१०. स्त्री देवता (शक्ती) आणि त्यांच्या मूर्ती
स्त्री देवता :-
दुर्गा :-
महिषासुरमर्दिनी :-
पार्वती :-
सप्तमातृका :-
चौसष्ट योगिनी :-
नागकन्यांची उल्लेखनीय शिल्पे
पानगाव (जिल्हा लातूर) :-येथील विठ्ठल मंदिरात (इ.स. ११वे शतक) एका नागकन्येने तिच्या उजव्या हातामध्ये एका प्रचंड नागाला अलगद पकडलेले आहे, तिचा डाव हात डोक्यावरती असून त्यावर एक मुंगुस बसले आहे. मुंगुस आणि साप हे परस्परांचे जन्मजात शत्रू. त्या दोघांनाही तिने एकाच वेळेस लीलया ताब्यात ठेवले आहे. तो मुंगुस अशा पद्धतीने दबा धरून बसलेला आहे की कधी तिचे लक्ष उडते आणि तो सापावर झेपावतो. तर तो नाग तिच्या दोन बोटांच्या चिमटीतून सुटण्यासाठी तोंड उघडून सळसळतो आहे. तिचा आत्मविश्वास तिच्या नजरेतून स्पष्ट दिसतो आहे.
चित्र क्र. १०८ : नागकन्या विठ्ठल मंदिर, पानगाव
नागकन्यांच्या मालिकेतील सर्वोत्तम शिल्प हे राणी की बाव, पाटण येथे आहे. पूर्णाकृती असलेल्या ह्या शिल्पामध्ये तिच्या दंडावर आणि मनगटावर रुद्राक्षाच्या दोन बांगड्या आणि गळ्यात रुद्राक्षांचीच एक कंठी एवढेच तिच्या अंगावर आहेत. तिच्या उजव्या हातात एक वाटी असून त्यात एक मासा आहे, ज्याचे प्रलोभन ती एका महाभयंकर सर्पाला देते आहे. ज्याचे तोंड त्या वाटीजवळ असून त्या सपनि तिच्या मागून त्याच्या शेपटीचे वेटोळे तिच्या डाव्या मांडी भोवती गुंडाळलेले आहे. तिचा डावा हात तिने त्याच्यावर उगारलेला आहे. तिच्या पायामध्ये एक मोर आहे. इथेही या दोन जन्मजात शत्रूना लीलया नियंत्रणात ठेवणाऱ्या या विषकन्येचे हे अप्रतिम असे शिल्पांकन आहे. तिच्या ओटीपोटावर दोन आडव्या वळ्या आहेत, ती कुमारिका नसल्याचे ते लक्षण आहे. तिच्या डोक्यावर अशुभदर्शक तीन घुबडे कोरलेली आहेत. शरीर शास्त्राच्या दृष्टीने आणि तिच्या हालचालींना पोषक असे शरीराच्या अंगोपांगाचे बारकावे थक्क करणारे आहेत. या उन्मुक्त आणि अनावृत अशा रूपाच्या प्रथमदर्शी मोहात जरी कोणी पडले तरी त्याने ती एक विषकन्या आहे याचे स्मरण ठेवावे.
*शक्ती रुपे*
भारतात अगदी प्राचीन काळापासून शक्तीवादाचा प्रचार झालेला दिसतो .सिंधू संस्कृतीच्या अवशेषावरून आपल्या देशात मातृपूजा प्रचलीत होती .सिंधू संस्कृतीच्या उत्खलनात मातृदेवतांच्या मुर्ति आढळलेल्या आहेत .भूमध्यसागराच्या अनेक भागात मातृपूजा प्रचलित होती .आर्यानी सुद्धा मातृपूजनाचा स्वीकार केलेला दिसतो .शैव ,वैष्णव संप्रदायासारखांच देवींचा शक्ती संप्रदाय झालेला दिसतो .हा संप्रदाय शक्तीसंप्रदाय समजला जातो .या संप्रदायात दुर्गा ही प्रधान देवी मानली जाते .देवींची अनेक नावे व स्वरूपे विविध प्राचीन ग्रंथात दिलेली आहे .दुर्गाचे मुख्य तीन स्वरुपे मानली गेली आहेत ती म्हणजे महालक्ष्मी,महाकाली व महासरस्वती ही रज ,तमस व सात्वीक ही गुण मानली जातात .ब्रम्हा,विष्णू,शिव यांच्या परमतेजाच्या पुर्नरावर्तीत शक्ती आहेत असे वेदांत मान्यता आहे .वेदानंतर पुढे आरण्यके व उपनिषदे विकसित झाली .
देवी उपासनेचे मंत्रशास्त्र हे स्वतंत्र सूत्र रचले गेले .भारतात तर प्राचीन काळापासूनच शक्तीवादाचा प्रचार झाला .सिंधू संस्कृतीमधील अवशेषावरून हे सिद्ध होते.या संस्कृतीत लिंग पूजा,पशुपतीपूजा,देवीपूजा व वनस्पती पूजा होत असे .मातृदेवतेच्या मुर्ति देखील मिळाल्या आहेत .भारता बाहेरही 'नुझी ' या इरान इराक सिमेवर असलेल्या ठिकाणी बैलाची व स्त्रीची आकृती उत्खलनात मिळाली आहे यावरून येथे इं.स़नापूर्वी शेकडो वर्षा अगोदर मातृपूजा प्रचलित होती .पश्चीम महाराष्ट्रातील 'इनामगाव 'येथे झालेल्या उत्खलनात अशाच प्रकारची बैल व स्त्री अशी स्वतंत्र मूर्ति एका मातीच्या लंब चौकोणाकार पाटीवर आढळली आहे ही एक प्रकारची मातृपूजा प्रचलित होती .महाराष्ट्रात सातवाहन काळापासून वाकाटक,राष्ट्रकुट,गुप्त काळातील अनेक शिल्प निर्माण झाले .यामधे देवी देवतांची अनेक शिल्पे आहेत .
रूपमंऽनोक्त आणि अपराजित सूत्रात खालिल नवदुर्गाचे स्वरूप सांगितले आहेत .
१)महालक्ष्मी
सहा भूजा असलेली वरद,त्रिशूल,ढाल,पानपात्र,नाग धारण केलेला आहे .
२)नंदा
ही चारभूजा धारी यक्षसूत्र,खडग,ढाल,पानपात्र धारी आहे.
३)क्षेमकरी
चार भूजा असलेली वरद, त्रिशूल, कमल, पानपात्र धारण केलेली आहे.
४) शिवदुती
ही चार भुजाधारी कमंडल, चक्र,ढाल पानपात्र घेवून आहे .
५)महाचंडी
ही खडग,त्रिशूल,घंटा,ढाल चार भूजाधारी आहे .
६)भ्रामरी
ही सुध्दा चार भूजाधारी खडग,डमरू,ढाल,पानपात्र धारी आहे.
७)सर्वमंगला
चार भूजा धारीणी माला,वज्र,घंटा,पानपात्र घेवून आहे .
८)रेवती
दंड,त्रिशूल,खडवांग,पानपात्र धारिणी देवी आहे .
९) हरिरिध्द
ही चार भूजा असलेली कमंडल,खडग ,डमरु व पानपात्र धारीणी आहे.
अशी नऊ नवदुर्गास्वरुप यामधे सांगितली आहे .
सप्तशती या ग्रंथा मधे नवदुर्गाची रूपे खालील प्रमाणे एका श्लोकामधे सांगितली आहे .
प्रथमं शैलपुत्रीति द्वितिय ब्रम्हाचरणी ।
तृतीय चंद्रघंण्टेति,कुष्मण्डेती चर्तुर्थकम् ॥
पंचमं स्कधंमातिति,षष्ठं काव्यायनिति च ।
साप्तमं कालरात्रिती,महागौरिति चाष्टमम् ॥
नवम् सिध्दीदात्री च नवदुर्गा प्रर्कितिताः ।
उक्तान्येतानि नामानि ,ब्रम्हानैव महात्मनाः ॥
वृषभवाहन असलेली 'शैलपुत्री'
माला ,कमंडल धारण केलेली द्वि भूजा असलेली 'ब्रम्हाचरिनी'
व्याघ्र वाहन असलेली 'चंद्रघंटा'
व्याघ्र वाहन असलेली सहा भूजा असलेली धनुष्य,चक्रगदा,त्रिशूल आदी शस्त्र हाती असलेली 'कूष्मांडा'
सिंह वाहन असलेली चार भूजा धारी 'स्कंधमाता'
सिह वाहन असलेली चार भूजा धारी 'कात्यायनी'
गर्दभ वाहन असलेली अभय,खडग,त्रिशूल व पाश धारिणि 'कालरात्री '
नंदी वाहन असलेली 'महागौरी '
कमल वाहन असलेली चार भूजा धारी गदा,चक्र,पुस्तक ,कमलधारिणी 'सिद्धीदायी'
ही नव स्वरूपे या प्राचीन ग्रंथात येतात . याशिवाय स्त्री शक्तीची रूपे असलेल्या सप्त मातृका सुद्धा आपल्या परिसरात आपल्याला आढळतात त्यापैकीच ब्राम्हणी,माहेश्वरी,कौमारी,वैष्णवी,वाराही,इंद्राणी,रक्तचामुंडा
ह्या सप्तमातृका सुद्धा प्राचीन काळापासून पूजल्या जातात .या सप्तमातृकांची स्वतंत्र मंदिरे देखील आहेत .वेरुळ लेण्यामध्ये या सप्तमातृकाचा पट आहे.यांच्या काखेत किंवा मांडिवर बालक सुद्धा बसलेले आढळतात . पाण्याचे स्त्रोत ज्या ठिकाणी आहेत अशा ठिकाणी या सप्तमातृकाचे वास्तव्य आपल्याला दिसते.
भद्रकाली,महाकाली,चंडी,चामुंडा,रक्तचामुंडा ,महीषासूर मर्दिनी, लक्ष्मी महालक्ष्मी, महा सरस्वती ,श्रीदेवी सरस्वती, अंबा ,अंबिका भुवनेश्वरी ,अन्नपूर्णा गायत्री, गंगा, यमुना शितला, तुलसी, दुर्गा अशी अनेक देवीची म्हणजेच शक्तीचे रूपे आहेत ह्या शक्ती किंवा ही रूपे ओळखण्यासाठी त्यांच्या बहुकरांमध्ये असलेली शस्त्र त्यांनी धारण केलेले वाहन यावरून आपणास ती ओळखता येतात. या स्त्री शक्तींचा जागर अनंत काळापासून आपल्या पवित्र भूमीत होत आलेला आहे.
संदर्भ -भारतीय शिल्पसंहिता ,प्र ओ सोमपुरा तथा मंदिर लेणी भ्रमंती व शिल्प अभ्यासातून
सुरसुंदरी (भाग १)
क्र. १४४: डालमालिका, खजुराहो
प्राचीन मंदिरात आपल्याला देवातांच्याच एव्हढ्या संख्येनी आणि त्याच आकारमानाची अनेक शिल्पेही दिसतात. त्यामध्ये सप्तमातृकांव्यतिरिक्त योगिनी, कंदुक क्रीडा करणाऱ्या, सापाशी खेळणार्या किंवा सापाच्या वेटोळे अंगावर असणाऱ्या, माकड, मुंगुस, पोपट, मोर इत्यादी प्राणी किंवा पक्षी यांच्यासह असणाऱ्या, तसेच विविध भावमुद्रांमध्ये उभ्या असलेल्या स्त्रियांची अनेक शिल्पे आतात. या पैकी वादन करणाऱ्या स्त्रीशिल्पांना मर्दला असे म्हणतात. नृत्यमग्न शिल्पे नर्तकींची असून अनेकदा मरतमुनीच्या नाट्यशास्त्रात ज्यांना 'करण' म्हणतात त्या नृत्यमुद्रांमध्ये त्या कोरलेल्या असतात. (दाते: २०१०,३९) याशिवाय ज्या आणखी एक प्रकारच्या स्त्रीयांचे शिल्यांकन आढळते ज्यांना सुरसुंदरी म्हटले जाते.
सुरसुंदरी म्हणजे अप्सरा किंवा पऱ्या असा समज आहे. शिल्पशास्त्राच्या ग्रंथांमध्येही यांच्यावर थोडे लिखाण झाल्याचे आढळते. शिल्पप्रकाश, क्षीरार्णव अशा ग्रंथात यांचे अनुक्रमे १६ आणि ३२ प्रकार सांगिलते आहेत. आपल्यातील विकार नाहीसे व्हावेत, त्यांचे दमन व्हावे, जीवनदृष्टी निर्मल व्हावी तसेच आपल्या तत्त्वज्ञानातल्या काही गोष्टी सूचकपणे सांगण्याच्या उद्देशाने यांचे शिल्पांकन केलेले असते. ( देगलूरकरः २००४, पृ. ५-६) सगळ्याच मंदिरातील शिल्पांमध्ये त्या असतात असे नाही. वेरुळमध्ये तर त्यापैकी एकही आढळत नाही तर खजुराहो येथील मंदिरात त्या शेकड्याने कोरलेल्या आहेत. परंतु सर्वसाधारणपणे दहाव्या शतकानंतर बांधलेल्या मंदिरात त्या ठळकपणे दिसतात. काही वैशिष्ट्यपूर्ण सुरसुंदरींचे प्रकार आणि सामान्यतः अनेक मंदिरात दिसणारी त्यांची शिल्पे खालीलप्रमाणे आहेत.
शुभगामिनी-
जया, पद्मगंधा आणि डालमलिका -
पत्रं पुष्यं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥२६॥ (भगवद्‌गीता ९-२६)
मंदिरात जाताना देवासाठी काहीतरी घेऊन गेले पाहिजे. धन किंवा अन्य नैवैद्य नसेल तर फळे किंवा फुलेसुद्धा चालतात याची आठवण करून देणारी सुरसुंदरी म्हणजे डालमलिका.
चित्र क्र. १४६ : डालमलिका, खजुराहो
उजवा हात उचलून ती झाडावरून पाने तोडताना किंवा फुले काढताना शिल्पात दिसते. ज्या सुरसुंदरीच्या हातामध्ये कमळाचे फूल किंवा कळी असते तिला 'पद्मगंधा' म्हणतात आणि जिच्या हातात पोटाजवळ किया एका हाताने खांद्याजवळ घरलेला कलश असतो तिला 'जया' असे म्हणतात.
क्र. १४७ : आलसकन्या, खजुराहो
आलसिका किंवा आलस कन्या-
चित्र क्र. १४८: मरीचिका, खिद्रापूर
मरीचिका-
चित्र क्र. १४९ : पुत्रवल्लभा, खजुराहो
पुत्रवल्लभा -
माकड आणि स्त्री-
चित्र क्र. १५०: माकड आणि सी, रानी की बाव, पाटन
या मालिकेतील अत्यंत कल्पक शिल्प खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिरात पाहायला मिळते. एका पुरुषाच्या हातात एक काठी आहे, जिचे समोरचे टोक आकड्यासारखे वाकलेले आहे. त्याच्या कुटील मनाचे ते सूचक आहे. त्या वाकड्या टोकाला प्रलोभन समजून त्याच्याशी ते माकड खेळते आहे. माकडाला घाबरून एक तरुणी त्याच्या जवळ आली आहे. ती थोड्या भीतियुक्त कुतूहलाने माकडाकडे पाहाते आहे. आयत्या हातात आलेल्या संधीचा फायदा घेत त्या पुरुषाने डाव्या हाताने तिच्या कमरेला विळखा घातला आहे. हे शठ नायकाचे शिल्पांकन असून कलाकाराने त्या पुरुषाच्या चेहऱ्यावर अत्यंत , मिस्कील भाव दाखवलेले आहेत.
चित्र क्र. १५१ : माकड आणि पुरुष खजुराहो
१९. नायिका
चित्र क्र. १५२ : दर्पणा, खजुराहो
_(8637289891).jpg)
मंदिरावरील शिल्पांमध्ये ज्ञान, विज्ञान (इथे विज्ञानाची व्याप्ती ही ब्रह्मांडशास्त्र या विषयापुरतीच निगडीत आहे), तत्त्वज्ञान यावर आधारित शिल्पांमधून आपल्या देशातील श्रेष्ठ ज्ञान परंपरेचे जतन कसे केले गेले हे आपल्याला कळते तसेच त्या ज्ञानाची व्याप्ती आणि प्रगल्भताही कलाकारांच्या तपश्चर्येतून साकार झालेली दिसते.
ज्ञानशाखांइतकीच साहित्याची देखील एक अत्यंत समृद्ध परंपरा आपल्या देशाला लाभलेली आहे, ज्यामध्ये कथा, काव्य आणि नाट्य यांचे देखील विपुल लेखन झालेले दिसते.
या समृद्ध साहित्य परंपरेचे शिल्पांकन मंदिरावरील सर्वस्पर्शी शिल्पकलेत न दिसते तरच नवल वाटले असते. अगदी प्राचीन लोकसाहित्यापासून ते संस्कृतमधील अभिजात साहित्यात प्रेम, बिरह आणि पुनर्मीलन हे कथानकाचे आधारभूत स्तंभ राहिले आहेत. याशिवाय यामध्ये खलनायक, विदूषक, दूत किंवा दूती अशा पात्रांचाही भरणा असतो. यामध्ये नायक जरी कथेचा केंद्रबिंदू असता तरी नायिकेच्या भावभावनांना अधिक महत्त्व दिलेले दिसते. नायिकांप्रमाणे नायकांच्याही प्रकारांचे वर्णन केलेले आढळते. वात्स्यायनाने नायकाचे तीन प्रकार सांगितलेले आहेत. त्यामध्ये शश, वृष आणि अश्व यांचा समावेश होतो. परंतु हे त्यांच्या स्वभाव विशेषांप्रमाणे नसावे असे वाटते, नागरिक था अर्थाने नायक असल्यास त्याचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. उत्तम, मध्यम आणि नीच. त्यांच्या गुणांप्रमाणे त्यांचे त्याने वर्गीकरण केलेले आहे आणि त्यातील उत्तम नायक म्हणजे जो कुशल, विद्वान तसाच सदव्यवहारी आहे. त्याला ६४ कलांचे ज्ञान आहे आणि ज्याच्या गुणामुळे त्याच्यावर स्त्रिया भाळतात. पुढील साहित्यात हरिहर याच्या मते भद्र, दत्त, चुमार आणि पांचाल हे नायकांचे चार प्रकार सांगितले आहेत. या वर्णनामुळे कथेमधील नायक हा बरेच वेळेला धीरगंभीर किंवा धीरउदात असाच रंगवला जाई. परंतु याशिवाय स्त्रीला वश करण्यासाठी अनेक खोट्यानाट्या युक्त्या किंवा प्रसंगी थोडे कपटही करणाऱ्या नायकाला शठ नायक म्हणत. (वाकड्या काठीने माकडाशी चाळे करणारा) नायकांच्या प्रकारांमध्ये पती, उपत्ती, वैषिक हे प्रकार दिसतात, तर त्यांच्या स्वभावानुसार दक्षिण, भ्रष्टा (धूर्त), शठ (प्रच्छन्न, प्रकाश), मानिन, चतुर (वाकःचातुर, क्रियाचातुर) असे नायकांचे प्रकार आढळतात. याशिवाय त्यांच्या काही अवस्थांचे वर्णन केले आहे. त्या म्हणजे प्रोषित, आमिलीत, विरहीन इ. नायकांबरोबरच त्यांच्या साहाय्यकांचेही वर्णन दिसते. कथेमध्ये आणि रंगमंचावर ही पात्रे सूत्रधार, विदूषक किंवा सेवक अशा भूमिकांमध्ये वावरतात. तर अनेक वेळा प्रमुख शिल्पाच्या खालील आकृतीत हे साहाय्यक म्हणून दिसतात. ह्यांचे पीठमर्द, विट, चेट आणि विदूषक असे चार प्रकार सांगितले आहेत. तसेच नायकांच्या मानसिकतेप्रमाणे एक वर्गीकरण दिसते ज्याचे चार प्रकार श्रावणानुरागी, दर्शनानुरागी, चित्रानुरागी आणि स्वप्नानुरागी हे होत (राय: १९८३).
यातील अनेक नायक त्यांच्या ह्या वैशिष्ट्यांसह शिल्पांमध्ये दिसतात. परंतु कथा कादंबऱ्यांमध्ये शब्दात वर्णन केले असल्यामुळे ते पात्र आपल्या डोळ्यासमोर सहज उभे राहते. शिल्पकलेत मात्र हे सर्व ज्ञात असले तरी दर्शकांना शिल्पातील नायक किंवा नायिका कुठल्या भावमुद्रेत किंवा भूमिकेत आहेत हे हुडकून काढावे लागते.
स्वभावाप्रमाणे वात्स्यायनाने नायिकांचे तीन भेद सांगितले आहेत. ज्यामध्ये मृगी, बडवा आणि हस्तिनी यांचा समावेश आहे. मृगी ही अत्यंत भावनाप्रधान असते, ती प्रेमकुशल असून मत्सराला भिणारी असते. बडवा ही गोड आवाजाची, सहानुभूत आणि प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची असते. मत्सराचे भय तिलाही असते. हस्तिनी ही बडबडी, रागीट आणि अत्यंत आतल्या गाठीची असते. वात्स्यायनाने त्यांच्या शरीर भेदाप्रमाणेही वर्गीकरण केलेले आहे. ज्यामध्ये पद्मिनी, चित्रिणी, शंखिनी आणि हस्तिनी यांचा समावेश होतो. परंतु ही वर्णने त्यांच्या शारीरिक अवस्थांची वाटतात. कथेमधील भूमिके अनुसार किंवा विशिष्ट प्रसंगी होणाऱ्या मानसिक अवस्थेप्रमाणे जो स्त्री मनाचा वेध घेतला गेलेला आहे, त्या वर्गीकरणाला अष्टनायिका असे सर्व साधारणपणे संबोधले जाते. यांचाही उल्लेख प्राचीन ग्रंथांमध्ये दिसतो. वात्स्यायनाचे कामसूत्र, अनंगरंग, नगरसर्वस्व, रतिमंजरी, रतिरत्न, प्रदीपिका, रतिरहस्य, समर दीपिका हे सगळे कामशास्त्रावरील ग्रंथ असले तरीही त्यातही नाविकांची वर्णने आणि नायिकाभेद सविस्तरपणे दिलेले आढळतात. शृंगाररसप्रबंध दीपिका तसेच कालिदासाचे रघुवंश, मेघदूत आणि शाकुंतल यामध्ये या नायिकांची नावे. त्यांचे प्रकार आणि उपप्रकारांची तपशीलवार वर्णने आढळतात.
आठ प्रमुख नायिका, दोन उपनायिका आणि त्यांचे विविध प्रकार यातून या नायिकांचे पाचशे अधिक प्रकार होऊ शकतात.
नायिका आणि त्यांचे भेद :-
साधारणतः अष्टनायिका म्हणजे नायिकांचे आठ प्रकार हे सर्वांना परिचित किंवा ऐकून माहिले असतात. प्राचीन साहित्यात मात्र त्यांचे फारच खोलात जाऊन वर्गीकरण केले गेले होते असे आढळते राम कुमार राय यांनी नायिकांचे ९ प्रमुख प्रकार सांगितले असून त्यांनी त्यांचे तपशिलात पृथक्करण करून त्यांचे विस्तृत वर्गीकरणही केले आहे. यांच्या मते ते वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे.प्रमुख प्रकार उप प्रकार
१. स्वाधीनपतिका : १. दूतीवंचिका २. भाविशंकिता
२. वासकसज्जिका : १. अवसितप्रवासपतिका
३. विरहोत्कंठिता: १. कार्यविलंबिता (५ प्रकार) दर्शन अनुतापिता, श्रवण-अनुतापिता, चित्र- अनुतापिता, स्वप्न अनुतापिता आणि
अनुत्पन्न - संभोग
४. विप्रलब्धा : १. नायकवंचिता २. सखीवंचिता
५. खंडिता : १. मानावती (३ प्रकार) गुरुमाना, मध्यमाना, लघुमाना २. धीरा ३. अधारा ४, धीराधीरा ५ अन्यसंभोगदुःखिता (४
प्रकार) दूतीसंभोगदुःखिता, दूतीसमासक्तिदुःखिता, इतररतिश्रुतिखिन्ना, ईर्ष्यागर्विता
६. कलहान्तरिता : १. ईर्ष्याकलहान्तरिता २. प्रणयकलहान्तरिता
७. वक्रोक्तिगर्विता : १. प्रेमगर्विता २. सौंदर्यगर्विता (४ प्रकार) स्मितगर्विता, यौवनगर्विता, सौकुमार्यगर्विता, विलासगर्विता ३.
सौभाग्यगर्विता, ४. नैपुण्यगर्विता
८. प्रोषितभर्तृका : १. प्रवस्थपतिका (१ प्रकार) विगलितप्रस्थानपतिका २. प्रवसतपतिका ३. प्रोषितापतिका (१ प्रकार) सख्यनुतापिता
९. अभिसारिका : १. ज्योत्स्ना अभिसारिका २. तमो अभिसारिका ३. दिवा अभिसारिका ४. गर्व अभिसारिका ५. काम अभिसारिका ६. प्रेमवाक्य अभिसारिका
वरील सर्व प्रकारच्या नायिकांचे त्यांच्या वर्तणुकीनुसार उत्तमा, मध्यमा आणि अधमा असे ३ प्रकार असतात. उत्तमा म्हणजे शालीन, मध्यमा म्हणजे थोडी मोकळी आणि अधमा म्हणजे उत्तान आणि उच्छृंखल अशी नायिका. तसेच या नायिकात, स्वीया, परकीया आणि सामान्या असे ३ उपप्रकार असतात, स्वीया ही पत्नीच असते तर परकीया ही प्रेयसी किंवा अन्य कुणाची पत्नी असु शकते. सामान्या म्हणजे गाव भवानी. या उपप्रकारच्या नायिकांचेही वर्गीकरण केले गेले हैं खालीलप्रमाणेः
स्वीया नायिका (३ प्रकार) १. मुग्धा, २. मध्या आणि ३. प्रगल्भा. त्याशिवाय या सर्वांचे ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा है दोन प्रकार असतात.
मुग्धा नायिका (२ प्रकार) १. ज्ञातयौवना २. अज्ञातयौवना (२ प्रकार नवोढा आणि विश्रब्धा)
मध्या नायिका : (२ प्रकार) १. प्रच्छन्नमध्या २. प्रकाशमध्या यांचे धीरा, अधीरा आणि धीराधीरा असे उप प्रकार असतात.
प्रगल्भा नायिका (३ प्रकार) १. स्वीया (हिचे २ प्रकार रतिप्रीतिमति आणि रत्यानंदप्रवषा) २. परकीया ३. प्रगल्भा यांचेही धीरा, अधीरा आणि धीराधीरा असे उप प्रकार असतात.
• परकीया नायिका : (२ प्रकार) १. कन्या २. परोधा
परोधा नायिका : (२ प्रकार) उद्धा आणि उद्बोधिता
उदुद्धा नायिका : (३ प्रकार) गुप्ता, निपुणा (स्वयं दूती) आणि लक्षिता
गुप्ता नायिका : (३ प्रकार) वृत्त सुरत गोपन, वर्तिष्यमान सुरत गोपन आणि वृत्त- वर्तिष्यमान सुरत गोपन
निपुणा नायिका : (३ प्रकार) वाण निपुणा, क्रिया निपुणा आणि रतिवंचना निपुणा
लक्षिता नायिका : (२ प्रकार) प्रच्छन्न लक्षिता आणि प्रकाश लक्षिता
प्रकाश लक्षिता : (४ प्रकार) कुलटा, मुदिता, अनुशयाना आणि साहसिका
अनुशयाना नायिका : (३ प्रकार) विघटितसंकेता, अप्राप्तभाविसंकेता आणि शंकितसंकेता- जारागमना
३. सामान्या नायिका : (४ प्रकार) १. स्वतंत्रा २. जनन्यधीना ३. नियमिता ४. कल्पितानुरागा (राय: १९८३)
स्वाधीनपतिका, वासकसज्जिका, विरहोत्कंठिका, विप्रलब्धा, खंडिता, कलहान्तरिता, प्रोषितभर्तृका आणि अभिसारिका या आठ प्रमुख नायिका आपल्याला परिचित असतात. वक्रोक्तीगर्विता ही नववी नायिका गणली जाते. याशिवाय विशेषतः शिल्पांमध्ये दहावी मुग्धा ही एक उपनायिका तिच्या तरल भावदर्शनामुळे अत्यंत लोकप्रिय आहे.
नायिकांच्या या प्रकारांचे अधिक वर्गीकरण केले गेले आहे. त्यात सामान्या, स्वीया आणि परकीया हे प्रमुख प्रकार, यातील स्वीया प्रकारची नायकी हि नायकाची पत्नी असते. परकीया हि प्रेयसी किंवा अन्य स्त्री असते. क्वचित प्रसंगी दुसऱ्याची पत्नी किंवा परस्त्री सुद्धा असू शकते तर सामान्या नायिका हि गणिका किंवा वरांगणा असते. ( उदा. वसंतसेना ) या भेदाशिवाय नायिकेच्या व्यक्तिमत्त्वाप्रमाणे त्या उत्तमा, मध्यमा, अधमा अशाही असतात. याशिवाय नायिकांच्या वयोगटाप्रमाणे सुध्दा त्यांचे वर्गीकरण असून, बाला, तरुणी, प्रौढा, वृद्धा (प्रगल्भा) असेही त्यांचे चार प्रकारचे वर्गीकरण केलेले आढळते. त्यामुळे या सर्वांच्या मिश्रणातून तयार होणाऱ्या त्यांच्या शेकडो छटा मंदिरातून दिसतात.
स्वाधीनपतिका-
सुरतातिरसेर्बद्धो यस्याः पार्श्वे तु नायकः ।सान्द्रामोद्गुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तुका ।। (नाट्य शास्त्र २४ पा. २१४)
चित्र क्र. १५३ : स्वाधीनपतिका, खजुराहो
उचिते वासके या तु रतिसम्भोगलालसा ।
मण्डनं कुरुते द्रष्टा सा वै वासकसज्जिता ।।
(नाट्यशास्त्र २४ पा. २१२)
नायकाच्या आगमनाची वार्ता कळल्याने साजशृंगार करून अत्यंत अधीरतेने नायकाची प्रतीक्षा करणारी, रतीक्रीडेसाठी उत्सुक असलेल्या नायिकेस 'वासकसज्जीका' असे म्हणतात.
