहाची प्रार्थना केली आणि नंतर नरसिंहाने पाताळात जाऊन मातृकांना शांत केले. सुप्रभेदागम ग्रंथानुसार निर्रिता राक्षसाचा वध करण्यासाठी ब्रम्हाने सप्तमातृकांची निर्मिती केली. देवीने केलेल्या सिंहनादापासून सप्तमातृकांची उत्त्पती झाली अशी कथा वामनपुराणामध्ये सांगिलते आहे. मार्कंडेयपुराणानुसार अंबिका व चामुंडा यांनी रक्तविज राक्षसाला युध्दात मारून टाकले. या युध्दात इतर मातृकांनी अंबिका व चामुंडा यांना मदत केली होती. सप्तमातृकांचा उल्लेख ऋग्वेद, गोभिलस्मृती, मत्सपुराण, वराहपुराण इ. धार्मिक ग्रंथात वाचायला मिळतो.

वेरूळ लेण्यातील सप्तमातृका ( फोटो )

सप्तमातृका ह्या प्रमुख देवतांच्या शक्ती मानल्या जातात. मातृकांची संख्या सुरुवातीच्या काळात ७ किंवा ८ होती. पण पुढील काळात त्यांची संख्या १६, ३२ आणि ६४ अशी बघायला मिळते. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची यादी दिलेली आहे. ब्रह्माची ब्राह्मी/ब्रह्माणी, इंद्राचीइंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाचीमाहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, यमाची चामुंडा या प्रमुख देवतांच्या शक्ती. त्याशिवाय शिवदूती, नारसिंही, योगेश्वरी, काली, वारुणी आणि वैनायकी या मातृकांचे संदर्भसुध्दा विविध पुराणांमध्ये वाचायला मिळतात.

पाटेश्वर लेण्यातील अष्टमातृकापट ( फोटो )

भारतातील सर्वात जुना सप्तमातृकापट मथुरेजवळील धनगाव येथे सापडला. हा शिल्पपट कुषाणकालीन असून सद्यस्थितीत मथुरा संग्रहालयात जतन करून ठेवण्यात आलेला आहे. यातील मातृकांचा उजवा हात अभयमुद्रेत आणि डाव्या हातात कमंडलु धरलेला आहे. ह्या सर्व मातृका कोणत्याही आयुधाशिवाय आणि वाहनाशिवाय आहेत. कुमारगुप्त पहिला याचा मांडलिक विश्ववर्मन याच्या गंगाधर शिलालेखानुसार (सन ४२३-४२४) विश्ववर्मन याने मातृदेवतेचे मंदिर उभारले होते. बदामी येथील चालुक्य राजवंश सप्तमातृकांची पूजा करत होते आणि त्यांचे शिलालेख ह्या गोष्टीची साक्ष देतात.

छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयातील सप्तमातृका शिल्प ( फोटो )

सुरुवातीच्या काळात कोणत्याही वाहन आणि आयुधाशिवाय असलेल्या मातृकांच्या मूर्तिशास्त्रात हळूहळू बदल होत गेले. मातृका ह्या प्रमुख पुरुष देवतांच्या शक्ती असल्यामुळे आणि शक्ती हा शब्द स्त्रीलिंगी असल्यामुळे, त्यांच्या मूर्तीस्त्रीरुपात घडवल्या जातात. प्रमुख देवतेची मातृका प्रमुख देवतेसारखीच असली पाहिजे, तसेच मातृका बसलेल्या असाव्यात, त्यांना चार हात असावेत, त्यापैकी उजवा हात अभयमुद्रेत, डावा हात वरदमुद्रेत आणि उरलेल्या दोन हातात प्रमुख देवतेची आयुधे असावीत असे तसेच सुप्रभेदागम या ग्रंथात सांगितले आहे. सप्तमातृकांच्या मुर्त्या दिसायला एक सारख्याच असतील, तर अशावेळी त्यांच्या वाहनांवरून आणि आयुधांवरून मातृकांची ओळख ठरवता येते. काही शिल्पपटांमध्ये मातृकांच्या मांडीवर किंवा त्यांच्या शेजारी मातृत्वाचे प्रतिक म्हणून लहान मुले दाखवली आहेत. गुप्तकाळापासून सप्तमातृका शिल्पपटात सुरुवातीला वीरभद्र (शिव) आणि सर्वात शेवटी गणपतीचे अंकन करण्यास सुरुवात झाली. अनेकदा वीरभद्र वीणावादन करताना दाखवलेला असतो. सप्तमातृका पटाशिवाय वैष्णवी, इंद्रायणी, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वैनायकी इ. मातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमासुध्दा बघायला मिळतात.

शिवाशी निगडीत असल्यामुळे शैवमंदिरात किंवा शैवलेण्यात सप्तमातृकांचे शिल्पांकन अनेकदा बघावयास मिळते.

राजा दिनकर केळकर संग्रहालयातील सप्तमातृकापट

मातृकांचे वर्णन

ब्रह्माणी: हिला चार मुखे असून अंग सुवर्णासारखे तेजस्वी असते. उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात अक्षयसूत्र आणि दुसऱ्या हातात कमंडलु असते. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच तिच्या डोक्यावर करंडमुकुट असतो. ब्रह्माणी लाल रंगाच्या कमळावर बसलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: हंस

वैष्णवी: उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात चक्र आणि दुसऱ्या हातात शंख असतो. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच डोक्यावर किरीटमुकुट असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गरुड

इंद्राणी: इंद्राणीला चार डोळे आणि चार हात असतात. उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असून इतर दोन हातात वज्र आणि शक्ती धारण केलेली असते. हिचा रंग लाल असून डोक्यावर किरीट असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: ऐरावत/हत्ती

माहेश्वरी: हिला चार हात असून उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असतो. इतर दोन हातात शूल आणि अक्षमाला धारण केलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: वृष/बैल

कौमारी: चार हातांपैकी उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा हात वरद मुद्रेत असतो, तर इतर दोन हातात शक्ती आणि कोंबडा असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: मोर

वाराही: हिचे मुख वराहासारखे असून डोक्यावर करंडमुकुट असतो. तिच्या हातात हल आणि शक्ती असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: महिष

चामुंडा: इतर मातृकांपेक्षा हिचे शिल्पांकन भयावह असते. केस विस्कटलेले असतात. डोळ्यांचा रंग लाल असतो. हातात कपाल आणि शूल असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. यज्ञोपवीत म्हणून मुंडक्यांची माला आणि मुंडक्यांचा मुकुट धारण केलेला असतो. छातीच्या बरगड्या दिसत असतात, स्तन ओघळलेले असून सुळे बाहेर आलेले असतात. कधीकधी हिच्या पोटावर विंचूचे शिल्प असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गिधाड/कावळा/शव

वैनायकी, पाटेश्वर लेणी

वैनायकी, भुलेश्वर मंदिर

वैनायकी, भुलेश्वर मंदिर

वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांच्या उत्त्पतीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असताना वराहपुराण त्यांचा संबंध आठ मानवी दोषांशी जोडतो. वराहपुराणानुसार योगेश्वरी, माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, चामुंडा आणि वाराही या मातृका अनुक्रमे काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर, पैशून्य(पशुत्व) आणि असूया या दोषांची प्रतिके आहेत.

घारापुरी लेण्यातील सप्तमातृका

महाराष्ट्रातील काही सप्तमातृका शिल्प

घारापुरी लेणी

वेरूळ लेणी (भव्य आकारातील मातृका)

वाडेश्वर मंदिर, अंभई (ललाटबिंबावर सप्तमातृका)

भुलेश्वर मंदिर, यवत (वैनायकी मातृका)

पाटेश्वर मंदिर व लेणी परिसर (अष्टमातृका आणि मंदिरात वैनायकीची स्वतंत्र प्रतिमा)

धर्मापुरीचा किल्ला (अंबेजोगाईपासून साधारणपणे २५ किमी)

औंढ्या नागनाथ मंदिर, औंढ्या नागनाथ

दाशरथेस्वर मंदिर, मुखेड (नृत्य करण्याऱ्या सप्तमातृका)

छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, मुंबई

जोगेश्वरी लेणी, जोगेश्वरी-मुंबई

राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, पुणे

टाकळी ढोकेश्वरची लेणी

श्री योगेश्वरी मंदिर, अंबाजोगाई (कळशावर असलेली वैनायकी)

संदर्भ

भारताची कुळकथा, डॉ. मधुकर केशव ढवळीकर

भारतीय मूर्तिशास्त्र, डॉ. नी. पु. जोशी

Iconography of the Saptamatrikas, O. P. Misra

Elements of Hindu Iconography, T. A. Gopinatha Rao

पाचवीला पुजलेली सटी

 

सटीचा लेखाजोखा

      आतल्या खोलीतून नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाच्या रडण्याचा आवाज येतोय. बाहेरच्या बाजूला मात्र काही साहित्याची जमवाजमव चाललीय. ‘मालटा’ नावाने ओळखला जाणारा दगडी दिवा, जाते, पाटा-वरवंटा अशा दगडी साहीत्याची यादी केली जातेय. कधीकाळी नेहमीच्या वापरात असलेल्या या वस्तू,  पण सध्याच्या काळात मिळवणे दगडासारखेच कठीण झाल्यासारख्या. ही सर्व जमवाजमव चालली आहे ती जन्माला आलेल्या बालकाला कुठलीही बाधा होऊ नये, त्याला चांगले आयुष्य व आरोग्य लाभावे या हेतूने केल्या जाणाऱ्या पाचवीची. सहसा मुलीकडे होणारा हा विधी. संपूर्ण महाराष्ट्रात थोड्याफार साम्य-भेदाने होत असलेला हा विधी पश्चिम किनारपट्टीवरील रायगड परिसरातही होताना दिसतो.

    या विधीवेळी लहान बाळाला वस्त्रांशिवाय निंगडीच्या म्हणजेच निरगुडीच्या पानांवर झोपवले जाते. या पानांवरून उचलण्याचा मान आत्याचा असतो. निरगुडी ही वनस्पती आयुर्वेदाच्या दृष्टीने उपयुक्त असल्याचे मानले जाते. पाचवीच्या या विधीमध्ये एका सुपात तांदळावर कलश ठेवतात. त्यावर नारळ ठेवून केळीच्या पानाचा लहानसा भाग उभा केला जातो. समोर पानाचे पाच विडे मांडून त्या विड्यांवर सुपारी,बदाम, खारीक,अक्रोड,हळकुंड यांसारखे पदार्थ मांडले जातात. या दिवशी घुगऱ्या ,उकडीच्या पीठाचे मुटके, पिठाचा दिवा बनवला जातो. बाळंतिणीच्या खाटेच्या चार पायांजवळ चार पीठाचे दिवे व एक दिवा मोरीजवळ ठेवतात.
    जिल्ह्याच्या उत्तर भागातील विधीमध्ये नाममात्र फरक असतो. इथे पाट्यावर वरवंटा ठेवून सात विड्याची पाने देठ खाली करून वरवंट्याला टेकून ठेवतात .पानाच्या टोकांना शेंदूर लावतात. काजळाची दोन बोटे प्रत्येक पानाला दोन डोळे म्हणून लावतात. काही ठिकाणी रुईच्या पानांवर ‘सटी व लाठा’ अशी दोन चित्रे काढली जातात. समोर पीठाचे सात दिवे व पाटयाच्या चार कोपऱ्यांना चार पीठाचे दिवे लावतात. प्राचीन परंपरेची जपणूक करणारा मालटा हा दगडी दिवा पाट्याच्या मध्यभागी लावतात. नंतर पूजन करून नैवैद्य दाखवला जातो.

    याच विधीला ‘सटी’ असेही म्हटले जाते. ही सटी म्हणजे ‘सटवाई’ किंवा ‘सटवी’ या नावाने ओळखली जाणारी आणि प्राचीन काळापासून पुजली जाणारी मातृदेवता. अगदी शिवी म्हणून वापरला जाणारा हा शब्द खरंतर मूळ संस्कृत ‘षष्ठी’ या शब्दापासून तयार झाला आहे. मुलाच्या जन्मानंतरच्या सहाव्या रात्री ‘सटवी’ देवीची शांती करण्यासाठी रात्रभर दिवा लावून ठेवतात. पाट्यावर एक नारळ, कोरा कागद, पेन किंवा पेन्सिल, मुलगा असेल तर हातोडा व मुलगी असेल तर कोयती असे एक शस्त्रही ठेवतात व त्यांचे पूजन करतात. त्या रात्री देवी स्वत: येऊन त्या मुलाच्या कपाळावर त्याचे अदृश्य पण अटल भवितव्य आणि स्वभाववैशिष्ट्य लिहिते, असा समज आहे. यालाच ‘ब्रम्हलिखित’ असे म्हटले जाते. "सटीचा लेखाजोखा, न चुके ब्रम्हादिका" अशी एक म्हण या देवीबाबत प्रचलित आहे. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात या देवीची पूजा जास्त प्रचलित आहे. रस्त्याच्या कडेला किंवा चौरस्त्यावरील दगडावर दिसणाऱ्या लाल रेघा, अर्पण केलेले अन्न आणि कापलेला लिंबू ह्या सटवीच्या व्रताच्या खुणा. रात्रीच्या वेळेस उपासक स्त्रीद्वारे हे क्रियाकर्म केलेले असते.

 सटवी, सटुआई, सटी,षष्ठी,रानसटवाई, छटी, घोडा सटवाई या नावांनी ओळखली जाणारी ही मातृदेवता आहे तरी कोण?
या मातृकेशी विशिष्ट प्रकारचे नाते असलेल्या स्कंदाला ‘षष्ठीप्रिय’ म्हणतात. स्कंद म्हणजेच शिवपुत्र कार्तिकेय. काश्यपसंहितेप्रमाणे षष्ठी ही स्कंदाची बहिण आहे. स्कंद व विशाख हे तिचे दोन भाऊ. तर याऊलट ‘देवी भागवत पुराण’ व महाभारतानुसार ती स्कंदाची पत्नी आहे. इथे ती देवमेना या आणखी एका उपनावाने ओळखली जाते. सुश्रुतसंहिता षष्ठीला ‘रेवती’ हे आणखी एक नाव देते.  कुषाणकाळातील एका मूर्तीमध्ये षष्ठी स्कंद आणि विशाख या दोघांमध्ये उभी असलेली दिसते. तिचे षष्ठी हे नाव सार्थक करणारी ही मूर्ती आहे. कारण या शिल्पात तिच्या खांद्यावर ओळीने पाच डोकी दिसतात. कुषाणकाळानंतर शिल्प क्षेत्रांत हा प्रकार लुप्त झाला. सटवाई देवी अनेक गावांची ग्रामदेवता आहे. हिच्या देवळाचे सहसा बांधकाम करीत नाहीत. फक्त आडोसा असतो. असे असले तरी गुप्त काळांत मात्र बांधकाम होत असल्याचे दिसते. स्कंदगुप्ताच्या काळातील एका लेखांत छंदक नावाच्या व्यक्तीने षष्ठीदेवीचे एक मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. याच काळात षष्ठीदेवीच्या नावाला धरून मुलांची नावे ठेवण्याची पद्धत होती. सन ५३२ मध्ये मध्यप्रदेशातील मंदसोर येथे कोरलेल्या यशोधर्मन उर्फ विष्णुवर्धन याच्या लेखांत ‘षष्ठीदत्त’ नावाची व्यक्ती आढळते, तसेच द्रोणसिंहाच्या भामोद्रामोहता ताम्रपटाचा क्षत्रक नावाचा लेखक ‘षष्ठीदत्तां’चा मुलगा होता. बंगाली लोकांत षष्ठीचरण हे नाव आज ही आढळते.
   प्राचीन काळापासून या देवीला पुजले जात असले तरी  पुरूषांचा तिच्या पूजेशी काही संबंध नसतो. षष्ठी-सटी-सटवी म्हणजेच शक्तीचे दुर्गा हे रुप मानले असले तरी लोकमताप्रमाणे ती अविवाहित आहे. ‘म्हसोबाला नाही बायको आणि सटवीला नाही दादला’ असे म्हटले जाते. याच कारणांमुळे ‘पाचवी-सटी’ या कार्यक्रमाच्या वेळेस पुरुषांची उपस्थिती टाळली जाते. परंतु कालांतराने जसे दगडी दिव्याची जागा धातूच्या दिव्याने घेतली, तसेच या ‘लेडीज स्पेशल’च्या कार्यक्रमात पुरूषांनीही शिरकाव केला. कोणत्याही कार्यक्रमाची सांगता ‘मांस-मद्या’शिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही अशी श्रद्धा असणारा एक वर्ग या प्राचीन संस्कृतीला अर्वाचीन पद्धतीने साजरा करतोय. ‘अर्थ समस्या’ नावाची गोष्ट पाचवीलाच पुजलेल्या मुलींच्या पालकांसाठी ही नवी प्रथा अनर्थाकडे नेत आहे. यामुळे आधीच समस्यांच्या गर्तेत सापडलेल्या मुलीकडील लोकांना हा ‘जादाचा भुर्दंड’ बसतो. अर्थात संस्कृतीत घडणारे नवे बदल स्विकारायला हवेतच, पण हे बदल असंस्कृत नसतील याची काळजी घ्यायला हवी. या नव्या प्रथांना आवर घालायलाच हवा. देवी सटवाईच या नव्या प्रथाकारांच्या भाळी सद्बुद्धी लिहो, ही सदीच्छा!

                          - तुषार म्हात्रे , पिरकोन (उरण)

 

 https://tusharki.blogspot.com/search?updated-max=2019-11-20T06:40:00%2B05:30&max-results=7&start=21&by-date=false

महिषासुरमर्दिनी

लेख ५

आपण काही देवतांचा परिचय या आधी करून घेतला, आता भारतातल्या काही निराळ्या शिल्पांची माहिती यापुढे घेणार आहोत. महिषासुर नावाच्या राक्षसाने ब्रह्मदेवाची तपस्या केली आणि अमरत्व मागितले, ते नाही मिळाले पण फक्त स्त्री कडूनच मृत्यू येईल अशी एक पळवाट मिळाली. स्त्री ही अबलाच असते असं गृहीत धरून त्याने सगळीकडे उच्छाद मांडयला सुरुवात केली. स्त्री ही अबलाच असते हे गृहीत धरणे हीच त्याची सर्वात मोठी चूक. 

महिषासुर राक्षसाचा त्रास मोठ्या प्रमाणत वाढला आणि मग विष्णू, शंकर, ब्रम्हदेव आणि इतर देवगण यांनी आपापल्या शक्तीचा वापर करून एकत्रित ताकद घडवली - हीच शक्ती म्हणजे दुर्गा. दुर्गेला हिमालयाकडून सिंह मिळाला जो अनेक शिल्पांमध्ये तिच्या बरोबर दिसतो. त्याच प्रमाणे दुर्गेला इतर देवतांकडून देखील अनेक आयुधे मिळाली. 

या लेखामध्ये उल्लेख केलेले शिल्पं हे गुजरात मध्ये पाटण जवळ राणी की वाव नावाची जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट असलेली हेरिटेज साईट आहे तिथे आहे. मुळात राणी की वाव, हे वेगळ्या पद्धतीचे विष्णू मंदिर शिल्पांचा अभ्यास करणाऱ्या लोकांसाठी नंदनवन आहे. 

शिल्पनिरिक्षण - सर्वात खाली महिष (रेडा), त्याची पाठ जबड्याने पकडलेला दुर्गेचा सिंह, देवीने आपल्या पायाने दाबलेली त्या रेड्याची पाठ आणि असुराचे केस धरून रेड्याच्या मानेतून त्याला खेचून बाहेर काढलेले आहे. एका बाजूला त्रिशूळ, वज्र, बाण, भाला, डमरू, आणि मानेच्या पाठीमागे पकडलेली तलवार. तर दुसऱ्या हातात ढाल, नाग, पाश, घंटा, इत्यादी आयुधे. दुर्गेच्या डोक्यावर असलेल्या मुकुटापासून ते गळ्यातल्या माळा, मेखला, पायातील पैंजण या आणि अशा सर्वच गोष्टी परिपूर्ण असाव्यात अशाच इच्छेने कोरलेल्या आहेत. एवढे प्रचंड युद्ध होईन देखील देवीच्या चेहऱ्यावर असणारे स्मितहास्य तिच्या ताकदीची आणि पराक्रमाची चुणूक दाखवून जाते.

अभिषेक लक्ष्मी

लेख - १३

अनेक संकल्पना मागच्या काही हजार वर्षांपासून आपल्या धार्मिक परंपरेचा अविभाज्य भाग आहेत आणि यातल्या बहुतांशी संकल्पना निसर्गाच्या विविध घटकांपासून बनलेल्या आहेत. जीवनदायी नद्या या देवी झाल्या, त्यांना मंदिरांमध्ये मूर्ती रुपात स्थान मिळाले, आपल्याकडे डोंगर पुजले जातात, समुद्राची पूजा होते, सूर्य तर प्रमुख देवतांपैकी एक आहे, निसर्गचक्र जसे घडते त्यावर आपले सण, समारंभ, उत्सव साजरे होतात. अशीच एक सुंदर संकल्पना आज आपण इथे बघणार आहोत. 

अगदी सुरवातीच्या काळात "श्री" म्हणून ओळखली जाणारी ही देवता पुढे गजलक्ष्मी म्हणून ओळखली जाऊ लागली. वैभव, ऐश्वर्य आणि समृद्धीची देवी म्हणून आपण हीचे पूजन करतो. तिच्या अशा सर्वव्यापी स्वरूपामुळे सगळ्याच धर्मात हिचे पूजन केले जाऊ लागले. रामायणात आलेल्या एका कथे प्रमाणे रावणाने आपल्या पुष्पक विमानाच्या दारांवर गजलक्ष्मी काढलेली होती. 

आपण जे शिल्पं बघणार आहोत ते संभाजीनगर जवळ वेरूळ लेण्यांमध्ये असलेल्या १६ नंबरच्या कैलास लेण्यातील आहे. मुख्य द्वारातून आत गेल्यावर समोरच हे प्रचंड शिल्पं दिसते. जीवनाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक म्हणजे पाणी आणि समृद्धीची लक्षण म्हणजे कमळ. या तलावात उमललेल्या कमळावर लक्ष्मी बसलेली आहे. कमळाच्या शेजारी दोन हत्ती कुंभामध्ये पाणी भरत आहेत. पाणी भरण्यासाठी गुडघ्याने लावलेला जोर देखील इथे कलाकाराने कोरला आहे. वरचे दोन हत्ती त्या पाण्याने लक्ष्मीला अभिषेक करत आहेत. वरच्या बाजूला वेगवेगळे गंधर्व आणि इतर आकृती कोरल्या आहेत. 

इथे हत्ती म्हणजे ढग अशी कल्पना करून, अभिषेकाला  पावसाची उपमा दिली आहे. आणि यामुळे बहरून येणारी सृष्टी म्हणजेच लक्ष्मी अशी संकल्पना या शिल्पात बघायला मिळते. 

निसर्गाची अत्यंत सुंदर मांडणी कलाकाराने पूर्ण जीव ओतून या शिल्पामध्ये केली आहे. सतत सुरू असणारे चक्र आणि त्यातून बहरणारी सृष्टी यांची सांगड अत्यंत अचूकपणे मांडलेली संकल्पना म्हणजेच - अभिषेक लक्ष्मी. 

शिल्पं - अभिषेक लक्ष्मी,

वेरूळ - १६ नंबर कैलास लेणे,

संभाजीनगर

८ वे शतक. 

इंद्रनील सदानंद बंकापुरे

कोल्हापूर

9960936474

Poste

 

चामुंडा

लेख - १२

मानवी जीवनात स्त्रीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जगामध्ये अत्यंत प्राचीन अशा उपासनेत शक्ती उपासना येते. या उपासनेचे पुरावे भारताबरोबरच इराण, मेसोपोटेमिया, सीरिया, पॅलेस्टाईन, इजिप्त, इत्यादी प्राचीन संस्कृतींमध्ये देखील सापडतात. स्त्री ही मातेच्या रूपामध्ये उत्पत्तीचे प्रमुख लक्षण म्हणून येते. नंतरच्या काळात अनेक संदर्भाने शक्तीचे पूजन होऊ लागले पण उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या सृष्टीच्या अवस्थांमध्ये असलेले तिचे महत्व अजून तसूभरही कमी झालेले नाही.

प्राचीन ग्रंथांमध्ये अनेक कथा येतात, त्याप्रमाणे कौशिकी देवीच्या भृकुटीपासून संहार करण्यासाठी जी देवी तयार झाली ती म्हणजे चामुंडा. अग्निपुराणात चामुंडेचे विस्तृत वर्णन आले आहे. जसे शिवाचे उग्र रूप म्हणजे भैरव तसेच देवीचे उग्र रूप म्हणजे चामुंडा. आपल्याकडे पुजली जाणारी महाकाली, काली, भद्रकाली ही सगळी पार्वतीचीच उग्र रूपे आहेत.

आता हे शिल्प समजून घेऊयात. बघितल्यावर अंगावर काटा आणणारे हे शिल्पं आहे. संहार आणि मृत्यू यांची देवता म्हणजे काय याचे प्रत्यक्ष दर्शन या शिल्पातून होते. प्रथमदर्शनी दिसते ती प्रेतावर बसलेली भयंकर अशी चामुंडा. अंगावर कतड्याच्या खाली फक्त सापळा, त्यावर दिसणाऱ्या अंगातल्या रक्तवाहिन्या आणि धमण्या, आत गेलेलं पोट आणि भीषण असे खोल गेलेले डोळे.
चार हतांपैकी दोन हात तुटलेले, छातीजवळ असलेल्या हातात कपाल नावाचे भांडे पकडले आहे. छातीवरच्या बरगड्या आणि गळ्यातल्या पेशी खूप बारकाईने कोरलेल्या आहेत. डोक्यावर चक्क अग्निज्वाळांचा मुकुट आहे. गळ्यात नरमुंडमाळा कोरलेली आहे. मांडिजवल हातात एका माणसाचे तुटलेले मुंडके पकडले आहे. सर्वात खाली घोरपडी सारखा दिसणारा प्राणी चामुंडा बसलेल्या प्रेताचा लचका तोडायचा प्रयत्न करतो आहे तर कुत्र्यासारखा प्राणी खाली तुटून पडलेला माणसाचा हात खात आहे.
बीभत्स आणि भयंकर संकल्पना या शिल्पामध्ये चिन्हांकित केल्या आहेत.

कलाकाराने घडवलेले शिल्पं, त्यामध्ये कोरलेल्या भावना व्यक्त करत असेल तर ते त्या कलाकाराचे खरे कसब. आपल्याकडचे सगळेच कलाकार हे एकापेक्षा एक सरस कामगिरी करून दाखवणारे. थेट काळजाला भिडणाऱ्या संकल्पना, नाट्य शास्त्रात आलेले रस हे सर्व त्या कलाकारांनी आपल्या कलेत ओतले. हे शिल्पं बघितल्यावर समोर उभी राहते ती मूर्तिमंत भिती. या शिल्पात कोरलेली भिती आपल्याला भावते म्हणून हे शिल्पं सुंदर ठरते आणि तो कलाकार महान!

शिल्पं - चामुंडा
८-९ वे शतक
भुबनेश्वर स्टेट म्युझियम, ओडिशा

इंद्रनील सदानंद बंकापुरे
9960936474

 

सप्तमातृका

 

प्रागैतिहासकालापासून मानवाने मातृदेवतांचे पूजन केले आहे आणि त्याचे पुरावे उत्खननात मूर्त्यांच्या रुपात सापडले आहेत. साधारणपणे २५००० वर्षांपूर्वी उत्तर पुराश्मयुगीन मानव स्त्रीदेवतेची पूजा करत होता हे बागोर (उत्तर प्रदेश) येथे केलेल्या उत्खननात आढळून आले. येथे केलेल्या उत्खननात गोलाकार कट्ट्यावर त्रिकोणी आकाराचा दगड आढळून आला. या दगडावरील त्रिकोणी चिन्ह कोरलेले नसून नैसर्गिक आहे. तेथील बैगा आणि कोल जमातीच्या स्त्रिया अशा प्रकारच्या दगडांची पूजा कढाई-की-देवी या नावाने करतात. ही देवी आरोग्याचे आणि सुफलनाचे प्रतिक मानली जाते. सिंधू संस्कृतीच्या अनेक स्थळांवर केलेल्या उत्खननात मातृदेवतांच्या स्त्री-मूर्ती सापडलेल्या आहेत. त्याचबरोबर एका सिंधू मुद्रेवर कोरलेल्या सात स्त्रियांचे शिल्पांकन महत्त्वाचे ठरते, कारण सप्तमातृकांचा तो सर्वात जुना पुरावा असावा.

सप्तमातृकांच्या उत्पत्तीबद्दल पुराणांमध्ये वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या आहेत. महाभारतातील कथेनुसार प्रल्हादानंतर सत्तेवर आलेल्या अंधकासुराला मारण्यासाठी प्रमुख देवतांनी आपली शक्ती निर्माण करून त्यांना युध्दात पाठवले. कुर्मपुराणानुसार अंधकासुर मारला गेल्यानंतर भैरवाने ह्या मातृकांना पाताळात पाठवले. परंतु ह्या मातृकांनी स्वतःची भूक भागवण्यासाठी सर्वत्र हाहाकार माजवण्यास सुरुवात केली. त्यांना शांत करण्यासाठी भैरवाने नरसिंहाची प्रार्थना केली आणि नंतर नरसिंहाने पाताळात जाऊन मातृकांना शांत केले. सुप्रभेदागम ग्रंथानुसार निर्रिता राक्षसाचा वध करण्यासाठी ब्रम्हाने सप्तमातृकांची निर्मिती केली. देवीने केलेल्या सिंहनादापासून सप्तमातृकांची उत्त्पती झाली अशी कथा वामनपुराणामध्ये सांगिलते आहे. मार्कंडेयपुराणानुसार अंबिका व चामुंडा यांनी रक्तविज राक्षसाला युध्दात मारून टाकले. या युध्दात इतर मातृकांनी अंबिका व चामुंडा यांना मदत केली होती. सप्तमातृकांचा उल्लेख ऋग्वेद, गोभिलस्मृती, मत्सपुराण, वराहपुराण इ. धार्मिक ग्रंथात वाचायला मिळतो.

सप्तमातृका ह्या प्रमुख देवतांच्या शक्ती मानल्या जातात. मातृकांची संख्या सुरुवातीच्या काळात ७ किंवा ८ होती. पण पुढील काळात त्यांची संख्या १६, ३२ आणि ६४ अशी बघायला मिळते. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची यादी दिलेली आहे. ब्रह्माची ब्राह्मी/ब्रह्माणी, इंद्राचीइंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाचीमाहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, यमाची चामुंडा या प्रमुख देवतांच्या शक्ती. त्याशिवाय शिवदूती, नारसिंही, योगेश्वरी, काली, वारुणी आणि वैनायकी या मातृकांचे संदर्भसुध्दा विविध पुराणांमध्ये वाचायला मिळतात.

भारतातील सर्वात जुना सप्तमातृकापट मथुरेजवळील धनगाव येथे सापडला. हा शिल्पपट कुषाणकालीन असून सद्यस्थितीत मथुरा संग्रहालयात जतन करून ठेवण्यात आलेला आहे. यातील मातृकांचा उजवा हात अभयमुद्रेत आणि डाव्या हातात कमंडलु धरलेला आहे. ह्या सर्व मातृका कोणत्याही आयुधाशिवाय आणि वाहनाशिवाय आहेत. कुमारगुप्त पहिला याचा मांडलिक विश्ववर्मन याच्या गंगाधर शिलालेखानुसार (सन ४२३-४२४) विश्ववर्मन याने मातृदेवतेचे मंदिर उभारले होते. बदामी येथील चालुक्य राजवंश सप्तमातृकांची पूजा करत होते आणि त्यांचे शिलालेख ह्या गोष्टीची साक्ष देतात.

सुरुवातीच्या काळात कोणत्याही वाहन आणि आयुधाशिवाय असलेल्या मातृकांच्या मूर्तिशास्त्रात हळूहळू बदल होत गेले. मातृका ह्या प्रमुख पुरुष देवतांच्या शक्ती असल्यामुळे आणि शक्ती हा शब्द स्त्रीलिंगी असल्यामुळे, त्यांच्या मूर्तीस्त्रीरुपात घडवल्या जातात. प्रमुख देवतेची मातृका प्रमुख देवतेसारखीच असली पाहिजे, तसेच मातृका बसलेल्या असाव्यात, त्यांना चार हात असावेत, त्यापैकी उजवा हात अभयमुद्रेत, डावा हात वरदमुद्रेत आणि उरलेल्या दोन हातात प्रमुख देवतेची आयुधे असावीत असे तसेच सुप्रभेदागम या ग्रंथात सांगितले आहे. सप्तमातृकांच्या मुर्त्या दिसायला एक सारख्याच असतील, तर अशावेळी त्यांच्या वाहनांवरून आणि आयुधांवरून मातृकांची ओळख ठरवता येते. काही शिल्पपटांमध्ये मातृकांच्या मांडीवर किंवा त्यांच्या शेजारी मातृत्वाचे प्रतिक म्हणून लहान मुले दाखवली आहेत. गुप्तकाळापासून सप्तमातृका शिल्पपटात सुरुवातीला वीरभद्र (शिव) आणि सर्वात शेवटी गणपतीचे अंकन करण्यास सुरुवात झाली. अनेकदा वीरभद्र वीणावादन करताना दाखवलेला असतो. सप्तमातृका पटाशिवाय वैष्णवी, इंद्रायणी, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वैनायकी इ. मातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमासुध्दा बघायला मिळतात. शिवाशी निगडीत असल्यामुळे शैवमंदिरात किंवा शैवलेण्यात सप्तमातृकांचे शिल्पांकन अनेकदा बघावयास मिळते.

ब्रह्माणी: हिला चार मुखे असून अंग सुवर्णासारखे तेजस्वी असते. उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात अक्षयसूत्र आणि दुसऱ्या हातात कमंडलु असते. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच तिच्या डोक्यावर करंडमुकुट असतो. ब्रह्माणी लाल रंगाच्या कमळावर बसलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: हंस

वैष्णवी: उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात चक्र आणि दुसऱ्या हातात शंख असतो. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच डोक्यावर किरीटमुकुट असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गरुड

इंद्राणी: इंद्राणीला चार डोळे आणि चार हात असतात. उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असून इतर दोन हातात वज्र आणि शक्ती धारण केलेली असते. हिचा रंग लाल असून डोक्यावर किरीट असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: ऐरावत/हत्ती

माहेश्वरी: हिला चार हात असून उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असतो. इतर दोन हातात शूल आणि अक्षमाला धारण केलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: वृष/बैल

कौमारी: चार हातांपैकी उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा हात वरद मुद्रेत असतो, तर इतर दोन हातात शक्ती आणि कोंबडा असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: मोर

वाराही: हिचे मुख वराहासारखे असून डोक्यावर करंडमुकुट असतो. तिच्या हातात हल आणि शक्ती असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: महिष

चामुंडा: इतर मातृकांपेक्षा हिचे शिल्पांकन भयावह असते. केस विस्कटलेले असतात. डोळ्यांचा रंग लाल असतो. हातात कपाल आणि शूल असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. यज्ञोपवीत म्हणून मुंडक्यांची माला आणि मुंडक्यांचा मुकुट धारण केलेला असतो. छातीच्या बरगड्या दिसत असतात, स्तन ओघळलेले असून सुळे बाहेर आलेले असतात. कधीकधी हिच्या पोटावर विंचूचे शिल्प असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गिधाड/कावळा/शव

वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांच्या उत्त्पतीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असताना वराहपुराण त्यांचा संबंध आठ मानवी दोषांशी जोडतो. वराहपुराणानुसार योगेश्वरी, माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, चामुंडा आणि वाराही या मातृका अनुक्रमे काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर, पैशून्य(पशुत्व) आणि असूया या दोषांची प्रतिके आहेत.