ही नायिका पूर्ण नट्टापट्टा करून घरीच प्रियकराची वाट पाहत असते. शिल्पांमध्ये ती उभी कोरलेली असून तिच्या हातातला आरसा तिने तीच्या खाली सोडलेल्या सरळ हातात धरलेला असतो. साजशृंगार नुकताच पूर्ण झाल्याचे ते लक्षण असते. खजुराहोमधील खंडारिया महादेव मंदीरावरील शिल्पात तिने डाव्या हातातला आरसा खाली धरला असून उजवा हात भुवयांवर ठेवून दूरवर नजर लावलेली आहे. भुवयांमधील आठीमुळे तिची उत्कंठाही स्पष्ट दिसते. (पु. ल. देशपांडे यांनी एके ठिकाणी असे म्हटले आहे की, बायकांचा मेकअप पूर्ण होईपर्यंत कोणी आपल्याला पाहू नये असे त्यांना वाटते, मग त्याला कितीही वेळ लागो. परंतु तो पूर्ण झाल्याबरोबर लगेचच सगळ्यांनी आणि विशेषतः 'ह्यांनी' पाहून कौतुक करावे ही अपेक्षा असते.) अन्य काही शिल्पांमध्ये घराच्या सज्जावर उभी असलेली दूरवर नजर लावून बसलेली आणि कानातील डुलांशी किंवा गळ्यातील माळेशी चाळा करताना ती शिल्पांमध्ये दिसते.
चित्र क्र. १५४: वासकसजिका, खजुराहो
विरहोत्कंठिता-
अनेककार्यव्यास‌ङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः ।तद्भागतदुःखार्ता विरहोत्कंठिता तु सा ।। (नाट्य शास्त्र २४ षा. २१३)
जिच्यापासून प्रियतम लांब गेला असल्यामुळे त्याची ती आतुरतेने वाट बघत असे. अनेक शिल्पांमध्ये ही नायिका थोडी उदास असते.
चित्र क्र. १५५ :दिशोत्कंठिता, खजुराहो
खजुराहोमधल्या जैन मंदिरावर ह्याचे एक उत्कृष्ट स्पष्ट शिल्प आहे. या शिल्पामध्ये प्रियकराचे तिला पत्र आले असून तो येणार असल्याची वार्ता कळल्यामुळे एका हातामध्ये पत्र आणि दुसरा हात तिने छातीवर ठेवला असून चेहऱ्यावरून ओसंडून वाहणारा आनंद स्पष्टपणे दिसतो.
विप्रलब्धा-
यस्या दूर्ती प्रियः दत्वा संकेतमेव वा ।नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत् ।।
(नाट्य शास्त्र २४ पा. २१७)
ही नायिका संकेत स्थळाला आधी पोचते परंतु तिथे तिचा प्रियकर मात्र पोचलेला नसतो. ती त्याची वाट पाहत असते. या नायिकेच्या अनेक छटा आपल्याला शिल्पांमध्ये दिसतात. गतभेटीच्या स्मृतीत हरखून जाऊन मंद स्मित करीत असताना ती दिसते तर कुठे दूतीने पत्र दिले असेल का? या विचाराने शंकित असणारी, तर एका ठिकाणी वाट पाहून कंटाळा आल्यामुळे हाताने आळस देत चिडलेली अशीही दिसते. (पानगाव, जि. लातूर) येथील विठ्ठल मंदिरात (११ वे शतक) चिडलेल्या नायिकेचे उत्कृष्ट शिल्प आहे. जगत (राजस्थान) येथील देवी मंदिरातील (१० वे शतक) एका शिल्पात ती आपल्या सखी बरोबर संकेत स्थळाला पोचलेली दाखवलेली असून तिने प्रियकरासाठी एक मोठे फूल आणलेले असते. तो न आल्यामुळे चिडून जाऊन ती फुलाच्या पाकळ्या खुडताना दाखविले आहे.
चित्र क्र. १५६ : विप्रलब्धा, राजारानी मंदिर, ओडिशा
खंडिता-
व्यासङ्‌ङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः ।
तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता ।।
(नाट्य शास्त्र २४ पा. २१६)
चित्र क्र. १५७ : खंडिता, रानी की वाव, पाटण
प्रियकराची आपल्याच घरी किंवा अन्यत्र कुठेही वाट पाहून ती आल्यामुळे निराश झालेली नायिका. खंडित नायिकेचे बारा प्रकार सांगितले आहेत. त्यातला सर्वात दुःखदायक प्रकार म्हणजे तिच्याऐवजी अन्य दुसऱ्या स्त्रीकडे नायक गेल्यामुळे तिचा विश्वासघात झाल्यामुळे दु:खी झालेली नायिका. शिल्पांमध्ये याचे अनेक प्रकार कल्पकतेने कोरलेले दिसतात. नायकाची वाट पाहाणार्या नायिकेला त्याचे पत्र येते. ज्यात त्याने लिहिले असते की तो आज येऊ शकत नाही. एका हातात पत्र आणि दुसऱ्या हाताच्या तर्जनीने ती डोळ्याच्या कडा पुसताना दाखवलेली दिसते. पत्रामध्ये असे लिहिले असेल की तो कधीही येणार नाही तर ती दोन किंवा अधिक बोटांनी डोळे पुसताना दाखलेली असते. हाताची सर्व बोटे वापरून अश्रू पुसताना दाखविलेल्या शिल्पांत तिचा चेहरा झाकला जाईल म्हणून असे दाखवले जाते. खजुराहोमधील मंदिरात हे दोन्ही प्रकार दिसतात. रानी की वाव, पाटण (११ वे शतक, गुजरात) मध्ये हिच्या उचललेल्या डाव्या हातामध्ये प्रियकराचे पत्र असून त्यातील मजकूर केवळ तिच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून आपल्याला समजू शकतो. मूर्तिमंत कारुण्य तिथे प्रकटले आहे. तिच्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू टपटप पडत असल्याचा भास होतो.
कलहांतरिता-
चित्र क्र. १५८ : कलहांतरिता, कैलास मंदिर, वेरूळ
प्रोषितभर्तृका :-
अनेक दिवस अनेक वर्ष दूर देशी गेलेल्या नायकाचे अचानक आगमन झाल्यामुळे होणाऱ्या आनंदाने मुर्च्छा यावी अशी उत्कंठा आणि हुर्हुर यांचे वर्णन प्राचीन साहित्यात नेहमी दिसते.वेरुळमधील दशावतार लेणी (क्र.१५) मध्ये असणाऱ्या रंगमंडपावरील हे शिल्प थोडे जीर्ण झाले असले तरी, त्यातील उत्कटता मात्र लक्ष वेधून घेते. नायकाच्या अंगावर तिने धाव घेतली आणि त्याच्या आलिंगनातच तिला मूर्च्छा आल्यामुळे ती खाली कोसळत आहे आणि नायक अत्यंत धीराने तिला हळुवारपणे सावरून घेतो आहे असे हे प्रोषितभ्रर्तृकेचे एक दुर्मिळ शिल्प आहे.
अभिसारिका - हित्वा लज्जान्तु या श्लिष्टा मदेन मदेनन च अभिसारयते कान्तं सा भवेद्भिसारिका ।।
(नाट्य शास्त्र २४, पा. २१९)
मदनावेगाने वश होऊन लोकलज्जा आणि भय असूनही संकेतस्थानाकडे नायकाच्या आकर्षणाने निघालेली नायिका.
चित्र क्र. १५९ : प्रोषितभर्तृका, दशावतार लेणे, वेरूळ
हिचे सहा प्रकार सांगितलेले आहेत. ज्योत्स्नाभिसारिका, तमोभिसारिका (रात्र अभिसारिका), दिवाभिसारिका, गर्वाभिसारिका, कामाभिसारिका आणि प्रेमवाक्याभिसारिका. शिल्पांकनामध्ये मागे वळून तळपायातला काटा काढताना ही दिसते. जवळजवळ सर्व मंदिरांमध्ये हे शिल्प दिसते. यातल्या काही छटा अत्यंत मनोहारी आहेत. रात्रअभिसारिका आहे दाखविण्यासाठी तारंगा (गुजरात ) येथील जैन मंदिरात भुजंग त्रासित अभिसारिकेचे शिल्पांकन दिसते. अंधारात निघालेली असताना सापाची सळसळ ऐकू येते. क्षणभर थांबून डावा पाय उचलून त्यावेळी वस्त्र ती एका हाताने घट्ट धरीत असून सळसळ जेथून ऐकू आली त्या दिशेला भयभीत होऊन पाहतानाचे हे शिल्प आहे. प्रियकराला भेटायला निघालेल्या अभिसारिकेची अनेकविध रूपे वेरुळ मध्येही दिसतात. दिवसाढवळ्या बाहेर पडलेली ती दिवाभिसारिका आहे. त्यामुळे लोकलज्जेचे भय अधिक, परंतु अचानक वाटेतील एकांतस्थळी त्याने तिला गाठले आणि पटकन चुंबन घेऊन तो चालता झाला, तर रात्रीच्या वेळेस घरातून बाहेर पडायची रक्त चोरी, परंतु संकेतस्थळाला पोहोचल्यानंतर अत्यंत निर्धास्तपणे गाढालिंगन देणारी रात्राभिसारिका. या दोघींचेही शिल्पांकन वाखाणण्याजोगे आहे. वेरुळमध्ये कैलासमंदिराच्या प्रदक्षिणापथावर ही दोन आलिंगन शिल्पे दिसतात. त्यातील पहिल्या शिल्पात ती दिवाभिसारिका आणि दुसऱ्या शिल्पात राजाभिसारिका दाखवली आहे. या प्रकारांमध्ये घरातून बहाणा करून बाहेर पडलेल्या देवळात जायच्या निमित्ताने किंवा नदीवरून पाणी आणायच्या निमित्ताने निघालेल्या अभिसारिकांना गुप्ताभिसारिकाही म्हणतात, म्हणजे दाखवायचे निमित्त एक पण अंतस्थ हेतू मात्र दुसराच.
चित्र क्र. १६०: अभिसारिका, खजुराहो
चित्र क्र. १६१: दिवभिसारिका, कैलास मंदिर, वेरूळ
चित्र क्र. १६२ : रात्राभिसारिका, कैलास मंदिर, वेरूळ
वक्रोक्तगर्विता -
वक्रोक्तगर्विता नायिकेचे प्रेमगर्विता, सौभाग्यगर्विता, नैपुण्यगर्विता, सौंदर्यगर्विता असे चार रकार सांगितले आहेत.या नायिकेचे स्मितगर्विता, यौवनमर्विवा मौकुमार्यागर्विता आणि विलासगर्विता हे हि प्रकार सांगितले आहेत. परंतु शिल्पकलेमध्ये याचे नेमकेपण ओळखणे थोडे अवघड जाते. सौदर्यगर्विता यामध्ये शुकभासिका आणि कर्पूरमंजिरी या सुरसुंदरीचा समावेश होउ शकतो, कारण आपल्या सौंदर्याच्या बळावर त्या प्राण्यांना वश करताना दिसतात.नैपुण्यगर्विता-
वक्रोक्तगर्वितांपैकी नैपुण्यगर्विता नायिकेचे शिल्पांकन अनेक ठिकाणी आढळते. काही असामान्य गुणांची प्राप्ती झाल्यामुळे त्याचा अहंकार आलेला असतो. पानगाव (जि. लातूर) येथील विठ्ठल मंदिरात (११ वे शतक) सर्पाशी खेळणाऱ्या युवतीचे शिल्प आहे. केवळ रूपाचाच नाही तर कर्तृत्वाचा सुद्धा अहंकार येऊ शकतो हे दाखवणारे एक अत्यंत दुर्मिळ शिल्प इथे दिसते. या सुंदरीने तिच्या उजव्या हातामध्ये एका नागाला अलगद पकडलेले आहे, तिचा डावा हात डोक्यावर धरलेला असून त्यावर एका मुंगसाला तिने ठेवले आहे. मुंगुस आणि साप हे परस्परांचे जन्मजात शत्रू. त्या दोघांनाही तिने एकाच वेळेस लीलया ताब्यात ठेवले आहे.चित्र क्र. १६३ : नैपुण्यगर्विता, केदारेश्वर मंदिर, धर्मापुरी
या शिल्पाची सुधारित आवृत्ती आपल्याला धर्मापुरी (जि. बीड) येथील केदारेश्वर मंदिरातील (११वे शतक) शिल्पांमध्ये दिसतात. त्यातील एका शिल्पामध्ये त्या मुंगुसाने तिच्या हातावरून उडी मारली आणि आता आपण थेट त्या भुजंगाच्या तोंडात जाणार हे लक्षात आल्यावर त्याची केविलवाणी धडपड सुरू झाली. त्याच्या पायाच्या हालचालीने त्या युवतीचे उडलेले केस कलाकाराने दाखवले आहेत. धारासुर (जि. परभणी) येथील मंदिरात (११वे शतक) एका हातात विंचू आणि एका हातात कासव धरलेल्या नैपुण्यगर्वितेचे अनाकलनीय शिल्प आढळते. या दोन प्राण्यांवरती नियंत्रण मिळविण्याचा तिचा हेतू स्पष्ट होत नाही.
चित्र क्र. १६४: मुग्धा नायिका, खजुराहो
मुग्धा-
स्वाधीनपतिका नायिकेतील एका प्रकारची ही नायिका, खरे पाहता ती एक उपनायिका असते. परंतु मंदिरामध्ये या प्रकारचे विपुल शिल्पांकन पाहायला मिळते. ही नायिका नायकाची पत्नीच (स्वीया) असते. शयनगृहात त्याची वाट पाहत असताना त्याला विलंब लागतो आहे हे लक्षात आल्यावर ती वस्त्रे बदलावयाला सुरुवात करते आणि अचानक कोणतीही पूर्वसूचना न देता धाडकन तो प्रवेशतो. यातून तिची होणारी तारांबळ दाखवणारे हे शिल्पांकन असते. या मुग्धेचेही काही प्रकार असून त्यात अज्ञात यौवना, ज्ञात यौवना, ज्यात प्रौढा आणि प्रगल्भा असे दोन प्रकार असतात. त्याचप्रमाणे शिल्पांकनामध्ये अर्थावृत आणि अनावृत असे दोन प्रकारही दिसतात. अज्ञात यौवना म्हणजे नववधू, खजुराहो मधील शिल्पात तिचे कमरेवरील शरीर उघडे असून तिने लाजून झटकन वळून हाताने तोंड झाकलेले दिसते. त्या धांदलीमध्ये आपले शरीर उघडे पडले आहे याचेही तिला भान राहत नाही. काव्यात याचे असे वर्णन येते की, तोंडावर हात ठेवून तर ती वळते परंतु पुढे समईची मोठी ज्योत तेवत असते, तोंड झाकले तरी नायक आपल्याला न्याहाळत असेल या कल्पनेने ती दुसरा हात समईवर मारून ज्योत विझवते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सासू तिला हात कशाने भाजला असे विचारते. रंगमंचावर "केहो कारण हात जलाई?" या काव्यावर आधारित नृत्य रचनेतून मुग्धेचे दर्शन नृत्यातून आजही होते. परंतु हीच नवयौवना नववधू काही दिवसांनी ज्ञातयौवना होते. बाहेर उगाच मित्रांच्या गराड्यात अडकलेल्या नवऱ्याचे आत लक्ष वेधण्यासाठी केवळ त्यालाच दिसेल अशा पद्धतीने अंगावरचा पदर ढळू देते. तो सावरण्याचा कुठलाही प्रयत्न न करता लाजल्यासारखे दाखविण्यासाठी हाताने तोंड झाकते आणि तर्जनी आणि अन्य बोटे यांच्यात किंचित अंतर करून त्या फटीतून तो नक्की आतच येत असल्याची खात्री वेगवेगळ्या छटा दाखवणारी अनेक शिल्पे आहेत. औंढ्या नागनाथ येथील मंदिरात तर मुग्धा पूर्ण विवस्त्र असून अर्धवट वळून तिने असाहाय्यपणे दोन्ही हात डोक्यावर धरलेले दिसतात.चित्र क्र. १६५ : मुग्धा नायिका, खजुराहो
रानी की बाव,(पाटण, गुजरात) मध्ये तर तिची उडालेली तारांबळ ही कल्पनातीत दाखवलेली आहे. पूर्ण विवस्त्र अवस्थेत असताना तो अचानक समोरूनच आल्यामुळे तिने एका हाताने आपले तोंड झाकले असून दुसरा हात तिने कमरेपाशी धरून तिची अगतिकता व्यक्त केली आहे. जीवनातल्या ह्या अत्यंत तरल परंतु पूर्णपणे खाजगी अशा क्षणाचे शिल्पांकनही करून दाखविणारे शिल्पी हे जगावेगळेच म्हणावयास पाहिजेत.
मुग्धा नायिकेचे शिल्पांकन हे अतिशय कठीण असते. जीवनातला तो प्रसंग चित्रपटामध्ये 'सुहाग रात' म्हणून अतिशय तरलतेने दाखविला जातो. त्याचे शिल्पांकन करणे म्हणजे खरोखरच एक दिव्य आहे. खजुराहोमध्ये नायिका लाजेने पटकन वळली आहे आणि तिचे वस्त्र ढळले आहे असे अज्ञातयौवना नायिकेचे शिल्प आढळते, तर लटकेच लाजल्याचे नाटक करून हाताने चेहरा तर झाकल्यासारखा करते, परंतु दोन बोटांच्या फटीतून आता तरी नायक नक्की शयनगृहात येतो आहे ना याची खात्री करणारी ज्ञातयौवना किंवा प्रगल्भा मुग्धा नायिकेचे शिल्पही दिसते.
चित्र क्र. १६६ : मुग्धा नायिका, रानी की वाव, पाटण
चित्र क्र. १६७: सुरसुंदरी, दर्पणा, खजुराहो
आपल्या तत्त्वज्ञानामध्ये सांगितलेल्या गोष्टींचे अत्यंत सूचकतेने दर्शन घडविण्यासाठी सुरसुंदरींच्या शिल्पांची रचना केलेली दिसते. गीतेच्या १३ व्या अध्यायामध्ये (ग्लोक ४ आणि ५) भगवंताने मानवी शरीराला क्षेत्र असे म्हटले आहे. हे मूलतःच विकार युक्त असते. त्यामुळे यातील एक अर्थ असाही निघतो की ज्ञानेंद्रियेही विकारात्मक होऊ शकतात. कारण ती जशी ज्ञानाची प्रवेशद्वारे असतात तशी ती विकारांचीही होऊ शकतात. त्यामध्ये गुणांचे वर्णन करताना एक सावधगिरीचा इशारापण दिला आहे. त्याच्यावर ज्ञानदेवांनी स्पष्ट निरूपण केले आहे. (ज्ञा.१३ ओवी क्र. ११७ ते १२४) शरीराची पाच ज्ञानेंद्रिये ही जशी ज्ञानाची प्रवेशद्वारे असतात तशीच ती विकारांचीही प्रवेशद्वारे ठरू शकतात. शब्द, रूप, रस, गंध आणि स्पर्श ही माध्यमे विकारांनाही कारणीभूत ठरू शकतात. या विकारांपासून सावध राहण्याचा इशारा देणाऱ्या काही स्त्रीशिल्पांना सुरसुंदरी असे संबोधतात, आरशात स्वतःचे रूप पाहणाऱ्या, अत्तराची कुपी उघडून वासाने धुंद होणाऱ्या, अतिरेकी मद्यपान करून विंगणाऱ्या किंवा प्रियकराला चोरून पत्र लिहिणाऱ्या स्त्रियांची शिल्पेही रूपविकार, गंधविकार, अविकार, शब्दविकार आणि स्पर्शविकार दर्शवितात. परंतु ही ज्ञानेंद्रिये कामविकाराने ग्रासली गेल्यास ज्ञानांऐवजी विकारांचेच दर्शन घडवतात (भगवद्‌गीता: अ.१३, श्लोक ५-६), (शानेश्वरी अ. १३. ओबी क्र. ११७-१२४).
या विकारांवर विजय मिळविण्यासाठी मनाचे संयमन करणे आवश्यक असते. व्यवहारामध्ये हे कितीही खरे असले तरीही कोणालाही सांगायला गेल्यास त्याला ते रुचत नाही. सरळ सांगितले (स्पष्टोक्ती) तर त्याला राग येतो. उपहासाने सांगितले (वक्रोक्ती) तर अपमान वाटून तो दुखावला जातो. परंतु जर सूचकतेने सांगितले (अन्योक्ती) तर ते समजून ग्रहण करण्याची शक्यता पण असते. गीतेतील या प्रबोधनाचे शिल्पांकन कलाकारांनी काही सुरसुंदरींच्या शिल्पांद्वारे केलेले आहे. इतक्या रूक्ष विषयाचे इतके मनोहारी शिल्पांकन प्रशंसनीय तर आहेच, परंतु पिढ्यापिढ्यांमध्ये यातील अनेक छटा प्रकट करणारी आणि त्यातील विविधता दर्शवणारी कलाकारांची वैचारिक प्रगल्भता थक्क करणारी आहे.
चित्र क्र. १६८ : सुरसुंदरी, दर्पणा, खजुराहो
रूपविकार-
हातात आरसा घेऊन त्यामध्ये आपले रूप असते की त्यात दुसऱ्या कोणाच्या रूपावर भाळायची न्याहाळणारी नवयौवना ही जवळजवळ सगळ्या मंदिरांमध्ये दिसते. ती आपलेच रूप न्याहाळताना इतकी गढून गेलेली शक्यताही नसते. या सुरसुंदरीला 'दर्पणा' असे म्हणतात. काही शिल्पांमध्ये ती आपले असे (चोरून) रूप न्याहाळत असताना दुसरे कोणी आपल्याला पाहत नाही ना? याचाही ती एका डोळ्यानी वेध घेताना दिसते. इतकेच नाही तर काही दर्पणांच्या शिल्पात तिच्या हातात अर्धगोल आरसा धरलेला असतो. या आरशातील वरच्या गोलार्धात तिला आपले रूप दिसत असते. तर निम्न गोलार्धात ती आपलेच यौवन न्याहाळत असते.सौंदर्य केवळ रूपाचेच नसते, तर यौवनाचेही असते. एवढेच नाही तर त्याचा रूपाप्रमाणेचेच त्याचाही अहंकार असतो. एका हातामध्ये पिकलेले आंबे आणि तिच्या दुसऱ्या हातावर एक पोपट दाखवलेला असतो हिला 'शुकसारिका' असे म्हणतात. शिल्पामधील ही सुंदरी तिच्या एका हातातल्या पोपटाला ती तिच्या दुसऱ्या हातात धरलेल्या आंब्यांबरोबर तिच्या यौवनाचेही प्रलोभन देते.
कर्पूरमंजरी या नावाने ओळखली जाणारी सुरसुंदरी नुकतेच स्नान करून आपले लांब सडक केस पिळताना दिसते. हिच्या शेजारी एक किंवा दोन पक्षीही दिसतात. ह्यामध्ये दोन कल्पना आहेत. तिचे घनदाट काळे केस त्या चातक पक्षाला ढगासारखे भासतात आणि त्यातून पडणारे पाणी पावसाचे थेंब समजून तो चोच वर करून पिताना दिसतो. अन्य शिल्पात तिच्या खाली हंस असतो. हा पक्षी मोती खातो असा समज आहे. तिच्या अंगावरून पडणारे थेंब सकाळच्या सूर्याच्या किरणांमध्ये मोत्यासारखा चमकताना दिसतात. त्यांना मोती समजून ते खायचा प्रयत्न तो हंस करतो आहे असे दिसते. टपटप पडणारे पाण्याचे थेंब हे स्थिर शिल्पामध्ये कोरण्याची अफाट किमया या कलाकारांनी केलेली आहे. खजुराहो येथील लक्ष्मण मंदिरावर असलेल्या कर्पूरमंजिरीच्या शिल्पात तिच्या खाली दोन्ही पक्षी एकत्रित दाखवलेले आहेत. एकाच वेळेस दोन पक्ष्यांना आपल्या सौंदर्यान मोहित केल्याचा अहंकार तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्टपणे दिसतो. रूपाचा हा विकारच असा आहे की तो मनुष्याला आत्मकेंद्रित आणि संकुचित करून टाकतो. त्यामुळे क्षणभंगुर अस्तित्वाच्या देह सौंदर्याच्या मर्यादा ओळखून सावध राहिले पाहिजे असा संदेश यातून देण्याचा प्रयत्न असतो.
चित्र क्र. १६९ : कर्पूरमंजिरी, खजुराहो
रसविकार-
हे शिल्प तसे थोडे दुर्मिळच म्हणावे लागेल.मनुष्यमात्राला रोज भोजन घेता यावे आणि ते रुचकरही असावे यासाठी तोंड आणि जिव्हा ही इंद्रिये दिली आहेत. परंतु भोजना- बरोबरच किंवा त्या आधी 'रसपान' ही करण्याची काहींना आवश्यकता भासते. या विकारापासून सावध करण्यासाठी या सुंदरीचे शिल्प कोरलेले असते. खजुराहोच्या लक्ष्मण मंदिरावर (१० वे शतक) आणि खंडारिया महादेव मंदिरावर (११वे शतक) मद्यपान करून झिंगणाऱ्या युगलाचे शिल्प आहे. त्यांच्या पायाशी तीन रिकामे कुंभ पडले असून हातात घरलेल्या रिकाम्या कुंभातील शेवटचा थेंब घेण्यासाठी ते दोघे धडपडताना दिसतात, मद्याचा अंमल चढला असल्यामुळे त्यांचे डोळे जवळजवळ मिटलेले असून गाल सुजलेले दिसतात. देवळाच्या बाहेरील भिंतीवर हे शिल्प मुद्दाम लावलेले आहे. भक्तांसाठी इशारा असा आहे की जर यावर विजय मिळवता येत नसेल तर मंदिरात आत जाण्याची आवश्यकता नाही. अशा भक्तांना परमेश्वराचे दर्शन कदापि होणे शक्य नाही.चित्र क्र. १७०: रसविकार, खजुराहो
गंधविकार -
श्वसनक्रिया ही स्वाभाविक आणि नैसर्गिक आवश्यकता असते. शरीराला प्राणवायूची आवश्यकता असले त्यातून रक्तशुद्धी होत असते. परंतु याचबरोबर नाकाचा उपयोग घ्राणेंद्रिय म्हणूनही होऊ शकतो. एक अमुकच वास आवडतो इतपत समजता येणे शक्य आहे. परंतु तो सदैव उपलब्ध व्हावा यासाठी त्याचा अर्क असलेले द्रव्य आपल्या जवळील कुर्यात बाळगावयाचे आणि अहोरात्र त्याचा सुवास घ्यायचा हो विकारच ठरतो. खजुराहोमधील चित्रगुप्त मंदिरावर असलेल्या सुरसुंदरीच्या डाव्या हातात अत्तराची कुपी धरली असून उजव्या हाताने तिने त्याचे टोपण काढलेले असून ती डोळे मिटून मोठ्ठा श्वास घेऊन त्याच्या सुवासाचा आनंद घेताना दिसते.चित्र क्र. १७१: गंधविकार, खजुराहो
शब्दविकार आद्याक्षरे शिकून त्याचे लेखन वाचन करता आले म्हणजे साक्षर झाले असे मानले जाते. याद्वारे कधी कधी परमेश्वराचे नामस्मरण किंवा ज्ञानमूलक लेखन करता यावे अशीही अपेक्षा असते. परंतु लिहितावाचता यायला लागल्यावर सगळे चांगलेच लिहिले जाईल अशी प्रेरणा बुद्धीला होणे कठीण असते. पत्रलेखिका या नावाची सुरसुंदरी या विकाराचे दर्शन घडविण्याकरता शिल्पात दिसते. खजुराहोमधील लक्ष्मण मंदिरात लेखणी घेऊन कुणाला दिसू नये म्हणून एका बाजूला वळून, लपून हातातील कागदावर काहीतरी लिहिताना ती दिसते. तिच्या चेहऱ्यावर एक अत्यंत प्रसन्न हास्य दिसते, कारण ती प्रेमपत्र लिहीत असते. खिद्रापूर आणि धर्मापुरी या ठिकाणच्या सुरसुंदरी वर्गात शिक्षिकेने फळ्यावर लिहावे तशा एका मोठ्या कागदावर डावा हात कमरेवर ठेवून उजव्या हातात अत्यंत नाजूकपणे लेखणी धरून पाठमोऱ्या पत्र लिहिताना दिसतात. कलाकाराने त्या कागदावर पाच सहा ओळींचा मजकूरही लिहून टाकला आहे.
स्पर्शविकार-
स्पर्शविकार हा मानवी मर्यादांची स्पष्टपणे जाणीव करणारा विकार आहे. महंत, ऋषी, मुनी इतकेच काय इंद्रादी देवही त्यापासून बाचू शकले नाहीत. हा त्वचा या इंद्रियाचा विकार आहेचित्र क्र. १७२ : शब्दविकार खजुराहो
गंधविकार -
श्वसनक्रिया ही स्वाभाविक आणि नैसर्गिक आवश्यकता असते. शरीराला प्राणवायूची आवश्यकता असले त्यातून रक्तशुद्धी होत असते. परंतु याचबरोबर नाकाचा उपयोग घ्राणेंद्रिय म्हणूनही होऊ शकतो. एक अमुकच वास आवडतो इतपत समजता येणे शक्य आहे. परंतु तो सदैव उपलब्ध व्हावा यासाठी त्याचा अर्क असलेले द्रव्य आपल्या जवळील कुर्यात बाळगावयाचे आणि अहोरात्र त्याचा सुवास घ्यायचा हो विकारच ठरतो. खजुराहोमधील चित्रगुप्त मंदिरावर असलेल्या सुरसुंदरीच्या डाव्या हातात अत्तराची कुपी धरली असून उजव्या हाताने तिने त्याचे टोपण काढलेले असून ती डोळे मिटून मोठ्ठा श्वास घेऊन त्याच्या सुवासाचा आनंद घेताना दिसते.
चित्र क्र. १७१: गंधविकार, खजुराहो
शब्दविकार आद्याक्षरे शिकून त्याचे लेखन वाचन करता आले म्हणजे साक्षर झाले असे मानले जाते. याद्वारे कधी कधी परमेश्वराचे नामस्मरण किंवा ज्ञानमूलक लेखन करता यावे अशीही अपेक्षा असते. परंतु लिहितावाचता यायला लागल्यावर सगळे चांगलेच लिहिले जाईल अशी प्रेरणा बुद्धीला होणे कठीण असते. पत्रलेखिका या नावाची सुरसुंदरी या विकाराचे दर्शन घडविण्याकरता शिल्पात दिसते. खजुराहोमधील लक्ष्मण मंदिरात लेखणी घेऊन कुणाला दिसू नये म्हणून एका बाजूला वळून, लपून हातातील कागदावर काहीतरी लिहिताना ती दिसते. तिच्या चेहऱ्यावर एक अत्यंत प्रसन्न हास्य दिसते, कारण ती प्रेमपत्र लिहीत असते. खिद्रापूर आणि धर्मापुरी या ठिकाणच्या सुरसुंदरी वर्गात शिक्षिकेने फळ्यावर लिहावे तशा एका मोठ्या कागदावर डावा हात कमरेवर ठेवून उजव्या हातात अत्यंत नाजूकपणे लेखणी धरून पाठमोऱ्या पत्र लिहिताना दिसतात. कलाकाराने त्या कागदावर पाच सहा ओळींचा मजकूरही लिहून टाकला आहे.