 

• घारापुरी लेणी
• वेरूळ लेणी (भव्य आकारातील मातृका)
• वाडेश्वर मंदिर, अंभई (ललाटबिंबावर सप्तमातृका)
• भुलेश्वर मंदिर, यवत (वैनायकी मातृका)
• पाटेश्वर मंदिर व लेणी परिसर (अष्टमातृका)
• धर्मापुरीचा किल्ला, धर्मापुरी
• औंढ्या नागनाथ मंदिर, औंढ्या नागनाथ
• दाशरथेस्वर मंदिर, मुखेड (नृत्य करण्याऱ्या सप्तमातृका)
• छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, मुंबई
• जोगेश्वरी लेणी, जोगेश्वरी-मुंबई
• राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, पुणे
• टाकळी ढोकेश्वरची लेणी

संदर्भ:

1. भारताची कुळकथा, डॉ. मधुकर केशव ढवळीकर
2. भारतीय मूर्तिशास्त्र, डॉ. नी. पु. जोशी

– स्नेहल आपटे

सप्तमातृका

लेख - ८

चराचर सृष्टीच्या तीन अवस्था आहेत. उत्पत्ती, स्थिती आणि लय. या तीनही अवस्थांसाठी अनुक्रमे ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव हे कारणीभूत ठरतात. यामध्ये उत्पत्ती आणि लय यांच्या मध्ये असणारी स्थिती म्हणजेच या सृष्टीचा विकास. या विकासासाठी कारणीभूत ठरणाऱ्या काही गोष्टी आहेत आणि त्यापैकीच एक म्हणजे सप्तमातृका. वामन पुराणामध्ये जी कथा येते त्यामध्ये या सप्तमातृकांची उत्पत्ती ही देवीने केलेल्या सिंहनादातून झाली. याच बरोबर मत्स्य पुराण, अग्नी पुराण, देवी भागवत, इत्यादी ग्रंथांमध्ये आपल्याला या कथा वाचायला मिळतात. या मातृकांची संख्या अगदी ६४ पर्यंत गेलेली बघायला मिळते. सप्तमातृका ही संकल्पना बदलत्या काळात एवढी समृद्ध झाली की प्राचीन भारतात असलेल्या अनेक राजांची अधिष्ठात्री देवता म्हणून यांचे पूजन होऊ लागले. सात प्रमुख देवतांच्या शक्ती स्त्री रूपामध्ये संकल्पित केल्या गेल्या त्याच या सप्तमातृका.

आता या शिल्पाच्या माध्यमातून हा शिल्पपट समजून घेऊयात. इथे आधी मातृका आणि प्रमुख देव अशा क्रमाने हा शिल्पपट बघुया.
सर्वात आधी डावीकडे आपल्याला दिसतो तो विणाधर शिव, शेजारी तीन मुख असलेली ब्रह्माणी (ब्रह्मदेव), पायाशी नंदी आणि हातात त्रिशूळ घेतलेली माहेश्वरी (शिव),  हातात भाला आणि पायाशी मोर असलेली कौमारी (कार्तिकेय), हातात शंख आणि पायाशी मनुष्य रुपातला गरुड असलेली वैष्णवी (विष्णू), वराह रूप शक्ती वाराही, हातात वज्र आणि पायात ऐरावत असणारी एंद्री किंवा इंद्राणी (इंद्र) आणि सर्वात शेवटी अंगाचा सापळा असलेली चामुंडा. या चामुंडेच्या पुढे नंतरच्या काळात गणपती देखील आपल्याला दिसतो.

महाराष्ट्रात वेरूळ, कोपेश्वर - कोल्हापूर, इत्यादी ठिकाणी खूप सुंदर सप्तमातृका पट आपल्याला बघायला मिळतात. मध्यप्रदेश मध्ये पठारी नावाच्या गावाजवळ असलेल्या टेकडीवर पाचव्या शतकातला सप्तमातृका पट आहे. यावर राजा जयत्सेन याने त्याच्या लेखात या देवींचा उल्लेख - "भगवते मातरः" असा केला आहे.

अगदी ऋग्वेदाच्या आधीपासून सुरू असलेली ही मातृका पूजन परंपरा आहे. यावरून देवीची पूजा आणि अनुषंगाने स्त्री या संकल्पनेशी जोडले गेलेले दैवत्व भारतात किती प्राचीन आहे याची कल्पना इथे येते.
शेवटी काय, ती आहे म्हणून आपण आहोत. ती नाही, तर काहीच नाही!

शिल्प - सप्तमातृका पट,
६-७ वें शतक
दिल्ली नॅशनल म्युझियम

इंद्रनील सदानंद बंकापुरे
कोल्हापूर
9960936474

कृष्ण आणि पुतना

2 minutes

---

लेख - १५

कृष्ण हे भारतीय धार्मिक परंपरेमध्ये असलेले असे चरित्र आहे ज्याने सर्वांना त्याच्या कथांमध्ये बांधून ठेवले आहे. बाळकृष्ण, यशोदेला प्रश्न विचारून भंडावून सोडणारा कृष्ण, गोपिकांबरोबर खेळणारा कान्हा, कंस वध करणारा जबाबदार तरुण कृष्ण आणि महाभारतात अर्जुनाचा सारथी होऊन आयुष्याचे आणि या सृष्टीचे तत्वज्ञान गीतेत संगणारा, विश्र्वरूप दर्शन देणारा भगवान श्रीकृष्ण. अशा अनेक वेगवेगळ्या रूपांमध्ये तो आपल्याला दिसतो. वेगवेगळ्या कलांमध्ये देखील कृष्णाची ही रूपं आपल्याला बघायला मिळतात. कृष्ण चरित्रतला महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्याने बाळ असताना केलेला अनेक असुरांचा वध.

पुतना नावाच्या एका राक्षसिणीला कृष्णाचा वध करायला कंस मामाने पाठवले. आपल्या स्तनांना विषाने भरून ती यशोदेच्या घरात रूप बदलून आली. योग्य संधी साधून तिने कृष्णाला स्तनपान करायला घेतले. पण शेवटी दैवी अवतार असलेल्या कृष्णाने तिचे हे रूप ओळखून तिचा वध केला अशी ही कथा आहे.
मध्य प्रदेशात विदिशा जवळ बिजा मण्डल नावाचे एक प्रचंड मोठे पण भग्न मंदिर आहे. त्या मंदिराच्या एका खांबावर हे छोटेसे शिल्पं आहे. यामध्ये एक स्त्री आपल्या मांडीवर घेऊन त्या बाळाला स्तनपान करते आहे. स्तनपान हे मातृत्वाचे महत्त्वाचे लक्षण आहे. आपल्या बाळाला जवळ घेऊन, घट्ट पकडून ही क्रिया होते. पण या शिल्पामध्ये त्या स्त्री ने बाळाला स्तनपान देताना देखील आपले दोन्ही हात हे वर घेतले आहेत आणि हाच फरक आहे कलाकाराने दाखवला आहे.

एवढ्याश्या शिल्पातून एवढी मोठी कथा दाखवणाऱ्या कलाकाराचे कसब किती अगाध असेल याची आपण कल्पनाच केलेली बरी. कृष्ण आणि अनुषंगाने वैशव प्रभाव भारतात मोठ्या प्रमाणात वाढण्यात भारतीय कलांचे योगदान खूप मोठे आहे.

शिल्प - कृष्ण आणि पुटना
बिजा मण्डल, मध्य प्रदेश
९ वे शतक

इंद्रनील सदानंद बंकापुरे
कोल्हापूर

9960936474 

मातृदेवता मानवी संस्कृतीत आद्यशक्ती मानली जाते. भुमीला माता मानणाऱ्या भारतीय संस्कृतीत तीला सर्वत्र स्थान आहे. आपल्या प्राचीन ऋग्वेदाचे ऋचा मधील अदिती पासुन ते आजच्या लोकगीतातून तीचा महिमा वर्णन केला आहे.
हजारो वर्षापुर्वीच्या सिंधुसंस्कृती मधील मृण्मयमुर्ती पासुन, शिरोविहीन उत्तानपाद लज्जागौरी ते गावागावा मधील अनघड तांदळा रूपातील ग्रामदेवता, कलाकारांनी घडविलेल्या अनेक भुजांनी, आयुधांनी, वाहनांनी नटलेल्या, अशा विविध रुपात ती सर्वत्र नांदत आहे.
अदिती

अदिती हि सर्व देवतांची माता मानली जाते. साध्या डोळ्यांनी पृथ्वी, आकाश, अगर त्या पलीकडचे आपण जे काही पाहू शकतो ते सर्वकष म्हणजे अदिती, अदिती स्वर्ग आहे, अदिती अंतरीक्ष आहे, जगन्माता, पिता. पुत्र, देव, पंचमहाभुते म्हणजेच अदिती होय. भूमी प्रकृती सर्वांचे पालन पोषण करते व तीच सर्वांची जन्मदात्री अशी हि आदि व अंत अशी शाश्वत माता, आदिशक्ती. अत्यंत विस्तीर्ण अनेक शुभकार्य करणारी, यज्ञ, पालक, अनेक संकटातुन पार करणारी कधी वार्धक्य न पावणारी, अत्यंत गमनशील, जगातील प्राणीमात्रांची जन्मदात्री आश्रयदात्री असे अदितीचे वर्णन शुक्ल यजुर्वेदात केले आहे.
वैदिक देवता
वेदकाळा मधे यज्ञयागाना महत्वाचे स्थान होते, वेदकाळा मधे शक्ती देवतांची स्थान अल्प प्रमाणात जाणवते, वेदामधून अनेक आदिशक्ती देवतांचे उल्लेख आढळतात तर काही देवतांची सूक्ते हि आढळतात, वैदिक काळात या मातृदेवतांचा उल्लेख विविध ठिकाणी आढळतो
१) अदिती, २) अपोदेवी ३) ईडा ४) उषा ५) गायत्री ६) निष्ट्रीगी ७) पृथ्वी ८) योगमाया ९) भगवती १०) लक्ष्मी ११) वेदवती १२) सरस्वती १३) संध्या १४) इंद्राणी १५) उर्वशी १६) श्री १७) गोधा १८) घोषा १९) जुहू २०) दिती २१) दक्षिणा २२) मेधा २३) यमी २४) रोमषा २५) शत्री २६) लक्ष्या २७) लोपामुद्रा २८) विश्ववारा २९) वाक ३०) नारी ३१) शाश्वती ३२) सरमा ३३) श्रद्धा ३४) सर्वराज्ञानीं ३५) सूर्या ३६) सावित्री
सिंधुसंस्कृती

सिंधुनदीच्या खोर्या मधील उत्खननात सापडलेल्या संस्कृतीचा काळ साधारण पणे ईसवी सन पुर्व ३००० ते २५०० वर्षांचा धरला जातो. या उत्खननात अनेक अवशेष सापडले आणि एक प्राचीन समृद्ध संस्कृती उजेडात आली, या ठिकाणी अनेक मातृदेवताच्या मातीच्या प्रतिमा सापडल्या आहेत या वरून त्या काळी हि शक्ती पुजा अस्तित्वात होती. या प्रतिमा जीर्णावस्थेत असल्या तरी या शक्ती देवता आहेत हे निश्चित
लज्जागौरी
लज्जागौरी हे देवीचे विचित्र नाव वाटते त्याच पद्धतीने तिच्या प्रतिमा हि विचित्रच वाटतात, भारताच्या विविधभागातील मंदिरातून तर काही ठिकाणी स्वतंत्र मंदिरातून या प्रतिमा विराजमान आहेत, उत्खननामधुन मिळालेल्या तिच्या काही दगडी व मातीच्या मुर्ती विविध संग्रहलया मधुन ठेवल्या आहेत, या मुर्ती नग्न व उताण्या निजलेल्या अवस्थेतील आहेत, यांच्या हातात कमळ असुन काही प्रतिमा शिरोविहीन आहेत, तर काही प्रतिमा मधे शिराचे जागी कमळ पुष्प आहे, देवी विषयक धार्मिक प्रतिष्टित ग्रंथात याचा उल्लेख आढळत नाही, देवता विषयी अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांचे मते या प्रतिमा वैदिकदेवी अदितीच्या आहेत, ज्या मंदिरामध्ये या पुजेत आहेत त्या ठिकाणी त्यांना भूदेवी, रेणुका म्हणुन संबोधले जाते
योगिनी ( मातृका )

ब्रह्माड निर्मितीसाठी महेशांनी लघुरूपाने आदिशक्तीचे शरीरात प्रवेश केला व तीने ब्रह्मानंदाची प्राप्ती करणारे भव्य रूप प्रगट केले या रूपाचे तेजोमंडळातुन काही आनंदी हास्यकरणाऱ्या व गर्जनां करणाऱ्या अनेक नारी प्रगट झाल्या त्याच या विश्वनिर्माण करणाऱ्या योगिनी होय अशी कथा योगिनी तंत्रामधे आहे आदिशक्ती निर्माण झालेल्या या शक्ती ची संख्या विविध ग्रंथा मधुन भिन्न आढळते व त्यांच्या निर्मितीच्या वेगवेगळ्या कथा हि अस्तित्वात आहेत
सप्तमातृका

मातृकांची संख्या भिन्न सांगितली जात असली तरी विविध शिल्पपट व विविध लिखाणातून सात मातृका प्रमुख मानल्या जातात. या प्रमुख मातृकांचे नावांमध्येही भिन्नता दिसते, त्यातील या काही प्रमुख मातृका
चौसष्ट योगिनी ( मातृका )

योगिनीच्या संख्येचा विचार केल्यास तीचा बराचसा विस्तार झालेला दिसतो. या विस्तारा मुळे त्यांची संख्या अमर्याद झालेली दिसते. पण त्यांची संख्या हि चौसष्ट मानली जाते. अस्तित्वात असणाऱ्या योगिनी मंदिरात चौसष्ट मातृका प्रतिमाच आढळून येतात. आपल्या कडे श्रावण अमावस्या म्हणजेच पिठोरी अमावस्या दिवशी चौसष्ट मातृकांचे पुजन केले जाते. वेगवेगळ्या ठिकाणी त्यांचे नावात पाठभेद आढळुन येतो. चौसष्ट योनी व चौसष्ट कलांच्या या जन्मदात्री मानल्या जातात. मंदिरा मधील मातृकांच्या नावातही व काही ठिकाणी त्यांचे मुर्ती व नावामध्ये फरक जाणवतो आपल्या कडील पिठोरी अमावस्या व्रतात या मातृकांचा नाम उल्लेख आढळतो
१) दिव्ययोगी २) महायोगी ३) सिद्धयोगी ४) गणेश्वरी ५) प्रेमाक्षी ६) डाकिनी ७) काली ८) कालरात्री ९) निशाचरी १०) झंकारी ११) रौद्रवताली १२) भूतली १३) भुतडांबरी १४) ऊर्ध्वकेशी १५) विरूपाक्षी १६) शुष्कांगी १७) नरभोजणी १८) भट्टारी १९) वीरभद्रा २०) धुम्राक्षी २१) कलहप्रिया २२) राक्षसी २३) घोररक्ताक्षी २४) विश्वरूपा २५) भयंकरी २६) चंडिका २७) कौमारी २८) वाराही २९) मुंडधारिणी ३०) सासुरी ३१) रौद्रा ३२) भीषणा ३३) त्रिपुरान्तिका ३४) भैरध्वसीनी ३५) क्रोधी ३६) दुर्मुखी ३७) प्रेतवाहिनी ३८) खट्वांगी ३९) दीर्घलंबोष्टी ४०) मालिनी ४१) मंत्रयोगिनी ४२) चक्री ४३) कालाग्नी ४४) ग्रहणी ४५) कंकाळी ४६) भुवनेश्वरी ४७) कटकी ४८) किटीनी ४९) रौद्री ५०) यमदूती ५१) कारालिनी ५२) घोराक्षी ५३ ) कार्मुकी ५४) काकदृष्टी ५५) अधोमुखी ५६) मुंडाग्रधारिणी ५७) व्याघ्री ५८) किंकिणी ५९) कालभाषिणी ६०) कामाख्या ६१) उष्ट्रानी ६२) योगपिठीका ६३) महालक्ष्मी ६४) एकविरा
पौराणिक देवता
वेदकाळा नंतर पौराणिक पुराणांच्या रचनांचा काळ सुरु झाला. यज्ञ यागाबरोबर देवतांची मंदिरे निर्माण होवू लागली, मंदिरामधुन मुर्ती पुजा होवू लागल्या त्यांची पुराणे निर्माण झाली, अशा विविध पुराणामधुन या शक्तीदेवतांचा उल्लेख विविध ठिकाणी आढळतो
१) श्रीदेवी २) अंबिका ३) अभ्यंबा ४) अलक्ष्मी ५) आनंदनायकी ६) उनाई ७) उमा ८) काळरात्री ९) कुंडिका १०) कुलकुल्या ११) कौशिकी १२) कंकाळी १३) गजांतलक्ष्मी १६) गौरी १७) चंद्रवदनी १८) चंद्रघन्टा १९) कुष्माडीनी २०) ब्रह्माचारिणी २१) महागौरी २२) सिद्धीदात्री २३) स्कंदमाता २४) शैल्यपुत्री २५) चक्रपदी २६) जगदात्री २७) दुर्गा २८) निलसरस्वती २९) पद्मावती ३०) प्रांत्यगीरा ३१) पार्वती ३२) चंपावती ३३) बगलामुखी ३४) बळातिबळा ३५) भुवनेश्वरी ३६) महिषासुरमर्दिनी ३७) महाकाली ३८) महासरस्वती ३९) माखानदेवी ४०) मुकांबिका ४१) योगेश्वरी ४२) रासईदेवी ४३) वृंदा ४४) विद्यादेवी ४५) वैष्णवी ४६) शताक्षी ४७) वत्स्तलादेवी ४८) शिवदूती ४९) सहस्त्रकाळमाया ५०) संज्ञा ५१) हुंकारेश्वरी
मातृशक्ती

विश्वनिर्मिती नंतर प्रथम मातृशक्तीची निर्मिती झाली, त्या शक्तीने ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना निर्माण केले. या मातृशक्तीच्या धडापासून सरस्वती, शिरापासून लक्ष्मी व पाया पासुन महेशी निर्माण झाली. व त्या ब्रह्मा, विष्णु, महेश, यांच्या पत्नी झाल्या अशा आशयाची कथा देवी भागवतात आहे. श्री देव्याथर्वशीर्षम मधे हि आदिशक्ती मी ब्रह्मस्वरूप आहे, माझ्या प्रकृती पासुन परुषात्मक सत असत उत्पन झाले, ब्रह्म, वेद, रूद्र, वसु, पूषा, विष्णु सर्व मीच आहे, मी ब्रह्मशक्ती सरस्वती रूपाने निर्मिती करते, विष्णुशक्ती लक्ष्मी रूपाने पालन करते व रूद्रशक्ती रूपाने संहार करते असे तिचे रूप ती देवतांना सांगत आहे. अशी हि सर्व व्यापक मातृशक्ती या जीवित विश्वाची आद्यमातृशक्ती होय,

आज सर्वत्र पुजनीय सर्व देवता या तीन देवतांची विविध रूपे मानली जातात

लज्जागौरी - स्त्रीच्या मातृत्वाचे पूजन !

फेब्रुवारी ०५, २०२३

॥ श्री गणेशाय नमः ॥

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चतुसूत्री आपल्या शास्त्रात प्राचीन काळापासून सांगितली आहे. भारतातली आणि भारताबाहेरील काही निवडक मंदिरं पाहताना तुम्हाला ही चतुसूत्री आवर्जून पाहायला मिळेल. देवळांच्या बाह्य भिंती म्हणजेच मंडोवरावर धर्म, अर्थ आणि काम ह्या संदर्भात अनेक शिल्प आढळतात. धर्म सांगण्यासाठी रामायण महाभारत आणि पुराणातल्या इतर अनेक कथांचा वापर करून विविध शिल्प घडवलेली दिसतात. तर पूर्वीच्या काळात अर्थकारण कसं चालायचं याचा दृष्टांत म्हणून शेतीकाम, पशुपालन इत्यादी अनेक शिल्प बाह्य भिंतीवर आढळतात( जी लोकांनी हेतू पुरस्करपणे नेहमी दुर्लक्षित ठेवली). काम शिल्प ही केवळ खजूराहो मंदिरात आहेत असा अनेकांचा गैरसमज आहे मात्र ते तसे नसून काम शिल्प बऱ्याचशा मंदिरांच्या मंडोवरावर आढळतात. मुळातच, एखाद्या गोष्टीचा मूळ हेतू ज्ञात नसल्यास त्याबद्दल वावड्या उठणं अत्यंत स्वाभाविक ! धर्म, अर्थ, काम हे बाहेर बाह्य भिंतींवर कारण मोक्ष मिळण्याआधी हे सर्व करणे गरजेचे असे शास्त्रकारांनी सांगितले. आधी प्रपंच करावा नेटका ! हे सर्व जगून देवळाबाहेरच ठेवून देवळाच्या आत मोक्ष मिळावा म्हणून प्रवेश करावा ही इतकी साधी सोपी शास्त्रकारांची योजना !

काम शिल्पांसोबतच त्याच धाटणीतली परंतु एक आगळी वेगळी मूर्ती मंदिरांच्या बाह्य भिंतीवर आढळते ती म्हणजे लज्जागौरी ! लज्जागौरी म्हणजेच स्त्रीच्या मातृत्वाचे पूजन. आपल्याला ज्या स्त्रीने जन्म दिला ती स्त्री म्हणजे निसर्गाची एक किमयाच ! अगदी पूर्वापार मनुष्य प्राण्याला जेव्हा एखाद्या गोष्टीची भीती वाटली किंवा जेव्हा जेव्हा तो त्या गोष्टीला पूर्णतः वश करू शकला नाही तेव्हा तेव्हा त्याने त्या गोष्टीचं पूजन केलं. उदाहरणादाखल पर्जन्य, अग्नी, वायू आकाशातले तारे जसे की सूर्य, चंद्र इत्यादी गोष्टी एक तर भयामुळे किंवा मनुष्याची त्यांच्या प्रति असलेल्या कृतज्ञतेमुळे पूजनीय झाल्या. तसंच मातृत्व ही सुद्धा इतक्या सहस्त्र वर्षांनंतरही अनाकलनीय आणि अचाट संकल्पना आहे ! म्हणूनच लज्जा गौरीच्या मातीच्या , काष्ठ म्हणजे लाकडावर कोरलेल्या आणि दगडात कोरलेल्या मूर्ती अगदी मोहेंजोदारो काळापासून आढळतात.

आता लज्जा गौरीची प्रतिमा ओळखायची कशी ? सर्वप्रथम लज्जा गौरी म्हणजे स्त्रीची नग्न प्रतिमा ! इथेच सर्वसामान्य मनुष्य गोंधळून जातो की पूजनच करायचं तर नग्न प्रतिमेचे कारणच काय ? आता हे समजून घ्या की मातृत्वाचे पूजन म्हणजे जन्म होण्यापूर्वी योनीद्वारे गर्भधारणा,  गर्भात असताना आपण आईशी नाळेने जोडलेलो असतो म्हणून बेंबी, योनी द्वारे स्त्री प्रसूती करते म्हणून पुन्हा योनी, आणि जन्मानंतर अपत्याचे स्तनांद्वारे पालनपोषण आई करते म्हणून हे अवयव अतिशय महत्वाचे ! त्यामुळे हे सर्व अवयव ठसठसशीत पणे दिसावेत म्हणूनच नग्न प्रतिमेची योजना, अन्य दुसरे कारण नाही. त्यातही योनीचा भाग जास्त ठळकपणे दिसावा म्हणून मांड्यांची रचना इंग्रजी अक्षर ( M ) प्रमाणे केलेली दिसते. 

चित्र क्र. १ भिवंडी येथील लोणाडच्या शिवमंदिरातील लज्जागौरी

चित्र क्र. २ मोढेरा येथील सूर्य मंदिरातील मुख्य मंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील राणीच्या प्रसुतीचे शिल्प पट

चित्र क्र. ३ मोढेरा येथील सूर्य मंदिराच्या नृत्य मंडपाच्या बाह्य भिंतीवरील लज्जा गौरीचे शिल्प.

 चित्र क्र ४ अंबेजोगाई येथील शिवमंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील लज्जा गौरी शिल्प.

लज्जा गौरीच्या अनेक मूर्ती भारतभर आढळतात त्यात तीन वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार आढळून येतात. पहिला प्रकार म्हणजेच या मूर्तीला स्त्रीचा चेहरा आढळून येतोआणि त्यासोबतच वर उल्लेख केल्याप्रमाणे मातृत्व निर्देशक अवयव ठळकपणे दर्शवलेले असतात. ह्या मधला दुसरा आणि तिसरा प्रकार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. वैशिष्ट्यपूर्ण ह ह्यासाठी की शास्त्रकारांनी हे वेळेवरच जाणले की लज्जा गौरीचे नग्न शिल्प जर चेहऱ्यासकट दर्शवलं तर मनुष्य चेहऱ्याकडे आकर्षित होऊ शकतो आणि मातृत्व पूजन होण्याऐवजी वासनेची निर्मिती होऊ शकते. हे टाळण्यासाठी बऱ्याच ठिकाणी एकतर चेहऱ्याऐवजी कमळ दर्शवलं आहे किंवा धडाखालचा भागच शिल्पांकित केला गेला. अशा पद्धतीने मूळ हेतुला फाटा न देता मातृत्व पूजनावर शास्त्रकारांनी भर दिला. लज्जा गौरीचं स्वतंत्र शिल्प असलेली देवळही आढळतात आणि त्यांचे पूजनही केलं जातं आणि वर उल्लेख केल्याप्रमाणे वेगवेगळ्या मंदिरांच्या बाह्य भिंतीवरही लज्जा गौरी आढळते मात्र ती शोधावी लागते.

आज आपण भारतात पुरुषप्रधान संस्कृती आहे असं जरी म्हणत असलो तरीसुद्धा जन्म हा स्त्रीच देऊ शकते पुरुष केवळ निमित्त मात्र ! जुन्या काळामध्ये ही वीर पुरुष हे स्वतःच्या आईच्या नावाने किंवा आईच्या कुळाने ओळखले. देवकीनंदन कृष्ण, कौशल्या पुत्र राम हे पुराणातले संदर्भ, तर थोडंसं मागे गेलो तर 2200 वर्षांपूर्वी असलेल्या सातवाहन सत्तेत गौतमीपुत्र सातकर्णी हा बलाढ्य राजा स्वतःच्या आईचे नाव लावत असे. शहाजीराजांचे पुत्र असले तरी छत्रपती शिवाजी महाराज हे ओळखले जातात जिजाऊ मातेमुळेच ! पण असो कालाय तस्मै नमः ।

लज्जा गौरी या शिल्पाला इतरही अनेक पैलू आहेत जे सर्व समावेशक लेखांमध्ये देता येत नाही त्यामुळे त्यांचा संक्षेप देतो. अधिक माहितीसाठी मला संपर्क करा. 

संदर्भ: - लज्जागौरी, रा. चिं. ढेरे.

लोभ असावा !

राहुल अभ्यंकर , विरार !

.

कदाचिद्धारयेद् वस्त्रं पुष्पं वा व्यजनं तथा ।

एषा नारी महादिव्या-गुंठना रमणी प्रिया ॥ ४६० ।।

शिल्पप्रकाशात आलेल्या सोळा सुरसुंदरींपैकी ही एक होय. प्रेक्षकाकडे पाठ करून की पाठ फिरवून ही त्रिभंगात उभी आहे. ती होट्टल येथील परमेश्वराच्या मंदिराच्या भिंतीवर दिसते. काही वेळा तिचे हाती पंखा, फूल, वा नेसूचा पदर असतो.

होट्टल येथे ती सहजगत्या पाठमोरी उभी आहे, तिने उजवा पाय जमिनीत रोवला आहे तर डाव्या पायाची पिंढरी उजव्याच्या मागे घेऊन पायाची बोटे जमिनीवर अलगद टेकलेली आहेत. मस्तक थोडेसे बाजूला घेऊन,

आपण काढीत असलेल्या फुलांच्या नक्षीकडे ती एकाग्रतेने पाहते आहे. तिने उजवा बाहू अशा तऱ्हेने वर उचललेला आहे की त्याचे खालून झेपावणारा तिचा स्तन दृष्टोत्पत्तीस येतो. तिच्या मानेवर रुळणारा भरगच्च अंबाडा म्हणजे संतुलन राखण्यासाठीच असावासा वाटतो. तिच्या पाठीची सुसंवादी पन्हाळ तिच्या नैसर्गिक सौंदर्यात भरच घालते.

खरेतर पुष्पनक्षीचे चित्र काढताना ती स्वतःच चित्र झाली असे म्हणता येईल. तिला संपूर्ण पाठमोरी दाखविण्याऐवजी एका अंगाने दाखविण्याचे आणि फूल हाती घेतलेले दाखविण्याऐवजी फूल रेखाटताना दाखविण्याचे स्वातंत्र्य शिल्पकाराने येथें घेतले आहे..!

 

पक्षिणो विविधाः कार्याः करे च शुकसारिकाः

एषा कन्या सुविख्याता विदिता शुकसारिका

हातात पोपट असलेली सुरसुंदरी म्हणजे शुकसारिका संबंध देशातील मंदिरांच्या बाह्य भिंतीवर हिचे शिल्पांकन आढळते. इसवीच्या दुसऱ्या शतकात मथुरेच्या कलाकारांनी या रूपकाला पहिल्यांदा शिल्परूप दिले. संपूर्ण प्राचीन कालखंडात हिने आपली लोकप्रियता टिकवली. विविध विभ्रमात, वेगळाल्या प्रकारात, अनेक ढंगात हिला आणि पोपटाला शिल्पांकित करण्यात शिल्पींनी आपले कसब पणाला लावल्याचे दिसते.

सुंदरीच्या उजव्या हाताच्या मनगटावर बसून तिच्या डाव्या हातातील वाडग्यातील दाणे टिपणारा पोपट, असे हे सुंदर शिल्प, मार्कंडी मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर आहे.

 

"स्त्री आणि माकड"

अस्थिर माकडाच्या रूपाने मनाची चंचलता दाखविण्याचा कलाकाराचा प्रयत्न आहे. या रूपकाचे देवळावरील अंकनाचे प्रयोजन हे की, देवळात जाणाऱ्या भक्तजनांनी कामादी विषयांपासून मनाला परावृत्त करावे. जसे वस्त्राला हिसडा देणाऱ्या माकडाला हाकलून लावण्याचा प्रयत्न शिल्पविषयातील स्त्री करीत असते. हा उपदेश स्त्री-पुरुषांना उद्देशून असणार. तरुण स्त्रियांनी त्यांचे मन विषयाप्रमाणे भरकटू न दिले पाहिजे आणि पुरुषांनी मोहाला बळी पाडणाऱ्या साक्षात रतीरूपी यौवनेपासून स्वतःला दूर ठेवले पाहिजे.

.

अंबरनाथ मंदिराच्या दक्षिणेकडील भागात असलेली हे स्त्री आणि माकड शिल्प, यात माकडाने तिचे वस्त्र खेचले असून त्याला हाकलून लावण्यात सुरसुंदरीची धांदल उडली आहे. तिच्या अंगावरील वस्त्र अंगावरून सरकले आहे. हेच वस्त्र ती डाव्या हाताने सावरते आहे आणि उजव्या हाताने त्या मर्कटाला दटावते आहे. तिची दृष्टी माकडाकडे आहे. नेसूचे वस्त्र आवरता आवरता तिची बरीच तारांबळ उडालेली आहे.

पहा : काश्मीर शैव संप्रदाय तंत्रमार्ग व तांत्रिक धर्म शैव संप्रदाय.

संदर्भ : 1. Goudriaan, Teun Gupta, Sanjukta, Hindu Tantric and Shakta Literature, Wiesbaden, 1981.

            2. Rastogi, Navjivan, The Krama Tantricism of Kashmir, Vol. I, Delhi, 1979.  

            3. Woodroffe, Sir John, Shakti and Shakta, Madras, 1959.

           ४.द्विवेद, व्रजवल्लभ, तन्त्रागमीय धर्म-दर्शन, भाग १ व २, वाराणसी, २००१.

           ५. द्विवेद, व्रजवल्लभ, संपा. नित्याषोडशिकार्णव, वाराणसी, १९६८.  

           ६. द्विवेद, व्रजवल्लभ, संपा. नेत्रतंत्र, दिल्ली, १९८५.

बहुलकर, श्रीकांत

 

 

historyguruji.com

शोध महिषासुरमर्दनीचा!

भारतातील अनेक भागांत शक्तीची उपासना करण्यासाठी देवीच्या दुर्गा या रूपाची पूजा केली जाते. महिषासुरमर्दनिी, भवानी, कात्यायनी इत्यादी नावांनी लोकप्रिय असलेल्या या देवतेच्या मूर्तीच्या उगमाचा आणि विकासाचा पुरातत्त्वीय पुरावे, प्राचीन साहित्य, नाणी, शिलालेख आणि मूर्तीशास्त्र यांच्या आधारे घेतलेला हा वेध.

प्रागतिहासिक काळापासून मानव विविध रूपातील देवतांची आराधना करत आला आहे. स्त्रीच्या सृजनशक्तीचा आदर करण्यासाठी म्हणूनच त्याने शक्तीची, स्त्रीरूपातील देवतांची पूजा करायला सुरुवात केली असावी. जगभर मिळणाऱ्या प्रागतिहासिक काळातील मातृदेवता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मातीच्या मूर्ती याची साक्ष देतात. ऑस्ट्रिया आणि चेक रिपब्लिक येथे सापडलेल्या मातीच्या व दगडी प्रतिमा तीस ते अठ्ठावीस हजार वर्षांपूर्वीच्या आहेत. या प्रतिमांना आता व्हीनस म्हणून ओळखले जाते. शताल हुउक (तुर्कस्थान), टेपे सरब (इराण), टेपे गवरा (इराक), मुंडिगाक (अफगाणिस्तान) इत्यादी ठिकाणांबरोबरच भारत व विद्यमान पाकिस्तानातील सिंधू संस्कृतीच्या स्थळांमध्ये मातृदेवतांच्या मातीच्या भाजलेल्या मूर्ती उत्खननात सापडल्या आहेत. या मूर्ती साधारणपणे आठ ते चार हजार वर्षांपूर्वीच्या आहेत. अर्थातच या मूर्ती वरील प्रत्येक संस्कृतीमध्ये कोणत्या नावाने ओळखल्या जात होत्या हे सांगणे शक्य नाही. पण संशोधक त्यांना मातृदेवता असे संबोधतात. दक्षिण भारतात आदिचन्नलूर येथे लोहयुग संस्कृतीतील मातृदेवतेची तांब्याची मूर्ती सापडली आहे. पुणे जिल्ह्यतील इनामगाव येथे झालेल्या उत्खननात एका मातीच्या छोटय़ा पेटीसारख्या आवरणात ठेवलेली स्त्रीदेवतेची मूर्ती सापडली होती. सुरुवातीला अत्यंत साध्या असणाऱ्या मातृदेवतांच्या या भाजक्या मातीच्या मूर्ती मौर्य, शुंग, कुशाण राजांच्या काळात इसवी सनापूर्वी तिसरे शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक विविध अलंकारांनी सजलेल्या अशा देखण्या बनवल्या जाऊ लागल्या. याच काळातील स्थानिक स्त्रीदेवता म्हणून पुजल्या जाणाऱ्या यक्षींच्या दगडी मूर्ती विदिशा, बारहूत, मथुरा, सांची येथे आढळल्या आहेत.