स्पर्शविकार- स्पर्शविकार हा मानवी मर्यादांची स्पष्टपणे जाणीव करणारा विकार आहे. महंत, ऋषी, मुनी इतकेच काय इंद्रादी देवही त्यापासून बाचू शकले नाहीत. हा त्वचा या इंद्रियाचा विकार आहे १७८ / प्राचीन मंदिरे, मूर्ती आणि भावपूर्ण शिल्पे
चित्र क्र. १७२ : शब्दविकार खजुराहो
चित्र क्र. १७३ : स्पर्शविकार, विंचू आणि स्त्री, खजुराहो
आणि मानवी देहाचे हे सर्वात मोठे इंद्रिय आहे. हा विकार क्षणात उत्पन्न होऊ शकतो. कामदेवाला दिलेल्या शापाप्रमाणे तो वायुरूपाने तर संचार करतोच, परंतु कुठेही आणि कधीही जाऊन तो त्याचा परिणाम साधू शकतो. याचे शिल्पांकन करताना कलाकाराने वापरलेल्या कल्पकतेतून जगातील असामान्य आणि अद्भुत अशा कलाकृती निर्माण केल्या गेल्या. यातील सर्वात ठळकपणे दिसणाऱ्या सुरसुंदरीचे शिल्प म्हणजे दर्शकाकडे तोंड करून मांडीवर विंचू कोरलेली तरुणी. अंगावर विंचू चढत असल्यामुळे त्याला हाताने झटकून टाकण्याऐवजी दोन्ही हातांनी कमरेजवळील निऱ्या सैल करून अंगावरील वस्त्रच झटकून टाकताना ती दिसते. हा अंगावर चढणारा विंचू काल्पनिक असतो. अनेक ठिकाणी त्याला गोमेसारखे असंख्य पाय काढलेले असतात. त्याच्या पुढील नांग्या खेकड्याप्रमाणे आणि त्याचे शेपूट त्याच्या टोकावरील असणाऱ्या विषकुपी सहित कोरलेले असते. हा विंचू म्हणजे एकनाथ महाराजांच्या 'विंचू चावला, विंचू चावला' या भारुडामधील विंचू आहे. तो कामविकाराचा विंचू आहे. त्याने एकदा डंख मारला की त्याचे विष सर्वांगात भिनते आणि अंगांगाची लाही लाही होते. अंगावरची वस्त्रेही नकोशी होतात. शिल्पामधील सुरसुंदरी अशीच बेभान होऊन अत्यंत निर्लज्जपणे निर्वस्त्र व्हायला जराही संकोच करताना दिसत नाही. अशा सुरसुंदरीचे शिल्प पानगाव, पाटण , खजुराहो, खिद्रापूर यांसह अनेक देवळांमध्ये दिसते.
या शिल्पांकनाचे एक कल्पक, मनोहारी परंतु थोडेसे उत्तान शिल्पांकनही बघावयास मिळते. आलसकन्यांसारखे हे शिल्प असते. उन्मादाच्या आवेगात तिच्या प्रियकारानी तिच्या पाठीवर नखाचे ओरखडे काढले तरी तिच्या ती लक्षात आले नाही. कालांतराने वेदना कशाची म्हणून ती आपल्या उजव्या हातांच्या बोटांनी पाठ चाचपडताना दिसते. खजुराहोमधील या शिल्पात तिच्या उघड्या पाठीवरील उमटलेले नखांचे ओरखडेही स्पष्टपणे दिसतात. याला नखःछेद असेही म्हणतात. या विकारांचे अधिक सूक्ष्म दर्शनही आपल्याला अनेक ठिकाणी दिसते.
चित्र क्र. १७४: स्पर्शविकार, खजुराहो
नवदुर्गा - प्रतिमा शास्त्रीय लक्षण
पट्टदकल येथील मंदिराच्या गर्भगृहात असलेली महिषासुर मर्दिनी
कलेच्या क्षेत्रात दुर्गा देवीच्या मूर्तीची निर्मिती कधी पासून प्रारंभ झाली हे निश्चित सांगता येत नसले तरी साधारणतः शुंग कालपासून पाषाण निर्मित दुर्गा देवी पहावयास मिळते. असे काही अभ्यासक मानतात. कारण या पाषाण शिल्पात सिंह ही काही ठिकाणी कोरलेला आढळून आला आहे. गुप्त काळात दुर्गा देवीची अशी अनेक शिल्प आहेत. ज्या मध्ये स्कंद कार्तिकेय देवीच्या मांडीवर बसलेला कोरलेला आहे. गुप्त काळानंतर सिंह वहिनी दुर्गा प्रतिमा मोठ्या प्रमाणात निर्माण झालेल्या दिसतात. देवी महात्म्य, मत्स्यपुराण, रूपमंडन या ग्रंथात देवीस कात्यायनी म्हटलेले आहे.
निरनिराळी रूपें घेऊन आदिशक्तीने चण्ड, मुण्ड, शुंभ, निशुंभ, वगैरे राक्षसाचा संहार केला. त्यात महिषासुरांचा संहार करणारी जी देवी तिला दुर्गा असें म्हणतात. रंभ नावाच्या असुराला महिषीपासून अग्नीच्या प्रसादाने झालेला मुलगा महिषासुर याने ब्रह्मदेवाची आराधना केली. त्याच्या इच्छेप्रमाणें त्याला अमरत्व तर मिळाले नाही पण एवढी सूट मिळाली की, त्याचे मरण स्त्री शिवाय दुसऱ्याच्या हातून होणार नाही. स्त्री ही अबला असल्यामुळे आपणास कोणतीही भीती असणार नाही, असे समजून महिषाने पराक्रम गाजविण्यास सुरवात केली आणि देवांना सगळी- कडून हुसकवून लावले. इंद्र, अग्नी, वायू, चंद्रमा, यम, वरून इत्यादी देवतांचे अधिकार स्वतः उपभोगू लागला. स्वर्गावर नियंत्रण प्रस्थापित केले. ब्रम्हा, विष्णु व शंकराच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवांनी आपापल्या सम्मिलित तेजाने एक स्त्री उत्पन्न केली. (शिव तेजाने देवीचे मुख, यमाच्या तेजाने केश, विष्णूच्या तेजाने भुजा, चंद्रमाच्या तेजाने वक्ष:स्थल, इंद्राच्या तेजाने कटीप्रदेश, वरूनाच्या तेजाने जंघा आणि मांड्या, पृथ्वीच्या तेजाने नितंब निर्माण झाले. अशाच प्रकारे ब्रम्हाच्या तेजाने चरण तथा सूर्याच्या तेजाने पायाची बोटे, कुबेराच्या तेजाने नासिका, प्रजापतीच्या तेजाने दात, अग्नीच्या तेजाने तीन नेत्र, संध्याच्या तेजाने बाहू तथा वायूच्या तेजाने कान निर्माण झाले. अशा प्रकारे प्रसन्न देवतांनी आपले आयुधे देवीस दिले.) हीच महाशक्ति होय. हिचेच निरनिराळ्या रूपाने वर्णन मिळते. याच देवीने पुढे महिषासुराचा वध केला व पुनश्च दैवी संपत्ति आणि समृद्धीची स्थापना केली. तिचे वाहन अर्थात् सिंह हा तिला हिमालयाकडून मिळाला होता. त्याचप्रमाणें निरनिराळी आयुधें ही वेगवेगळ्या देवांकडून मिळाली. आज देशांत साधारणपणे ज्या दुर्गेची आराधना चालू आहे ती महिषासुरमर्दिनी दुर्गा होय. तिचे बाहू, आयुधे, रूप वगैरेचा विस्तार फार मोठा आहे. पण ढोबळमानाने नवदुर्गा म्हणून हिची नऊ रूपें - शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चित्रघंटा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदा प्रसिद्ध आहेत. ही नांवे काशीकडे आहेत. इतरत्र नावात भिन्नता आहे. देवीच्या या रुपास विशेष रूप किंवा विशेष अवतार असे म्हणता येईल. देवीचे रूप हे शक्ती समुच्चयाचे प्रतीक असल्याने कदाचित याच मुळे सर्वाधिक दुर्गा देवीच्या मूर्ती निर्माण केल्या असाव्यात.
शिव-शक्ती दुर्गा (दुर्गा-वैरोचनी) चा सर्वात प्राचीन संदर्भ तैत्तिरीय अरण्यकमध्ये उपलब्ध आहे. येथे रुद्राचे वर्णन दुर्गा वैरोचनी असे केले आहे, जे त्याच्या पत्नी अंबिकेच्या अनेक नावांपैकी एक आहे. बौधायन गृह्य सूत्रात दुर्गेच्या उपासनेच्या पद्धतीचे वर्णन केले आहे, परंतु पौराणिक कालखंडात आढळणारे तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पैलू आजपर्यंत समोर आले नव्हते. उदाहरणार्थ, या काळात दुर्गेशी संबंधित सिंहाची कल्पना अजून आली नव्हती. गृह्यसूत्रांच्या काळापर्यंत सिंहाच्या उग्र आणि सौम्य स्वरूपाची कल्पना जन्माला आली होती. महाभारतातील दुर्गास्तोत्रानेही याची पुष्टी केली आहे.
पौराणिक कालखंडात दुर्गेच्या अनेक पैलूंची तपशीलवार कल्पना केलेली दिसते. मार्कंडेय पुराणातील देवीमाहात्म्यामध्ये संध्या, सरस्वती, चंडिका, गौरी, महालक्ष्मी, ललिता इत्यादी दुर्गेची अनेक नावे काल्पनिक वयाच्या आधारे देण्यात आली आहेत. एक वर्षाची मुलगी संध्या, दोन वर्षांची सरस्वती, सात वर्षांची चंडिका, आठ वर्षांची शांभवी, नऊवर्षाची दुर्गा, दहा वर्षांची गौरी, तेरा वर्षांची महालक्ष्मी आणि सोळा वर्षांची ललिता अशी त्यांची नावे आहेत.
दुर्गेस गृह्यसूत्रांमध्ये एक महत्त्वाची देवी म्हणून वर्णन केले आहे आणि महाभारतातील सर्वोच्च अस्तित्व म्हणून स्वीकारले गेले आहे. पुराण आणि आगम साहित्यात नऊ प्रकारच्या दुर्गा (नवदुर्गा) सांगितल्या आहेत. या नवदुर्गा मूर्तींची नावे मार्कंडेयपुराण, अग्निपुराण, गरुडपुराण आणि आगमामध्येही उपलब्ध आहेत. पुराण आणि आगमाच्या वरील वर्णनांप्रमाणेच, इतर वास्तुशास्त्रातही दुर्गा (नवदुर्गा) च्या नऊ मूर्तींचे वर्णन केले आहे, परंतु वरील शास्त्रांच्या नवदुर्गा-सूचीचे कोणत्याही सूचीशी पूर्ण साम्य नाही, फक्त क्षेमंकरी आणि हरसिद्धी हे दोन नाव आगमाच्या यादीतून घेतलेले दिसतात. अपराजितपृच्छ आणि देवतामूर्तीप्रकरणात दुर्गेच्या सर्व नऊ मूर्तींचे वर्णन आहे आणि रूपमंडनमध्ये फक्त तीन मूर्तींचा उल्लेख आहे. अपराजितपृच्छात नमूद केलेल्या नव दुर्गा मूर्ती म्हणजे महालक्ष्मी, नंदा, क्षेमंकरी, शिवदुती, महारंडा, भ्रमरी, सर्वमंगला, रेवती आणि हरसिद्धी. देवमूर्तीप्रकरणातही याच दुर्गेच्या मूर्तींचे वर्णन आहे, फक्त दोन नावांमध्ये काही बदल झाले आहेत. येथे शिवदूतीला सर्वती आणि भ्रमरीला भ्रमणी असे म्हणतात. रूपमंडनमध्ये महालक्ष्मी, क्षेमांकरी आणि हरसिद्धी या तीन दुर्गा मूर्तींचा उल्लेख आहे. अपराजितपृच्छ आणि रूपमंडनमध्ये या दुर्गा मूर्तींचे वाहन सिंह असे वर्णन केले आहे. इतर प्राचीन धर्मग्रंथांपैकी अग्निपुराण आणि गरुडपुराणातही दुर्गेच्या सिंह वाहनाचे वर्णन आढळते. उल्लेख केलेल्या सर्व दुर्गा मूर्ती चतुर्भुज आहेत. त्यांचे वेगवेगळे तपशील पुढीलप्रमाणे आहेत.
मार्कंडेयपुराणामध्ये वर्णन केलेल्या नवदुर्गा मूर्ती शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता कात्यायनी, कालरात्री महागौरी आणि सिद्धिदात्री अशा सांगितल्या आहेत. तर अग्निपुराण नुसार रूद्रचंडा, प्रचंडा, चंडोग्रा, चंडनायिका, चंडा, चंडवती, चंडरुपा, अतीचंडा आणि उग्रचंडा ही नावे येतात तर आगम ग्रंथानुसार नीलकंठी, क्षेमंकरी, हरसिद्धी, रुद्राक्षदुर्गा, वनदुर्गा, अग्निदुर्गा, जयदुर्गा, विद्यावासिनी आणि रिपुमर्दिनीदुर्गा सांगितले आहे. तसेच अपराजितपृच्छा नुसार महालक्ष्मी, नंदा, क्षेमंकरी, शिवदुती, महारंडा, भ्रमरी, सर्वमंगला, रेवती आणि हरसिद्धी असे वर्णन उपलब्ध होते. दुर्गा सप्तशतीमध्ये शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मंडी, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री या नवदुर्गांचा उल्लेख आहे.
प्रतिमा शास्त्रानुसार देवीच्या हातांच्या संख्येचे पुढील प्रमाणे वर्णन करण्यात आले आहे.
महालक्ष्मी, नंदा, क्षेमंकरी, शिवदुती, महाचंडा, भ्रमरी सर्वमंगला, रेवती, हरसिद्धी या चतुर्भुज तर कात्यायनी दशभुजा, भद्रकाली अष्टादशभुजा (१८), दुर्गा षोडशभुजा किंवा अष्टादशभुजा (१६/१८), चामुंडा चतुर्भुज किंवा अष्टभुजा (४/८) असाव्यात.
देवी शिल्पात विविध भुजाधारिनी कोरलेली पहावयास मिळते. देवीच्या मूर्तीतील वरील हातात कधी कधी एखादी दोर किंवा साप सदृश्य वस्तू दाखविण्यात येते. त्यास काही अभ्यासक केसांच्या जटा किंवा केसात माळण्यासाठी असलेली माला संबोधतात. परंतु वामन पुराणानुसार, 'रुरू नावांच्या असुराने कालीवर आक्रमण केले. तिने आपल्या खट्वांगाने त्याला मारले व असुराचे कानापासून पायापर्यंतचे कातडे काढून त्याने आपल्या जटा बांधल्या. एक अवखळ जटा बांधली जात नाही असे पाहून तिने तिला उपटून जमिनीवर रागाने आपटले. भूमिवर पडलेल्या त्या जटेपासून चण्डमारीची उत्पत्ति झाली.' अशी कथा येते. याच कथेवर आधारित एक मूर्ती बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई तालुक्यातील धर्मापुरी येथील केदारेश्वर मंदिरावरील बाह्यांगवर पहायला मिळते. (प्रस्तुत मूर्ती आमच्या मूर्ती शास्त्र अभ्यास सहलीत अनेक चर्चेअंती काली असल्याचे शिक्का मोर्तब झाले. परंतु दैत्य कोण हे लक्षात येत नव्हते. बऱ्याच ग्रंथात धुंडोळा घेतल्या नंतर मी आणि श्री लक्ष्मीकांत सोनवटकरांनी ही रुरू या दैत्याला मारणारी वामन पुराणातील काली असल्याचे मराठवाडा इतिहास परिषदेत सिध्द केले.)
नवदुर्गा हिचे मूर्ती शास्त्रीय लांच्छने या अनुषंगाने आपण देविरुप पुढील प्रमाणे पहाणार आहोत.
धार्मिक ग्रंथानुसार आजचे रुप क्षेमंकरी असले तरी प्रतिमा लक्षणानुसार पहिले रूप हे महालक्ष्मी आहे. (अपराजितपृच्छ, रूपमंडन, देवतामूर्तीप्रकरण)
महालक्ष्मी -
या दुर्गेच्या मूर्तीचे वर्णन तिन्ही शास्त्रांमध्ये आहे. या शास्त्रानुसार महालक्ष्मीच्या निळ्या गळ्यात नाग धारण केलेला असावा आणि तिचा एक हात वरद मुद्रेमध्ये आणि उरलेले तीन हात त्रिशूल, खेटक आणि पानपात्र सोबत असावेत. शिल्पकलेतील दुर्गेच्या महालक्ष्मी-स्वरूपाचे चित्रण दुर्मिळ आहे. वर सांगितलेली शास्त्रवर्णनाशी तंतोतंत जुळणारे महालक्ष्मीचे एकमेव शिल्प चित्तौडगड-विजय स्तंभवरील 'नवदुर्गा समूहा'मध्ये आढळते.
नंदा:
या मूर्तीचे वर्णन केवळ अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तीप्रकरणात केले आहे, रूपमंडन मध्ये उपलब्ध नाही. अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तिप्रकरणावरून असे ज्ञात होते की, देवी नंदाच्या हातात अनुक्रमे अक्षसूत्र, खड्ग, खेटक आणि पानपात्र असावे.
क्षेमंकरी-
क्षेमंकरीची प्रतिमा-लक्षणे तिन्ही शास्त्रांमध्ये आहेत, परंतु यातील रूपमंडनाचे वर्णन इतर दोन ग्रंथांतील वर्णनांपेक्षा काहीसे वेगळे आहे. अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तिप्रकरणानुसार क्षेमंकरीचा एक हात वरद मुद्रेमध्ये असावा आणि उरलेल्या तीन हातात अनुक्रमे त्रिशूळ, कमळ आणि पानपात्र असावे. रूपमंडनमध्ये क्षेमंकरीच्या हातात अनुक्रमे वरद मुद्रा, त्रिशूल, खेटक आणि पानपात्र असे वर्णन केले आहे. त्यामुळे देवीच्या तिसर्‍या हातातील कमळाऐवजी खेटकाचा उल्लेख बदलून महालक्ष्मी व क्षेमंकरी यांच्या हातातील शस्त्रे एकच असल्याचे सांगितले जाते.
शिवदूती किंवा सर्वती-
दुर्गेच्या चौथ्या मूर्तीला अपराजितपृच्छा मध्ये शिवदूती आणि देवतामूर्तीप्रकरणात सर्वती असे म्हटले जाते, परंतु दोन्ही शास्त्रात उपलब्ध या मूर्तीची वैशिष्ट्ये सारखीच आहेत. रूपमंडन मध्ये या मूर्तीचा उल्लेख नाही. इतर दोन शास्त्रांनुसार, दुर्गेची ही मूर्ती कमंडलू, चक्र, खेटक आणि पानपात्राने सुसज्ज असावी. शिल्पकलेमध्ये महालक्ष्मी आणि नंदाप्रमाणे दुर्गेच्या शिवदुती किंवा सर्वती स्वरूपाचे दुर्मिळ चित्रण आढळते.
महारंडा –
महारंडाचा उल्लेख रूपमंडनमध्ये नाही आणि या मूर्तीची वैशिष्ट्ये इतर दोन शास्त्रांमध्ये काही वेगळ्या प्रकारे दिली आहेत. अपराजितपृच्छा नुसार महारंडाची मूर्ती खड्ग, त्रिशूळ, घंटा आणि खेटक यांनी सज्ज असावी, तर देवतामूर्तीप्रकरणात महारंडा अनुक्रमे खड्ग, त्रिशूळ, घंटा आणि पानपात्र या लांच्छणाने सुसज्ज असल्याचे सांगितले आहे. त्यामुळे देवतामूर्तीप्रकरणात देवीच्या शेवटच्या हातातील पात्राचा उल्लेख खेटकाऐवजी बदलला आहे. शिल्पकलेमध्ये क्षेमंकारीप्रमाणेच महारंडाचे सामूहिक आणि स्वतंत्र अशा दोन्ही स्वरूपात चित्रण करण्यात आले होते.
भ्रमरी किंवा भ्रमणी- महारांडाप्रमाणेच या दुर्गेच्या मूर्तीचा उल्लेखही रूपमंडनमध्ये नाही आणि इतर दोन ग्रंथांमध्येही देवीचे नाव आणि तिच्या शेवटच्या हातातील शस्त्र बदलले आहे. अपराजितपृच्छात दुर्गेच्या सहाव्या मूर्तीला भ्रमरी असे म्हणतात आणि तिच्या हातात अनुक्रमे खड्ग, डमरू, खेटक आणि पानपात्र असल्याचे वर्णन केले आहे, तर देवतामूर्तीप्रकरणात दुर्गेच्या सहाव्या मूर्तीचे नाव भ्रमणी आणि शेवटच्या हातात पानपात्र ऐवजी पाश असल्याचा उल्लेख आहे आणि इतर तीन हातांची शस्त्रे निश्चितपणे खड्ग, डमरू आणि खेटक आहेत. शिल्पकले मध्ये भ्रमरी किंवा भ्रमणी यांच्या वरील वर्णनांशी साधर्म्य असलेली मूर्ती दुर्मिळ आहेत.
सर्वमंगला-
सर्वमंगलाचा उल्लेख केवळ अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तीप्रकरणात आहे, रूपमंडनमध्ये नाही. अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तीप्रकरण नुसार, सर्वमंगला आपल्या हातात अनुक्रमे अक्षसूत्र, वज्र, घंटा आणि पात्र धारण करते.
रेवती-
सर्वमंगलाप्रमाणे रेवतीचा उल्लेख रूपमंडन मध्ये नाही आणि इतर दोन शास्त्रांमध्ये वर्णन केलेली या देवीची हातातील शस्त्रे सारखीच आहेत. अपराजितपृच्छा आणि देवतामूर्तिप्रकरण या दोन शास्त्रांनुसार, रेवतीच्या हातात अनुक्रमे दंड, त्रिशूळ, खटवांग आणि पानपात्र असले पाहिजेत.
हरसिद्धी-
हरसिद्धीचे मूर्ती लक्षण तीनही शास्त्रांमध्ये आढळते. या शास्त्रानुसार हरसिद्धीने आपल्या हातात अनुक्रमे कमंडलू, खड्ग, डमरू आणि पानपात्र धारण केले पाहिजे.
सामुहिक चित्रणांमध्ये वरील प्रमाणे उल्लेखित मूर्ती या केवळ चित्तोडगड-विजय स्तंभाच्या नवदुर्गा-समूहात कोरलेल्या आढळून येतात.
संदर्भ ग्रंथ कर्त्याचे आभार
🙏🏻
धारासुर येथील दुर्गा प्रतिमा (फोटो - श्री जयराम कदम यांच्या कडून साभार)
पट्टदकल येथील दुर्गा देवीच्या मूर्तीचे विविध अंगाने घेतलेले फोटो (फोटो - श्री अमर रेड्डी यांच्या कडून साभार)
पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना...
माणकेश्वर मंदिरावरील कर्पूरमंजिरी
अत्यंत विचित्र वाहनांवर आरूढ झालेल्या देवींचे दर्शन !
.अत्यंत विचित्र वाहनांवर आरूढ झालेल्या देवींचे दर्शन !
सप्तमातृका
आशुतोष बापट
आपल्या पुराणांमध्ये कथांच्या माध्यमातून वेगवेगळे तत्त्वज्ञान सांगण्याचा प्रयत्न झालेला आहे. वराहपुराणदेखील सप्तमातृकांच्या माध्यमातून असेच मोठे तत्त्वज्ञान मांडते.
एखादे तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना सहजगत्या समजावे म्हणून विविध पुराणांमधून कथा रचल्या गेल्या. त्या कथा एखाद्या देवतेच्या जन्माच्या किंवा एखाद्या देवतेने एखाद्या राक्षसावर मिळवलेल्या विजयाच्या असतात. बरीचशी पुराणे ही त्या त्या देवतेच्या सामर्थ्यांची वर्णने करतात. पुराणांतून काही सुंदर कथा सांगितलेल्या आहेत. सप्तमातृका ही संकल्पना मातृका, मातृदेवता इथपासून ते महादेवाला अंधकासुरवधाच्या वेळी मदत करण्यासाठी विविध देवांनी आपल्यापासून निर्माण केलेल्या शक्ती इथपर्यंत विस्तृतपणे वर्णिलेल्या दिसतात. वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांबद्दल कथा सांगतात. त्यात बरीचशी सुसंगती असली तरी काही ठिकाणी विपर्यास किंवा काहीशी वेगळी कथा सांगितलेली दिसते. या सर्व पुराणांत वराहपुराण सप्तमातृकांची कथा सविस्तर सांगते. ती पुढीलप्रमाणे-
कश्यपाला दितीपासून दोन पुत्र झाले, हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपु. त्या दोन्ही असुरांना विष्णूने अनुक्रमे वराह अवतार घेऊन आणि नरसिंह अवतार घेऊन ठार मारले. हिरण्यकशिपुचा मुलगा प्रल्हाद हा तर महान विष्णुभक्त होताच. प्रल्हादाने हिरण्यकशिपु नंतर उत्तम राज्यकारभार केला आणि नंतर सर्व ऐहिक सुखांचा त्याग करून संन्यास घेतला. त्यानंतर असुरांचा राजा झालेला अंधकासुर यानेही कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाकडून विविध वर प्राप्त करून घेतले आणि त्यामुळे तो शक्तिशाली बनला. अर्थातच तो उन्मत्त झाला आणि सर्व देवांना त्रास देऊ लागला. देवांनी मदतीसाठी कैलासावर महादेवाकडे धाव घेतली. शंकर भगवान या सर्व देवांची तक्रार ऐकत असतानाच प्रत्यक्ष स्वत: अंधकासुर, पार्वतीचे अपहरण करण्याच्या हेतूने कैलासावर दाखल झाला. शिव तत्काळ अंधकासुराशी लढण्यासाठी सज्ज झाले. त्यांनी लगोलग वासुकी, तक्षक, आणि धनंजय या तीन नागांचा बंध आपल्या कमरेभोवती बांधला. त्याच वेळी नील नावाचा अजून एक राक्षस महादेवाला मारण्यासाठी हत्तीच्या रूपात तिथे येऊन ठेपला. शिवाचे वाहन असलेल्या नंदीला हे समजले आणि त्याने शिवाचाच अंश असलेल्या वीरभद्राला याची कल्पना दिली. वीरभद्राने सिंहाचे रूप घेतले आणि त्याने हत्तीच्या रूपातील नील राक्षसाचा वध केला. त्यानंतर त्याने हत्तीचे कातडे शिवाला भेट दिले. शिवाने ते कातडे अंगावर पांघरले आणि तो अंधकासुराशी युद्ध करण्यास सज्ज झाला. अंगावर हत्तीचे कातडे पांघरलेले, सर्पाची आभूषणे अंगावर ल्यालेली, हातात त्रिशूळ धारण करून शिव आपल्या गणांसमवेत अंधकासुराशी युद्ध करू लागला. विष्णू आणि इतर देवगण शिवाच्या साहाय्याला धावून आले. परंतु घनघोर युद्ध सुरू झाले आणि इतर देवांना तिथून पळून जावे लागले. शेवटी शिवाने आपला त्रिशूळ अंधकासुराच्या पोटात खुपसला आणि त्याला उंच उचलून घेतले.
परंतु अंधकासुराच्या अंगातून रक्ताचे थेंब गळू लागले. ते थेंब जमिनीवर पडताच त्यातून एकेक अंधकासुराच्या रूपातील राक्षस निर्माण होऊ लागला. अशा रीतीने हजारो अंधकासुर तिथे निर्माण झाले. विष्णूने आपल्या सुदर्शनचक्राने हे इतर मायावी अंधकासुरांना ठार मारले. अंधकासुराच्या अंगातून रक्ताचे आणखी थेंब जमिनीवर पडू नयेत म्हणून शिवाने आपल्या तोंडातून ज्वाळा निर्माण केल्या आणि त्या ज्वाळेतून योगेश्वरी नावाची एक शक्ती निर्माण केली. त्याबरोबर इंद्र आणि इतर देवतांनीही आपापली शक्ती निर्माण करून ती शिवाच्या मदतीला तिथे पाठवली. ब्रह्मदेवाची शक्ती ब्रह्माणी, इंद्राची शक्ती इंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाची माहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, आणि यमाची शक्ती चामुंडा अशा या सात शक्ती देवता तिथे उत्पन्न झाल्या. त्यांना सप्तमातृका असे संबोधले जाऊ लागले. त्या शिव आणि अंधकासुर यांच्या युद्धात मध्ये आल्या आणि त्यांनी अंधकासुराच्या अंगातून होणारा रक्तस्राव आपल्या शक्तीने थांबवला. या लढाईत शेवटी अंधकासुराची शक्ती संपत आली आणि शिवाने त्याचा पराभव केला. अशा रीतीने या सप्तमातृकांचा उदय झाला. या मातृकांच्या हातात त्या त्या देवाची आयुधे होती. तसेच त्या मातृका त्या त्या देवतांच्या वाहनांवर बसून आलेल्या होत्या.
वराहपुराणात विस्तृतपणे मांडलेली ही आहे सप्तमातृकांची कथा. विविध पुराणांमधून मातृका, त्यांचा उगम, त्यांचे कार्य याबद्दल कथा वाचायला मिळतात. त्यात वराह, विष्णू, मत्स्य, कूर्म आणि देवीपुराणाचा समावेश होतो. तसेच शिल्पशास्त्रावर आधारित असलेल्या ‘सुप्रभेदागम’ या ग्रंथातही मातृकांचा उल्लेख केलेला आहे. परंतु वराहपुराणात वर उल्लेख केलेली अगदी विस्तृत कथा पाहायला मिळते. शिवाय इतर सर्व पुराणांत या मातृकांची संख्या सात सांगितलेली असताना वराहपुराण मात्र ही संख्या आठ असल्याचे सांगते. सर्वात आधी उल्लेखिलेली योगेश्वरी ही देखील एक मातृका आहे असे वराहपुराणात म्हटलेले आहे.
अंधकासुराशी साम्य दाखवणारी अशीच एक कथा मरकडेयपुराणात येते. त्यानुसार शुंभ नावाच्या राक्षसाशी अंबिकेचे युद्ध झाले. त्या युद्धात अंबिकेला या मातृकांनी मदत केली. कारण शुंभ दैत्याला वर मिळालेला होता की त्याच्या रक्ताचा थेंब जमिनीवर पडला की त्यातून अजून एक असुर निर्माण होईल. त्याच्या रक्ताचे थेंब या मातृकांनी वरच्यावर धरून ठेवले आणि शुंभाचा निपात केला. असुराचा मोठय़ा प्रमाणावर रक्तपात झाला आणि त्यामुळे तो हतबल होऊन पराभूत झाला. अगदी शिव-अंधकासुर युद्धासारखीच ही कथा आहे. अंधकासुराची कथा पुढे वाढवली आहे ती कूर्मपुराणाने. अंधकासुराच्या वधानंतर शिवाने भरव आणि या मातृकांना पाताळलोकात जाऊन वास्तव्य करायला सांगितले. त्यानुसार त्यांनी पाताळलोकात प्रयाण केले. परंतु भरव जो शिवाचाच अंश होता तो शिवामध्ये विलीन झाला. मातृकांना आता कोणताही आधार राहिला नाही आणि त्या विध्वंसक बनल्या. त्यांनी सर्वत्र विध्वंस करायला सुरुवात केली. शेवटी भरवाने नरसिंहाला पाचारण केले आणि त्या मातृकांना शांत करण्यास सांगितले. नरसिंहाने त्या मातृकांना शांत केले आणि तेव्हापासून त्यांचे स्वरूप हे उपकारक बनले. अशा विविध पुराणांतून या सप्तमातृकांचे आगळेवेगळे पलू आपल्याला पाहायला मिळतात. परंतु सर्वत्र एक मुख्य धागा समान दिसतो की कोणा दैत्याच्या निर्मूलनासाठी विविध सात देवतांनी आपल्या शक्ती महादेवाच्या मदतीसाठी निर्माण केल्या, आणि त्या पुढे सप्तमातृका म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. अनेक अभ्यासकांनी मातृकांचा अभ्यास करताना त्यांचे उल्लेख अगदी ऋग्वेदापासून मिळतात असेही प्रतिपादन केलेले आहे. त्यावर मतमतांतरेदेखील आहेत. पण या सप्तमातृका पुढे मूर्तीरूपात आल्या आणि त्या प्रसिद्ध झाल्या. बदामीचे चालुक्य आणि त्यांच्या नंतरचे कल्याणी चालुक्य या सप्तमातृकांचे उपासक होते. त्यांच्या मंदिरस्थापत्यात सप्तमातृका पट्ट प्रकर्षांने पाहायला मिळतात. या मातृकांची संख्या सात असली तरी काही ठिकाणी ती आठ, १६, ३२ झालेली दिसते. या सातमातृकांच्या शिवाय माहेन्द्री, नारसिंही, वैनायकी, नारायणी, अंबिका, भद्रकाली, काली, योगेश्वरी यांचे शिल्पांकनदेखील पाहायला मिळते.
शक्ती हा शब्द लिहिताना ‘ती शक्ती’ या उद्देशाने वापरला असल्यामुळे, हा शब्द स्त्रीिलगी आहे हे वाचल्यावर लगेच समजते. परंतु मूर्ती घडवताना मात्र त्यांचे नेमके स्वरूप समजण्यासाठी त्या मूर्ती स्त्रीरूपात घडवल्या जातात. आकर्षक आणि नेमक्या सप्तमातृकांच्या मूर्ती विविध मंदिरांमधून दिसतात. त्या मूर्ती कशा तयार कराव्यात याचे काही एक शास्त्र आहे. शिल्पशास्त्राची माहिती देणाऱ्या विविध आगम ग्रंथांमधून या सप्तमातृकांच्या मूर्ती, त्यांची ठेवण, त्यांची वाहने यांची विस्तृत माहिती दिलेली आहे. त्यानुसार ब्रह्माणी ही ब्रह्मदेवासारखी, वैष्णवी ही विष्णूसारखी अशा रीतीने त्या त्या देवाच्या शक्ती या त्या त्या देवतेनुसार शिल्पांकित केल्या गेल्या पाहिजेत. ब्रह्माणी म्हटले की तिचे वाहन आणि तिची आयुधे हे ब्रह्मदेवासारखी असायला हवीत. मग ब्रह्माणी शिल्पांकित करताना स्त्रीप्रतिमा जी बसलेल्या स्थितीत आहे. जिने पिवळे वस्त्र परिधान केलेले आहे. जिच्या वरच्या पाठीमागील हातात सुळा आणि अक्षमाला असून, तिचा उजवा हात अभय मुद्रेत तर दावा हात वरद मुद्रेत असावा. तिचे वाहन हंस दाखवलेले असावे आणि तिच्या मस्तकी जटामुकुट दाखवावा. हे असे पाहिले म्हणजे ही प्रतिमा ब्रह्माच्या शक्तीची आहे असे समजते. या सर्व मातृकांचा उजवा हात हे अभय मुद्रेत तर डावा हात वरद मुद्रेत दाखवलेला असतो. पाठेमागे असलेल्या दोन हातात आयुधे असतात. आणि पायाशी त्या त्या देवतेची वाहने असतात. वैष्णवी असेल तर पाठीमागच्या हातात शंख आणि चक्र तर पायाशी गरुड, डोक्यावर किरीट मुकुट. इंद्राणीच्या वरच्या हातात वज्र आणि शक्ती तर पायाशी वाहन हत्ती. तिचा रंग लाल तर डोक्यावर किरीट. विष्णूधर्मोत्तरपुराणानुसार तिला सहस्त्र नेत्र आणि तिचा रंग सोनेरी असावा.
चामुंडा शिल्पित करताना अत्यंत भयावह अशी दाखवलेली असते. केस अस्ताव्यस्त पिंजारलेले, शरीरावर मांस नाही. सगळ्या बरगडय़ा दिसताहेत, पायाचे स्नायू दिसतात. तिने मुंडक्यांचा मुकुट परिधान केलेला आहे. एका हातात मुंडके आणि दुसऱ्या हातात कपाल धरलेले. तिचे सुळे बाहेर आलेले दिसतात. कधी कधी तिच्या पोटावर विंचू शिल्पित केलेला असतो. मानवी शव हे तिचे वाहन असून ती त्यावर उभी दाखवतात. पूर्वकरणागम या ग्रंथानुसार तिचे तोंड उघडे दाखवतात आणि तिच्या डोक्यावर चंद्राची कोर दाखवतात. तिचे वाहन घुबड असते तर तिच्या ध्वजावर गरुड असतो. माहेश्वरी शिल्पांकित करताना तिच्या वरच्या दोन हातांत शूल आणि अक्षमाला असते, तिचा मुकुट हा जटामुकुट असतो तर तिचे वाहन नंदी असतो. विष्णुधर्मोत्तरपुराणानुसार तिला पाच तोंडे दाखवलेली असतात, त्या प्रत्येकाला तीन डोळे दाखवलेले असतात. तिचा रंग पांढरा असून तिच्या सहा हातात सूत्र, डमरू, शूल आणि घंटा तर पुढचे दोन हात वरद आणि अभय मुद्रेत दाखवलेले असतात. कुमार म्हणजेच कार्तिकेयाची शक्ती कौमारी शिल्पांकित करताना तिच्या दोन हातांत शक्ती आणि कोंबडा दाखवतात. उर्वरित हात अर्थातच अभय आणि वरद मुद्रेत असतात. वाराही दाखवताना तिचे तोंड वराहाचे असते. तिच्या दोन हातांत हल आणि शक्ती असते तर तिच्या मस्तकी करंडमुकुट असतो. विष्णुधर्मोत्तरपुराण या तपशिलात काही गोष्टींची भर घालते. त्यानुसार तिला सहा हात असून त्यात दंड, खड्ग, खेटक आणि पाश असतात. उर्वरित दोन हात अभय आणि वरद मुद्रेत असतात. पूर्वकरणागमानुसार तिच्या हातात शारंग धनुष्य दाखवलेले असते. तसेच अनेक ठिकाणी या सप्तमातृकांच्या शेजारी असलेला वीरभद्र हा वीणावादन करताना दाखवलेला असतो.
सप्तमातृकांची वाहने, आयुधे त्याचे मुकुट यांची माहिती असल्यावर आपल्याला विविध मंदिरांमधून शिल्पांकित केलेले सप्तमातृकापट्ट पाहताना त्यांची तपशीलवार माहिती होते. कर्नाटकात विविध मंदिरांमधून हे पट्ट पाहायला मिळतात. सागर या गावाजवळ असलेल्या केळदी या गावी असलेल्या मंदिरात सुंदर असा सप्तमातृका पट्ट दिसतो. महाराष्ट्रातसुद्धा मुख्यत्वे मराठवाडय़ात हे असे सुंदर आणि देखणे सप्तमातृकापट्ट मंदिरांतून पाहायला मिळतात. लातूर इथल्या मंदिरात असाच सुंदर सप्तमातृका पट्ट आहे. तसेच धर्मापुरी इथे असलेल्या किल्ल्यात पूर्वी एखादे मंदिर असावे. त्या मंदिरांचे अवशेष त्या किल्ल्यात तटबंदीमध्ये वापरलेले दिसतात. त्या अवशेषातच एक सुंदर सप्तमातृकापट्ट पाहायला मिळतो. सप्तमातृकांच्या शेजारी एका बाजूला वीरभद्र तर दुसऱ्या बाजूला गणपती कोरलेला असतो. गणपती हा गणांचा अधिपती असल्यामुळे या सप्तमातृकांच्या बाजूला त्याचे शिल्पांकन केलेले असते. सप्तमातृकांची सर्वात भव्य आणि मोठी शिल्पे आपल्याला वेरूळच्या लेणीमध्ये पाहायला मिळतात. वेरूळच्या कैलास लेणीत यज्ञशाळा म्हणून ठिकाण आहे. तिथे भव्य आकाराच्या सप्तमातृका कोरलेल्या पाहायला मिळतात. पण त्या खूपच भग्न झालेल्या आहेत. इथे त्या सप्तमातृकांसोबत राणी माणकावतीचे शिल्पसुद्धा आहे. इथल्या रामेश्वर लेणीत (लेणी क्रमांक २१) सप्तमातृकांचे भव्य शिल्प पाहायला मिळते. अतिशय देखण्या, डौलदार सप्तमातृका या लेणीमध्ये कोरलेल्या पाहायला मिळतात. मराठवाडय़ाचे वैभव असलेल्या औंढय़ा नागनाथ मंदिरावर असलेल्या सप्तमातृकांचा पट्ट अत्यंत देखणा आहे. काही शिल्पे भग्न झालेली दिसतात तरीसुद्धा त्यांचे सौंदर्य काही कमी होत नाही. इथे सप्तमातृकांच्या मधोमध गणपती शिल्पित केलेला आहे. खूप सुंदर अशा या मातृकांच्या पायाशी त्यांची वाहने आणि हातात विविध आयुधे दाखवलेली आहेत.
शेजारी बसलेल्या सप्तमातृका हे सगळीकडे दिसतेच, परंतु महाराष्ट्रात नांदेड जिल्ह्य़ात मुखेड गावी दाशरथेश्वर मंदिराच्या बाह्य़िभतींवर नृत्य करणाऱ्या सप्तमातृकांच्या मूर्ती आहेत. हे मंदिर कल्याणी चालुक्यांच्या राजवटीमधले आहे. अतिशय सुंदर अशा या मातृका काहीशा भग्न झालेल्या आहेत. मात्र त्यांचा आवेश, नृत्य करताना शरीराला आलेला बाक आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील हावभाव निव्वळ देखणे आहेत. सप्तमातृकांचे अगदी निराळे या ठिकाणी पाहायला मिळते.
प्राचीन भारतीय संस्कृतीचा अभ्यास करताना काही गोष्टी प्रकर्षांने जाणवतात त्या म्हणजे एखादे गहन तत्त्वज्ञान सर्वसामान्य माणसांना सांगायचे असेल तर ते विविध कथांद्वारे सांगितले जाते. पुराणेसुद्धा आपल्याला अनेक देवदेवता, राक्षस यांच्या कथा सांगतात मात्र त्या पाठीमागे काही ना काही तत्त्वज्ञान सांगायचे असते. सप्तमातृकांच्याद्वारे वराहपुराण असेच एक मोठे तत्त्वज्ञान आपल्यासमोर मांडू पाहते आहे. त्यानुसार शिव, अंधकासुर किंवा या मातृका ही सगळी रूपके आहेत. ती आपल्या मनाच्या विविध अवस्थांची प्रतीके म्हणून पाहायला हवीत. शिव आणि अंधकासुराचे युद्ध म्हणजे आत्मविद्या किंवा आत्मज्ञान आणि अज्ञानरूपी अंधकार यांचे युद्ध समजले गेलेले आहे. तसेच हे पुराण पुढे असेही सांगते की या सात मातृका म्हणजे मानवी स्वभावाचे दोष सांगितलेले आहेत. योगेश्वरी हे काम अथवा इच्छा, महेश्वरी हे राग-क्रोध, वैष्णवी हे लोभ, ब्रह्माणी मद, कौमारी मोह, इंद्राणी मत्सर, वाराही असूया आणि चामुंडा हे पशुत्व याचे प्रतीक आहेत. ज्ञानरूपी शिवाने हे सगळे दोष आपल्या काबूत ठेवले आणि त्यामुळे त्याला अज्ञानरूपी अंधकासुरावर विजय मिळवता आला. मनाचे हे सगळे कंगोरे जरी असले तरी ते काबूत ठेवून योग्य दिशेने त्यांचा वापर केला तर अज्ञानरूपी अंधकाररूपी अंधकासुराचा नायनाट करणे सर्वसामान्य व्यक्तीलादेखी सहज शक्य असते. गहन तत्त्वज्ञान सरळ सोप्या गोष्टींमधून लोकांसमोर मांडायचे पुराणांचे हे कसब म्हणूनच वाखाणण्याजोगे आहे.
(संदर्भ : एलिमेंट ऑफ हिंदू आयकॉनोग्राफी- टी. ए. गोपीनाथ राव)
देवी विशेष
जय पाटील – response.lokprabha@expressindia.com
देवदेवतांच्या आपल्या मनातील कल्पना कशा तयार झाल्या, याचा मागोवा घेताना आपण विविध चित्रे, मूर्ती, शिल्पांपर्यंत पोहोचतो. देशाच्या निरनिराळ्या भागांत आढळणाऱ्या पारंपरिक कलाप्रकारांत शक्तीची अर्थात देवीची विविध रूपे प्रतिविंबित झालेली दिसतात. स्थल-कालानुसार त्यात बदलही होत गेल्याचे दिसते.
देवी कधी एखाद्या गुंफेत रेखाटलेल्या प्राचीन चित्रांतून दर्शन देते, कधी एखाद्या पुरातन मंदिराच्या गाभाऱ्यात विराजमान झालेली दिसते, कधी एखादे पट्टचित्र व्यापून उरते, कधी लघुचित्रांमधील नजाकतदार आकृतींतून लक्ष वेधून घेते, कधी ती धातूच्या डौलदार मूर्तीतून प्रकट होते, कधी सांकेतिक यंत्राच्या रूपात तर कधी एखाद्या नवचित्रकाराच्या कुंचल्यातून उमटते. शक्तिरूपाविषयीच्या मानवी संकल्पना कशा विकसित होत गेल्या असाव्यात, याचा अजमास बांधण्यासाठी ही चित्र-शिल्पे आपल्याला साहाय्य करतात.
देवीविषयीच्या श्रद्धा-परंपरांवर ‘मरकडेय पुराणा’तील ‘देवीमाहात्म्या’चा प्रभाव सर्वाधिक दिसतो. देवीच्या सध्या उपलब्ध असलेल्या अनेक चित्र-शिल्पांतून याच माहात्म्यातील कथा कथन केलेल्या दिसतात. सृष्टीच्या तीन अवस्थांचे वर्णन करणाऱ्या देवीमाहात्म्याच्या पहिल्या भागात सृष्टीचा रचनाकार ब्रह्माचा वध करण्यासाठी मधु आणि कैतभ हे दोन दैत्य निघालेले असतात. ब्रह्मा विष्णूला रक्षणाची विनंती करतो. मात्र महामायेच्या प्रभावामुळे विष्णू निद्रिस्त असतो. महामायेने आपला प्रभाव दूर करावा, यासाठी ब्रह्मा तिची आराधना करतो. विष्णू निद्रेतून जागा होतो आणि दैत्यांना पराभूत करतो. दुसऱ्या भागात पाशवी शक्तींच्या रूपात महिषासुर दाखवण्यात आला आहे. त्याचा अडथळा दूर करण्यासाठी देवी महिषासुरमर्दिनीच्या रूपात अवतीर्ण होते. तिच्या विकट हास्याने धरणी हादरते. त्यामुळे चिडलेला महिषासुर वाघ, हत्ती आणि म्हशीचे रूप घेऊन देवीवर आक्रमण करतो. तरीही देवी त्याचा वध करते. तिसरा भाग आहे शुंभ निशुंभाच्या पराभवाचा. यात असुरांनी सर्व रत्नांवर ताबा मिळवलेला असतो, मात्र सर्वात मौल्यवान रत्न म्हणजे देवी, हे त्यांच्या लक्षात येते. असुरांना देवी मिळावी, म्हणून ते प्रयत्न सुरू करतात. युद्धात जो माझा पराभव करील, त्याला मी प्राप्त होईन, असे आवाहन देवी करते. तिला आणण्यासाठी चंड आणि मुंड या दैत्यांना पाठवण्यात येते. मात्र देवी कालीचे उग्र रूप धारण करते. तिच्या हाती छाटलेले मुंडके आणि तलवार असते. गळ्यात मानवी मुंडक्यांची माळ असते. तिची त्वचा काळसर झालेली असते. देवी त्यांना पराभूत करून अजिंक्य राहते. चंड-मुंडाला पराभूत केल्यामुळे ती चामुंडा म्हणूनही ओळखली जाते.
या कथा कधी लघुचित्रांच्या तर कधी शिल्पांच्या रूपात समोर येतात. यातील महिषासुरमर्दिनीचे रूप अनेक चित्र-शिल्पांत दिसते. सहाव्या शतकातील महिषासुरमर्दिनीचे शिल्प महाराष्ट्रातील घारापुरी येथे आढळले आहे. बेसाल्ट खडकातील हे शिल्प भग्नावस्थेत आहे. मध्य प्रदेशात आढळलेले नवव्या शतकातील शिल्प मात्र उत्तम स्थितीत आहे. वालुकाश्मात कोरलेल्या या शिल्पातील देवीला चार भुजा आहेत, त्यापैकी एका हातात ढाल तर दुसऱ्या हातात तलवार आहे. ती महिषासुरावर आरूढ झाली असून आकाशातून देव हे दृश्य पाहात आहेत. अठराव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील गुलेर शैलीतील एका चित्रात देवी महिषासुराचा वध करताना दिसते. यात अष्टभुजा देवी वाघावर आरूढ होऊन महिषासुरावर त्रिशूळ उगारलेल्या स्थितीत दिसते. तिचा वाघ बैलाच्या पाठीवर उभा आहे आणि त्या बैलाचे तिने छाटलेले मुंडके बाजूलाच पडलेले आहे. तिच्या हातांत आसुड, तलवार, ढाल, त्रिशूळ, गदा, घंटा, धनुष्य अशी विविध अस्त्रे आहेत. ही सर्व अस्त्रे तिने महिषासुरावर रोखलेली आहेत. सर्व देव आकाशातून हे दृश्य पाहताना दिसतात. १७७० ते १७८० दरम्यानच्या एका चित्रातही हे दृश्य आहे. बंगालमध्ये आढळलेल्या एका शिल्पात महिषासुराचा वध अतिशय कलात्मकतेने साकारण्यात आला आहे.
कर्नाटकात आढळलेल्या १०व्या शतकातील शिल्पात दुर्गा आसनस्थ दिसते. तिला चार भुजा असून त्यांपैकी एका हातात तलवार आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यातील एका चित्रात दुर्गेने शुंभ, निशुंभाशी केलेल्या युद्धाचे दृश्य चितारण्यात आले आहे. यातही दुर्गा अष्टभुजा रूपात असून वाघावर स्वार झाली आहे. युद्धातील तीन प्रसंग एकाच चित्रात दर्शवण्यात आले आहेत. महिषासुरवधाच्या चित्रात आणि या चित्रात देवीच्या हाती असलेली अस्त्रे जवळपास सारखीच आहेत. फक्त यात एका चित्रात देवी शंख फुंकताना दिसते. हे चित्र पंजाब हिल्स शैलीतील आहे.
याच ‘र्मकडेय पुराणा’त असलेल्या ‘भद्रकाली माहात्म्य’ किंवा ‘दारिका वधम्’ या भागात दारिकासुराचा वध करण्यासाठी देवीने भद्रकालीचे रूप घेतल्याची कथा आहे. त्यावर आधारित चित्रात देवी दारिकासुराचा वध करून त्याच्या पाठीवर उभी राहिलेली दिसते आणि ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव तिचे गुणगान करताना दिसतात. १६६०-७०च्या दरम्यानचे हे चित्र बासोहली शैलीतील आहे.
अष्टलक्ष्मींपैकी एक असलेली गजलक्ष्मी देशात विविध शिल्पांत आणि चित्रांत पाहायला मिळते. तंजावर शैलीतील चित्रांत ती कमळावर पद्मासनात बसलेली दिसते. चार भुजा असलेल्या या देवीच्या वरच्या दोन हातांत कमळाची फुले आहेत. दोन्ही बाजूंना हत्ती आहेत. औरंगाबादमधील पितळखोरा येथे आढळलेल्या दुसऱ्या शतकातील शिल्पात गजलक्ष्मी कमळावर आसनस्थ दिसते. तिच्या दोन्ही बाजूंना हत्ती उभे असून ते जलाभिषेक करताना दिसतात. गुजरातमध्ये आढळलेल्या बाराव्या शतकातील शिल्पात मात्र तिने वरील दोन हातांमध्येच हत्ती पेललेले दिसतात. तिसऱ्या शतकातील नाण्यावर आढळलेली गजलक्ष्मीची प्रतिमा सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रतिमांपैकी सर्वात जुनी प्रतिमा आहे. कोकण आणि गोव्यात ही देवी गजान्तलक्ष्मी, भाऊका, केळबाई या नावांनी ओळखली जाते. ही समृद्धीची देवता आहे. तिच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या हत्तींच्या सोंडेतून जलाभिषेक होताना दिसतो. त्यामुळे काही भागांत तिची पर्जन्यदेवता म्हणूनही आराधना केली जाते.
काळाच्या विविध टप्प्यांत मौखिक परंपरा, लिखित साहित्यातून देवीची विविध रूपे भक्तांसमोर येत राहिली. संपत्ती, समृद्धी, विद्या, वंशवृद्धी, पर्जन्य, दुष्ट शक्तींपासून रक्षण अशा विविध उद्देशांनी कित्येक शतके शक्तीच्या या रूपांची पूजा केली गेली. त्याचे प्रतिबिंब विविध कलांतून उमटत राहिले. देवीची रूपे कलात्मक स्वरूपात मांडून अनेक अनामिक कलाकारांनी कलेचा इतिहास समृद्ध केला आहे.
हे
शोध महिषासुरमर्दनीचा!
भारतातील अनेक भागांत शक्तीची उपासना करण्यासाठी देवीच्या दुर्गा या रूपाची पूजा केली जाते. महिषासुरमर्दनिी, भवानी, कात्यायनी इत्यादी नावांनी लोकप्रिय असलेल्या या देवतेच्या मूर्तीच्या उगमाचा आणि विकासाचा पुरातत्त्वीय पुरावे, प्राचीन साहित्य, नाणी, शिलालेख आणि मूर्तीशास्त्र यांच्या आधारे घेतलेला हा वेध.
प्रागतिहासिक काळापासून मानव विविध रूपातील देवतांची आराधना करत आला आहे. स्त्रीच्या सृजनशक्तीचा आदर करण्यासाठी म्हणूनच त्याने शक्तीची, स्त्रीरूपातील देवतांची पूजा करायला सुरुवात केली असावी. जगभर मिळणाऱ्या प्रागतिहासिक काळातील मातृदेवता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मातीच्या मूर्ती याची साक्ष देतात. ऑस्ट्रिया आणि चेक रिपब्लिक येथे सापडलेल्या मातीच्या व दगडी प्रतिमा तीस ते अठ्ठावीस हजार वर्षांपूर्वीच्या आहेत. या प्रतिमांना आता व्हीनस म्हणून ओळखले जाते. शताल हुउक (तुर्कस्थान), टेपे सरब (इराण), टेपे गवरा (इराक), मुंडिगाक (अफगाणिस्तान) इत्यादी ठिकाणांबरोबरच भारत व विद्यमान पाकिस्तानातील सिंधू संस्कृतीच्या स्थळांमध्ये मातृदेवतांच्या मातीच्या भाजलेल्या मूर्ती उत्खननात सापडल्या आहेत. या मूर्ती साधारणपणे आठ ते चार हजार वर्षांपूर्वीच्या आहेत. अर्थातच या मूर्ती वरील प्रत्येक संस्कृतीमध्ये कोणत्या नावाने ओळखल्या जात होत्या हे सांगणे शक्य नाही. पण संशोधक त्यांना मातृदेवता असे संबोधतात. दक्षिण भारतात आदिचन्नलूर येथे लोहयुग संस्कृतीतील मातृदेवतेची तांब्याची मूर्ती सापडली आहे. पुणे जिल्ह्यतील इनामगाव येथे झालेल्या उत्खननात एका मातीच्या छोटय़ा पेटीसारख्या आवरणात ठेवलेली स्त्रीदेवतेची मूर्ती सापडली होती. सुरुवातीला अत्यंत साध्या असणाऱ्या मातृदेवतांच्या या भाजक्या मातीच्या मूर्ती मौर्य, शुंग, कुशाण राजांच्या काळात इसवी सनापूर्वी तिसरे शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक विविध अलंकारांनी सजलेल्या अशा देखण्या बनवल्या जाऊ लागल्या. याच काळातील स्थानिक स्त्रीदेवता म्हणून पुजल्या जाणाऱ्या यक्षींच्या दगडी मूर्ती विदिशा, बारहूत, मथुरा, सांची येथे आढळल्या आहेत.
भारतात कुशाण राजांच्या काळात मोठय़ा प्रमाणावर देवतांच्या पाषाणाच्या प्रतिमा निर्माण होऊ लागल्या होत्या. सरस्वती, लक्ष्मी, पार्वती या ब्रह्मा, विष्णू, आणि महेशाशी संबंधित देवतांच्या प्राचीन प्रतिमा उत्तरभारतात सर्वत्र आढळतात. विशेषत शैव आणि शाक्त पंथाशी संबंधित दुर्गा या देवीच्या अनेकविध प्रतिमा सापडतात. आगमग्रंथांनुसार तिची नऊ रूपे आहेत. त्याव्यतिरिक्त देवीचे महिषासुरमर्दनिी हे रूप भारतात अत्यंत लोकप्रिय आहे. या दुर्गा महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्तीचा उदय आणि आतापर्यंत झालेला प्रवास जाणून घेण्याचा हा एक प्रयत्न.
प्राचीन संस्कृत साहित्यातील संदर्भ
या दुर्गादेवीचे लिखित पुराव्यातील प्राचीनत्व शोधण्यासाठी भारतातील सर्वात प्राचीन वैदिक साहित्याचा संदर्भ तपासावा लागतो. ऋग्वेद व अथर्ववेद संहितांतील देवतांमध्ये इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नि इत्यादी पुरुषदेवतांचे प्राबल्य आहे. याशिवाय अदिती, पृथ्वी, वाक्, श्री, यमी, उषा इत्यादी स्त्रीदेवता वेदांमध्ये आढळतात. परंतु कात्यायनी, पार्वती, उमा याची नावे या वेदांमध्ये येत नाहीत. कृष्ण यजुर्वेदाच्या तत्तिरीय आरण्यकात रुद्राच्या पत्नी म्हणून अंबिका आणि उमा यांचा उल्लेख येतो. याच तत्तिरीय आरण्यकात कात्यायनी, कन्याकुमारी, दुर्गी यांना एकाच देवीची नावे म्हणून संबोधले आहे. तसेच वरदा, वेदमाता इत्यादी स्त्रीदेवतांचाही उल्लेख केला आहे. परंतु या स्त्रीदेवतांचे महत्त्व काय होते हे सांगता येत नाही.
केनोपनिषदात रुद्रपत्नी उमेचा उल्लेख हैमवती म्हणजे हिमवत पर्वतातील मुलगी असा आढळतो. रुद्र या पर्वताशी संबंधित देव असल्यामुळे त्याची पत्नी हिमवत पर्वताशी संबंधित असणे साहजिकच आहे. उत्तर वैद्री काळातील हिरण्यकेशी गृह्य़सूत्र या ग्रंथामध्ये भवानी, दुर्गा, भद्रकाली या देवींची नावे येतात. तर बौधायन गृह्य़सुत्रात दुर्गाकल्पच आढळते. पारस्कर गृह्य़सूत्रातील ‘शूलगव’ यज्ञाच्या विधीत आहुती देताना शर्वाणी, भवानी इत्यादी देवशक्तींना आहुती द्यावी, असे वर्णन आढळते.
इसवीसनापूर्वी पाचव्या शतकात संस्कृत व्याकरणकार पाणिनी याने रचलेल्या अष्टाध्यायी या ग्रंथात भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी आणि मृडाणी यांचा उल्लेख आहे. शिवाच्या भव, शर्व, रुद्र आणि मृड या चार रूपांच्या शक्ती म्हणून आपण त्यांना ओळखू शकतो. अर्थात या काळात त्यांचे किती महत्त्व होते ते मात्र कळत नाही.
इसवीसनापूर्वी तिसऱ्या शतकात कौटिल्याने लिहिलेल्या ‘अर्थशास्त्र’ या ग्रंथात नगराच्या मध्यभागी इतर देवतांबरोबरच मदिरा नावाच्या देवीचे मंदिर उभारावे असे सांगितले आहे. काही संशोधकांच्या मते मदिरा ही कृषीदेवता होती, तर काहींच्या मते ही दुर्गा असावी. या अर्थशास्त्र ग्रंथातच एके ठिकाणी तळघरांच्या दाराच्या चौकटीवर देवी प्रतिमा काढावी असे सांगितले आहे.
रामायणामध्ये लक्ष्मीच्या प्रतिमेच्या काही उल्लेखांव्यतिरिक्त शक्तीपूजनाचे संदर्भ आढळत नाहीत. महाभारताच्या विराट आणि भीष्म पर्वात देवीचे स्तवन सापडते. महाभारतात ती विन्ध्यवासिनीच्या स्वरूपात येते.
भास या प्रसिद्ध संस्कृत नाटककाराच्या नाटकांत कात्यायनी, दुर्गा इत्यादी देवींचे उल्लेख येतात. ‘स्वप्नवासवदत्त’ या भासाच्या प्रसिद्ध संस्कृत नाटकात पाटलीपुत्र येथे कात्यायनीचे मंदिर असल्याचा उल्लेख आहे. तसेच कात्यायनीने शुंभ, निशुंभ, महिष यांचा वध केल्याचे वर्णन येते. शुद्रकाने लिहिलेल्या ‘मृच्छकटिक’ या संस्कृत नाटकातील नायक चारुदत्त याला मारणाऱ्या चांडाळाची कुलदेवता म्हणून दुग्रेचा उल्लेख आहे. दन्डीने लिहिलेल्या ‘दशकुमारचरित’ या संस्कृत ग्रंथात दुग्रेचा उल्लेख ‘विन्ध्यवासिनी दुर्गा’ म्हणून अनेकदा येतो. तिच्या आशीर्वादाने एका राजाला अपत्यप्राप्ती झाल्याचा उल्लेख आहे तसेच तिचे मंदिर असल्याचाही उल्लेख या ग्रंथात येतो.