भारतात कुशाण राजांच्या काळात मोठय़ा प्रमाणावर देवतांच्या पाषाणाच्या प्रतिमा निर्माण होऊ लागल्या होत्या. सरस्वती, लक्ष्मी, पार्वती या ब्रह्मा, विष्णू, आणि महेशाशी संबंधित देवतांच्या प्राचीन प्रतिमा उत्तरभारतात सर्वत्र आढळतात. विशेषत शैव आणि शाक्त पंथाशी संबंधित दुर्गा या देवीच्या अनेकविध प्रतिमा सापडतात. आगमग्रंथांनुसार तिची नऊ रूपे आहेत. त्याव्यतिरिक्त देवीचे महिषासुरमर्दनिी हे रूप भारतात अत्यंत लोकप्रिय आहे. या दुर्गा महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्तीचा उदय आणि आतापर्यंत झालेला प्रवास जाणून घेण्याचा हा एक प्रयत्न.

प्राचीन संस्कृत साहित्यातील संदर्भ

या दुर्गादेवीचे लिखित पुराव्यातील प्राचीनत्व शोधण्यासाठी भारतातील सर्वात प्राचीन वैदिक साहित्याचा संदर्भ तपासावा लागतो. ऋग्वेद व अथर्ववेद संहितांतील देवतांमध्ये इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नि इत्यादी पुरुषदेवतांचे प्राबल्य आहे. याशिवाय अदिती, पृथ्वी, वाक्, श्री, यमी, उषा इत्यादी स्त्रीदेवता वेदांमध्ये आढळतात. परंतु कात्यायनी, पार्वती, उमा याची नावे या वेदांमध्ये येत नाहीत. कृष्ण यजुर्वेदाच्या तत्तिरीय आरण्यकात रुद्राच्या पत्नी म्हणून अंबिका आणि उमा यांचा उल्लेख येतो. याच तत्तिरीय आरण्यकात कात्यायनी, कन्याकुमारी, दुर्गी यांना एकाच देवीची नावे म्हणून संबोधले आहे. तसेच वरदा, वेदमाता इत्यादी स्त्रीदेवतांचाही उल्लेख केला आहे. परंतु या स्त्रीदेवतांचे महत्त्व काय होते हे सांगता येत नाही.

केनोपनिषदात रुद्रपत्नी उमेचा उल्लेख हैमवती म्हणजे हिमवत पर्वतातील मुलगी असा आढळतो. रुद्र या पर्वताशी संबंधित देव असल्यामुळे त्याची पत्नी हिमवत पर्वताशी संबंधित असणे साहजिकच आहे. उत्तर वैद्री काळातील हिरण्यकेशी गृह्य़सूत्र या ग्रंथामध्ये भवानी, दुर्गा, भद्रकाली या देवींची नावे येतात. तर बौधायन गृह्य़सुत्रात दुर्गाकल्पच आढळते. पारस्कर गृह्य़सूत्रातील ‘शूलगव’ यज्ञाच्या विधीत आहुती देताना शर्वाणी, भवानी इत्यादी देवशक्तींना आहुती द्यावी, असे वर्णन आढळते.

इसवीसनापूर्वी पाचव्या शतकात संस्कृत व्याकरणकार पाणिनी याने रचलेल्या अष्टाध्यायी या ग्रंथात भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी आणि मृडाणी यांचा उल्लेख आहे. शिवाच्या भव, शर्व, रुद्र आणि मृड या चार रूपांच्या शक्ती म्हणून आपण त्यांना ओळखू शकतो. अर्थात या काळात त्यांचे किती महत्त्व होते ते मात्र कळत नाही.

इसवीसनापूर्वी तिसऱ्या शतकात कौटिल्याने लिहिलेल्या ‘अर्थशास्त्र’ या ग्रंथात नगराच्या मध्यभागी इतर देवतांबरोबरच मदिरा नावाच्या देवीचे मंदिर उभारावे असे सांगितले आहे. काही संशोधकांच्या मते मदिरा ही कृषीदेवता होती, तर काहींच्या मते ही दुर्गा असावी. या अर्थशास्त्र ग्रंथातच एके ठिकाणी तळघरांच्या दाराच्या चौकटीवर देवी प्रतिमा काढावी असे सांगितले आहे.

रामायणामध्ये लक्ष्मीच्या प्रतिमेच्या काही उल्लेखांव्यतिरिक्त शक्तीपूजनाचे संदर्भ आढळत नाहीत. महाभारताच्या विराट आणि भीष्म पर्वात देवीचे स्तवन सापडते. महाभारतात ती विन्ध्यवासिनीच्या स्वरूपात येते.

भास या प्रसिद्ध संस्कृत नाटककाराच्या नाटकांत कात्यायनी, दुर्गा इत्यादी देवींचे उल्लेख येतात. ‘स्वप्नवासवदत्त’ या भासाच्या प्रसिद्ध संस्कृत नाटकात पाटलीपुत्र येथे कात्यायनीचे मंदिर असल्याचा उल्लेख आहे. तसेच कात्यायनीने शुंभ, निशुंभ, महिष यांचा वध केल्याचे वर्णन येते. शुद्रकाने लिहिलेल्या ‘मृच्छकटिक’ या संस्कृत नाटकातील नायक चारुदत्त याला मारणाऱ्या चांडाळाची कुलदेवता म्हणून दुग्रेचा उल्लेख आहे. दन्डीने लिहिलेल्या ‘दशकुमारचरित’ या संस्कृत ग्रंथात दुग्रेचा उल्लेख ‘विन्ध्यवासिनी दुर्गा’  म्हणून अनेकदा येतो. तिच्या आशीर्वादाने एका राजाला अपत्यप्राप्ती झाल्याचा उल्लेख आहे तसेच तिचे मंदिर असल्याचाही उल्लेख या ग्रंथात येतो.

‘हर्षचरित’ या बाणाभट्ट लिखित गद्यपद्यमिश्रित संस्कृत काव्यात हर्षांच्या दरबारात जाताना वाटेतील एका मल्लकूट गावाच्या बाहेर ‘चंडी कानन’ म्हणजे चंडीचे अरण्य असल्याचा उल्लेख येतो. या अरण्यातील झाडांवर कात्यायनी देवीच्या प्रतिमा कोरलेल्या होत्या व वाटसरू या प्रतिमांना वंदन करत असे वर्णन बाणाभट्ट याने केले आहे. बाण याने लिहिलेल्या ‘कादंबरी’ या संस्कृत ग्रंथात एक चंडीचे देऊळ असल्याचा व तेथे एक द्रविड पुजारी असल्याचा उल्लेख आहे. याच ग्रंथात राणी अपत्यप्राप्तीसाठी चंडिकेची उपासतापास करून आराधना करते असे दर्शविले आहे.

याशिवाय विविध पुराणातून दुग्रेची तसेच महिषासुरमर्दनिीची महती वर्णिलेली आहे. वामन पुराणात महिषासुराची वधाची कथा येते. या कथेनुसार महिषासुराने देवीसमोर लग्नाचा प्रस्ताव ठेवला तेव्हा देवीने त्याला अट घातली की जर महिषासुराने तिला युद्धात हरवले तरच ती त्याच्याशी लग्न करेल. यानंतर झालेल्या युद्धात देवीने त्याचा पराजय करून त्याचा वध केला. अर्थात नंतरच्या काही पुराणातून ही कथा बरीच बदललेली दिसते. पण या कथेचे शुंभनिशुंभ वधकथेशी खूप साम्य आहे. त्यावरून पुराणनिर्मितीच्या काळात शुंभनिशुंभांचा वध करणारी विंध्यवासिनी कौशिकी देवी आणि महिषासुर मर्दनिी यांचे एकीकरण करण्यात आले असावे कारण त्यानंतर महिषासुरमर्दिनीला देखील विन्ध्यवासिनी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या प्राचीन साहित्यिक उल्लेखांवरून दुर्गा महिषासुरमर्दिनीचा नुसता उल्लेख ते तिच्या पराक्रम कथा यांचा आलेख मिळतो.

प्राचीन कोरीव लेखांमधील दुर्गा

भारतात सापडणाऱ्या कोरीव लेखांतून विविध प्रकारची तत्कालीन माहिती आपल्याला मिळते. अर्थातच त्यातून भारताच्या वेगवेगळ्या भागातील धार्मिक माहितीदेखील मिळते. देवीपुजेच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणाऱ्या काही शिलालेखांचा उल्लेख इथे केला पाहिजे राजस्थानातील ‘होटी सादडी’ या गावातील भवरमाता मंदिराच्या गाभाऱ्याबाहेर इसवीसनाच्या सहाव्या शतकातील एक शिलालेख आहे. त्यात आरंभी तीक्ष्ण शूल हातात घेऊन असुराचा वध करणाऱ्या देवीला नमन केले आहे. ही देवी उग्र सिंहांच्या रथात बसलेली असून ती भक्तांचे कल्याण करते, अशा आशयाचा हा शिलालेख आहे. येथे देवीचे वर्णन करताना ती शिवाची अर्धागी असल्याचा उल्लेख केला आहे. या सर्व वर्णनावरून येथे सिंहवाहिनी दुर्गा अपेक्षित असावी यात शंकाच नाही. या शिलालेखाचा उद्देश राजाने देवीचा उत्तम प्रासाद (मंदिर) बांधला होता हे नोंदवण्याचा होता.

याशिवाय बिहारमधील नागार्जुनी टेकडय़ांमधील सहाव्या शतकातील अनंतवर्मन राजाच्या दोन लेखांमध्ये देवीचा उल्लेख आहे. यातील एका लेखात भूतपती आणि देवीच्या प्रतिमांची प्रतिष्ठापना केली होती असा उल्लेख आहे. भूतपती हे शिवाचेच एक नाव आहे, त्यामुळे ही देवी शिवशक्ती दुर्गा असावी. तर दुसऱ्या शिलालेखात महिषासुराच्या शिरावर देवीने ठेवलेल्या पायाला भक्तीभावाने नमन करून राजाने ‘अद्भुत विन्ध्य भूधर गुहे’मध्ये कात्यायनी देवीची प्राणप्रतिष्ठा केली असे नमूद केले आहे. याच शिलालेखात भवानी देवीसाठी राजाने एक गाव दान दिल्याचा उल्लेख आहे. गुहेत स्थापन केलेल्या कात्यायनी देवीच्या पूजेअच्रेसाठी या गावातील उत्पन्नाचा वापर व्हावा हे उद्दिष्ट होते. महिषासुरमर्दनिी, कात्यायनी व भवानी या देवीच्या तीनही रूपांचा उल्लेख हे या शिलालेखाचे वैशिष्टय़ आहे.

बसंतगढ (राजस्थान) येथील खिमेलमाता मंदिरापाशी सापडलेला इसवीसनाच्या सातव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील एक शिलालेख या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. या शिलालेखाच्या आरंभी दुर्गा आणि क्षेमकरी क्षेमार्या यांना आवाहन केले आहे. तसेच या लेखात स्थानिक लोकांनी एकत्र येऊन मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. त्यात श्रीमातेच्या एका गणिकेचे नावही नमूद केले आहे. विविध आगमग्रंथानुसार नवदुर्गामध्ये गणले जाणारे क्षेमंकरी हे दुग्रेचेच कल्याणकारी रूप आहे. येथील देवीचे सध्याचे खिमेलमाता हे नाव क्षेमार्या या संस्कृत नावाचा स्थानिक भाषेतील अपभ्रंश आहे.

भरमोर (हिमाचल प्रदेश) येथील इसवीसनाच्या सातव्या शतकातील लक्षणा देवीच्या पितळी मूर्तीच्या पीठावर एक कोरीव लेख आहे. या लेखात राजाने पुण्यप्राप्तीकरिता लक्षणा देवीची स्थापना केली तसेच गुग्ग याने देवीची ही प्रतिमा घडवली असा उल्लेख केला आहे. प्रस्तुत लक्षणादेवीची मूर्ती महिषासुरमर्दनिीचीच आहे.

प्रतापगढ (राजस्थान) येथे सापडलेल्या दहाव्या शतकातील दानलेखाच्या आरंभी महिषासुराला मारणाऱ्या दुग्रेचे स्तवन केले आहे. याच लेखात कात्यायनी देवीचाही उल्लेख येतो.

या सर्व पुराव्यान्संदर्भात अमरकोश या संस्कृत कोशात येणारी दुग्रेची नावे बघणे आवश्यक ठरते. अमरकोशात तिची खालील नावे दिलेली आहेत.

उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी॥

शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमंगला।

अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडाणी चंडिकांबिका॥

आर्या दाक्षायणी चव गिरिजा मेनकात्मजा।

आत्तापर्यंत आपण बघितलेली विविध ग्रंथातील व कोरीव लेखांतील नावे म्हणजे शैव अगर शाक्त पंथातील दुग्रेची विविध रूपे मानली जात होती हे अमरकोशातील या नोंदीवरून स्पष्ट होते.

प्राचीन नाण्यांवरील सिंहवाहिनी देवी

प्राचीन अफगाणिस्तानात नना या नावाची इराणी देवता प्रसिद्ध होती. कुशाण राजांच्या नाण्यावर ती आपल्याला दिसते. ही नना सिंहावर बसलेली दाखवली जाते. कुशाण राजांच्या कंदाहार ते पटनापर्यंत पसरलेल्या साम्राज्यात त्यांनी अनेक स्थानिक देवदेवतांना नाण्यावर स्थान दिले होते. अफगाणिस्तानातील रोबाटक या ठिकाणी सापडलेल्या इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकातील कुशाण राजांच्या अधिकाऱ्याच्या शिलालेखात इतर देवतांबरोबर याच नना आणि उमा यांचा अत्यंत आदरपूर्वक उल्लेख केला आहे. इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात कुशाण राजा हुविष्क याच्या नाण्यांवर सिंहवाहिनी नना व सिंहवाहिनी उमादेखील दिसते. हेच ननाचे व उमेचे सिंहवाहिनी रूप नंतर दुग्रेला प्राप्त होते.

या कुशाण राजांच्या नंतर उत्तर भारतात आलेल्या गुप्त राजांनी देखील अत्यंत सुंदर नाणी पाडली होती. चंद्रगुप्त या गुप्त घराण्यातील राजाच्या नाण्यावर एक सिंहवाहिनी देवी आहे. तिच्या एका हातात पाश आहे तर दुसऱ्या हातात निधीश्रुंग घेतलेले आहे. काही संशोधक या देवीला सिंहवाहिनी दुर्गा मानतात. अशा प्रकारे सिंह हे वाहन दुग्रेच्या प्रतिमेत येते.

प्राचीन शिल्पातील दुर्गा महिषासुरमर्दनी

तामलुक (पश्चिम बंगाल) येथे सापडलेली शुंग काळातील एक छोटय़ा उठावातील मृण्मूर्ती उल्लेखनीय आहे. ही स्त्री मूर्ती सालंकृत असून तिचा केशसंभारही फार मोठा दाखवलेला आहे. तिच्या केशसंभारात पाच छोटी आयुधे दागिन्यांसारखी दाखवण्यात आलेली आहेत. ही आयुधे म्हणजे अंकुश, त्रिशूळ, परशु, वज्र आणि ध्वज ही आयुधे नंतरच्या काळात देवीच्या मूर्तीमध्ये बघायला मिळतात. त्यामुळे काही संशोधक या मृण्मूर्तीला दुग्रेची आद्य प्रतिमा मानतात अर्थातच ही आयुधे शौर्य आणि राजवैभव दर्शवत असल्यामुळे ही स्त्रीदेवता महत्त्वाची असणार हे नक्की.

कुशाण काळात (इसवीसनाचे पहिले ते तिसरे शतक) या काळातील काही महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती मिळाल्या आहेत. ही चतुर्भुज देवीची मूर्ती दोन हातांनी एका महिषाला पकडून मारते आहे. अशा आविर्भावातील आहे. देवीचे मागचे दोन्ही हात आता दिसत नाहीत. तिने कानात जड कुंडले घातली आहेत. कुशाण काळातील अशा काही मूर्ती उत्तर प्रदेश आणि राजस्थानमध्ये सापडल्या आहेत.

गुप्तकालात (इसवीसनाचे चौथे ते पाचवे शतक) ज्याप्रमाणे अनेक देवीदेवतांच्या मूर्तीची मानके बनली तशीच ती दुर्गा महिषासुरमर्दनिीच्या मूर्तीचीही बनली. उदयगिरी मध्य प्रदेश येथील लेण्यामध्ये गुप्त काळातील एक सुंदर द्वादशभुजांची महिषासुरमर्दनिी कोरलेली आहे. तिने हातामध्ये वज्र, खड्ग, त्रिशूळ, भाला, घंटा इत्यादी घेतले आहे. तिचा डावा पाय महिषासुराच्या डोक्यावर ठेवलेला आहे तर हातातील त्रिशुळाने त्याचा वध करते आहे.