‘हर्षचरित’ या बाणाभट्ट लिखित गद्यपद्यमिश्रित संस्कृत काव्यात हर्षांच्या दरबारात जाताना वाटेतील एका मल्लकूट गावाच्या बाहेर ‘चंडी कानन’ म्हणजे चंडीचे अरण्य असल्याचा उल्लेख येतो. या अरण्यातील झाडांवर कात्यायनी देवीच्या प्रतिमा कोरलेल्या होत्या व वाटसरू या प्रतिमांना वंदन करत असे वर्णन बाणाभट्ट याने केले आहे. बाण याने लिहिलेल्या ‘कादंबरी’ या संस्कृत ग्रंथात एक चंडीचे देऊळ असल्याचा व तेथे एक द्रविड पुजारी असल्याचा उल्लेख आहे. याच ग्रंथात राणी अपत्यप्राप्तीसाठी चंडिकेची उपासतापास करून आराधना करते असे दर्शविले आहे.
याशिवाय विविध पुराणातून दुग्रेची तसेच महिषासुरमर्दनिीची महती वर्णिलेली आहे. वामन पुराणात महिषासुराची वधाची कथा येते. या कथेनुसार महिषासुराने देवीसमोर लग्नाचा प्रस्ताव ठेवला तेव्हा देवीने त्याला अट घातली की जर महिषासुराने तिला युद्धात हरवले तरच ती त्याच्याशी लग्न करेल. यानंतर झालेल्या युद्धात देवीने त्याचा पराजय करून त्याचा वध केला. अर्थात नंतरच्या काही पुराणातून ही कथा बरीच बदललेली दिसते. पण या कथेचे शुंभनिशुंभ वधकथेशी खूप साम्य आहे. त्यावरून पुराणनिर्मितीच्या काळात शुंभनिशुंभांचा वध करणारी विंध्यवासिनी कौशिकी देवी आणि महिषासुर मर्दनिी यांचे एकीकरण करण्यात आले असावे कारण त्यानंतर महिषासुरमर्दिनीला देखील विन्ध्यवासिनी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या प्राचीन साहित्यिक उल्लेखांवरून दुर्गा महिषासुरमर्दिनीचा नुसता उल्लेख ते तिच्या पराक्रम कथा यांचा आलेख मिळतो.
प्राचीन कोरीव लेखांमधील दुर्गा
भारतात सापडणाऱ्या कोरीव लेखांतून विविध प्रकारची तत्कालीन माहिती आपल्याला मिळते. अर्थातच त्यातून भारताच्या वेगवेगळ्या भागातील धार्मिक माहितीदेखील मिळते. देवीपुजेच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणाऱ्या काही शिलालेखांचा उल्लेख इथे केला पाहिजे राजस्थानातील ‘होटी सादडी’ या गावातील भवरमाता मंदिराच्या गाभाऱ्याबाहेर इसवीसनाच्या सहाव्या शतकातील एक शिलालेख आहे. त्यात आरंभी तीक्ष्ण शूल हातात घेऊन असुराचा वध करणाऱ्या देवीला नमन केले आहे. ही देवी उग्र सिंहांच्या रथात बसलेली असून ती भक्तांचे कल्याण करते, अशा आशयाचा हा शिलालेख आहे. येथे देवीचे वर्णन करताना ती शिवाची अर्धागी असल्याचा उल्लेख केला आहे. या सर्व वर्णनावरून येथे सिंहवाहिनी दुर्गा अपेक्षित असावी यात शंकाच नाही. या शिलालेखाचा उद्देश राजाने देवीचा उत्तम प्रासाद (मंदिर) बांधला होता हे नोंदवण्याचा होता.
याशिवाय बिहारमधील नागार्जुनी टेकडय़ांमधील सहाव्या शतकातील अनंतवर्मन राजाच्या दोन लेखांमध्ये देवीचा उल्लेख आहे. यातील एका लेखात भूतपती आणि देवीच्या प्रतिमांची प्रतिष्ठापना केली होती असा उल्लेख आहे. भूतपती हे शिवाचेच एक नाव आहे, त्यामुळे ही देवी शिवशक्ती दुर्गा असावी. तर दुसऱ्या शिलालेखात महिषासुराच्या शिरावर देवीने ठेवलेल्या पायाला भक्तीभावाने नमन करून राजाने ‘अद्भुत विन्ध्य भूधर गुहे’मध्ये कात्यायनी देवीची प्राणप्रतिष्ठा केली असे नमूद केले आहे. याच शिलालेखात भवानी देवीसाठी राजाने एक गाव दान दिल्याचा उल्लेख आहे. गुहेत स्थापन केलेल्या कात्यायनी देवीच्या पूजेअच्रेसाठी या गावातील उत्पन्नाचा वापर व्हावा हे उद्दिष्ट होते. महिषासुरमर्दनिी, कात्यायनी व भवानी या देवीच्या तीनही रूपांचा उल्लेख हे या शिलालेखाचे वैशिष्टय़ आहे.
बसंतगढ (राजस्थान) येथील खिमेलमाता मंदिरापाशी सापडलेला इसवीसनाच्या सातव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील एक शिलालेख या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. या शिलालेखाच्या आरंभी दुर्गा आणि क्षेमकरी क्षेमार्या यांना आवाहन केले आहे. तसेच या लेखात स्थानिक लोकांनी एकत्र येऊन मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. त्यात श्रीमातेच्या एका गणिकेचे नावही नमूद केले आहे. विविध आगमग्रंथानुसार नवदुर्गामध्ये गणले जाणारे क्षेमंकरी हे दुग्रेचेच कल्याणकारी रूप आहे. येथील देवीचे सध्याचे खिमेलमाता हे नाव क्षेमार्या या संस्कृत नावाचा स्थानिक भाषेतील अपभ्रंश आहे.
भरमोर (हिमाचल प्रदेश) येथील इसवीसनाच्या सातव्या शतकातील लक्षणा देवीच्या पितळी मूर्तीच्या पीठावर एक कोरीव लेख आहे. या लेखात राजाने पुण्यप्राप्तीकरिता लक्षणा देवीची स्थापना केली तसेच गुग्ग याने देवीची ही प्रतिमा घडवली असा उल्लेख केला आहे. प्रस्तुत लक्षणादेवीची मूर्ती महिषासुरमर्दनिीचीच आहे.
प्रतापगढ (राजस्थान) येथे सापडलेल्या दहाव्या शतकातील दानलेखाच्या आरंभी महिषासुराला मारणाऱ्या दुग्रेचे स्तवन केले आहे. याच लेखात कात्यायनी देवीचाही उल्लेख येतो.
या सर्व पुराव्यान्संदर्भात अमरकोश या संस्कृत कोशात येणारी दुग्रेची नावे बघणे आवश्यक ठरते. अमरकोशात तिची खालील नावे दिलेली आहेत.
उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी॥
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमंगला।
अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडाणी चंडिकांबिका॥
आर्या दाक्षायणी चव गिरिजा मेनकात्मजा।
आत्तापर्यंत आपण बघितलेली विविध ग्रंथातील व कोरीव लेखांतील नावे म्हणजे शैव अगर शाक्त पंथातील दुग्रेची विविध रूपे मानली जात होती हे अमरकोशातील या नोंदीवरून स्पष्ट होते.
प्राचीन नाण्यांवरील सिंहवाहिनी देवी
प्राचीन अफगाणिस्तानात नना या नावाची इराणी देवता प्रसिद्ध होती. कुशाण राजांच्या नाण्यावर ती आपल्याला दिसते. ही नना सिंहावर बसलेली दाखवली जाते. कुशाण राजांच्या कंदाहार ते पटनापर्यंत पसरलेल्या साम्राज्यात त्यांनी अनेक स्थानिक देवदेवतांना नाण्यावर स्थान दिले होते. अफगाणिस्तानातील रोबाटक या ठिकाणी सापडलेल्या इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकातील कुशाण राजांच्या अधिकाऱ्याच्या शिलालेखात इतर देवतांबरोबर याच नना आणि उमा यांचा अत्यंत आदरपूर्वक उल्लेख केला आहे. इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात कुशाण राजा हुविष्क याच्या नाण्यांवर सिंहवाहिनी नना व सिंहवाहिनी उमादेखील दिसते. हेच ननाचे व उमेचे सिंहवाहिनी रूप नंतर दुग्रेला प्राप्त होते.
या कुशाण राजांच्या नंतर उत्तर भारतात आलेल्या गुप्त राजांनी देखील अत्यंत सुंदर नाणी पाडली होती. चंद्रगुप्त या गुप्त घराण्यातील राजाच्या नाण्यावर एक सिंहवाहिनी देवी आहे. तिच्या एका हातात पाश आहे तर दुसऱ्या हातात निधीश्रुंग घेतलेले आहे. काही संशोधक या देवीला सिंहवाहिनी दुर्गा मानतात. अशा प्रकारे सिंह हे वाहन दुग्रेच्या प्रतिमेत येते.
प्राचीन शिल्पातील दुर्गा महिषासुरमर्दनी
तामलुक (पश्चिम बंगाल) येथे सापडलेली शुंग काळातील एक छोटय़ा उठावातील मृण्मूर्ती उल्लेखनीय आहे. ही स्त्री मूर्ती सालंकृत असून तिचा केशसंभारही फार मोठा दाखवलेला आहे. तिच्या केशसंभारात पाच छोटी आयुधे दागिन्यांसारखी दाखवण्यात आलेली आहेत. ही आयुधे म्हणजे अंकुश, त्रिशूळ, परशु, वज्र आणि ध्वज ही आयुधे नंतरच्या काळात देवीच्या मूर्तीमध्ये बघायला मिळतात. त्यामुळे काही संशोधक या मृण्मूर्तीला दुग्रेची आद्य प्रतिमा मानतात अर्थातच ही आयुधे शौर्य आणि राजवैभव दर्शवत असल्यामुळे ही स्त्रीदेवता महत्त्वाची असणार हे नक्की.
कुशाण काळात (इसवीसनाचे पहिले ते तिसरे शतक) या काळातील काही महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती मिळाल्या आहेत. ही चतुर्भुज देवीची मूर्ती दोन हातांनी एका महिषाला पकडून मारते आहे. अशा आविर्भावातील आहे. देवीचे मागचे दोन्ही हात आता दिसत नाहीत. तिने कानात जड कुंडले घातली आहेत. कुशाण काळातील अशा काही मूर्ती उत्तर प्रदेश आणि राजस्थानमध्ये सापडल्या आहेत.
गुप्तकालात (इसवीसनाचे चौथे ते पाचवे शतक) ज्याप्रमाणे अनेक देवीदेवतांच्या मूर्तीची मानके बनली तशीच ती दुर्गा महिषासुरमर्दनिीच्या मूर्तीचीही बनली. उदयगिरी मध्य प्रदेश येथील लेण्यामध्ये गुप्त काळातील एक सुंदर द्वादशभुजांची महिषासुरमर्दनिी कोरलेली आहे. तिने हातामध्ये वज्र, खड्ग, त्रिशूळ, भाला, घंटा इत्यादी घेतले आहे. तिचा डावा पाय महिषासुराच्या डोक्यावर ठेवलेला आहे तर हातातील त्रिशुळाने त्याचा वध करते आहे.
बदामीच्या चालुक्यांच्या काळात (सहावे ते आठवे शतक) निर्माण झालेल्या ऐहोळे येथील दुग्रेच्या प्रतिमेचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे. ऐहोळे येथील दुर्गामंदिर म्हणून ओळखले जाणाऱ्या मंदिराच्या बाहय़भागावर एक महिषासुरमर्दनिीची अत्यंत मनमोहक मूर्ती आहे.
वर उल्लेख केलेल्या भारमोर हिमाचल प्रदेश येथील शिलालेखात उल्लेखलेली लक्षणादेवी ही देखील महिषासुरमर्दिनीची मूर्ती आहे. जवजवळ चार फूट उंचीची ही पितळी मूर्ती सातव्या शतकातील आहे. या चतुर्भुजी देवीच्या हातात त्रिशूळ खड्ग आणि घंटा आहे. एका हाताने तिने जमिनीवर पडलेल्या महिषाची शेपटी पकडली आहे आणि हातातील त्रिशुळाने ती महिषाचा वध करीत आहे.
महाराष्ट्रात वेरुळ येथील लेण्यामधेही महिषासुरमर्दनिीच्या प्रतिमा कोरल्या आहेत. वेरुळ येथील कैलास मंदिरात सिंहावर आरूढ झालेली देवी महिषासुराचा वध करते आहे असे चित्रण केले आहे. पल्लवराजांच्या काळात निर्माण झालेल्या महाबलीपुरम येथील एका रथमंदिरात सिंहावर आरूढ झालेल्या देवीचे अंकन आहे. येथे देवी तिच्या सेनेसह महिषासुराशी युद्ध करताना दाखवली आहे. इथे महिषासुर मानवी रूपात दाखवलेला असून त्याचे मुख मात्र महिषाचे आहे.
पाल राजांच्या काळात बंगाल, ओरिसा या प्रदेशात दुग्रेच्या उपासनेचा मोठय़ा प्रमाणावर प्रसार झालेला होता. या भागात अनेक भुजांच्या महिषासुरमर्दिनीच्या प्रतिमांचा विकास झालेला आपल्याला दिसतो. या प्रतिमांचा अभ्यास करताना असे दिसून येते की सुरुवातीला सिंह हा फक्त देवीचे लांच्छन म्हणून मूर्तीमध्ये येतो, पण नंतर तो देवीला महिषासुराला मारण्यात मदत करताना दाखवला जातो. तसेच इसवीसनाच्या सातव्या शतकांनंतरच्या मूर्तीत महिषाच्या कापलेल्या मानेतून असुर बाहेर येतांना दाखवण्यात येऊ लागला.
भारताबाहेरील दुर्गा महिषासुरमर्दनिीच्या प्रतिमा
भारताबाहेरही अफगाणिस्तान, नेपाळ, बांग्लादेश, कंबोडिया, जावा, इंडोनेशिया इत्यादी देशामध्ये महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती सापडतात. अफगाणिस्तानातील गझनी येथील टेपे सरदार या ठिकाणी एक महिषासुरमर्दिनीची भंगलेली भव्य मूर्ती मिळाली आहे ती काबूल येथील राष्ट्रीय संग्रहालयात आणण्यात आली होती.
कंबोडिया येथील महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्तीमध्ये चोल मंदिरातील मूर्तीचा प्रभाव पडलेला आहे. या महिषासुरमर्दनिीच्या मूर्तीच्या पीठावर महिषमुखाचे रेखाचित्र कोरलेले असते त्यावरून या प्रतिमेची ओळख आपल्याला पटते.
अवघ्या भारतभर आणि अफगाणिस्तानपासून ते इंडोनेशियापर्यंत आढळणाऱ्या या दुर्गा महिषासुरमर्दनिीचे आपल्या महाराष्ट्राशी विशेष नाते आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपकी एक असलेल्या जगदंबा तुळजाभवानीची प्रतिमा महिषासुरमर्दनिी या स्वरूपातीलच आहे. पंधराव्या शतकात लिहिल्या गेलेल्या ‘महिकावतीची बखर’ या नावाने प्रसिद्ध असणाऱ्या गद्यपद्यमिश्रित बखरीत श्रीदेवी आद्यशक्ती जगदंबिका महाराष्ट्राधर्मरक्षिका असा तिचा उल्लेख येतो. तर सोळाव्या शतकातील सुलतानशाहीने गांजलेल्या अवस्थेत संत एकनाथांनी
नमो निर्गुण निराकार, मूळ आदिमाया तूं साकार
घेऊनि दहा अवतार, करिसी दुष्टांचा संहार
दार उघड, बया दार उघड
अशा आळवणीनंतर म्लेंच्छांचा संहार करण्यासाठी तिची प्रार्थना केली होती.
सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भवानी देवीच्या आशीर्वादानेच महाराष्ट्रात स्वराज्य स्थापन करून अलौकिक असा इतिहास रचला. तसेच तिची नित्य पूजा व्हावी म्हणून प्रतापगडावर भवानी देवीची प्रतिष्ठापना करून तिचे मंदिरही बांधले होते.
एकोणिसाव्या शतकात बंगालमधील दुर्गापूजनाचा प्रभाव बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतील ‘वंदे मातरम्’ या गीतावर पडलेला दिसून येतो. इंग्रजांच्या पारतंत्र्यात अडकलेल्या भारतमातेला आदिशक्तीच्या रूपात कल्पून तिचा महिमा त्यांनी पुढील ओळींत वर्णन केला आहे.
त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी
कमला कमलदलविहारिणी
वाणी विद्यादायिनी
नमानि त्वां
नमामि कमलां अमलां अतुलां
सुजलाम् सुफलाम् मातरम्॥
अशा रीतीने आदिशक्तीच्या दशभुजा दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती या तिन्ही रूपांत मातृभूमीचे वर्णन करून बंकिमचन्द्रांनी प्राचीन भारतीय परंपरेशी आपली नाळ जोडली.
अशा
या दुर्गा महिषासुरमर्दिनीच्या विविध प्रतिमांचा, तिच्या संदर्भातील
पुरातत्वीय पुराव्यांचा, शिलालेखांचा व तिच्या उपासनेच्या मध्ययुगीन,
अर्वाचीन इतिहासाचा अभ्यास करताना लक्षात येणारी महत्त्वाची बाब म्हणजे
संकटांवर मात करण्यासाठी व शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी तिची वीरांकडून केली
जाणारी आराधना. प्राचीन काळापासून देवीच्या इतर रूपांपेक्षा दुर्गा
महिषासुरमर्दनिी रूपात देवीची आराधना विशेषत वीरपुरुषांनी का केली असावी
याचा बोध दुर्गा सप्तशतीमध्ये दिलेल्या ‘महिषान्तकरी येन पूजिता स
जगत्प्रभु’ (ज्याने महिषासुरमर्दनिीला पूजिले तो जगाचा स्वामी होतो) या
वाक्यावरून होतो.
आनंद कानिटकर – response.lokprabha@expressindia.com
मातृका
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा |
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ||
ब्रह्मा, शिव, स्कंद, विष्णू, इंद्र आदी देवतांच्या अंशापासून मातृका उत्पन्न झाल्या, असे विविध पुराणांमध्ये उल्लेख आहेत, तर अंधकासुरवध कथेत शिवाने मारलेल्या अंधकासुराच्या रक्तापासून नवीन असुर उत्पन्न होऊ नयेत म्हणून त्यांचे रक्त पिण्यासाठी योगेश्वरी आणि इतर मातृका उत्पन्न केल्या, असा उल्लेख आहे. वर श्लोकात उल्लेख केल्याप्रमाणे ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी, चामुंडा ह्या सप्तमातृकांसह कधीकधी आठवी मातृका नारसिंहीसुद्धा दिसते. मातृका ह्या शाक्त अथवा तंत्र पंथामधील समजल्या जातात. ह्या मातृकांचे शिल्पांकन सर्वसाधारणपणे वेगवेगळे आढळत नाही, त्या पट स्वरूपातच आपल्याला दिसतात. सप्तमातृकापटात नेहमी मातृकांच्या एका बाजूला वीरभद्र आणि दुसर्‍या बाजूला गणेश आढळतो. ह्या दोघांच्या मध्ये सात मातृका आपल्या बाळांसह दिसतात. तर प्रत्येक मातृकेच्या खालील बाजूस त्यांची वाहने कोरलेली असतात. क्वचित प्रसंगी मातृकांची वेगवेगळी शिल्पेदेखील दिसतात. चामुंडा मात्र जवळपास सर्वत्रच स्वतंत्र कोरलेली आढळते.
मातॄकांची वाहने पुढीलप्रमाणे
ब्राह्मी - हंस
माहेश्वरी - बैल
कौमारी - मोर
वैष्णवी - गरुड
वाराही- वराह, घुबड
इंद्राणी - हत्ती
चामुंडा- प्रेत
आता काही सप्तमातृकापट पाहू या.
वेरुळ येथील कैलास लेणीतील सप्तमातृकापट
कैलास लेणीतील यज्ञशाळेतील समोरील बाजूस कोरलेला आहे हा प्रचंड सप्तमातृकापट. या सप्तमातृकांची पूजा नेहमी यज्ञाच्या वेळी केली जायची. वाराही, ऐंद्री, वामनी (ब्राह्मणी), नारसिंही या वैदिक अंश असलेल्या तर माहेश्वरी, कौमारी आणि चामुंडा या अनार्य अंश असलेल्या सप्तमातृका. यातील प्रत्येक मातेच्या हाती अथवा मांडीवर त्यांची बाळे आहेत. ह्या देवता म्हणजे जननशक्तीचे जणू एक प्रतीकच. अतिशय देखण्या आणि सालंकृत असलेल्या ह्या मूर्ती आज भग्नावस्थेत आहेत. मूर्तिभंजकांनी मातृकांची मस्तके जरी नष्ट केली असली, तरी प्रत्येक मूर्तीच्या खाली तिचे वाहन कोरलेले आहे, त्यावरून ह्या मातृका सहज ओळखू येतात. येथील एक वाहनांतील बदल म्हणजे वाराहीचे वाहन महिष असून चामुंडेचे शृगाल आहे.
वेरुळ येथील लेणी क्रमांक १४ येथील सप्तमातृकापट (येथे चामुंडेचे वाहन घुबड हे आहे)
वेरुळ येथील कैलास लेणीच्या डावीकडील लहानशा लेणीतील उभ्या स्थितीत असलेल्या सप्तमातृकांचा पट
टाकळी ढोकेश्वर येथील सप्तमातृकापट
लेणीतील प्रवेशद्वारातून आत जाताच डावीकडे एक भव्य सप्तमातृकापट आहे.
वीरभद्र (नंदी), ब्राह्मणी (स्त्री), माहेश्वरी (नंदी), कौमारी (मोर),
वैष्णवी (गरुड), वाराही (वराह), ऐंद्राणी (हत्ती), चामुंडा (कुत्रा) आणि
शेवटी मोदकपात्रासह गणेश असा हा शिल्पपट.
ब्राह्मणीचे वाहन नेहमी हंस असते, इथे मात्र ते स्त्रीरूपात दाखवलेले आहे.
प्रत्येक मातृकेच्या हाती अथवा मांडीवर त्यांची बाळे आहेत. वाराही ही
वराहमुखी दाखवली असून चामुंडा तिच्या नेहमीच्या भयप्रद रूपात आहे.
ह्याशिवाय खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातदेखील दोन सप्तमातृकापट आहेत.
आता मातृकांची काही एकल रूपातील शिल्पे पाहू या. (सर्व शिल्पे कायगाव टोके मंदिरातील)
माहेश्वरी - डमरू, खड्ग, नाग, वाहन- बैल
कौमारी -कमंडलू, पुस्तक, बीजापूरक आणि पंखा, वाहन - मोर
वैष्णवी - शंख, चक्र, कमळ, वाहन - गरुड
ऐंद्राणी - पाश, अंकुश, वाहन - हत्ती
वराहमुखी वाराही - वाहन - महिष
याशिवाय चामुंडेची स्वतंत्र शिल्पे तर पुष्कळ दिसतात, चामुंडा ओळखणे तर अगदी सोपे. मातृकापटांतील चामुंडेचे वाहन प्रेत, शृगाल, घुबड अशा भिन्न रूपांत दाखवलेले असले, तरी एकल चामुंडा मूर्तीत प्रेत हे वाहन असते. चामुंडेच्या पोटात विंचू असतो, जो तिच्या भुकेचे प्रतीक आहे. हातपायांचा अस्थिपंजर असून स्तन लोंबते असतात. रूप कराल असून दाढा विचकलेल्या असतात. भयप्रद स्वरूपाची चामुंडा बर्‍याच वेळा शीळ घालण्यार्‍या मुद्रेत असलेल्या दिसून येते.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील चामुंडा
पिंपरी दुमाला येथील चामुंडा मूर्ती
सर्वात शेवटी भुलेश्वर येथील सर्वांगसुंदर चामुंडा पाहू.
अष्टदिक्पाल आणि मातृका आपण वरील लेखात विस्ताराने पाहिले. आणखीही माहिती देता आली असती, मात्र ती तांत्रिक आणि किचकट झाली असती - उदा., पुराणांत वर्णन केल्याप्रमाणे असलेले त्यांचे रंग, त्यांच्या वाहनांचे विस्तारपूर्वक वर्णन, शिल्पशास्त्रात असलेली त्यांची संस्कृत वर्णने. येथे मी त्यांची सर्वसाधारण माहिती येथील मंदिरांच्या अनुषंगाने आणि ह्या मूर्ती सहजी ओळखता येईल अशा प्रकारे मांडली. काही शिल्पे भग्न झाल्यामुळे त्यात कदाचित काही त्रुटी असण्याचा संभव आहे - उदाहरणार्थ, खिद्रापूर मंदिरातील निर्ऋती आणि कुबेर यांच्या मूर्तीत गल्लत झाली असण्याचा संभव आहे. घोडा असलेली मूर्ती कदाचित कल्कीची असू शकते आणि नरवाहन असलेला निर्ऋती हा कदाचित कुबेर असू शकतो. मूर्ती उंचावर असल्याने आणि छायाचित्रातील लक्षणे पुरेशी स्पष्ट दिसत नसल्याने ही चूक होऊ शकते. इतर स्रोतातून अधिक माहिती मिळाल्यास स्वागतच आहे.
सप्तमातृका
प्रागैतिहासकालापासून मानवाने मातृदेवतांचे पूजन केले आहे आणि त्याचे पुरावे उत्खननात मूर्त्यांच्या रुपात सापडले आहेत. साधारणपणे २५००० वर्षांपूर्वी उत्तर पुराश्मयुगीन मानव स्त्रीदेवतेची पूजा करत होता हे बागोर (उत्तर प्रदेश) येथे केलेल्या उत्खननात आढळून आले. येथे केलेल्या उत्खननात गोलाकार कट्ट्यावर त्रिकोणी आकाराचा दगड आढळून आला. या दगडावरील त्रिकोणी चिन्ह कोरलेले नसून नैसर्गिक आहे. तेथील बैगा आणि कोल जमातीच्या स्त्रिया अशा प्रकारच्या दगडांची पूजा कढाई-की-देवी या नावाने करतात. ही देवी आरोग्याचे आणि सुफलनाचे प्रतिक मानली जाते. सिंधू संस्कृतीच्या अनेक स्थळांवर केलेल्या उत्खननात मातृदेवतांच्या स्त्री-मूर्ती सापडलेल्या आहेत. त्याचबरोबर एका सिंधू मुद्रेवर कोरलेल्या सात स्त्रियांचे शिल्पांकन महत्त्वाचे ठरते, कारण सप्तमातृकांचा तो सर्वात जुना पुरावा असावा.
सप्तमातृकांच्या उत्पत्तीबद्दल पुराणांमध्ये वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या आहेत. महाभारतातील कथेनुसार प्रल्हादानंतर सत्तेवर आलेल्या अंधकासुराला मारण्यासाठी प्रमुख देवतांनी आपली शक्ती निर्माण करून त्यांना युध्दात पाठवले. कुर्मपुराणानुसार अंधकासुर मारला गेल्यानंतर भैरवाने ह्या मातृकांना पाताळात पाठवले. परंतु ह्या मातृकांनी स्वतःची भूक भागवण्यासाठी सर्वत्र हाहाकार माजवण्यास सुरुवात केली. त्यांना शांत करण्यासाठी भैरवाने नरसिंहाची प्रार्थना केली आणि नंतर नरसिंहाने पाताळात जाऊन मातृकांना शांत केले. सुप्रभेदागम ग्रंथानुसार निर्रिता राक्षसाचा वध करण्यासाठी ब्रम्हाने सप्तमातृकांची निर्मिती केली. देवीने केलेल्या सिंहनादापासून सप्तमातृकांची उत्त्पती झाली अशी कथा वामनपुराणामध्ये सांगिलते आहे. मार्कंडेयपुराणानुसार अंबिका व चामुंडा यांनी रक्तविज राक्षसाला युध्दात मारून टाकले. या युध्दात इतर मातृकांनी अंबिका व चामुंडा यांना मदत केली होती. सप्तमातृकांचा उल्लेख ऋग्वेद, गोभिलस्मृती, मत्सपुराण, वराहपुराण इ. धार्मिक ग्रंथात वाचायला मिळतो.
सप्तमातृका ह्या प्रमुख देवतांच्या शक्ती मानल्या जातात. मातृकांची संख्या सुरुवातीच्या काळात ७ किंवा ८ होती. पण पुढील काळात त्यांची संख्या १६, ३२ आणि ६४ अशी बघायला मिळते. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची यादी दिलेली आहे. ब्रह्माची ब्राह्मी/ब्रह्माणी, इंद्राचीइंद्राणी/ऐन्द्री, महेशाचीमाहेश्वरी, कार्तिकेयाची कौमारी, विष्णूची वैष्णवी, वराहाची वाराही, यमाची चामुंडा या प्रमुख देवतांच्या शक्ती. त्याशिवाय शिवदूती, नारसिंही, योगेश्वरी, काली, वारुणी आणि वैनायकी या मातृकांचे संदर्भसुध्दा विविध पुराणांमध्ये वाचायला मिळतात.
भारतातील सर्वात जुना सप्तमातृकापट मथुरेजवळील धनगाव येथे सापडला. हा शिल्पपट कुषाणकालीन असून सद्यस्थितीत मथुरा संग्रहालयात जतन करून ठेवण्यात आलेला आहे. यातील मातृकांचा उजवा हात अभयमुद्रेत आणि डाव्या हातात कमंडलु धरलेला आहे. ह्या सर्व मातृका कोणत्याही आयुधाशिवाय आणि वाहनाशिवाय आहेत. कुमारगुप्त पहिला याचा मांडलिक विश्ववर्मन याच्या गंगाधर शिलालेखानुसार (सन ४२३-४२४) विश्ववर्मन याने मातृदेवतेचे मंदिर उभारले होते. बदामी येथील चालुक्य राजवंश सप्तमातृकांची पूजा करत होते आणि त्यांचे शिलालेख ह्या गोष्टीची साक्ष देतात.
सुरुवातीच्या काळात कोणत्याही वाहन आणि आयुधाशिवाय असलेल्या मातृकांच्या मूर्तिशास्त्रात हळूहळू बदल होत गेले. मातृका ह्या प्रमुख पुरुष देवतांच्या शक्ती असल्यामुळे आणि शक्ती हा शब्द स्त्रीलिंगी असल्यामुळे, त्यांच्या मूर्तीस्त्रीरुपात घडवल्या जातात. प्रमुख देवतेची मातृका प्रमुख देवतेसारखीच असली पाहिजे, तसेच मातृका बसलेल्या असाव्यात, त्यांना चार हात असावेत, त्यापैकी उजवा हात अभयमुद्रेत, डावा हात वरदमुद्रेत आणि उरलेल्या दोन हातात प्रमुख देवतेची आयुधे असावीत असे तसेच सुप्रभेदागम या ग्रंथात सांगितले आहे. सप्तमातृकांच्या मुर्त्या दिसायला एक सारख्याच असतील, तर अशावेळी त्यांच्या वाहनांवरून आणि आयुधांवरून मातृकांची ओळख ठरवता येते. काही शिल्पपटांमध्ये मातृकांच्या मांडीवर किंवा त्यांच्या शेजारी मातृत्वाचे प्रतिक म्हणून लहान मुले दाखवली आहेत. गुप्तकाळापासून सप्तमातृका शिल्पपटात सुरुवातीला वीरभद्र (शिव) आणि सर्वात शेवटी गणपतीचे अंकन करण्यास सुरुवात झाली. अनेकदा वीरभद्र वीणावादन करताना दाखवलेला असतो. सप्तमातृका पटाशिवाय वैष्णवी, इंद्रायणी, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वैनायकी इ. मातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमासुध्दा बघायला मिळतात. शिवाशी निगडीत असल्यामुळे शैवमंदिरात किंवा शैवलेण्यात सप्तमातृकांचे शिल्पांकन अनेकदा बघावयास मिळते.
ब्रह्माणी: हिला चार मुखे असून अंग सुवर्णासारखे तेजस्वी असते. उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात अक्षयसूत्र आणि दुसऱ्या हातात कमंडलु असते. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच तिच्या डोक्यावर करंडमुकुट असतो. ब्रह्माणी लाल रंगाच्या कमळावर बसलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: हंस
वैष्णवी: उजवा हात अभय मुद्रेत, डावा हात वरद मुद्रेत आणि पाठीमागील एका हातात चक्र आणि दुसऱ्या हातात शंख असतो. हिने पिवळे वस्त्र (पितांबर) परिधान केलेले असते. तसेच डोक्यावर किरीटमुकुट असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गरुड
इंद्राणी: इंद्राणीला चार डोळे आणि चार हात असतात. उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असून इतर दोन हातात वज्र आणि शक्ती धारण केलेली असते. हिचा रंग लाल असून डोक्यावर किरीट असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: ऐरावत/हत्ती
माहेश्वरी: हिला चार हात असून उजवा हात आणि डावा हात अनुक्रमे अभय मुद्रेत व वरद मुद्रेत असतो. इतर दोन हातात शूल आणि अक्षमाला धारण केलेली असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: वृष/बैल
कौमारी: चार हातांपैकी उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा हात वरद मुद्रेत असतो, तर इतर दोन हातात शक्ती आणि कोंबडा असतो. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: मोर
वाराही: हिचे मुख वराहासारखे असून डोक्यावर करंडमुकुट असतो. तिच्या हातात हल आणि शक्ती असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: महिष
चामुंडा: इतर मातृकांपेक्षा हिचे शिल्पांकन भयावह असते. केस विस्कटलेले असतात. डोळ्यांचा रंग लाल असतो. हातात कपाल आणि शूल असून इतर दोन हात अभय व वरद मुद्रेत असतात. यज्ञोपवीत म्हणून मुंडक्यांची माला आणि मुंडक्यांचा मुकुट धारण केलेला असतो. छातीच्या बरगड्या दिसत असतात, स्तन ओघळलेले असून सुळे बाहेर आलेले असतात. कधीकधी हिच्या पोटावर विंचूचे शिल्प असते. वाहन आणि ध्वजचिन्ह: गिधाड/कावळा/शव
वेगवेगळी पुराणे सप्तमातृकांच्या उत्त्पतीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असताना वराहपुराण त्यांचा संबंध आठ मानवी दोषांशी जोडतो. वराहपुराणानुसार योगेश्वरी, माहेश्वरी, वैष्णवी, ब्रह्माणी, कौमारी, इंद्राणी, चामुंडा आणि वाराही या मातृका अनुक्रमे काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर, पैशून्य(पशुत्व) आणि असूया या दोषांची प्रतिके आहेत.
- घारापुरी लेणी
- वेरूळ लेणी (भव्य आकारातील मातृका)
- वाडेश्वर मंदिर, अंभई (ललाटबिंबावर सप्तमातृका)
- भुलेश्वर मंदिर, यवत (वैनायकी मातृका)
- पाटेश्वर मंदिर व लेणी परिसर (अष्टमातृका)
- धर्मापुरीचा किल्ला, धर्मापुरी
- औंढ्या नागनाथ मंदिर, औंढ्या नागनाथ
- दाशरथेस्वर मंदिर, मुखेड (नृत्य करण्याऱ्या सप्तमातृका)
- छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, मुंबई
- जोगेश्वरी लेणी, जोगेश्वरी-मुंबई
- राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, पुणे
- टाकळी ढोकेश्वरची लेणी
संदर्भ:
- भारताची कुळकथा, डॉ. मधुकर केशव ढवळीकर
- भारतीय मूर्तिशास्त्र, डॉ. नी. पु. जोशी
– स्नेहल आपटे
नायिका भेद
मध्ययुगीन यादवकालीन मंदिरांमध्ये आपणास सुरसुंदरी आणि नायिकापट्ट आढळतात. सुरसुंदरी म्हणजे नृत्यमुद्रेतील अथवा वाद्यमुद्रेतील स्त्री प्रतिमा. ह्या एकतर विविध वाद्ये तरी वाजवत असतात किंवा नर्तन तरी करत असतात. तर नायिका म्हणजे वाद्यविरहित स्त्री प्रतिमा. ह्या बहुतांशी नृत्यमुद्रेत दिसत नाहीत. नायिका ह्या विविध शृंगारमुद्रेत किंवा काही विशिष्ट क्रिया करताना आपणास आढळतात. उदा. वेणी घालणे, भांग पाडणे, पुत्र सांभाळणे इ. तत्कालीन जनजीवनातील एकूण चालीरितीच ह्या शिल्पांद्वारे प्रकट होतात असे मला वाटते.
खजुराहोची मंदिरे ह्या नायिकापट्टांबाबत परिपूर्ण आहेत असे मी मानतो. येथे जवळपास सर्वच प्रकारच्या नायिकांची शिल्पे शिल्पकारांनी मोठ्या विलक्षण नजाकतीने कोरलेली आहेत. अर्थात खजुराहो मी अजून पाहिलेले नाही. पण पुणे, नाशिक, कोल्हापूर परिसरातील काही प्राचीन मंदिरे धुंडाळतांना विविध प्रकारच्या नायिकामूर्ती पाहण्यात आल्या त्यापैकीच काही येथे मांडत आहे. यांतील बहुतेक सर्वच मूर्ती त्रिभंग प्रकारातल्या आहेत.
१. पुत्रवल्लभा.
ह्या नायिका म्हणजे वात्सल्याच्या मूर्तीच. ह्यांचा हातात अथवा कडेवर ह्यांचा पुत्र दाखवलेला असतो व ह्या ममतेने त्याचे लाड करत असतात.
ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील पुत्रवल्लभा. हिने आपल्या तळहातावर पुत्राला तोलून धरले आहे.
सिन्नरच्याच गोंदेश्वर मंदिरातील ही अजून एक पुत्रवल्लभा. हीने आपल्या पुत्राला एका हातावर घेतले असून दुसरा हात आधारासाठी चौकटीवर ठेविला आहे.
ही रांजणगावजवळील पिंपरी दुमाला नावाच्या लहानशा गावातील सोमेश्वर मंदिराच्या भिंतीवर असलेली पुत्रवल्लभा. हीने दोन्ही हातांनी पुत्राला तोलून धरले असून त्याचे मस्तकाचे ती अवघ्राण करीत आहे.
२. पत्रलेखिका.
ह्या नायिका पत्र लेखन करताना दिसतात. ह्यांच्या अत्यंत सुडौल मूर्ती खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरात आहेत.
खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील हे सौष्ठवपूर्ण पत्रलेखिका. नीट निरखून पाहिल्यास हीने अंगंठा आणि तर्जनी यांमध्ये लेखणी हाती धरिली आहे तीही स्पष्टपणे दिसून यावी. हिने चेहरा मात्र पत्राकडेच वळवला असल्याने आपल्याला हिचा चेहरा मात्र दिसत नाही.
खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातीलच अजून ही एक पत्रलेखिका. ही मात्र आपल्याला हीचा चेहरा दाखवतेय.
कोपेश्वर मंदिरापासून अगदी जवळच असलेल्या खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही एक अजून पत्रलेखिका.
३. आलस्यसुंदरी.
ही नुकतीच झोपेतून उठलेली असल्याने दोन्ही हात डोक्यावर नेऊन आळोखेपिळोखे देऊन आलेला आळस दूर करायचा प्रयत्न करत असते.
पेडगावच्या लक्ष्मीनारायण मंदिरातील ही आलस्यसुंदरी पहा.
४. कर्पूरसुंदरी
ह्या नायिका आपला प्रचंड केशसंभार खांद्यावरून शरीराच्या पुढच्या भागावर घेऊन त्याची वेणी घालायचा प्रयत्न करीत असतात.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही कर्पूरसुंदरी
खिद्रापूरच्याच जैन मंदिरातील ही अजून एक कर्पूरसुंदरी.
५. दर्पणसुंदरी अथवा दर्पणा.
मध्ययुगीन
मंदिरात या नायिकांचे प्रकार बहुधा सर्वात जास्त दिसत असावेत. ह्यांच्या
हातात बहिर्वक्र आरसा असतो. तत्कालिन कालखंडात काचेचे आरसे नसल्याने शिसे
गुळगुळीत दगड घासून घासून गुळगुळीत केले जात आणि जास्तीत जास्त दृश्य
दिसावे म्हणून हे आरसे बहिर्वक्र केले जात. ह्या नायिका आरशात बघून त्या
भांग पाडणे, शृंगार करणे, कुंकूम रेखाटणे इत्यादी क्रिया करीत असतात.
पिंपरी दुमाला येथील सोमेश्वर मंदिरातील ही दर्पण सुंदरी
आरशात बघून आपल्या डोईवरचे केस ही नीट निरखून सजविते आहे.
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही एक दर्पणा.
गोंदेश्वरातीलच अजून ही एक दर्पणा.
खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही अजून एक दर्पणसुंदरी.
भुलेश्वरातील ही एक दर्पणा
हे शिल्प माझ्या सर्वाधिक आवडीचे. किती निगुतीने ही आपले सौंदर्यप्रसाधन करीत आहे. हे ही शिल्प भुलेश्वर मंदिरातलेच.
६.
ह्या
प्रकाराला नक्की काय म्हणतात ते मला माहित नाही. पण ही शिल्पे फार मजेशीर
आहेत. आपला साजशृंगार आटोपून आपल्या प्रियकराची वाट बघणार्‍या अथवा
त्याच्या भेटीसाठी निघालेल्या ह्या सुंदरी. ह्या नखशिखांत आवरून तयार
असतानाच एखादे चावट मर्कट ह्यांचे वस्त्र अलगद वर उचलून अथवा ओढून ह्यांना
त्रास देण्याचा प्रयत्न करते आणि ह्या नायिका पणे सलज्जतेने त्यांना चापट
मारतांना आढळतात. मनुष्याचा चावटपणाच ह्या मर्कटांच्या रूपाने येथे चित्रित
केलाय की काय न कळे.
पिंपरी दुमाला येथील ही नायिका. एक मर्कट तिला त्रास देत असून ती एका हाताने माकडाला दूर करण्याचा प्रयत्न करीत असून दुसरा हात चापट देण्याच्या आविर्भावात तिने वर उचलला आहे.
ही खिद्रापूर कोपेश्वर मंदिरातील अत्यंत देखणी सुंदरी मर्कटला कसे हाकलीत आहे पहा.
ही खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील दोन नायिका. दोहींचेही वस्त्र मर्कटाने उचलले असून सुंदरी चपेटदान आविर्भावात आहेत.
--
ही सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील सुंदरी. हिला दोन्ही बाजूंनी दोन मर्कटे छळत आहेत.
७.
हा अजून एक वेगळा प्रकार.
हा
स्त्रीचे सामर्थ्य दाखवणारा. हीने आपल्या एका हातात मुंगूस तर दुसर्‍या
हातात साप धरीला असून त्या दोघांनाही ही झुंजवत आहे. जणू माझी तुमच्यावर
पूर्ण हुकूमत आहे असेच ती दर्शवीत आहे.
खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील ही तशा प्रकारची प्रतिमा.
८.
हा सुद्धा एक वेगळाच प्रकार.
ह्या नायिकेच्या पायात रूतलेला काटा हीची बुटकी सखी दूर करीत आहे किंवा हीचे पैंजण ती नीट बांधत आहे.
पेडगावच्या मंदिरातील हे शिल्प
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील अशाच प्रकारची ही एक नायिका.
९. शुकसारिका.
हा
शिल्पाचा प्रकार अतिशय दुर्मिळ. हा मला फक्त पेडगावच्या मंदिरात बघायला
मिळाला. भुलेश्वर मंदिरात शुकसारिका नक्कीच असावी मात्र तिकडील शिल्पे
मूर्तीभंजकांच्या तडाख्यात सापडून प्रचंड प्रमाणात भग्न झालेली असल्याने
ओळखू येत नाहीत.
ह्या प्रकारच्या शिल्पात नायिकेने एका हातात आंबे असलेली डहाळी पकडली असते तर दुसर्‍या हातात पोपट असतो.
पेडगावच्या मंदिरातील ही शुकसारिका बघा.
हीने
आपल्या डाव्या हातात आंब्याची डहाळी पकडलेली असून उजव्या हातात पोपट आहे.
तो पोपट तिच्या भरीव उरोजालाच आंबे समजून त्यांना आपल्या चोचीने स्पर्श करू
पाहात आहे. अर्थात मूर्तीभंजकांच्या हल्ल्यांमुळे हीचा उजवा हात त्यावरील
शुकासह भग्न झालेला असून आपल्याला केवळ तिच्या हातातील आंब्याच्या
डहाळीमुळे व उजव्या हाताच्या स्थितीवरून ही शुकसारिका असल्याची कल्पना
येते.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही शुकसारिका
१०. विषकन्या.
तत्कालीन कालखंडात शत्रूला संपवण्यासाठी विषकन्यांचा सर्रास वापर होईल. शत्रूला आपल्या सौंदर्याने भुलवून विषप्रयोगाद्वारे ह्या त्याचा मृत्यू घडवून आणत.
शिल्पांमधले ह्यांचे चित्रण सहजी ओळखता येते. अतिशय सुंदर, सुडौल, पूर्णतया नग्न, मस्तकी अथवा गुढघ्यावर सर्पांचा वेढा ही यांची प्रमुख लक्षणे. काही वेळा ह्यांच्या पायांत पादत्राणे सुद्धा आढळून येतात.
पिंपरी दुमाला मधील ही विषकन्या. हिने आपल्या मस्तकी काहीतरी धरीले असून पायांत सर्पांचा वेढा आहे.
भुलेश्वर मंदिराच्या बाह्यभिंतीवरील ही विषकन्या पाहा. हीने आपल्या मस्तकी सर्प धारण केला आहे.
सिन्नरच्या गोंदेश्वर मंदिरातील ही विषकन्या. हीने आपल्या खांद्यावरून सर्प धारण केला असून ही आपले विभ्रम दाखवीत आहे. हिच्या पायांकडे पहा. चक्क चपला/ सॅन्डल्स दिसत आहेत.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातल्या बाह्य भिंतीवरची ही अत्यंत सौष्ठवपूर्ण विषकन्यका. हीने आपल्या कमरेवरून सर्प गुंडाळलेला असून ती आपले नानाविध विभ्रम दाखवीत आहे. हिने सुद्धा पादत्राणे परिधान केलेली आहेत.
अत्यंत सुंदर मूर्ती व त्यांचे फोटो. 'त्रिभंग' म्हणजे नेमके काय? 'तीन ठिकाणातून वळवलेले शरीर' (उदा. कंबर, खांदे व मान) असा त्याचा अर्थ आहे का? तसेच 'नायिका' ची व्याख्या काय आहे?
'नायिकाभेद'
शीर्षक वाचून भरतमुनींच्या 'अष्टनायिका' अर्थात 'वासकसज्जा'
'विरहोत्कंठिता' 'स्वाधीनभर्तृका' 'कलहांतरिता' 'खंडिता' 'विप्रलब्धा'
'प्रोषितभर्तृका' आणि 'अभिसारिका' नायिकांबद्दल हा लेख असेल, असे वाटले
होते.
अन्य ग्रंथात बारा, सोळा, नायिका असल्याचेही वाचनात आले त्यापैकी एक 'प्रवत्स्यत्वल्लभा' आहे. अन्य नावे अजून सापडली नाहीत.
तुम्ही इथे दिलेली नावे कोणत्या ग्रंथात नोंदलेली आहेत? ही पण अगदी वेगळी, आणि खास शिल्पांसाठी योजलेली वाटतात.
भरतमुनिंच्या
'अष्टनायिकां'च्या मूर्ती आहेत का? (चित्रे बरीच आढळतात). पूर्वी चित्रकार
दीनानाथ दलाल यांनी या अष्टनायिकांची सुंदर चित्रे काढली होती.
या विषयावर अत्यंत सुंदर धागा काढलात, हे थोरच.
धन्यवाद.
त्रिभंग म्हणजे तीन कोनांतून वळवलेले शरीर. शरीराला उठाव देण्यासाठी त्रिभंग मुद्रा शक्यतो वापरली जाते. शीर, धड आणि कंबर किंवा गुढघा.
ह्याच मुद्रांचे अबंग, समभंग, अतिभंग असेही प्रकार आहेत.
चित्र आंतरजालावरून.
भरतमुनींच्या अष्टनायिका पाहिल्या नाहीत कधी. पण हे सर्वच प्रकार खजुराहोतल्या मंदिरांवर मोठ्या नजाकतीने कोरलेले दिसतील.
बाकी मी लिहिलेल्या लेखांतील नावे ही मूर्तीशास्त्रातील तज्ज्ञांकदून माहित झालेली आहेत. पुस्तकांत बहुधा मी तरी वाचली नाहीत कुठे.
वरील
त्रिभंगाच्या इथे दिलेल्या चित्रातील सर्व आकृतींचे चेहरे, छाती आणि कंबर
समोरच्या बाजूनेच दिसते आहे (Front view) माझ्या माहितीप्रमाणे सबंध शरीर
उभा पीळ दिल्यासारखे तीन ठिकाणातून वळलेले असते, त्याला 'त्रिभंग' म्हणतात.
उदाहरणार्थ क्रमांक १० विषकन्या, आणि खिद्रापूरच्या जैन मंदिरातील दोन
नायिका. शिल्पकलेच्या दृष्टीने अशी शिल्पे जास्त प्रगत होत. ही जास्त
सुंदर, रमणीय, कमनीय वाटतात.
उदाहरणार्थ
खालील शिल्पे: डावीकडील इजिप्शियन शिल्प ठोकळेबाज वाटते, तर उजवीकडील
ग्रीक शिल्प (आणि त्याखालील फ्रेंच शिल्प) त्यामानाने खूपच खर्‍यासारखे,
जिवंत वाटते.
.
.
Odalisque - Sculpture by French Artist James Pradier 1841
मी दिलेल्या चित्रातील शेवटची आकृती फक्त त्रिभंगाची. डावीकडून अभंग, समभंग, अतिभंग आणि शेवटी त्रिभंग असे प्रकार आहेत.
इजिप्शियन शिल्पे बरीचशी अभंग आणि समभंग यामध्ये मोडली जातात.
यातल्या माकडे ज्याना सतावत आहेत त्या अभिसारिका आहेत. प्रियकराला भेटायला जाताना कोणतेही संकट आले तरी न भिणार्‍या. साजशृंगार करणार्‍या वासकसज्जा. तर पायात पैंजण घालणार्‍या/आळिता लावणार्‍या स्वाधीनभर्तृका. (त्यांच्या पायाशी बसलेल्या आकृत्या सखीच्या नाही तर प्रियकराच्या असाव्यात.)
शुकाबरोबर असलेल्या नायिका प्रोषितभर्तृका, म्हणजे त्यांचे नायक दूरदेशी गेले आहेत आणि त्याला ही नायिका संदेश पाठवत आहे.
या नायिकांशी संबंधित राग रागिण्याही सांगितलेल्या आहेत. त्यांच्याबद्दल चौरा आणि चित्रगुप्त यानी विस्ताराने लिहावे ही विनंती.
भरतमुनिंच्या अष्टनायिकांखेरीज अन्य ग्रंथातील नायिकांची ही जंत्री:
स्वकीया,
परकीया, पुनर्भू, सामान्या, मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा, धीरा, धीराधीरा,
अधीरा, ज्येष्ठा, कनिष्ठा, ऊढा, अनूढा, अन्य-संभोगदु:खिता,
वक्रोक्तिगर्विता, प्रेमगर्विता, सौंदर्यगर्विता, मानवती, ज्ञातयौवना,
अज्ञातयौवना, नवोढा, विश्रब्धनवोढा, गुप्ता, विदग्धा, वाग्विदग्धा,
क्रियाविदग्धा, लक्षिता, कुलटा, अनुशयना, मुदिता, प्रोष्यत्पतिका,
प्रवत्स्यत्पतिका, ज्योत्स्नाभिसारिका, शुक्लाभिसारिका, तमिस्त्राभिसारिका,
कृष्णाभिसारिका, दिवसाभिसारिका, रक्ता, विरक्ता, निजतानुरागिनी,
व्यंग्याविदग्धा, मर्मपीड़िता, अद्भुता, उद्भूदिता, आसाध्या, सुखसाध्या,
कामवती, अनुरागिनी, प्रेमअशक्ता ...
याशिवाय वयाच्या दृष्टीने केलेले नायिकांचे वर्गिकरणः
देवी (वयवर्षे ७ पर्यंत)
देवगंधर्वी (वयवर्षे ७ - १४)
गंधर्वी (वयवर्षे १४ - २१)
गंधर्वमानुषी (वयवर्षे २१ - २८)
मानुषी (वयवर्षे २८ - ३५)
गूगल शोध घेतला असता येथे बरीच शिल्पे मिळतात. खजुराहो मैथुनशिल्पांमुळे उगा बदनाम झालेले आहे. वास्तविक पाहता अशी शिल्पे १० ते १५% च्या वर नाहीत. तरीही शोधात हीच शिल्पे समोर येतात. यातूनच चाळणी लावून नायिकांची काही शिल्पे मिळतीलच.
नायिका कश्याला म्हणायचे? हे राहूनच गेले.
बालिका,
किशोरी, प्रौढा, स्त्री, नारी, अबला, यापेक्षा वेगळा खास शब्द 'नायिका'
असल्याने त्याचा विशिष्ट अर्थ असणार. ('नायकीण' म्हटले, की आणखी वेगळी
अर्थछटा प्राप्त होते).
नायिकांप्रमाणेच भरतमुनिंनी 'नायक' चार प्रकारचे सांगितले आहेतः
धीरललित, धीरप्रशान्त, धीरोदात्त, आणि धीरोद्धत.
अग्निपुराणात नायकांचे आणखी चार प्रकार सांगितलेतः अनुकूल, दर्क्षिण, शठ, आणि धृष्ठ.
(हे सर्व गूगलबाबाने सांगितले, पण यामुळे अग्निपुराण वगैरे वाचले पाहिजे, असे वाटते)
आताच माझ्या संग्रहातील फोटो धुंडाळता धुंडाळता खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील ही शुकसारिका दिसली.
वर धाग्यातही अद्यतन केले आहेच. इथेही शुक मूर्तीभंजकांनी भग्न केलाय.
१) कुठे ही जाताना शिल्पे घाई घाईत पाहू नका.
२)
त्या त्या काळची एकादी रीतभात शिल्पातून व्यक्त होउ शकते. उदा बेलूर ला
उंच टाचेची चप्प्ल घालतेली बाई ( शिल्पातली )पाहिल्याचे आठवते.
३)एखादा प्रसंग चित्रित ( शिल्पित )केला असेल तर पात्रांचे भाव पहा !
४)दागदागिने , केशरचना, निरखून पहा.
५)शिल्पासाठी वापरलेल्या दगडाची बलस्थाने वा मर्यादा यांची माहिती शिल्पाद्द्लचे मत बनविताना जरूर घ्या
६)काही पुन्हा पुन्हा दिसणार्‍या मुद्रा उदा. सिंह मुख , ड्रॅगन सद्द्र्श राक्षस मुदा ई चा अभ्यास करा.
वरील नायिका या मुख्य नायिकाभेदातील उपभेद असाव्यात…
अ) धर्मानुसार भेद:
१) स्वीया अथवा स्वकीया: स्वत:ची पत्नी वा स्त्री
२) अन्या अथवा परकीया: दुसऱ्याची स्त्री
दोन प्रकार १) ऊढा- लग्न झालेली २) अनूढा लग्न न झालेली
३) साधारण- गणिका, वेश्या, पैश्यासाठी प्रेम करणारी
ब) वयोमानानुसार अथवा दशानुसार भेद:
१) मुग्धा: जिच्या अंग प्रत्यंगात नुकतेच यौवानाकुर फुलू लागले आहेत व जी कामक्रीडे विषयी संपूर्णपणे उनभिज्ञ आहे
दोन भेद: १) अज्ञात यौवाना: यौवानाची जाणीव नसलेली, २)ज्ञात यौवाना: यौवानाची नुकतीच जाणीव होवू लागलेली
२) मध्या: लज्जा व काम जिच्यात समप्रमाणात आहेत. ( जिला कामक्रीडा माहित आहे, आवड आहे, परंतु प्रचंड लाजाळू स्त्री )
३) प्रौढा: किंचित लज्जा व कामाचे परिपूर्ण आणि संपूर्ण कामकलेमध्ये प्रविण असलेल्या स्त्रिया. अथवा प्रगल्भा.
क) अवस्थानुसार भेद:
१) वासक सज्जा: प्रियकर घरी येणार म्हणून साजश्रुंगार करत नटणारी व त्यातच दंग असणारी स्त्री.
२) वीरहोत्कांठीता: प्रियकराच्या विरहाने व्याकूळ झालेली स्त्री.
३) स्वाधीनपतीका: पती जिच्या संपूर्ण अधीन आहे अशी स्त्री
४)
कलहांतरिता: प्रथम प्रियकराशी भांडण उकरून काढणारी व तो रागावून निघून
गेल्यावर भांडण मिटवण्यास उत्सुक असणारी पश्यातापदग्ध स्त्री
५) खंडिता: प्रियकराच्या अंगावर रतीचिन्हे पाहून रागावणारी, दु:ख,व्यक्त करणारी स्त्री
६) विप्रलब्धा: प्रियकराने सांगितलेल्या संकेतस्थळी येवून तो तेथे न आल्याने दु:खित झालेली स्त्री
७) प्रोषितपतिका: जिचा पती परदेशात गेला आहे अशी स्त्री
८) अभिसारिका: कामार्त होऊन कशाचीही लाजलज्जा न बाळगता प्रियकराला भेटण्यासाठी धावत सुटलेली स्त्री
ड) वर्णानुसार भेद:
१) दिव्या: देवांच्या ( ब्राह्मणांच्या ) स्त्रिया
२) आदिव्य: मानव स्त्रिया
३) दिव्या दिव्या: भूतलावर जन्म घेतलेल्या देव स्त्रिया. उदा. सीता
ई) प्रकृत्यानुसार भेद:
१) उत्तमा: पतीच्या सुखात आपले सुख मानणारी. तो कितीही हरामखोर असला तरी न रागावता स्वतः सदाचरण करणारी
२) मध्यमा: पतीचे दोष-गुण पाहून राग-लोभ-प्रेम व्यक्त करणारी
३) अधमा: पती कितीही चांगला वागला तरी दुराचरण करणारी
फ) स्वभावानुसार भेद:
१) अन्यसुरत दु:खिता: दुसऱ्या स्त्रीच्या अंगावर आपल्या पतीची रतीचिन्हे पाहून दु:ख करणारी स्त्री
२) मानवती: पतीचा अपराध त्याच्या लक्ष्यात आणून देणारी मानीपणा करणारी स्त्री
३) गर्विता:
प्रेमगर्विता: पतीच्या स्वतःवरील प्रेमाचा गर्व करणारी
रुपगर्विता: स्वतःच्या रूपाचा गर्व करणारी
गुणगर्विता: स्वतःच्या गुणाचा गर्व असणारी
नवदुर्गा ९ दिवस ९ मूर्ती
प्राचीन काळातील मूर्ती अविष्कार समोर ठेवत असताना आधुनिक काळातला शिल्पाविष्कार नोंद केला पाहिजे असे जाणवले. सरस्वतीची ही आधुनिक काळातील मूर्ती औरंगाबादच्या महागामी गुरूकुलात वटवृक्षाच्या छायेत विराजमान आहे. सरस्वती मूर्तीत वीणा दूय्यम स्वरूपाची किंवा लहान दाखवलेली असते. ही सरस्वती ठळकपणे लक्षात रहाते ती जवळपास सरस्वतीच्याच आकारातील उभ्या वीणे मुळे. सरस्वती विद्येची देवता तर आहेच. पण वीणावादनामुळे तीचं नातं संगीताशी अतिशय उत्कट असं आहे. या सरस्वतीच्या डाव्या खालच्या हातात पुस्तक आहे. उजवा वरचा हात वरदमूद्रेत असून त्याच हातात अक्षमाला आहे. उजव्या खालच्या हातात पद्म आहे. डावा वरचा हात वीणेवर आहे. या वीणेच्या भोपळ्यावरही अप्रतिम अशी कलाकुसर आहे. महागामी नृत्यगुरूकुल असल्याने असेल कदाचित पण ही वीणाही कुशल नर्तकीसारखी डौलदार जाणवते. वीणेचा वरचा भाग मयुरमुखाच्या आकारात कोरलेला आहे. सरस्वतीच्या पायाशी मोर असून त्याची डौलदार मानही नृत्यमुद्रा सुचवते. ही सरस्वती कमळासनावर उभी आहे.
ही मूर्ती तब्बल साडेपाच फुट उंच आहे. शिल्पकला आधुनिक काळात जपणे, तिला प्रोत्साहन देणे यासाठी महागामी ला विशेष धन्यवाद. Mahagami Gurukul
. या सरस्वतीला मी "कला सरस्वती" असे ठेवले आहे.