बदामीच्या चालुक्यांच्या काळात (सहावे ते आठवे शतक) निर्माण झालेल्या ऐहोळे येथील दुग्रेच्या प्रतिमेचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे. ऐहोळे येथील दुर्गामंदिर म्हणून ओळखले जाणाऱ्या मंदिराच्या बाहय़भागावर एक महिषासुरमर्दनिीची अत्यंत मनमोहक मूर्ती आहे.

वर उल्लेख केलेल्या भारमोर हिमाचल प्रदेश येथील शिलालेखात उल्लेखलेली लक्षणादेवी ही देखील महिषासुरमर्दिनीची मूर्ती आहे. जवजवळ चार फूट उंचीची ही पितळी मूर्ती सातव्या शतकातील आहे. या चतुर्भुजी देवीच्या हातात त्रिशूळ खड्ग आणि घंटा आहे. एका हाताने तिने जमिनीवर पडलेल्या महिषाची शेपटी पकडली आहे आणि हातातील त्रिशुळाने ती महिषाचा वध करीत आहे.

महाराष्ट्रात वेरुळ येथील लेण्यामधेही महिषासुरमर्दनिीच्या प्रतिमा कोरल्या आहेत. वेरुळ येथील कैलास मंदिरात सिंहावर आरूढ झालेली देवी महिषासुराचा वध करते आहे असे चित्रण केले आहे. पल्लवराजांच्या काळात निर्माण झालेल्या महाबलीपुरम येथील एका रथमंदिरात सिंहावर आरूढ झालेल्या देवीचे अंकन आहे. येथे देवी तिच्या सेनेसह महिषासुराशी युद्ध करताना दाखवली आहे. इथे महिषासुर मानवी रूपात दाखवलेला असून त्याचे मुख मात्र महिषाचे आहे.

पाल राजांच्या काळात बंगाल, ओरिसा या प्रदेशात दुग्रेच्या उपासनेचा मोठय़ा प्रमाणावर प्रसार झालेला होता. या भागात अनेक भुजांच्या महिषासुरमर्दिनीच्या प्रतिमांचा विकास झालेला आपल्याला दिसतो. या प्रतिमांचा अभ्यास करताना असे दिसून येते की सुरुवातीला सिंह हा फक्त देवीचे लांच्छन म्हणून मूर्तीमध्ये येतो, पण नंतर तो देवीला महिषासुराला मारण्यात मदत करताना दाखवला जातो. तसेच इसवीसनाच्या सातव्या शतकांनंतरच्या मूर्तीत महिषाच्या कापलेल्या मानेतून असुर बाहेर येतांना दाखवण्यात येऊ लागला.

भारताबाहेरील दुर्गा महिषासुरमर्दनिीच्या प्रतिमा

भारताबाहेरही अफगाणिस्तान, नेपाळ, बांग्लादेश, कंबोडिया, जावा, इंडोनेशिया इत्यादी देशामध्ये महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती सापडतात. अफगाणिस्तानातील गझनी येथील टेपे सरदार या ठिकाणी एक महिषासुरमर्दिनीची भंगलेली भव्य मूर्ती मिळाली आहे ती काबूल येथील राष्ट्रीय संग्रहालयात आणण्यात आली होती.

कंबोडिया येथील महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्तीमध्ये चोल मंदिरातील मूर्तीचा प्रभाव पडलेला आहे. या महिषासुरमर्दनिीच्या मूर्तीच्या पीठावर महिषमुखाचे रेखाचित्र कोरलेले असते त्यावरून या प्रतिमेची ओळख आपल्याला पटते.

अवघ्या भारतभर आणि अफगाणिस्तानपासून ते इंडोनेशियापर्यंत आढळणाऱ्या या दुर्गा महिषासुरमर्दनिीचे आपल्या महाराष्ट्राशी विशेष नाते आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपकी एक असलेल्या जगदंबा तुळजाभवानीची प्रतिमा महिषासुरमर्दनिी या स्वरूपातीलच आहे. पंधराव्या शतकात लिहिल्या गेलेल्या ‘महिकावतीची बखर’ या नावाने प्रसिद्ध असणाऱ्या गद्यपद्यमिश्रित बखरीत श्रीदेवी आद्यशक्ती जगदंबिका महाराष्ट्राधर्मरक्षिका असा तिचा उल्लेख येतो. तर सोळाव्या शतकातील सुलतानशाहीने गांजलेल्या अवस्थेत संत एकनाथांनी

नमो निर्गुण निराकार, मूळ आदिमाया तूं साकार

घेऊनि दहा अवतार, करिसी दुष्टांचा संहार

दार उघड, बया दार उघड

अशा आळवणीनंतर म्लेंच्छांचा संहार करण्यासाठी तिची प्रार्थना केली होती.

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भवानी देवीच्या आशीर्वादानेच महाराष्ट्रात स्वराज्य स्थापन करून अलौकिक असा इतिहास रचला. तसेच तिची नित्य पूजा व्हावी म्हणून प्रतापगडावर भवानी देवीची प्रतिष्ठापना करून तिचे मंदिरही बांधले होते.

एकोणिसाव्या शतकात बंगालमधील दुर्गापूजनाचा प्रभाव बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतील ‘वंदे मातरम्’ या गीतावर पडलेला दिसून येतो. इंग्रजांच्या पारतंत्र्यात अडकलेल्या भारतमातेला आदिशक्तीच्या रूपात कल्पून तिचा महिमा त्यांनी पुढील ओळींत वर्णन केला आहे.

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी

कमला कमलदलविहारिणी

वाणी विद्यादायिनी

नमानि त्वां

नमामि कमलां अमलां अतुलां

सुजलाम् सुफलाम् मातरम्॥

अशा रीतीने आदिशक्तीच्या दशभुजा दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती या तिन्ही रूपांत मातृभूमीचे वर्णन करून बंकिमचन्द्रांनी प्राचीन भारतीय परंपरेशी आपली नाळ जोडली.

अशा या दुर्गा महिषासुरमर्दिनीच्या विविध प्रतिमांचा, तिच्या संदर्भातील पुरातत्वीय पुराव्यांचा, शिलालेखांचा व तिच्या उपासनेच्या मध्ययुगीन, अर्वाचीन इतिहासाचा अभ्यास करताना लक्षात येणारी महत्त्वाची बाब म्हणजे संकटांवर मात करण्यासाठी व शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी तिची वीरांकडून केली जाणारी आराधना. प्राचीन काळापासून देवीच्या इतर रूपांपेक्षा दुर्गा महिषासुरमर्दनिी रूपात देवीची आराधना विशेषत वीरपुरुषांनी का केली असावी याचा बोध दुर्गा सप्तशतीमध्ये दिलेल्या ‘महिषान्तकरी येन पूजिता स जगत्प्रभु’ (ज्याने महिषासुरमर्दनिीला पूजिले तो जगाचा स्वामी होतो) या वाक्यावरून होतो.
आनंद कानिटकर – response.lokprabha@expressindia.com

लोकदेवता खोकलादेवी

आशीष वेदक

खोकलादेवी हे नावच थोडे विचित्र वाटते. खोकल्यासारखा एखाद्या सामान्य रोगाच्या नावावरून देवीचे नाव कसे असू शकते, हे अतक्र्य आहे. त्याहीपेक्षा अतक्र्य तर मुंबईसारख्या महानगरात आधुनिक वैद्यकीय सेवा उपलब्ध असताना विविध जातींमधील, विविध आर्थिक, सामाजिक, वैचारिक स्तरांतील लोकांचा डॉक्टरी उपायांनीही बरा न झालेला खोकला बरा करणारी देवी म्हणून खोकलादेवीवर श्रद्धा असते. ही गोष्टच खोकलादेवीबद्दलची उत्सुकता अधिक वाढवते. त्यातही खोकलादेवी इतर देवतांपेक्षा वेगळी वाटते. कारण तिची कोणत्याच प्रकारची विशिष्ट पूजापद्धती नाही, कर्मकांड नाहीत, तिला कोणत्याही प्रकारचे पशुबळी (कोंबडे, बकरे इत्यादी) दिले जात नाहीत. इतर देवतांसारखे तिचे जत्रोत्सव, सण साजरे होत नाहीत. तिचा कोणत्याही प्रकारचा भक्तसंप्रदाय नाही. फक्त पीठ आणि मीठ यावरच देवी संतुष्ट होऊन ती खोकला बरा करते ही लोकांची श्रद्धा आजही कायम आहे. एकूणच खोकलादेवीचे अस्तित्व हे लोकांची धार्मिक वृत्ती, धर्मावरील श्रद्धा या भक्कम पायावर उभे आहे, मग प्रश्न निर्माण होतो, तो म्हणजे, धर्म म्हणजे तरी काय?

धर्म एक संकल्पना

धर्म हा भारतीय समाजरचनेचा अविभाज्य घटक आहे. आदिम अवस्थेतून आजच्या विकसनशील अवस्थेत धर्म या संकल्पनेचा विकास होत आला आहे, ती एक निरंतर विकास प्रक्रिया आहे. धर्माला विविध आर्थिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, राजकीय पलूदेखील आहेत. मुळातच ती एक क्लिष्ट, व्यक्तिसापेक्ष, परिस्थितीजन्य, समाजाच्या सोयीसाठी, विकासासाठी श्रद्धेच्या पायावर उभी असलेली एक उत्तम व्यवस्था आहे.

भारतीय समाजात चातुर्वण्र्य व्यवस्थेनंतर निर्माण झालेल्या जातिव्यवस्थेमध्ये समाजाच्या भौतिक, दैविक, आध्यात्मिक आणि मोक्षप्राप्तीच्या गरजा, संकल्पना बदलल्या, वैदिक काळातील यज्ञहवन यांचे महत्त्व थोडे कमी झाले. ईश्वरप्राप्ती, रोगनिवृत्ती, सर्वागीण प्रगतीसाठी तसेच चतुर्विध पुरुषार्थप्राप्तीसाठी १) परापूजा २) मानसपूजा ३) मूर्तिपूजा अशा तीन पूजनपद्धती निर्माण झाल्या असाव्यात. यातील परापूजा आध्यत्मिकदृष्टय़ा प्रगत व्यक्तीला उपयुक्त तर मूर्तिपूजा सर्वसामान्य लोकांना उपयुक्त आहे, असे आपण म्हणू शकतो. परंतु वैदिक काळापासून ते आजही विविध देवतांचे महत्त्व कमी झाले नाही.

कालखंडानुसार वर्गीकरण

ढोबळ मानाने वैदिक काळापासून आजच्या काळातील देवतांचे वर्गीकरण

१)     वैदिक देवता (वेदात उल्लेख असलेल्या देवता किंवा वैदिक काळातील देवता)

२)     पौराणिक देवता (विविध पुराणांतील देवता)

३)     लोकदेवता (वेद, पुराण यात नसलेल्या परंतु विविध जाती, जमाती, आदिवासी द्वारे पूजनीय देवता)

यात वैजनाथ, सूर्य, धन्वंतरी, आश्विनीकुमार, खोकलादेवी, शीतलादेवी, मरीआई, प्लेगम्मा इत्यादीसारख्या लोकदेवता या रोगनिवारण करणाऱ्या देवता म्हणून ओळखल्या जातात. या सर्व देवतांच्या विविध चमत्कारिक शक्ती, सामर्थ्य, रोगनिवारण क्षमता, धान्य, धन, संतती इत्यादी तसेच इतर आधिभौतिक आधिदैविक, आध्यात्मिक गोष्टी देण्याची क्षमता ही लोकांचा आणि समाजाचा त्यांच्याप्रति असलेला विश्वास आणि श्रद्धा यांवर अवलंबून आहे, असे माझे मत आहे.

मध्ययुगीन मुंबईचा इतिहास, साधारणपणे ११व्या-१२व्या शतकाच्या आसपास सुरू होतो. गेल्याच वर्षी मुंबईत तुभ्रे येथे भाभा अ‍ॅटोमिक रिसर्च सेंटर परिसरात सापडलेला शिलालेख याची पुष्टीही करतो. महिकावतीच्या बखरीतूनही काही प्रमाणात मध्ययुगीन मुंबईची माहिती कळते, त्याचबरोबर ‘मुंबईचे दर्शन’, ‘मुंबई वृत्तांत’ यांसारख्या काही पुस्तकांतून जुन्या मुंबईचे दर्शन घडते. पूर्वी मुंबईचे वातावरण दमट, काहीसे कोंदट होते, सात बेटांच्या मुंबईत तर ओहोटीच्या वेळी खूप चिखल, दलदल होत असे. त्यामुळे डासांची पदास, त्यामुळे होणारे विविध प्रकारचे साथीचे रोग तसेच दमट हवामानामुळे नेहमी सर्दी, खोकला, कफ होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. म्हणूनच मुंबईचे मूळ रहिवासी असलेल्या कोळी आणि सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे (चौकळशी/ पाचकळशी) समाजातील लोकांना, तसेच इतर जाती, धर्मातील लोकांना याचा आरोग्यविषयक त्रास नक्कीच झाला असेल.

पोर्तुगीजांकडून आंदण म्हणून मिळालेल्या सात बेटांच्या मुंबईचे ब्रिटिशांनी जेव्हा विस्तार, विकासकार्य सुरू केले, तेव्हा ब्रिटिश अधिकारी आणि भारतीय कामगारांनी तर मुंबईच्या हवामानास, भौगोलिक परिस्थितीस विविध दूषणे दिली आहेत. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी तर मुंबईला नरकाची उपमा दिली आहे. एकदा मुंबईत आलेला मनुष्य जिवंत आपल्या मायदेशी जाऊ शकत नाही अशी मते त्यांनी नोंदवली आहेत. या तसेच अशाच विविध विधानांवरून मुंबई कशी राहण्यास अयोग्य, रोगट हवामानाची होती हे समजते.

त्या काळात तर प्लेग, मलेरिया, देवी, पटकी इत्यादी विविध साथीचे रोग मुंबईच्या पाचवीलाच पुजले होते. दमट हवामानात सर्दी, खोकला, कफ हे सामान्य विकार मुंबईकरांना नेहमीच होत असावेत, त्यासोबतच आपल्या संस्कृतीतील जातिव्यवस्था, (अंध) श्रद्धा, बिकट आर्थिक परिस्थिती, अस्वच्छता, आरोग्यविषयक सुविधांचा अभाव, अनास्था या सर्व गोष्टी खोकलादेवी, शीतलादेवी, मरीआई आणि तत्सम रोगनिवारक देवतांच्या उगम आणि विकासास कारणीभूत झाल्या असाव्यात. (याबाबत इतर तज्ज्ञ, संशोधकांचे वेगळे मत असू शकते). मुंबईसारख्या महानगरात आजही काही समुदायांमध्ये पूजनीय असलेल्या खोकल्यासारख्या सामान्य वाटणाऱ्या रोगास बरे करणाऱ्या ‘खोकलादेवी’ या देवतेविषयी अनेक गोष्टी जाणून घेणार आहोत.

खोकलादेवी नेमकी कोण?

कोणत्याही प्रकारचा खोकला बरे करणारी देवी म्हणजे खोकलादेवी होय. साधा खोकला, ओला खोकला, डांग्या खोकला, दम्याचा खोकला हे सर्व खोकलादेवी बरी करते अशी लोकांची श्रद्धा आजही दृढ आहे. डॉक्टरी इलाजांनी बरा न झालेला खोकला, खोकलादेवी बरा करू शकते असा लोकांना आजही विश्वास वाटतो. महाराष्ट्रात तिला खोकलादेवी, दक्षिण भारतात खोकलम्मा तर गुजरात राज्यात तिला रुकडादेवी असे म्हणतात.

याचबरोबर वसई येथेदेखील खोकलादेवीचे मंदिर आहे, तर बाबुलनाथजवळ एक रुकडादेवीचे मंदिर आहे.आपण इथे मुंबईतील खोकलादेवीबद्दल जाणून घेणार आहोत.

केदारेश्वर मंदिर (वरळी ) सन १८३२ साली सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे समाजातील श्री त्रिंबक भिवजी म्हात्रे यांनी बांधले. मंदिर परिसरात खोकलादेवीचे लहान पण स्वतंत्र मंदिर आहे. तसेच केदारेश्वर, गणपती, हनुमान, शीतलादेवी यांचीदेखील मंदिरे आहेत. येथील खोकलादेवीस चार हात असून देवीच्या हातात कमळ, गदा, पुस्तक असून एक हात वरद मुद्रेत आहे. येथील नित्य पूजा करणाऱ्या केळकर गुरुजींच्या मतानुसार हे देवीचे सात्त्विक रूप असून, सरस्वतीच्या रूपाशी मिळतेजुळते आहे, आणि खोकलादेवीची मूर्ती ही पुरातन आहे

नीलकंठेश्वर मंदिरातील खोकलादेवी एक देवकोष्ठात असून देवी द्विभुज आहे, तिच्या एका हातात डमरू तर दुसऱ्या हातात अक्षमाळ (किंवा पात्र) आहे. मंदिर आवारात एक जीर्ण गधेगळ आहे. त्यावरील मजकूर संपूर्ण नष्ट झाला आहे, परंतु मंदिर पुरातन काळापासून असावे असे सिद्ध करते. मंदिराचे ट्रस्टी, उदय मंत्री यांच्यानुसार सध्याच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार सन १९११ ला केला गेला. खोकलादेवीसोबत येथे, नीलकंठेश्वर, दत्त, हनुमान, ब्रह्मा, सूर्य, राधा कृष्ण, विठ्ठल रुख्मिणी यांचीदेखील मंदिरे, मूर्ती आहेत.

प्रभादेवी मंदिर मध्ययुगीन काळातील असावे असे विविध तज्ज्ञांचं मत आहे, तसा एक शिलालेख तेथे उपलब्ध आहे, सध्याचे मंदिर कीर्तिकर फॅमिली ट्रस्टचे असून येथे प्रभादेवी, चंडिका, कालिका, लक्ष्मीनारायण, शीतलादेवी, हनुमान आणि खोकलादेवी यांची मंदिरे आहेत. येथील खोकलादेवीला चार हात असून दोन हातात कमळे, तर दोन हात अभयमुद्रेत आहेत, आणि खोकलादेवीच्या गळ्यात साधा परंतु मोठा हार आहे. येथील पुजारी जयवंत जोशी यांनी सांगितले की पूर्वी श्रावण महिन्यात शुक्ल आणि कृष्ण चतुर्दशीला दोन वेगळ्या समाजातील तेलगु भाषिक लोक (कदाचित साळी /पदमशाली समाजातील) शीतलादेवी आणि खोकलादेवीच्या दर्शनास येत, आणि देवीस जेवणाचा नवेद्य दाखवत, परंतु सध्या काही कारणास्तव ते लोक श्रावणातील कोणत्याही रविवारी, त्यांच्या सोईनुसार देवीच्या दर्शनासाठी येतात.

माटुंगा येथील सातीआसरा मनमाला देवी मंदिरात असलेलं खोकलादेवी मंदिर माधुरी साळवी यांचे पणजोबा सावंत यांनी बांधले आहे.

माहीम येथील गौड सारस्वत ब्राह्मण समाजाच्या शीतलादेवी मंदिर परिसरात खोकलादेवीचे लहानसेच संगमरवरी पण घरासारखे दिसणारे मंदिर आहे, येथे शीतलादेवीच्या नित्य पूजा करणाऱ्या भमिनी म्हात्रे यांनी सांगितल्याप्रमाणे आजही लोकांची खोकलादेवीवर श्रद्धा आहे. येथील खोकलादेवीची मूर्ती ध्यानधारणा करण्यात मग्न असल्यासारखी दिसते. (कदाचित सध्याची मूर्ती ही अलीकडच्या काळातील असावी असे वाटते) मुंबई दर्शन (१८६३) आणि मुंबई वृत्तांत (१८८९) यांसारख्या १९ व्या शतकात प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकात मुंबईतील फक्त याच खोकलादेवीचा उल्लेख आढळतो तो असा ‘माहिमास खोकलादेवी आहे. तिची खोकला बंद करण्यावर प्रसिद्धी आहे’ यावरून येथील खोकलादेवी कदाचित मुंबईतील प्राचीन असावी.

मालाड, सोमवारी बाजार परिसरात असलेल्या पाटलादेवी मंदिरात, पाटलादेवी, खोकलादेवी आणि शीतलादेवीच्या मूर्ती आहेत, हे मंदिर पाचकळशी समाजाचे असून, सन १९११ मध्ये गणपत महंत यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला. मंदिरातील देवीचे भोपे अशोक नलावडे यांनी सांगितल्याप्रमाणे मालाड परिसरातील कोळी, कुंभार तसेच गुजराती भाषक काठियावाडी लोक, तसेच सफाई काम करणाऱ्या समुदायाचे लोक खोकलादेवीच्या दर्शनास येतात. कोळी, कुंभार लोक सुंठोडा देवीच्या नावाने प्रसाद म्हणून वाटतात. तर काठियावाडी लोक देवीस फरसाण अर्पण करतात.

एरंगळ गावातील खोकलादेवी मंदिर गावाच्या वेशीवर आहे. मुख्य म्हणजे देवीस चार हात आहेत आणि देवीच्या मागील हातात शूल आणि त्रिशूळ आहे आणि दोन हात मांडीवर आहेत. या ठिकाणी महत्त्वाची गोष्ट अशी की प्रत्येक मंदिरातील खोकलादेवीच्या मूर्ती एकमेकींपेक्षा पूर्णत वेगळ्या आहेत. तसेच खोकलादेवीस कोणताच प्राणी वाहन म्हणून दिसत नाही.

मूर्तीलक्षणशास्त्रानुसार (Iconography) कोणत्याही देवतेची बाह्य़लक्षणे, शस्त्र, वाहन, इत्यादी ही वैदिक किंवा पौराणिक काळातील ठोकताळ्यानुसार निश्चित असतात, कालपरत्वे, स्थानपरत्वे बाह्य़ सजावटीत थोडा बदल केला जाऊ शकतो, परंतु कोणत्याही देवतेच्या सर्व मूर्तीमध्ये त्यांच्या मुख्य लक्षणात समानता राखण्यात येते. (याला काही मोजके अपवाद असूही शकतात)

परंतु खोकलादेवीच्या बाबतीत मात्र मूर्तीलक्षणशास्त्रानुसार कोणत्याच प्रकारचा विशिष्ट नियम किंवा साम्य दिसून येत नाही. तर खोकलादेवी ही कोणताही वैदिक, पौराणिक उल्लेख नसलेली परंतु विविध जाती-समुदायांत आजही (अल्पप्रमाणात) पूजनीय अशी लोकदेवता आहे. काही ठिकाणी तिला चार हात आहेत, काही ठिकाणी दोन, कधी तिच्या हातात कमळ आहे. अक्षमाळा पुस्तक, पानपात्र, गदा तर काही ठिकाणी कोणा पुरुषसमान दिसणाऱ्या मूर्तीस, किंवा मंदिराच्या स्तंभास देवत्व प्राप्त करून दिले आहे.

तरीदेखील वरील सात मंदिरांपैकी दोन मंदिरांतील खोकलादेवीच्या हातात कमळ पुष्प आहे, भारतीय संस्कृतीत कमळास उत्पत्तीचे प्रतीक मानले जाते, त्याच बरोबर आयुर्वेदातील पुष्पौषधी या शाखेनुसार विविध प्रकारच्या फुलांचा औषध म्हणून किंवा औषधांबरोबर वापर करतात त्यात कमळपुष्पात औषध घालून रोग्यास दिले जाते. त्यामुळे खोकलादेवी आणि कमळपुष्प यांचा रोगनिवारण पद्धतीत संबंध असू शकतो का ते शोधणे महत्त्वाचे आहे.

खोकलादेवीच्या संबंधित कथा :

खोकलादवी लोकदेवता असल्यामुळे कोणत्याही महत्त्वपूर्ण वेद, पुराण, उपनिषद यात तिच्या कथा नाहीत, परंतु तरीही खोकलादेवीच्या काही मनोरंजक, तिची महती सांगणाऱ्या गोष्टी खोकलादेवीच्या काही मंदिरात मौखिक परंपरेने पिढय़ान्पिढय़ा ऐकायला मिळाल्यात त्यांपैकी काही पुढीलप्रमाणे-

एरंगळ गावात कशी आली?

एरंगळ गावातील खोकलादेवीच्या नित्य पूजा करणाऱ्या रतन पाटील यांनी खोकलादेवी एरंगळ गावात कशी आली त्याची एक कथा सांगितली. या कथेनुसार खोकलादेवी देवी आणि तिच्या सहा बहिणी आणि भाऊ (हरबादेवी, हिरडादेवी, हिरादेवी, हिंगलादेवी, शीतलादेवी, मोतमाऊली आणि भाऊ वेताळ) बोटीने समुद्रप्रवास करत असताना त्याची बोट एरंगळजवळच्या किनाऱ्याजवळ फुटली आणि ही भावंडे एकमेकांपासून दूर झाली आणि वेगवेगळ्या गावांत पोहोचली. त्यांचा भाऊ वेताळ खांदेरी बेटावर पोहोचला आणि एक बहीण वांद्रे येथे मोतमाऊली (माऊंट मेरी) झाली, बाकी सगळ्या बहिणी एरंगळ आणि आजूबाजूच्या गावांत पोहोचल्या आणि लोकांनी त्यांची तिथेच स्थापना केली. तसेच एरंगळ गावातील रहिवासी विल्सन कोळी, दर्शन निळा यांनी यावर असे सांगितले की, आजही आश्विन नवरात्रात खोकलादेवीची बहीण हरबादेवीकडून खोकलादेवीला मानाची ओटी येते.

लोकांचे प्रश्न कसे सोडवते?

माहीम येथील शीतलादेवी मंदिरातील शीतलादेवीची नित्य पूजा करणाऱ्या भामिनी म्हात्रे यांनी, एरंगळ येथील खोकलादेवीची एक लहान गोष्ट सांगितली.

आश्विन नवरात्रमध्ये एखादी व्यक्ती कुठूनही गर्दीतून वाट काढत, परंतु जोरजोरात खोकत धावत खोकलादेवीच्या मूर्तीजवळ येते आणि उपस्थित लोकांच्या समस्या सोडवते, असे मानले जाते.

सातीआसरा मनमालादेवी मंदिराच्या देखरेख करणाऱ्या माधुरी साळवी यांनी त्याच्या आजीने त्यांना खोकलादेवीची सांगितलेली कथा सांगितली. या कथेनुसार, मनमालादेवी आणि खोकलादेवीसहित एकूण सात बहिणी आहेत (मनमालादेवी, खोकलादेवी, जरीमरी, केवडादेवी, चम्पावतीदेवी, शीतलादेवी, गावदेवी) या सर्व देवी पूर्वी मध्यरात्री मंदिर परिसरात असलेल्या विहिरीत स्नान करत. त्याचबरोबर माधुरी स्वत नऊ-दहा वर्षांच्या असताना त्यांना खोकला झाला. तो बरा झाल्यावर त्यांच्या आईने खोकलादेवीला मीठ आणि पीठ वाहिले होते असे त्यांनी सांगितले. साळवी यांच्याशी बोलत असताना माटुंगा परिसरात राहणाऱ्या विभा आपटे यांनीदेखील खोकलादेवीच्या कृपेने खोकला बरा होऊ शकतो अशी श्रद्धा असल्याचे सांगितले.

मुंबईचे मूळ रहिवासी असलेले कोळी, सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे (चौकळशी/ पाचकळशी) ज्ञातीतील लोक खोकलादेवीची विशेषत पूजा करताना आढळतात. वरीलपैकी चार मंदिरांची मालकी सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे, (चौकळशी/ पाचकळशी) पाठारे प्रभू समाजातील कुटुंब किंवा ट्रस्टची आहे, तर उरलेली तीन मंदिरे प्रत्येकी  गौड सारस्वत ब्राह्मण, ९६ कुळी मराठा, तसेच शेषवंशी भंडारी समाजाच्या खासगी किंवा ज्ञातीच्या ट्रस्टच्या मालकीची आहेत. परंतु असे असूनही विविध जातीतील आणि विविध भाषा बोलणाऱ्या लोकांची खोकलादेवीवर श्रद्धा आहे, असे दिसून येते. या भाविकांमध्ये ब्राह्मण, मराठा, चौकळशी, पाचकळशी, कोळी, भंडारी, कुंभार, इत्यादी मराठी भाषक लोक, तेलगू भाषक पद्मशाली (साळी) समाजातील लोक, त्याचबरोबर गुजराती भाषक कुंभार, कठियावाडी सफाई काम करणारे अशा वेगवेगळ्या जातींतील लोकांचा समावेश आहे. हे लोक खोकलादेवीची पूजा करतात.

(वरील सर्व निरीक्षणे काही लोकांच्या प्रत्यक्ष भेटी आणि मुलाखती दरम्यानची आहेत)

खोकलादेवीला पीठ-मीठ!

लोक खोकलादेवीला पीठ आणि मीठ वाहतात. त्यापैकी पीठ हे तांदूळ, गहू, ज्वारी, किंवा बाजरी यापैकी कशाचेही असू शकते, त्यासोबत साधं मीठ अर्पण करतात. त्याशिवाय लोक श्रद्धेने देवीची खणानारळाने ओटी भरतात. इतर वस्तू अर्पणही करतात, देवीमुळे खोकला बरा झाला अशी श्रद्धा असते, तेव्हा मात्र फक्त पीठ आणि मीठच वाहतात. त्याशिवाय काही ठिकाणी (कोळी, कुंभार समाजातील लोक) सुंठोडा (सुंठ + साखर/गूळ) देवीचा प्रसाद म्हणून दिला जातो.

परंतु इतर गुजराती भाषक लोक, खोकलादेवीला फरसाण, शेव, गाठिया, चणे, गुळ वाहतात. तसेच ज्यामुळे खोकला होऊ शकतो असे विविध प्रकारचे तेलकट पदार्थ देवीला वाहतात. त्यामागे त्यांची अशी श्रद्धा आहे की खोकला होणारे पदार्थ अर्पण केल्याने देवी खोकला दूर करते, तर तेलगू भाषक लोक तिला जेवणाचा नवेद्य दाखवतात. परंतु पीठ आणि मीठ देवीला अर्पण करण्याचा सर्वत्र प्रघात आहे. यातील सुंठवडा हा तर खोकला बरा व्हावा म्हणून केला जाणारा सामान्य, सर्वज्ञात आयुर्वेदिक उपचार आहे तर पीठ आणि मीठ यातील मीठ तर घसा खवखवत असेल तर गुळण्या करण्यासाठी वापरले जाते.

लोकांच्या श्रद्धेनुसार अर्पण करण्यात आलेले पीठ आणि मीठ रुग्णाचा खोकला सोबतच घेऊन जाते, त्यामुळे काही मंदिरातील पुजारी ते पीठ आणि मीठ समुद्रात किंवा खाडीत विसर्जति करत असत, परंतु आजकाल काही मंदिरातील पुजारी लोक ते पीठ आणि मीठ गरजू गरीब लोकांना देतात.

व्यवसाय आणि खोकलादेवी

आज समाजात वैद्यकीय प्रगती झाली आहे. त्याचबरोबर खोकला हा तसा सामान्य रोगप्रकार वाटत असल्यामुळेच कदाचित खोकलादेवीच्या भक्तांची संख्या घटली असेल, त्यामुळेच लोक खोकलादेवीला अल्प प्रमाणात पुजत असतील. तरीसुद्धा खोकलादेवीचा आणि काही जातींच्या परंपरागत व्यवसाय किंवा उदरनिर्वाहाचे साधन, कामाची ठिकाणे यात नक्कीच विशेष संबंध आहे. कोळी बांधव नेहमीच मासेमारीसाठी समुद्राच्या, खाडीच्या जवळपास वस्ती करून राहतात. त्यामुळे समुद्राच्या खारट, दमट हवामानामुळे त्यांना सर्दी-खोकला होण्याची शक्यता जास्त. त्याचबरोबर कुंभार समाजातील लोक तसेच साळी (विणकर) लोकांचा माती आणि सुताच्या सूक्ष्म कण किंवा धाग्यांशी नेहमीच संबंध येतो. त्याचबरोबर सफाई कामगारांचा नेहमी कचरा आणि धूळ यांच्याशी संपर्क येतोच. त्यामुळे खोकला, दमा होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. आधुनिक वैद्यकशास्त्र त्याची पुष्टीही करते.

खोकल्याद्वारे पसरणारे इतर रोग कोणते ते पाहू या. यात देवी, (मोठय़ा बाया) गालगुंड, गोवर, इन्फ्लुएन्झा- बी, डांग्या खोकला हे काही रोग साध्या खोकल्यामुळे पसरू शकतात असे आजचे वैद्यकीयशास्त्र म्हणते. त्यामुळेदेखील लोकांच्या दृष्टीने खोकलादेवी महत्वाची ठरते.

खोकलादेवीचे भविष्य

एकूणच मुंबईतील सध्या अस्तित्वात असलेल्या हिंदू मंदिरांना फार तर ३००-३५० वर्षांचा इतिहास असेल. खोकलादेवीच्या मूर्ती या मूर्तिविज्ञानशास्त्राप्रमाणे प्राचीन नसतीलही, तसेच आजच्या वैद्यकीयदृष्टय़ा विकसित समाजात खोकलादेवीसारखी देवी केवळ लोकांची श्रद्धा आणि मौखिक इतिहासाद्वारेच येणाऱ्या पिढय़ांना ज्ञात आहे. उद्या कदाचित तिचा धार्मिक, सामाजिक संदर्भदेखील बदलू शकतो, तसेच इतर काही देवतांसारखी ती विस्मृतीतदेखील जाईल. तरीदेखील मुंबईसारख्या महानगरात, मुंबईच्या जडणघडणीत खोकलादेवीचे स्थान आणि अजूनही अल्प प्रमाणात का असेना, तिचे लोकांच्या स्मृतीत असलेले अस्तित्व हे मुंबईच्या भूतकाळाचे आणि इतिहासाचे, धार्मिक जीवनाचे, सामाजिक रचनेचे यथार्थ दर्शन घडवते. त्यामुळेच खोकलादेवी मुंबईसाठी महत्त्वाची ठरते. अजून एक महत्त्वाची लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की, सात बेटांच्या मुंबईत (पूर्वीच्या) फक्त माहीम आणि वरळी बेटांवर खोकलादेवीची पाच मंदिरे आहेत. आणि हे दोनही विभाग पूर्वीच्या गिरणगावालगतचेच आहेत. त्यामुळे पूर्वीच्या कापड गिरण्या, मिल कामगार, त्यांच्या श्रद्धा, समजुती आणि खोकलादेवी यांचा काही संबंध आहे का, यावर संशोधन सुरू आहे.  दरम्यान, खोकलादेवीच्या या शोधादरम्यान असे लक्षात आले की काही ठिकाणी मंदिराचा स्तंभ तर काही ठिकाणी बुद्धप्रतिमेची पूजादेखील खोकलादेवी म्हणून केली जाते.

ख्रिस्तपूर्व काळात स्त्रियांना देवतेचा दर्जा (मातृदेवता) दिला असावा अशी समजूत आहे. यापैकी पहिल्या मूर्तींची डोळे दाखवण्याची पद्धत अतिशय सोपी, लहान मुलांनाही करता येईल अशी दिसते. स्त्री असूनही मूर्तीच्या डोक्यावर एक प्रकारची पगडी दिसते आहे. पहिली मूर्ती करणे विशेष अवघड नाही. दुसर्‍या मूर्तीवर मात्र श्रम घेतले आहेत हे स्पष्ट आहे. ह्या स्त्रीने घातलेल्या विशिष्ट दागिन्याला छन्नविरा म्हणतात असे कळले. हा दागिना त्याकाळात बराच लोकप्रिय असावा. ह्या नटलेल्या मूर्तीवरून ती देवता असावी असे दिसत नाही. एखादी नर्तकी, आकर्षक स्त्री असावी तशी दिसते.