महालक्ष्मी म्हणजे कोल्लापुर इतकेच आपल्याला माहित असते पण कोल्हापुरच्या मूर्ती सारखीच अप्रतिम मूर्ती नागपुरपासून उत्तरेला रामटेकच्या दिशेने पारशिवनी गावात स्थित आहे. एक मिटर उंचीची ही मूर्ती खोदकामात सापडली. मूर्तीच्या उजव्या हातात बीजपुरक आहे, वरच्या हातात गदा आहे. डाव्या वरच्या हातात खेटक म्हणजेच ढाल आहे तर डाव्या खालच्या हातात पानपात्र आहे. कोल्हापुरची महालक्ष्मी पण अगदी अशाच आयुधांनी युक्त आहे. हीला अंबाबाई असे पण संबोधतात. महालक्ष्मी असा शब्द आला की तीला विष्णुपत्नी असं मानण्याची प्रथा आहे. पण महालक्ष्मी ही केवळ विष्णुपत्नी नव्हे. मुक्तेश्वरांनी (एकनाथांच्या मुलीचा मुलगा) महालक्ष्मीची जी आरती लिहीली आहे त्यातील एका कडव्यात
तारा सुगतागमी शिवभजका गौरी
सांख्य म्हणती प्रकृती निर्गुण निर्धारी
गायत्री नीजबीज निगमागम सारी
प्रकटे पद्ममावती जीन धर्माचारी
असे वर्णन आले आहे. म्हणजे बौद्धांची तू तारा आहेस, शैवांची गौरी आहेस, सांख्यांसाठी तू प्रकृती आहेस, आगम पंथियांसाठी गायत्री आहे आणि जैनांसाठी पद्मावती आहेस. आरती म्हणताना आम्ही "तारा शक्ती अगम्य" अशी अगम्य भाषा करून बौद्धांचा संदर्भ उडवला. तर "नीज धर्माचारी" असा शब्द वापरून जीन धर्मियांचा म्हणजेच जैनांचा संदर्भ उडवला.
पारशिवनीची ही महालक्ष्मी अतिशय देखणी आहे. तिच्या मुकुटांत सयोनीलिंग आहे. पाठशिळेवर खाली सिंह, मग घोडा मग व्याल कोरलेले आहेत. पायाशी खाली चामरधारिणी आहेत. गळ्यात हार, कर्णभुषणे, मेखला असे अतिशय नजाकतीनै कोरलेले आहेत. पंचमहाभुतांचे प्रतिक म्हणून पाठशिळा पंचकोनात कोरलेली असते. तशी ती इथेही आहे.
(फोटो व माहिती सौजन्य प्रविण योगी, पोलीस अधिकारी हिंगोली)
येथील मूर्ती केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर भारतातील मूर्तीमध्ये विशेष गणली जाईल अशी आहे. नागपूरपासून ४४ कि.मी. वर रामटेक-मनसर रस्त्यावर पारशिवनी फाटा लागतो. त्या गावात साधारण ४० वर्षांपूर्वी इलेक्ट्रिक पोलसाठी खड्डा खणताना व्यंकटराव सावरकर यांच्या घराच्या परसात महालक्ष्मीची दगडी प्रतिमा आढळली. दीर्घकाळ जमिनीत गाडलेली असूनही ग्रेनाइट दगडाची झळाळी कायम होती. शिरोभागी त्रिकोणी होणारी तिची पाठशिळा सुमारे ९० सेंमी. उंच आहे. त्रिकोणी शिरोभागात लहान लहान सव्यललितासनात बसलेल्या चार चार देवी प्रतिमा आहेत. तसेच दोन्ही हातांच्या पाठीमागे आणि मुकुटामागे पाठशिळेवर तीन छोटी छोटी कोष्टके आहेत. त्यातही देवी प्रतिमा आहेत. पाठशिळेवर पीठापासून वपर्यंत दोन्ही बाजूला सर्वात खाली हत्ती आणि नंतर क्रमाने घोडा, नर्तकी आणि व्याल अशा सममितिय प्रतिमा आहेत. चतुर्भुज मूर्ती समभंगात उभी असून प्रदक्षिणा क्रमाने पाहता मातुिलग, भंगलेली गदा, खेटक(ढाल) आणि पानपात्र ही आयुधे तिच्या हातात आहेत. पायापाशी डाव्या बाजूला तिचे वाहन सिंह आहे. देवीच्या आजूबाजूला चामर धारिणी, कुंभ-वाहिनी सेविका असून खाली दोन स्त्रिया हात जोडून बसलेल्या आहेत. महालक्ष्मी नखशिखान्त नटलेली आहे. मुकुट रत्नजडित असून त्याच्या दर्शनी भागावर नागयुगुल चित्रित आहे. विशेष म्हणजे मुगुटावर सयोनि लिंग आहे. शिवाय कुचबंध, उदरबंध, रत्नजडीत मेखला, कर्णकुंडले, बाजुबंद, मुद्रिका, कंकणे आणि सल नूपुर आहेत. देवी भागवतात एक वर्णन आहे-
‘‘मातुिलग गदाखेटं पानपात्रंच बिभ्रती
नागं लिंगं च योिनच बिभ्रती नृपमूद्र्धीने॥’’
हे वर्णन या मूर्तीला तंतोतंत लागू पडते. कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीचे रूपही बहुंशी असेच आहे. पानपात्राच्या ऐवजी तिच्या हातात कमंडलू आहे एवढाच फरक. ही त्रिमितीय प्रतिमा घडविण्यासाठी कलाकाराने अक्षरश: प्राण ओतले आहेत. ही सुंदर दगडी प्रतिमा बघण्यासाठी, अभ्यासासाठी, जगभरातून चिकित्सक मूर्तीशास्त्रीय मंडळी येथे येतात. देवी नवरात्राच्या काळात हजारो भक्त येतात. अभ्यासावरून ही प्रतिमा साधारण १० व्या ११ व्या शतकातील ठरते.
आपल्या परंपरेत मानवी भावभावनेतील सर्व रसांचा विचार केला गेला आहे. काही गोष्टी नकोशा वाटतात पण त्यांचे अस्तित्व मात्र असते. असे दोन रस भयानक आणि बिभत्स यांचे दर्शन चामुंडा मूर्तीत दाखलेले आहे. ही मूर्ती नीलकंठेश्वर मंदिर निलंगा (जि. लातुर) मंदिराच्या बाह्य भागावर देवकोष्टकांतील आहे.
उजव्या हातात सुरा, वरच्या हातात त्रिशुळ, डाव्या वरच्या हातात खट्वांग (मानवी कवटीपासून केलेले हत्यार), डावा मधला हात तोंडात असून त्याची नखं ती दाताने कुरतडत आहे, खालच्या हातात कपाल व नरमुंड आहे. एक हात खंडित आहे. ही सहा हाताची चामूंडा आहे.
पोटावर विंचू आहे. सर्प बंध आभुषण म्हणून स्तनाभोवती कमरेला दाखवलेले आहेत. जांघेत घंटा दिसून येते आहे. नरमुंडमाला पायावर लोंबत आहे.
तिचे वाहन प्रेत पायाशी आहे. उजवीकडे पिशाच्च नाच करत आहे. डाव्या बाजूला कुत्रे आहे. वर मान करून नरमुंडातील रक्त ते चाटत आहे. देवीची हाडे स्पष्ट दिसतात. हाडं आणि कातडी असे मांसरहित रूप चामुंडेचे ग्रंथात वर्णीलेले आहे. स्तन शुष्क असून खाली लोंबत आहेत. (उन्नत उभारलेले स्तन समृद्धतेचे मातृत्वाचे प्रतिक समजले जाते)
भयानक व बिभत्स रसाचे दर्शन या मूर्तीत शिल्पकाराने घडवले आहे. नउ रसांची नावे लक्षात ठेवण्यासाठी एक छोटी कविता आहे
'अद्भुत' वाटे 'भयानका'चे
'बिभत्स' दर्शन होता जगाचे
मनात 'करूणा' दाटून येते
'रौद्रा'तूनी जन्म 'वीरा'स देते
'हास्या'त 'शृंगार' शोभे विहंगम
सगळ्या रसाचा 'शांतीत' संगम
सप्तमातृकां पैकी चामुंडा एक मानली जाते. या मातृकांची संख्या आठ, नऊ पण सांगितली जाते. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने सप्तमातृका आढळून येतात.
(फोटो सौजन्य दत्ता दगडगावे, लातूर. चामुंडा रूप विवरण डाॅ. माया पाटील (शहापुरकर) यांच्या ग्रंथाच्या आधाराने)
प्राचीन मंदिरांच्या मंडोवरावर (बाह्यभागावर) सुरसुंदरींची शिल्पे हे एक वैशिष्ट्य आढळून येतं. १२ व्या शतकातील प्राचीन अशा गुप्तेश्वर मंदिर (ता. गंगाखेड जि. परभणी) येथे "आळतं सुंदरी"चे हे शिल्प कोरलेलं आहे. मंदिराच्या उत्तर भागात विष्णुचे पद्मनाभ रूपातील शिल्प देवकोष्टकात आहे. त्याच्या बाजूला हे शिल्प आहे. मंगल कार्य घरात असेल तेंव्हा उखळा जात्याचा मुहूर्त केला जातो. उखळ जात्याची पूजा करून पाच स्त्रीया त्यावर ठेवलेले विडे उचलून उखाणे घेतात. यावेळी वधु, करवली, तिची आई किंवा वरमाय यांना न्हाउ घातलं जातं. व नंतर त्यांच्या पायावर ओल्या कुंकवाचे पट्टे रेखतात. स्वस्तीक काढलं जातं. याला "आळतं" म्हणतात.
या शिल्पात ही नववधु वेलीला टेकुन उभी आहे. तिच्या तळपायावर दूसरी स्री आळतं भरत आहे. हे खोड वेलीचं आहे कारण याच परिसरांत जात्यावरच्या ओव्यांत एक गोड असा संदर्भ आलेला आहे
दारी मांडव ग घाला ।
फुला सगट जाईचा ।
छंद मुलाच्या आईचा ।।
दारात वेल आहे आणि त्या फुलांचा सुगंध सर्व परिसरात भरून राहिला आहे. शिल्पाच्या वरच्या भागात वेलीचा पर्णविस्तार नक्षीच्या माध्यमातून दाखवला आहे. या शिल्पातील स्त्रीचा जो केसांचा मोठा अंबाडा दाखवला आहे त्यावर गजरा माळलेला आहे.
काही शिल्पं "सुरसुंदरी" या शब्दांत बसत नाहीत. पत्र सुंदरी, शत्रु मर्दिनी, पुत्र वल्लभा अशी शिल्पं ज्यांच्यावर याच सदरात लिहिलं आहे ती स्त्री स्वभावाचे विविध पैलू दाखवतात. ती केवळ शृंगारापुरती मर्यादीत नाही हे स्पष्ट करतात. ही आळतं सुंदरी पण अशीच वेगळी आहे. या परिसरांतील रिती रिवाज परंपरा यांचे प्रतिबिंब यात उमटले आहे. अभ्यासक डाॅ. ए.डि. शिंदे सर यांनी आळतं सुंदरी हे नाव या शिल्पाला दिलं. मला हे मोठं वैशिष्ट्यपूर्ण असं शिल्प वाटलं. या मंदिराला जरूर भेट द्या.
(फोटो सौजन्य अरविंद शहाणे, परभणी. swaraj infotain या u tube वाहिनीवर या मंदिवर बनवलेले दोन माहितीपट उपलब्ध आहेत त्याची link इथे देतोय https://youtu.be/CaPlMqklJmI )
-श्रीकांत उमरीकर, औरंगाबाद, 9422878575
सुरसुंदरी
मंदिराच्या बाह्यांगावर अतिशय आकर्षक, डौलदार, सौष्ठवपूर्ण अशी स्त्री शिल्पे आढळून येतात. त्यांना सुरसुंदरी असे म्हणतात. इथे उदाहरणादाखल होट्टल (ता. देगलूर, जि. नांदेड) च्या मंदिरावरील ३ सुरसुंदरींचे छायाचित्र घेतले आहे. सगळ्यात डावीकडची आहे ती तंतू वाद्य वाजविणारी "तंत मर्दला". आज स्त्रीया गाताना नृत्य करताना आढळतात. पण त्या मानाने वाद्य वादन करताना फारशा आढळून येत नाहीत. पण प्राचीन मंदिरांवरील शिल्पात वादक स्त्रीया दर्शविलेल्या आहेत. म्हणजे पूर्वीच्या काळात स्त्रीया संगीताच्या क्षेत्रात सर्वच अंगांनी आपले योगदान देत होत्या.
मधली आहे तिच्या हातात देवी देवतांच्या हातात असते तसे बीजपुरक आहे व दूसरा हात अक्षमालेसह वरद मूद्रेत आहे. स्त्रीला देवते इतके महत्व आम्ही देतो हे सामान्य स्त्रीचेच शिल्प कोरून सिद्ध केले आहे. ही सुरसुंदरी त्या दृष्टीने वेगळी आणि महत्वाची ठरते.
सगळ्यात उजवीकडची आहे ती "दर्पणा". सौंदर्याचा एक सुंदर अविष्कार यातून समोर येतो. दूसर्‍यावर प्रेम करायच्या आधी आरशात पाहून आपण आपल्याच प्रेमात पडायचे ते वय असते. नेमका हाच क्षण शिल्पात पकडला आहे. राजेंद्रकृष्ण यांनी शब्दबद्ध केलेले सी. रामचंद्र यांचे सुंदर गाणे आहे (अमरदीप, १९५८, देव आनंद, वैजयंतीमाला).
झुलेसे घबराके उतरा जो बचपन
भुलेसे एक दिन देखा जो दर्पण
लागी अपनी नजरीया कटार बनके
कोई दिल मे समा न जाये प्यार बनके
तशी ही दर्पणा.
सुरसुंदरी केवळ स्त्रीच्या बाह्य सौंदर्याचा अविष्कार प्रकट करतात असे नव्हे. एकुणच स्त्रीचे जे विविधअंगी विविधपैलू व्यक्तिमत्व आहे त्याचा आविष्कार प्रकट करतात. ही शिल्पे होट्टल, माणकेश्वर, गुप्तेश्वर मंदिर धारासुर, धर्मापुरी, निलंगा येथील मंदिरांवर मोठ्या सख्येने आणि आकर्षक पद्धतीनं आढळून येतात.
येरगी येथील काळम्मा
द्राक्ष सुंदरी
मूर्ती मालिका - २३
शोध - शीतला देवीचा'
आज शीतला सप्तमी निमित्ताने.....
ठिकाण - मुखेड, महाराष्ट्र आणि तेलंगणा सीमेवर वसलेले तालुक्याचे गाव.
स्थळ - दशरथेश्वेर मंदिर, मुखेड.
माता शीतला देवीची मूर्ती नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यात दशरथेश्वर मंदिराच्या बाह्यांगावर पाहावयास मिळते. ही देवी आयुर्वेद आणि आध्यात्म यांची यथायोग्य सांगड घालताना दिसून येते.
जगातील प्राचीन उपासनेत शक्ती उपासनेला अनन्यसाधारण महत्त्व दिसून येते. मानवी जीवनात स्त्रीचे असलेले महत्त्व याचे मुख्य कारण असू शकते. मातेच्या रूपात प्रजनन आणि संगोपन या दोन्ही गोष्टी स्त्रीकडे असल्यामुळे मातृ उपासना जगामध्ये सुरू झाली असावी. भारतात आणि भारताबाहेर कित्येक ठिकाणी मातृ देवतेच्या मूर्ती आढळून येतात. बलुचिस्थान, इराण, मेसोपोटेमिया, तुर्कस्तान, पॅलेस्टाईन, सीरिया, इजिप्त येथेही स्त्री अथवा मातृ देवतेच्या मूर्ती आढळून आलेले आहेत. निरनिराळ्या मूर्तीचा अभ्यास केल्यानंतर असे लक्षात येते की, शक्तीची उपासना तीन प्रकारे केल्या जाते. एक म्हणजे दिगंबर रूपा मध्ये, दुसरे रूप म्हणजे लहान मुलासह आणि तिसरा भाग म्हणजे दिग्वसना स्त्री दाखवितात पण मुखाच्या ठिकाणी कमलासारखी फुले, पशु किंवा पक्षाचे तोंड असते. नांदेड जिल्ह्यातील तालुका मुखेड येथे दशरथेश्वर मंदिर असून हे शिवमंदिर आहे. मंदिराच्या बाह्य अंगावर अप्रतिम असे शिल्पांकन असून त्यात नृत्य मग्न सप्तमातृका ही आहेत. जे की इतर कुठल्याही मंदिरावर आढळून येत नाहीत. याच बाह्य भागावरील मूर्तीत उत्तरेकडील शिल्पपटात पश्चिमाभिमुख एक मूर्ती असून ही मूर्ती शितला देवीची आहे. या मूर्तीस अनेक अभ्यासकांनी ज्येष्ठा देवी असल्याचे म्हटले आहे. मंदिराच्या एका कोपऱ्यामध्ये ही मूर्ती असून ही देवी स्थानक आणि चतुर्भुज आहे. तिने उजव्या खालील हातात सुरा, उजव्या वरील हातात केरसुनी, डाव्या वरील हातात सूप आणि डाव्या खालील हातात कपाल पत्र घेतले आहे. ही सारी लक्षणे मूर्ती शास्त्रा नुसार शितला देवीची ठरतात. परंतु काही अभ्यासक ही मूर्ती लक्ष्मीची मोठी बहीण अलक्ष्मी किंवा ज्येष्ठा असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. देवीने डोक्यावर मुकुट घातला असून त्यावर एक असुर मुंड आहे. कानात कुंडले आणि डाव्या खांद्यावरून मुंडमाला धारण केलेली आहे. देवीची प्रतिमा नग्न असून पादपिठावर तिचे वाहन गाढव कोरण्यात आलेले आहे. स्कन्द पुराणातील शितलाष्टकानुसार सदर देवीचे वर्णन पाहता ही मूर्ती शितला देवीची मूर्ती ठरावी. या अनुषंगाने आपण काही बाबींचा मागोवा घेऊयात.
स्कन्द पुराणातील भगवान शिव रचित शितलाष्टका नुसार, "गाढवावर विराजमान, दिगंबरा, हातात झाडू अथवा कलश धरण करणारी, सुप अलंकृत मस्तकवाली, भगवती शितलास मी वंदन करतो." असे पहिल्या चरणात म्हटले आहे. सदर मूर्ती ही दिगंबरा असून हाती झाडू, सूप, कपाळ पात्र आणि सुरा आहे. स्कन्द पुराणातील वर्णना प्रमाणे हाती कलश नसून सुरा दाखवण्यात आलेला आहे. कारण ही मूर्ती संहार मूर्ती असून ती ज्वरासूर अर्थात ज्वर दैत्याचा अंत करीत आहे. बाकी सारी लक्षणे शीतला देवींचीच आहेत. त्यासोबतच गळ्यात असलेली मुंड माला ही लक्षणे ही शिवाशी संबंधित आहेत. त्याचप्रमाणे किरीट मुकुटावर ही एक मुंड कोरण्यात आलेला आहे. देवीच्या बाजूला तिचे गण वेताळ आणि पिशाच्य दाखविलेली आहेत. सदरील मूर्ती आकाराने 106 cm बाय 52 cm आहे. मूर्तीतील प्रत्येक आयुधांचा आपण प्रथमतः विचार करु. सुरा अथवा छुरीका हे संहार शास्त्र आहे. या मूर्ती मध्ये कलश नसून ती ज्वर दैत्याचा नाश करीत असल्याने सुरा दाखविलेला आहे. तर झाडू हे स्वच्छता दर्शक लक्षण आहे. तर सूप हे थंड हवा देण्यासाठी वापरण्यात येते. कपाल पात्र हे दैत्य रक्त प्राशन करण्यासाठी उपयोगात आणले जाते. ही देवी वैज्ञानिक दृष्टीने महत्वपूर्ण आहे. दाहज्वर, पीतज्वर, कांजण्या, दुर्गंधी युक्त फोडे, नेत्र विकार हे रोग दूर करणारी देवता म्हणून शितला देवी ओळखली जाते. सदरील देवी जवळ लिंबाचे डहाले ठेवली जातात कारण त्या मुळे शीतलता निर्माण होते. हाती असलेला झाडू हे स्वच्छता आणि सुरक्षितता राखण्यास प्रेरणा देणारे आहे. ऋतू परिवर्तनाणे वातावरणात अनेक बदल होतात. त्या साठी सफाई वर भर दिला गेला पाहिजे. कांजण्या झाल्यावर शरीर दाह कमी करण्यासाठी सुपाने वारे देऊन रोग्याला आराम मिळून देता येते. तर गाढव हे वाहन दाखविण्यामागे ही वैज्ञानिक करणे आहे. गाढवाची लिद रोग्याच्या अंगास लावल्याने त्याचा शरीरा वरील फोडचे डाग कमी होतात. कांजण्या झाल्यामुळे अंगावरील फोडे फोडण्याचे काम झाडूने अथवा फडा घेऊन करता येते. लिंबाची पाने ही फोडे सडू नयेत किंवा त्याचे संक्रमण होऊ नये यासाठी उपयोगी येतात. अशा रोग्यांना थंड पाणी प्यावे असे वाटत असल्याने, शितला देवीच्या हाती कलश दाखविला जातो. कांजण्या हा आजार खूप जुना असून ग्रीक मध्ये इसवी सन पूर्व बाराशे मधील एका ममीचा मृत्यू कांजण्या आजाराने झाल्याचे मानले जाते.
सदरील मूर्तीच्या गळ्यात यज्ञोपवीत प्रमाणे डाव्या खांद्यावरून रुळणारी मुंडमाला ज्यामध्ये एकूण 18 मुंडांची माळ स्पष्ट दिसून येते. ही मुंड माला पाहता शिव परिवारातील देवता शितलादेवी असल्याचेच सिद्ध होते. ज्येष्ठा ही विष्णू परिवारातील देवता असल्याने तिच्या गळ्यात मुंड माला येणे आणि कपाल पात्र धारण करणे कदापी ही शक्य नाही. पूर्वाश्रमीच्या अभ्यासकांकडे असलेली अपुरी साधने, संशोधकांची मर्यादा आणि ही शीतला माता असू शकते असे कदाचित वाटलीच नसावे. त्यामुळे या शीतला देवीच्या मूर्तीस अनावधानाने अलक्ष्मी किंवा ज्येष्ठा असे संबोधले असावे. असेही पौराणिक कथेनुसार अलक्ष्मी ही संहार रूपात दाखविली जात नाही. म्हणूनच मुखेड स्थित दशरथेश्वर मंदिरावरील मूर्ती ही ज्येष्ठा किंवा अलक्ष्मी ची नसून ती शीतला मातेची मूर्ती असल्याचे ठामपणे म्हणता येईल. माता शितलादेवी स्वच्छतेची जाणीव करून देते. देवी शीतला ही संक्रमना पासून बचाव करण्याची शिकवण देणारी वैज्ञानिक देवी आहे.
आभार - श्री Gajendra Birajdar, प्रा. डॉ. Sanjeev Doibale, श्री Aditya Phadke आणि श्री Laxmikant Sonwatkar
प्रा. डॉ. अरविंद सोनटक्के
दिगंबरराव बिंदू महाविद्यालय, भोकर. ता. भोकर जि. नांदेड
9423139676
ता. क. -
1) शीतला देवी (मरिआई, पोचम्मा, खरजू आई ई.) प्रमाणे ज्या देवता प्राचीन व पूर्व मध्ययुगीन काळात निर्माण झाल्या, त्यांचे पूजन गावा बाहेर होत असे. आज काही जणांचा असा गैरसमज आहे की, या देवता विशिष्ट जातीच्या आहेत म्हणून गावा बाहेर ठेऊन पूजन केले जाते. पण एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागेल की, या संक्रमन काळात आयुर्वेदतील उपचारास अनुसरून तयार झालेल्या देवता असून संक्रमन आजार गावा बाहेर असावा या हेतू मुळे बाहेर ठेवलेल्या आहेत. त्यास विशिष्ट जाती अथवा धर्माचा संबंध नाही.
2) आज संपूर्ण जग covid-19 या आजाराशी लढत आहे. आपणही मागील सहा-सात महिन्यापासून स्वतःला कोंडून घेतलेले आहे, इतरांपासून स्वतःला अलिप्त करून घेतले आहे. येत्या काही दिवसांमध्ये हे वातावरण निवळेल. परंतु समस्त मानव जातीला निसर्गाने आपला प्रकोप दाखविला आहे. यापासून जोपर्यंत बोध घेणार नाही. तोपर्यंत मानव समाज कधीही सुरक्षित असणे शक्य नाही. आमच्या पूर्वजांनी अशा अनेक संक्रमित आजारांना तोंड दिलेले आहे. त्यांच्याशी लढता लढता आयुर्वेदिक उपचार ही सांगितलेली आहेत. हे आयुर्वेदिक उपचार सर्वसामान्य माणसाला समजावेत, त्याचा सहज अर्थबोध व्हावा यासाठी संबंधित आजार आणि त्यावरील उपचार या अनुषंगाने काही देवता आणि त्यांच्या पौराणिक कथा निर्माण झाल्या आहेत. या देवता आजच्या आधुनिक युगातही आपले वैज्ञानिकत्व टिकून आहे. भारतीय पौराणिक कथेमध्ये ज्या अनेक देवी देवता आहेत. त्यातीलच एक देवी म्हणजे चामुंडा, ही प्रेतासनावर विराजमान असते. हिचे वाहन प्रेत दाखवण्या पाठीमागे कदाचित असे कारण असावे की, चामुंडा ही संहार देवी असून तिच्या भयंकर संहार सत्रा नंतर असेच संक्रमित आजार पसरत असावेत आणि असे संक्रमित आजार जेव्हा निर्माण होतात. तेव्हाचा चामुंडेच्या पायाखाली असलेल्या प्रेताप्रमाणे निपचित पडून राहावे. अन्यथा मानव समूहाला कायमचे निपचित व्हावे लागेल. हाच जणू संदेश त्या मूर्तीतून दिला गेला असावा. चामुंडा देवी प्रमाणेच संक्रमित आजाराच्या वेळी घ्यावयाची काळजी आणि सुरक्षितता तसेच स्वच्छते संदर्भाने संदेश देणारी एक देवी म्हणजे ती माता शीतला होय. या माता शीतला देवीची मूर्ती नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यात दशरथेश्वर मंदिराच्या बाह्यांगावर पाहावयास मिळते. ही देवी आयुर्वेद आणि आध्यात्म यांची यथायोग्य सांगड घालताना दिसून येते.
3) मंदिर दशरथेश्वेर या नावाने ओळखले जाते. दशरथ यांचा ईश्वर म्हणजे दशरथेश्वेर असा अर्थ होतो. विशेषतः ईश्वर हा शब्द केवळ शिवा सोबतच जोडला जातो. जसे गुप्तेश्वर, केदारेश्वर, काळेश्वर, घृषणेश्वेर, सोमेश्वेर ई. मुखेडचे मंदिर एक तर दशरथ नावाच्या कोणीतरी दाणी व्यक्तीने निर्माण कार्यात सहकार्य केले असावे असेही म्हणता येईल. परंतु प्राचीन भारतीयांची मानसिकता पाहता असे घडले नसावे. माझा निष्कर्ष असा आहे की, राम पिता दशरथ यांचे दैवत / ईश्वर या अर्थाने दशरथेश्वर असे नामाभिधान मिळाले असावे.
धर्मापुरीच्या केदारेश्वर मंदिरावरील मोहिनी की काली : एक शोध
भारतीय मूर्ती कलेचा इतिहास समजून घेण्यासाठी पुराणाचा अभ्यास असणे अनिवार्य आहे. कारण देवी-देवतांच्या नाना विधिरूपे पुराणानीच बहाल केलेली आहेत. त्यातीलच काही रुपे धर्मापुरीच्या केदारेश्वर मंदिरावर पाहावयास मिळतात. बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ तालुक्यातील धर्मापुरीच्या मंदिरावर असलेल्या एका देवी शिल्पास मोहिनीचे शिल्प असे अभ्यासकांचे म्हणणे असून हे मोहिनीचे शिल्प नसून कालीचे शिल्प आहे.