डोळे दाखवण्याची पद्धत आता खालच्या मथुरा येथील प्रतिमेमध्ये वेगळी, जरा सुधारलेली दिसते. शिवाय ही प्रतिमा भट्टीतून भाजून काढलेली आहे.
कान झाकून जातील इतकी मोठी कर्णभूषणे दिसतात. एवढे मोठे कानातले घातले तर कान ओघळतील असे आम्हाला सांगत, तसे त्यांना लहानपणी कोणी सांगितले नसावे! डोक्यावर बांधलेली तीन गोलाकार आभुषणे नक्की कशासाठी आहेत समजत नाही.

नंतरच्या स्त्रीप्रतिमांमध्ये आकार, लय, प्रमाणबद्धपणा, मोकळेपणा अधिक जाणवू लागतो. सांचीच्या प्रसिद्ध स्तूपाच्या एका तोरणावरील यक्षीचे अवशेष (इ. स. पहिले शतक).

या यक्षीला "फर्टिलिटी गॉडेस" म्हटले आहे. बुद्धानंतरच्या काही शतकांत अनेक स्तूप, लेणी बांधली गेली.

बुद्धाने तर करीत असलेला संसार सोडून दिला. त्याच्या गोष्टीत "मार" नावाचा राक्षस येतो, खरे तर मार म्हणजे बुद्धाला निर्वाणापासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करणारा मोह. अमरावतीच्या स्तूपावरील ह्या चित्रात मार आपल्या मुलींना बुद्धाचे लक्ष त्यांच्याकडे जावे म्हणून पाठवतो. पण अशा सर्व मोहांवर विजय मिळवल्यानंतर बुद्धाला निर्वाण प्राप्त होतेच. वरील शिल्पातून दिसते ती बौद्ध शिल्पकलेची जुनी परंपरा आहे, या परंपरेने बुद्धाचे मनुष्यस्वरूपात चित्रण केले जात नाही, तर चित्रात बुद्ध असल्याचे त्याच्या पादुका, सिंहासन (कारण तो राजपुत्र होता) आणि बोधीवृक्ष यावरून दाखवले जाते. या शिल्पात स्त्रिया आहेतच, पण दुर्लक्षित आहेत.

मग येतात "हिंदू" देव-देवता. यात दोन्ही देव आणि देवता यांना महत्त्वाची स्थाने मिळालेली दिसतात. त्यांचे चेहरे आधीच्या शिल्पकलेहून अधिक आकर्षक, आणि नाजूक दिसतात. देव जरा कुटुंबवत्सलही झालेले दिसतात! सुंदर चेहरे, दागदागिने, दोनांहून अधिक हात असे या शिल्पांचे स्वरूप दिसू लागते. शंकर, पार्वती यांचे कुटुंब म्युझियममध्ये आहेच. गणपतीदेखील आपल्या दोन्ही पत्नींसह आहे. हरीहर (शंकर आणि विष्णू यांच्या संगमाने तयार झालेला - काही संशोधकांच्या मताने शैव आणि वैष्णव यांच्या "समन्वय" काळातील ) गोतावळ्यासह येथे आहे. तशीच महिषासुरमर्दिनी दुर्गा आहे. जावा येथील महिषासुरमर्दिनीचे हे नवव्या-दहाव्या शतकातले शिल्प. या दुर्गेचा चेहरा अगदी भारतीय म्हणावा असा नाही, त्यावर जावा येथील कारागिरांचीच छाप आहे. पण बाकी शिल्प मात्र भारतातील दुर्गेप्रमाणेच आहे.

रामायणातील सीताहरणाच्या दृष्याचे इंडोनेशियातील अकराव्या शतकातील शिल्प दिसते -म्हणजे या काळात रामायण इंडोनेशियापर्यंत पोचले होते.

तेराव्या शतकापर्यंत स्त्रियांचे प्रेमिक म्हणून मोकळेपणाने चित्रीकरण झालेले दिसते. हे हस्तिदंतामध्ये कोरलेले ओरिसामधले एक शिल्प. इथले कोरीवकाम अधिक वाढलेले दिसते, दागदागिने, आकार, विषय सर्वच दृष्टींनी कला विकसित झाल्याचे दिसते.

माती, दगड, हस्तिदंत, लाकूड अशा विविध माध्यमांमधून तयार केलेली ही शिल्पे बदलती सामाजिक स्थिती दाखवत असावीत असे वाटले. जरी एका दालनातील काही चार-दोन शिल्पांवरून तत्कालिन समाजाचे यथार्थ चित्र उभे करणे शक्य नसले तरी कळते की या शिल्पांमध्ये वैविध्य आहे, वस्तू तयार करण्याची तंत्रे हळूहळू पण खात्रीने विकसित होत गेली आहेत, त्या शिल्पांचे विषय बदलत गेले आहेत, याचाच अर्थ समाज गतिशील होता, भरभराटीस येत होता. भारताला स्वतःचा इतिहास नाही असे म्हणणार्‍या मार्क्सच्या लिखाणाचा प्रसिद्ध संशोधक डी. डी. कोसंबी यांनी कठोर समाचार घेतला आहेच, पण ही अशी शिल्पेही हे दाखवून देण्यास ठोस पुरावा ठरावी.

नायिका भेद

मध्ययुगीन यादवकालीन मंदिरांमध्ये आपणास सुरसुंदरी आणि नायिकापट्ट आढळतात. सुरसुंदरी म्हणजे नृत्यमुद्रेतील अथवा वाद्यमुद्रेतील स्त्री प्रतिमा. ह्या एकतर विविध वाद्ये तरी वाजवत असतात किंवा नर्तन तरी करत असतात. तर नायिका म्हणजे वाद्यविरहित स्त्री प्रतिमा. ह्या बहुतांशी नृत्यमुद्रेत दिसत नाहीत. नायिका ह्या विविध शृंगारमुद्रेत किंवा काही विशिष्ट क्रिया करताना आपणास आढळतात. उदा. वेणी घालणे, भांग पाडणे, पुत्र सांभाळणे इ. तत्कालीन जनजीवनातील एकूण चालीरितीच ह्या शिल्पांद्वारे प्रकट होतात असे मला वाटते.

खजुराहोची मंदिरे ह्या नायिकापट्टांबाबत परिपूर्ण आहेत असे मी मानतो. येथे जवळपास सर्वच प्रकारच्या नायिकांची शिल्पे शिल्पकारांनी मोठ्या विलक्षण नजाकतीने कोरलेली आहेत. अर्थात खजुराहो मी अजून पाहिलेले नाही. पण पुणे, नाशिक, कोल्हापूर परिसरातील काही प्राचीन मंदिरे धुंडाळतांना विविध प्रकारच्या नायिकामूर्ती पाहण्यात आल्या त्यापैकीच काही येथे मांडत आहे. यांतील बहुतेक सर्वच मूर्ती त्रिभंग प्रकारातल्या आहेत.

१. पुत्रवल्लभा.

ह्या नायिका म्हणजे वात्सल्याच्या मूर्तीच. ह्यांचा हातात अथवा कडेवर ह्यांचा पुत्र दाखवलेला असतो व ह्या ममतेने त्याचे लाड करत असतात.

ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील पुत्रवल्लभा. हिने आपल्या तळहातावर पुत्राला तोलून धरले आहे.

सिन्नरच्याच गोंदेश्वर मंदिरातील ही अजून एक पुत्रवल्लभा. हीने आपल्या पुत्राला एका हातावर घेतले असून दुसरा हात आधारासाठी चौकटीवर ठेविला आहे.

ही रांजणगावजवळील पिंपरी दुमाला नावाच्या लहानशा गावातील सोमेश्वर मंदिराच्या भिंतीवर असलेली पुत्रवल्लभा. हीने दोन्ही हातांनी पुत्राला तोलून धरले असून त्याचे मस्तकाचे ती अवघ्राण करीत आहे.

२. पत्रलेखिका.
ह्या नायिका पत्र लेखन करताना दिसतात. ह्यांच्या अत्यंत सुडौल मूर्ती खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरात आहेत.

खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील हे सौष्ठवपूर्ण पत्रलेखिका. नीट निरखून पाहिल्यास हीने अंगंठा आणि तर्जनी यांमध्ये लेखणी हाती धरिली आहे तीही स्पष्टपणे दिसून यावी. हिने चेहरा मात्र पत्राकडेच वळवला असल्याने आपल्याला हिचा चेहरा मात्र दिसत नाही.

खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातीलच अजून ही एक पत्रलेखिका. ही मात्र आपल्याला हीचा चेहरा दाखवतेय.

कोपेश्वर मंदिरापासून अगदी जवळच असलेल्या खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही एक अजून पत्रलेखिका.

३. आलस्यसुंदरी.

ही नुकतीच झोपेतून उठलेली असल्याने दोन्ही हात डोक्यावर नेऊन आळोखेपिळोखे देऊन आलेला आळस दूर करायचा प्रयत्न करत असते.

पेडगावच्या लक्ष्मीनारायण मंदिरातील ही आलस्यसुंदरी पहा.

४. कर्पूरसुंदरी

ह्या नायिका आपला प्रचंड केशसंभार खांद्यावरून शरीराच्या पुढच्या भागावर घेऊन त्याची वेणी घालायचा प्रयत्न करीत असतात.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही कर्पूरसुंदरी

खिद्रापूरच्याच जैन मंदिरातील ही अजून एक कर्पूरसुंदरी.

५. दर्पणसुंदरी अथवा दर्पणा.
मध्ययुगीन मंदिरात या नायिकांचे प्रकार बहुधा सर्वात जास्त दिसत असावेत. ह्यांच्या हातात बहिर्वक्र आरसा असतो. तत्कालिन कालखंडात काचेचे आरसे नसल्याने शिसे गुळगुळीत दगड घासून घासून गुळगुळीत केले जात आणि जास्तीत जास्त दृश्य दिसावे म्हणून हे आरसे बहिर्वक्र केले जात. ह्या नायिका आरशात बघून त्या भांग पाडणे, शृंगार करणे, कुंकूम रेखाटणे इत्यादी क्रिया करीत असतात.

पिंपरी दुमाला येथील सोमेश्वर मंदिरातील ही दर्पण सुंदरी
आरशात बघून आपल्या डोईवरचे केस ही नीट निरखून सजविते आहे.

सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही एक दर्पणा.

गोंदेश्वरातीलच अजून ही एक दर्पणा.

खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही अजून एक दर्पणसुंदरी.

भुलेश्वरातील ही एक दर्पणा

हे शिल्प माझ्या सर्वाधिक आवडीचे. किती निगुतीने ही आपले सौंदर्यप्रसाधन करीत आहे. हे ही शिल्प भुलेश्वर मंदिरातलेच.

६.
ह्या प्रकाराला नक्की काय म्हणतात ते मला माहित नाही. पण ही शिल्पे फार मजेशीर आहेत. आपला साजशृंगार आटोपून आपल्या प्रियकराची वाट बघणार्‍या अथवा त्याच्या भेटीसाठी निघालेल्या ह्या सुंदरी. ह्या नखशिखांत आवरून तयार असतानाच एखादे चावट मर्कट ह्यांचे वस्त्र अलगद वर उचलून अथवा ओढून ह्यांना त्रास देण्याचा प्रयत्न करते आणि ह्या नायिका पणे सलज्जतेने त्यांना चापट मारतांना आढळतात. मनुष्याचा चावटपणाच ह्या मर्कटांच्या रूपाने येथे चित्रित केलाय की काय न कळे.

पिंपरी दुमाला येथील ही नायिका. एक मर्कट तिला त्रास देत असून ती एका हाताने माकडाला दूर करण्याचा प्रयत्न करीत असून दुसरा हात चापट देण्याच्या आविर्भावात तिने वर उचलला आहे.

ही खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील अत्यंत देखणी सुंदरी मर्कटला कसे हाकलीत आहे पहा.

ही खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील दोन नायिका. दोहींचेही वस्त्र मर्कटाने उचलले असून सुंदरी चपेटदान आविर्भावात आहेत.

--

ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील सुंदरी. हिला दोन्ही बाजूंनी दोन मर्कटे छळत आहेत.

७.
हा अजून एक वेगळा प्रकार.
हा स्त्रीचे सामर्थ्य दाखवणारा. हीने आपल्या एका हातात मुंगूस तर दुसर्‍या हातात साप धरीला असून त्या दोघांनाही ही झुंजवत आहे. जणू माझी तुमच्यावर पूर्ण हुकूमत आहे असेच ती दर्शवीत आहे.

खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही तशा प्रकारची प्रतिमा.

८.
हा सुद्धा एक वेगळाच प्रकार.
ह्या नायिकेच्या पायात रूतलेला काटा हीची बुटकी सखी दूर करीत आहे किंवा हीचे पैंजण ती नीट बांधत आहे.
पेडगावच्या मंदिरातील हे शिल्प

सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील अशाच प्रकारची ही एक नायिका.

९. शुकसारिका.

हा शिल्पाचा प्रकार अतिशय दुर्मिळ. हा मला फक्त पेडगावच्या मंदिरात बघायला मिळाला. भुलेश्वर मंदिरात शुकसारिका नक्कीच असावी मात्र तिकडील शिल्पे मूर्तीभंजकांच्या तडाख्यात सापडून प्रचंड प्रमाणात भग्न झालेली असल्याने ओळखू येत नाहीत.
ह्या प्रकारच्या शिल्पात नायिकेने एका हातात आंबे असलेली डहाळी पकडली असते तर दुसर्‍या हातात पोपट असतो.

पेडगावच्या मंदिरातील ही शुकसारिका बघा.
हीने आपल्या डाव्या हातात आंब्याची डहाळी पकडलेली असून उजव्या हातात पोपट आहे. तो पोपट तिच्या भरीव उरोजालाच आंबे समजून त्यांना आपल्या चोचीने स्पर्श करू पाहात आहे. अर्थात मूर्तीभंजकांच्या हल्ल्यांमुळे हीचा उजवा हात त्यावरील शुकासह भग्न झालेला असून आपल्याला केवळ तिच्या हातातील आंब्याच्या डहाळीमुळे व उजव्या हाताच्या स्थितीवरून ही शुकसारिका असल्याची कल्पना येते.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही शुकसारिका

१०. विषकन्या.

तत्कालीन कालखंडात शत्रूला संपवण्यासाठी विषकन्यांचा सर्रास वापर होईल. शत्रूला आपल्या सौंदर्याने भुलवून विषप्रयोगाद्वारे ह्या त्याचा मृत्यू घडवून आणत.

शिल्पांमधले ह्यांचे चित्रण सहजी ओळखता येते. अतिशय सुंदर, सुडौल, पूर्णतया नग्न, मस्तकी अथवा गुढघ्यावर सर्पांचा वेढा ही यांची प्रमुख लक्षणे. काही वेळा ह्यांच्या पायांत पादत्राणे सुद्धा आढळून येतात.

पिंपरी दुमाला मधील ही विषकन्या. हिने आपल्या मस्तकी काहीतरी धरीले असून पायांत सर्पांचा वेढा आहे.

भुलेश्वर मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील ही विषकन्या पाहा. हीने आपल्या मस्तकी सर्प धारण केला आहे.

सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही विषकन्या. हीने आपल्या खांद्यावरून सर्प धारण केला असून ही आपले विभ्रम दाखवीत आहे. हिच्या पायांकडे पहा. चक्क चपला/ सॅन्डल्स दिसत आहेत.

खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातल्या बाह्य भिंतीवरची ही अत्यंत सौष्ठवपूर्ण विषकन्यका. हीने आपल्या कमरेवरून सर्प गुंडाळलेला असून ती आपले नानाविध विभ्रम दाखवीत आहे. हिने सुद्धा पादत्राणे परिधान केलेली आहेत.

अत्यंत सुंदर मूर्ती व त्यांचे फोटो. 'त्रिभंग' म्हणजे नेमके काय? 'तीन ठिकाणातून वळवलेले शरीर' (उदा. कंबर, खांदे व मान) असा त्याचा अर्थ आहे का? तसेच 'नायिका' ची व्याख्या काय आहे?

'नायिकाभेद' शीर्षक वाचून भरतमुनींच्या 'अष्टनायिका' अर्थात 'वासकसज्जा' 'विरहोत्कंठिता' 'स्वाधीनभर्तृका' 'कलहांतरिता' 'खंडिता' 'विप्रलब्धा' 'प्रोषितभर्तृका' आणि 'अभिसारिका' नायिकांबद्दल हा लेख असेल, असे वाटले होते.
अन्य ग्रंथात बारा, सोळा, नायिका असल्याचेही वाचनात आले त्यापैकी एक 'प्रवत्स्यत्वल्लभा' आहे. अन्य नावे अजून सापडली नाहीत.
तुम्ही इथे दिलेली नावे कोणत्या ग्रंथात नोंदलेली आहेत? ही पण अगदी वेगळी, आणि खास शिल्पांसाठी योजलेली वाटतात.
भरतमुनिंच्या 'अष्टनायिकां'च्या मूर्ती आहेत का? (चित्रे बरीच आढळतात). पूर्वी चित्रकार दीनानाथ दलाल यांनी या अष्टनायिकांची सुंदर चित्रे काढली होती.
या विषयावर अत्यंत सुंदर धागा काढलात, हे थोरच.

पुणे

प्रचि ५०

प्रचि ५१

प्रचि ५२

प्रचि ५३

प्रचि ५४