गावाजवळच एका खडकाळ शेतात चालुक्यकालीन कलेचा अप्रतिम अविष्कार असलेले केदारेश्वर मंदिर आहे. हे मंदिर म्हणजे धर्मापुरीतील जतन केलेले असे एकमेव मंदिर होय. नुकतेच या मंदिराचा पुरातत्व विभागाकडून जीर्णोद्धार करण्यात आला. अर्ध मंडप, मंडप, अंतराळ, गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. हे केदारेश्वर मंदिर चालुक्य राजा विक्रमादित्य सहावा याने बांधल्याची नोंद आढळून येते. मंदिर पश्चिमाभिमुख असून मंदिराच्या जंघा भागावर आकाराने पुष्ट असलेल्या शैव-वैष्णव तसेच शक्तांची मिळून एकूण 68 मूर्ती कोरलेल्या आहेत. त्यातील मंदिराच्या पश्चिम पूर्व कोपऱ्यात अर्थात अग्नेय दिशेला पूर्वेकडे तोंड करून दक्षिण दिशेकडून अनुक्रमे आठव्या क्रमांकाची सुमारे 102 सेंटिमीटर उंच आणि 46 सेंटिमीटर रुंद अशी कालीची संहार मूर्ती आहे. या मूर्तीस अभ्यासकांनी भस्मासुराला मारणारी मोहिनी आहे असे म्हटले असले तरी, मूळच्या मोहिनी आणि भस्मासुराच्या कथेशी ही कथा जुळत नाही. मूळच्या मोहिनी रूपातील विष्णूची कथा अशी आहे की, भस्मासुराला मारण्यासाठी विष्णूने अतिशय आकर्षक असे स्त्री रूप घेतले होते. भस्मासुरास शिवाने दिलेले वरदान असे होते की, " तो ज्याच्या मस्तकावर हात ठेवील तो भस्म होऊन जाईल." मिळालेल्या वरदानाच्या प्रचीती साठी भस्मासूर शिवाच्याच मस्तकावर हात ठेवण्यासाठी मागे लागला. तेव्हा शिवाचे रक्षण करण्यासाठी विष्णूने मोहिनी रूप घेऊन भस्मासुरा समोर आली असता; तिच्या अप्रतिम सौंदर्यावर भाळून भस्मासुराने मोहिनी समोर विवाहाचा प्रस्ताव ठेवला. त्या वेळी "मी एक नर्तकी असून मला नृत्यात प्रवीण असलेल्या व्यक्ती सोबतच लग्न करावयाचे आहे." असे मोहिनीने म्हटल्यामुळे भस्मासुराने मोहिनीस नृत्य शिकवावे अशी विनंती केली. त्याच्या विनंतीस होकार देत मोहिनी भस्मासुरास नृत्य शिकवू लागली. अशा पद्धतीने मोहिनी रूपातील श्रीविष्णूने भस्मासुरास नृत्यास भाग पाडले. नृत्याच्या विविध मुद्रेत मोहिनीने (विष्णूने) स्वतःच्या मस्तकावर अचानक हात ठेवला व मिळालेल्या वरदानास विसरून तसेच कृत्य भस्मासुरा कडून झाले आणि स्वतःच्याच डोक्यावर हात ठेवताच भस्मासुर जागीच भस्म झाला. हे विश्लेषण पाहता प्रस्तुत मूर्ती मोहिनीची असावी अशी यत्किंचित ही शक्यता नाही. केदारेश्वर मंदिरावरील सदरील मूर्तीचे अवलोकन केले असता. श्यामा रहस्य या ग्रंथातील कालिच्या वर्णनाप्रमाणे चतुर्भुज, मुंड माला विभूषित, घोर दंतावली, पुष्ट आणि उन्नत स्तना असलेली, असे वर्णन सांगितलेले आहे. प्रस्तुत शिल्पात स्त्रीरूपी देवता राक्षसाच्या मुखवरील त्वचा सोलून काढीत असल्याने ती मोहिनी रूप होऊ शकत नाही. तर या शिल्पातील स्त्री देवता अलिढासनातील स्थानक मूर्तीत चतुर्भुज असून प्रदक्षणा क्रमाने उजवा हात चेहऱ्यावरील कातडी सोलून काढीत आहे. तर उजव्या वरच्या हातात त्रिशूल किंवा खट्वांग प्रमाणे तुटलेले शस्त्र दिसते आहे. डाव्या वरच्या हाताने राक्षसाने मारलेल्या खडगास वरच्यावर रोखून धरलेला असून खालच्या डाव्या हाताने राक्षसाचे केस गच्च धरलेले आहेत. देवीची शरीररचना प्रमाणबद्ध सुंदर असली तरी, बाहेर आलेले सुळे दात, त्रिशूल किंवा खट्वांग, शरीरावर रेंगाळणारी मुंड माला या लक्षणांवरून ती काली असून मोहिनी ठरत नाही. वामन पुराणात रूरू नावाच्या असुराने काली वर आक्रमण केले असता तिने आपल्या खट्वांगाने त्याला मारले व त्या असुराचे कानापासून पायापर्यंतचे कातडे सोलून काढून त्या कातड्याच्या वादी बनविल्या आणि त्याने आपल्या जटा बांधल्या. असा उल्लेख आलेला आहे. या कथानकावरून ही मूर्ती कालीची आहे, हे स्पष्ट होते. वामन पुराणातील या कथानकाप्रमाणे मूर्तीतील देवीने डाव्या हाताने राक्षसाचे किंवा दैत्याचे केस धरून उजव्या हाताने त्याच्या चेहऱ्यावरील त्वचा पूर्णपणे सोलून काढलेली आहे. त्यामुळे राक्षसाची कवटी दिसत असून डोळे कवटीच्या खोबणीतून बाहेर आलेली आहेत. तसेच नाकाचे हाड ही स्पष्ट दिसते आहे. ओढून काढलेली त्वचा गळ्याजवळ एकत्र जमलेली असून त्वचेचा नाकावरील भाग, डोळ्यांची बुबुळे असलेली पोकळ जागा तसेच ओठ ही कोरलेले दिसतात.
शिल्पकलेच्या दृष्टीने प्रस्तुत शिल्प निर्माण करणे ही कलाकाराच्या कलेची कसोटी होती असे म्हणावे लागेल. कारण या शिल्पात चेहऱ्यावरून सोलून काढली त्वचा दाखविण्याचे कसब सामान्य शिल्पीचे नक्कीच नाही. धर्मापुरीच्या केदारेश्वर मंदिरास भेट दिल्यास नक्कीच हे शिल्प आपले लक्ष वेधून घेणारे असणार आहे हे निश्चित. नेहमी देवतेच्या रूपा वरून राक्षस शोधत असतो पण इथे राक्षसा वरून देवतेची ओळख पटली हे विशेष आहे. रुरू सिद्ध झाल्या वरच काली पूर्ण झाली असे म्हणावे लागेल.
टीप :- या शिल्पा संबंधी मराठवाडा इतिहास परिषदेच्या 40 व्या अंकात शोधनिबंध सादर करण्यात आला आहे. अभ्यासूंनी मूळ शोधनिबंध पहावा.
नवरात्र हा सण देवी दुर्गेचा!! महिषासूर नावाच्या म्हशीच्या तोंडासारख्या राक्षसावरील मिळवलेल्या विजयाचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो.
आख्यायिकानुसार
राक्षसांच्या वाढत्या अत्याचारांचा नाश करण्यासाठी समस्त देवतांनी दुर्गेची निर्मिती केली. ह्या आगाऊ
महिषासुराने तिच्याशी लग्न करण्याची इच्छा व्यक्त केली. पण दुर्गेने लग्न करण्याआधी एका युद्धामध्ये स्वतःला हरवण्याची अट महिषासुराला घातली. इथेच फसला तो.... हे युद्ध ९ दिवस आणि ९ रात्र चालले होते. दहाव्या दिवशी दुर्गा देवीचा विजय झाला!
तेव्हापासूनच
उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत पूर्वेपासून पश्चिमेंपर्यँत देवी सामर्थ्य व शौर्याचप्रतीकच झालेली दिसते!
महिषातकरी येन पूजिता स जगतप्रभूं.... अर्थात ज्याने महिषासुरमर्दिनी ला पूजिले तो जगाचा स्वामी होतो...! हे ही रूढ झाले असेल... बऱ्याचदा पूजेअंती/ युद्धविजयप्राप्ती करिता तत्कालीन वीरराजे महाराजे महिषासुरमर्दिनीला म्हशीं/रेड्याचाच बळीसुद्धा देत!!!
याचे काल्पनिक का असेना पण उदाहरण म्हणून अगदी अलीकडील बिग बजेट असलेल्या बाहुबली चित्रपटाचे देता येईल😎 यात भल्लाळदेव युद्धाच्याप्रारंभी एक घाव दोन तुकडे करत महाकाय रेड्याचा कार्यक्रम करतो....
तर त्यांचाच भाऊ बाहुबली आधुनिकप्रगल्भते चा दाखला देतांना प्राणिप्रेम व्यक्त करत अवघ five ml blood sample देत रेड्याला जीवदान देतो!🤣🤣😂😂(हे पाहून त काही जणांनी बाहुबली ला देशद्रोही, सेक्युलर,पुरोगामी ही ठरविले असेल🙉🙊🙈)
असो...
थोडक्यात सांगायचे झालं तर राज्य,राजवट कुठलीही असो...
चौल-चालुक्य असो की होयसळ...
चंदेल असो की परमार...
राष्ट्रकूट असो की यादव....
देवीचं महिषासुरमर्दिनी स्वरूप हे प्रचंड लोकप्रिय होतं...
म्हणूनच आजही त्या त्या राजवटीच्या अस्तित्वातच्या ठिकाणी महिषासुरमर्दिनी च देखणं रूप शिल्प/मूर्ती रुपात आपल्याला दर्शन देते म्हणजे देतेच! आपल्या देशातलं कुठलंही म्युझियम महिषासुरमर्दिनीच्या मूर्ती शिवाय अपूर्णच म्हणावं लागेल! तर काही ठिकाणी पूर्णपणे झीज झालेल्या मूर्ती ही दिसतील, बरं ह्या ओळखन ही अगदी सोपं आहे ४ ते १० हात, प्रत्येक हातात काहींना काही शस्त्र आहेच,
पायथ्याशी चिरफाड झालेला महिषासुर त्याच्या बाजूला दुर्गेच वाहन आक्राळ विक्राळ सिंह.... बस ऐवढंच,....
शेवटी जाता-जाता...बरं त्या सर्वच हातात शस्त्रच आहे...ऐकाही हातात ती दांडिया ची टिपरी नाहीये त्यामुळे ते हल्ली आडमाप मेकअप करून दांडियाचा धांगडधिंगा कुठून आला माहिती नाही!!
🤦🏽♂️🙈🙊🙉
नवरात्रोत्सवाच्या मनस्वी शुभेच्छा..
आदिशक्ती महादेवी
नवरात्र उत्सवानिमित्त इथल्या काही लेण्या, मंदिरांतून टिपलेली आदीशक्तीची ही काही रूपं.
सुरुवात करूयात ती वैदिक कालखंडाच्याही आधीपासून असलेल्या स्त्री शक्तींपासून.
लज्जागौरी
लज्जागौरी ही स्त्रीच्या प्रजनन शक्तीचे प्रतिक. वैदिक कालखंडाच्याही अगोदरपासून अशा मूर्ती प्रचलित होत्या. वैदिक कालखंडात ह्या प्रकारच्या मूर्ती तंत्रमार्गात समाविष्ट झाल्या. मुख्यतः ह्या मूर्तींना मस्तकाच्या जागी कमळ असते. तर काही वेळा ह्या मस्तकासह असतात. ह्या नग्न असून उपड्या बसलेल्या स्थितीत असतात. ह्या मूर्तींच्या अशा स्वरूपामुळेच ह्यांचे नष्टचर्य ओढवले. परकिय आक्रमकांबरोबरच स्वकीयांनीही ह्यांना नष्ट केले.
१. ही पेडगावच्या भैरवनाथ मंदिरातील लज्जागौरीची प्रतिमा. इ.स. साधारण १३ वे शतक. यादव राजवट.
हिच्या योनीतून दोन सर्प बाहेर आले असून ते पुरुष शक्तीचे प्रतिक आहेत.
२. ही वेरूळमधली रामेश्वर लेण्यातील (लेणी. क्र. २१ ) येथील नंदीपीठाच्या मागील बाजूस कोरलेली आहे. इ.स. ७ / ८ शतक.
सप्तमातृका
ब्राम्ही माहेश्वरीचैव कौमारी वैष्णवी तथा।
वाराही च तथेंद्राणी चामुंडा: सप्तमातरः॥
सप्तमातृका मूळाच्या अनार्य देवता. कोकणात ह्यांनाच साती आसरा अथवा
जलदेवता म्हणत असावेत. सृजनशक्तीची ही प्रतिकं. यातल्या ब्राह्मी, कौमारी,
ऐन्द्राणी आणि वैष्णवी ह्या वैदिक अंश असलेल्या तर माहेश्वरी, वाराही,
चामुंडा ह्या मूळच्या अवैदिक अर्थात अनार्य अंशाच्या. काही वेळा सात
मातृकांबरोबरच आठवी नारसिंहीही दिसते.
सप्तमातृका ह्या नेहमी पट ह्या स्वरूपात दिसतात. म्हणजे सुरुवातीला वीरभद्र
आणि शेवटी गणेश आणि मध्ये सात मातृका त्यांच्या बाळांसह. मातृका ओळखणे तसे
फार सोपे. मातृकांखालीच प्रत्येकीची वाहने कोरलेली असतात.
ब्राह्मणी - हंस
माहेश्वरी - बैल
कौमारी - मोर
वैष्णवी - गरूड
वाराही - वराह किंवा महिष. ही काही वेळा वराहमुखी पण दाखवली जाते.
ऐन्द्राणी - हत्ती
चामुंडा - प्रेत, शृगाल, कुत्रा किंवा घुबड
यातली चामुंडा सर्वात सुप्रसिद्ध. कदाचित चालुक्यांची ती कुलदेवता असल्याने तीला मानाचे स्थान मिळालेय. कंकालस्वरूप शरीर, लोंबलेले स्तन, पोटात असलेला विंचू (हे तिच्या सतत जागृत असलेल्या भुकेचे प्रतिक) आणि पायांतळी प्रेत ही तिची सर्वसाधारण लक्षणे. सप्तमातृकापटांसह ही एकच मातृका स्वतंत्ररीत्या कोरलेलीही बर्‍याच वेळा आढळते.
वेरूळच्या 'रावण की खाई' (लेणी क्र. १५) मधील सप्तमातृका पट
३. ब्राह्मणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी अनुक्रमे हंस, बैल, मोर आणि गरूड ह्या वाहनांसह
४. वाराही, ऐन्द्राणी आणि चामुंडा अनुक्रमे वराह, हत्ती आणि घुबड ह्या वाहनांसह
वेरूळ येथील कैलास एकाश्ममंदिरातील यज्ञशाळेतील सप्तमातृका
५. वीरभद्र (नंदी), ब्राह्मणी (हंस) आणि माहेश्वरी (बैल)
६. कौमारी आणि वैष्णवी अनुक्रमे मोर आणि गरुडासह
७. वाराही (महिष), ऐन्द्राणी (हत्ती) आणि चामुंडा (शृगाल अथवा कुत्रा)
८. सप्तमातृकापट कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर
९. पूर्णपणे उभ्या स्थितीतील सप्तमातृकापट, वेरूळ
१०. चामुंडा, सोमेश्वर मंदिर, पिंपरी दुमाला (१३ वे शतक)
११. चामुंडा, भुलेश्वर मंदिर, यवत (१२ -१३ वे शतक)
१२. चामुंडा, कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर (११-१२ वे शतक)
१३. खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातीलच अजून एक देखणी चामुंडा
सप्तमातृकांसोबतच नंतरच्या काळात गणेशाचे स्त्रीरूपसुद्धा तंत्र पंथात समाविष्ट झाले. विनायकी अथवा गणेशिनी ह्या नावाने हे रूप ओळखले जाते.
१४. पाटेश्वर येथील विनायकी, साधारण १४ वे शतक
१५. भुलेश्वर येथील विनायकी
सरिता देवता
भारतात नद्यांनासुद्धा देवता मानले जाते. गंगा, यमुना आणि सरस्वती ह्या तीन प्रमुख सरिता देवता. ह्या आपल्याला वेरूळ येथे कोरलेल्या दिसतात. गंगेचे वाहन मकर, यमुनेचे कूर्म तर सरस्वतीचे कमळ
१६. मकरारूढ गंगा
१७. कूर्मारूढ यमुना
१८. कमलारूढ सरस्वती
१९. वेरूळ येथील रामेश्वर लेणीतील (क्र. २१) गंगेचे अप्रतिम शिल्प
२०. यमुना, धुमार लेणे (लेणी क्र. २९), वेरूळ
पार्वती
बहुतेक वेळा पार्वतीची मूर्ती ही उमा-माहेश्वर अशा स्वरूपात आढळते.
स्वतंत्रपणे कोरलेल्या तीच्या अगदी मोजक्या मूर्ती आढळतात. पार्वतीचे वाहन
गोधा अर्थात घोरपड, पार्वतीच्या भोवती पाच अग्नी दाखवतात. ४ यज्ञकुंडातले
अग्नी आणि पाचवा सूर्य. शंकर हा पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी तीने
पंचाग्नीसाधन करून कठोर तप केले अशी पौराणिक कथा.
२१. वेरूळ येथील लंकेश्वर लेणीतील पार्वती. लक्षपूर्वक पाहिल्यास पार्वतीच्या एका हाती गणेश तर दुसर्‍या हाती शिवपिंडी दिसेल. भोवती अग्नी धगधगत असलेले दिसतील, वाहन गोधा
२२. पार्वती, धुमार लेणे (लेणी क्र. २९), वेरूळ
अन्नपूर्णा
हे ही देवीचेच एक स्वरूप. पार्वतीचा अवतार. आपल्या घरी अन्नपूर्णा सौख्य
आणि समृद्धी घेऊन येते अशी समजूत. तिची सर्वसाधारण लक्षणे म्हणजे एका हातात
पळी तर दुसर्‍या हाती कणीस, तर कधी कमंडलू. खिद्रापूरच्या मंदिरात
अंतराळाच्या भिंतीत अन्नपूर्णेची पळी हातात घेतलेली एक सुरेख मूर्ती आहे.
दुर्दैवाने माझ्याकडील ते छायाचित्र खराब झाले.
२३. वेरूळच्या कैलास एकाश्ममंदिरातील प्रदक्षिणापथाच्या भिंतीत कोरलेली अन्नपूर्णा
लक्ष्मी
लक्ष्मी म्हणजे धनाची देवता. हिंदू धर्मात ती कोठून आली हे विवाद्य आहे. काही जण ती जैन तर काही जण ती बौद्ध धर्मातून आली असे मानतात तर बरेच जण ती मूळची हिंदू धर्मातीलच असे मानतात. माझ्यापुरते मी ती सप्तमातृकांतील वैष्णवीतून उत्क्रांत झाली असावी असे मानतो.
लक्ष्मीचे सर्वपरिचीत स्वरूप हणजे गजान्तलक्ष्मी.
सरोवरातील कमळपुष्पावर आरूढ लक्ष्मीला दोन गजांकडून जलाभिषेक होत आहे हे तिचे स्वरूप.
२४. गजान्तलक्ष्मीचे सर्वात सुंदर रूप वेरूळ येथे शिल्पांकित केलेले आहे.
२५. गजान्तलक्ष्मी, कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर
२६. गजलक्ष्मी, रावण की खाई (लेणी क्र. १५)
२७. लक्ष्मी, यज्ञशाळा, कैलास लेणे, वेरूळ
दुर्गा
हे शक्तीचे सर्वात सुप्रसिद्ध स्वरूप. हिचे वाहन सिंह. आदिशक्तीने निरनिराळी रूपे घेऊन राक्षसांचा संहार केला. पैकी महिषासुराचा वध करणारी ती दुर्गा अथवा महिषासुरमर्दिनी. हिला ८, १०, १६ किंवा १८ हात दाखवतात. हिची आयुधे म्हणजे ढाल, तलवार, त्रिशूळ, धनुष्य, अंकुश, बाण, मुंड, अक्षमाळा, दंड, शंख, पद्म, चक्र, परशु. पैकी चक्र हे विष्णूकडून तर त्रिशूळ हे शंकराकडून तिला मिळाले असे मानतात. दुर्गेची रूपे केवल दुर्गा व महिषासुरमर्दिनी अशा दोन्ही स्वरूपात दिसतात. केवल दुर्गा म्हणजे सिंहारूढ असणारी दुर्गा तर महिषासुरमर्दिनी ह्या रूपात ती महिषाचा संहार करताना दाखवली जाते.
आता दुर्गा व महिषासुरमर्दिनीची विविध रूपे पाहूयात.
२८. दुर्गा, यज्ञशाळा, वेरूळ
२९. दुर्गा, रावण की खाई (लेणी क्र. १५) वेरूळ
३०. दुर्गा, सिद्धेश्वर मंदिर, कायगाव टोके (१८ वे शतक)
३१. महिषासुरमर्दिनी, कैलास लेणे वेरूळ, येथे महिष राक्षस स्वरूपात दाखवलाय तर त्याचे महिष असणे हे डोक्यावरील दोन शिंगांद्वारे सूचित केलेय.
३२. महिषासुरमर्दिनी, कैलास लेणे, वेरूळ
३३. महिषासुरमर्दिनी, रामेश्वर लेणे, लेणी क्र. २१, वेरूळ
३४. महिषासुरमर्दिनी, कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर
३५. महिषासुरमर्दिनी, भुलेश्वर मंदिर, यवत
३६. महिषासुरमर्दिनी, चांगावटेश्वर मंदिर, सासवड, १३ वे शतक
आतापर्यंत ढोबळमानाने आपण काही रूपे अगदी संक्षिप्त स्वरूपात पाहिली. भैरवी, सरस्वती, हरिती, ज्येष्ठा गौरी, अंबिका अशी अजूनही काही रूपे आहेत त्यावर परत कधीतरी.
छान, लेख आणि फोटोंच्या निमीत्ताने नवरात्रात देवींच दर्शन सोबत इतिहासाच जरास ज्ञान मिळण्याचा योग धन्यवाद. अशात मराठी विकिवरील गौरीपूजन लेखाच्या निमीत्ताने जरा गूगल शोध झालेलाच आहे तर या निमीत्ताने काही शंकांची माहिती अनुषंगिक विषयांतराचा भाग म्हणून कुणी देऊ शकल्यास हवी आहे.
१) सबंध भारतात मिळून किमान ९ प्रकारच्या गौरीपूजनाच्या परंपरा आढळल्या त्या खालील प्रमाणे
*विवीध गौरी आणि त्यांची व्रते:
**ज्येष्ठा गौरी
**करवा चौथ - हे गौरी गणेशाशी संबंधीत व्रत असण्याबद्दल दुजोरा हवा
**जयपार्वती व्रत - आषाढ महिन्यातील गूजराथेतील व्रत - अधिक माहिती हवी
**स्वर्णगौरी व्रत - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक - अधिक माहिती हवी
**चैत्र गौरी - अधिक माहिती हवी
**सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश - अधिक माहिती हवी
**मंगळा गौरी - अधिक माहिती हवी
**केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू - अधिक माहिती हवी
**ललिता गौरी - अधिक माहिती हवी
**लज्जा गौरी -
१ अ) लज्जा गौरीचे पूजन होत होते असे इतिहास विषयक लेखांवरून वाटते या पूजनाचे आणि व्रताचे नेमके स्वरूप काय होते;
१ आ) लज्जागौरीचा आणि इतर गौरी पूजन प्रथांचा आपापसात काही संबंध आहे का ?
१ इ) भारत भरातील सर्व गौरी पूजने परस्परांशी संबंधीत असतील तर हे संबंध नेमके कोणते आणि हि सर्व प्रकारची गौरी पुजने वेगवेगळ्या दिवशी होण्याची कारणे काय असावीत
१ उ) ज्येष्ठा गौरींच्या बाबतीत गौरी आणि महालक्ष्मी हि दोन्ही नावे प्रचलीत दिसतात; बर्‍याच ठिकाणी गौरी हे पार्वती स्वरूप असल्याचे उल्लेख येतात तर लक्ष्मी ही विष्णू पत्नी मानली जाते तर यात काही सरमिसळ/ गल्लत होते आहे का ?
लज्जागौरीचे पक्षी योनीदेवतांचे / मातृदेवतांचे पूजन वैदिक काळाआधीपासून होत होते. डेक्कन कॉलेजातील ताम्रपाषाण विथिकेमध्ये इनामगाव उत्खननात मिळालेल्या स्त्री देवतेची मातीपासून तयार केलेली मूर्ती (टेराकोटा) आहे जी मी स्वतः पाहिली आहे. डेक्कन कॉलेजच्या संग्रहालयातील विथिंकेवर कधीतरी धागा काढण्याचा विचार आहे.
लज्जागौरी वर रा. चिं. ढेरे यांनी याच नावाचे एक पुस्तक लिहिले आहे त्यात आपल्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे बहुधा मिळतील. मी ते पुस्तक वाचलेले नाही, संग्रहीपण नाही. पैसाताई अधिक माहिती देऊ शकेल.
बाकी गौरी म्हणजे पार्वती. शुभ्र हिमालयाची ती मुलगी म्हणून गौरी हे नाव.
प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना
ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरुडासना
माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना
श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरी वृषवाहना
ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता
लज्जागौरी प्रतिमेतिल सर्प पुरुष शक्तीचे प्रतिक कसे ?
लज्जागौरी प्रतिमेतीलच असे नव्हे तर एकूणांतच हिदू मिथकांत सर्पांना प्रजननाचे प्रतिक (symbol of fertility) मानले गेले आहे. ह्याशिवाय येथे सर्प योनीतून बाहेर आले असून स्त्रीने ते धरून ठेवले आहेत. साहजिकच ते पुरुष शक्ती दर्शवत असावेत.
थोडा आणखी विदा हवा कारण स्त्रियांना फर्टिलिटी सीमबोल/गॉड असे म्हटले जाते अर्थात ही अनार्याची वा जेंव्हा देव न्हवते तर निव्वळ निसर्ग दैवत गणला जात होता त्याकालीन बाब आहे आणि लज्जा गौरी जर अनार्या-अवैदिक असेल तर ती स्वत:च सिम्बोल ऑफ़ फर्टिलिटी ठरते व पुरुष हां होर्न गॉड ऑफ़ हंटिंग म्हणजेच शिंग असलेला शिकारिचा देवता ठरतो. पुरूषाचे हे शिंग चित्र व मूर्तिमधे प्रामुख्याने डोक्यावर दाखवलेले असे आणखी कुठे नाही :)
म्हणून एकाच ठिकाणी दोन दोन साप ही कलात्मकता नसून इतर काही दर्शवत असावेत असा संशय उरतो
अजून विदा काहीच नाही. मूळात ही प्रतिमा बर्‍याच उशिरा घडवली गेली आहे. यादवकाळात, साधारण १३ व्या शतकात. तेव्हा लज्जागौरीच्या प्रतिमा घडवणे जवळपास बंद झाले होते शिवाय त्या काळात आर्य-अनार्य, वैदिक- अवैदिक लागू होण्याचा काही प्रश्नच नाही
लज्जागौरी: हे स्त्रीच्या जननशक्तीचे देवतास्वरूप आदिम काळापासून जवळपास सर्व जगभर मानले गेलेले. रेणुका, यल्लम्मा, एकवीरा, जोगुळांबा, सांतेरी ही सगळी एकाच मातृशक्तीची रूपे मानली गेली आहेत. सांतेरी ही वारूळस्वरूपात पुजली जाते. वारूळ ही भूमीची योनी तर नाग हा पुरुषतत्त्वाचे प्रतीक मानला गेला. मुरुगन, खंडोबा, जोतिबा, रवळनाथ, भैरव हे क्षेत्रपाल त्यामुळे नागरूप मानले जातात. वारूळ आणि नाग हे स्त्री-पुरुष मीलनाचे आणि जननशक्तीचे प्रतीक ठरले. वारुळात रहाणारा नाग लज्जागौरीच्या शिल्पात का असावा त्याचं हे कारण आहे.
http://www.misalpav.com/node/25606 या धाग्यावरील प्रतिसादात काही माहिती लिहिली होती. ती इथे पेस्ट करीत आहे.
आसरा हा शब्द अप्सरा यावरूनच आला आहे. आणि मूळ मातृकांनाच लोकव्यवहारात
साती आसरा हे नाव मिळाले. नुकतेच पं महादेवशास्त्री जोशी यांचे "भारताची
मूर्तीकला" हे पुस्तक हाती आले आहे. त्यात ते म्हणतात की या मातृका म्हणजे
ब्रह्मा, शिव, स्कंद, विष्णू, यम, इंद्र, रुद्र यांच्या क्रियाशक्ती आहेत.
त्या आपापल्या स्वामींचीच आयुधे व वाहने धारण करतात. या ७ जणींत
महालक्ष्मीचा अंतर्भाव केला की त्या अष्टमातृका होतात. काही लोक
महालक्ष्मीच्या जागी योगेश्वरी किंवा चर्चिका यांची स्थापना करतात.
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा |
वाराही च तथेन्द्राणी चामुंडा सप्तमातरः ||
असा त्यांचा उल्लेख असलेला श्लोक आहे.
या सप्तमातृकांच्या रक्षणासाठी एका बाजूला वीरभद्र तर दुसर्‍या बाजूला गणपती असतो. या सार्‍या वर्णनावरून त्या मूळ अनार्यांच्या देवता असाव्यात हे स्पष्ट आहे. या मुलांचे रक्षण करणार्‍या मातृका आहेत तशाच "बालघातिनी माता" सुद्धा वर्णन केल्या आहेत. त्यांच्यात पूतना चे नाव आहे. त्यावरून साती आसरांनी पाण्यात ओढून नेले किंवा कोणाचा बळी मागितला इ. कहाण्या प्रचलित झाल्या असाव्यात.
प्रत्येक मातृकेचा एक प्रिय वृक्ष असतो पाणवठ्याजवळ किंवा डोंगरकपारीत मातृकांची स्थाने असतात.विवाह वगैरे मंगलकार्यात सुपार्‍या मांडून मातृकापूजन करतात. तसेच सुलभ प्रसूतीसाठीही मातृकापूजन केले जाते. उत्तर भारतात या मातृका १६ मानल्या गेल्या आहेत. आणि तिकडे मातृकापूजन जास्त लोकप्रिय आहे.
स्त्रीरूपी गणेश/विनायकीबद्दल ढेरे म्हणतात की लक्ष्मीची मोठी बहीण म्हटलेली अलक्ष्मी (ज्येष्ठा) हिचे रूप विनायकाप्रमाणेच (गजमुख, लंबोदर इ.)वर्णन केले आहे. अलक्ष्मीचे सर्व गुण लक्ष्मीच्या उलट सांगितले आहेत. गणेश हा जसा विघ्नकर्ता आणि नंतर विघ्नहर्ता मानला गेला तशीच लक्ष्मी आणि अलक्ष्मी ही एकाच देवतेची द्वंद्वात्मक रूपे आहेत. अलक्ष्मी विघ्ने आणणारी देवता मानली गेली आहे. तशीच बालघातिनी सप्तमातृकांमधीलही एक मातृका मानली गेली आहे. उद्दालक मुनीने तिच्याशी विवाह करून तिच्या अशुभ आवडी पाहून तिचा त्याग केला अशी एक कथा आहे. गणेशाचे एक नाव ज्येष्ठराज आहे. तर लक्ष्मीबरोबर गज हे असतातच. अशा गजान्तलक्ष्मीचे चित्र दाराच्या पट्टीवर कोरण्याची पद्धत होती. असा हा लक्ष्मी, ज्येष्ठा आणि गणेश यांचा परस्पर संबंध आहे. या शिल्पांमध्ये मुळात कदाचित या अलक्ष्मीला स्थान दिलेले असावे. जे काळाच्या ओघात स्त्रीरूप गणेश असे मानले गेले.
विष्णु, महेश इ. देवांना त्यांची रूपे आणि गुण बहुधा गुप्तकाळात मिळाले. तशाच मातृकांनाही गुप्तकाळात सध्याची नावे आणि गुण शिल्पे तयार करण्यासाठी म्हणून दिले गेले असावेत. मातृकापूजा ही त्याच्याही फार आधीची. वेगळ्या नावांनी आणि मुख्यतः बालघातिनी स्वरूपात, त्यांनी मुलांचा घात करू नये म्हणून त्यांची पूजा आदिम काळापासून केली जात होतीच. आधीच्या काळात पूतना, षष्ठी, शकुनी, ज्येष्ठा (दु:सहा) शीतला, मातंगी इ मातृकांची नावे होती. स्कंद हा मातृकांचा पुत्र आणि मुळात तोही बालग्रह मानला गेला होता. नंतरच्या काळात त्यांच्या भीतीने पूजा करायचा रिवाज विसरला गेला आणि त्यांना आताचे वरद रूप मिळाले.
अशी काही शिल्पे आहेत का की शिल्प कालावधी आधीचा असण्याची शक्यता असेल आणि संस्कृतातील मिथक रचनेचा संभाव्य काळ नंतरचा असेल. जाणून घेण्याचा उद्देश हा की काही लोककथा संस्कृत मिथकांनी दखल घेण्या पुर्वी पासूनच्या असू शकतील का ? कारण असंख्य भारतीय शिल्पातून अ‍ॅक्रॉस इंडीया प्रतिकांचा नेमकेपणा काटेकोरपणे जपला गेला असावा असे वाटते. ज्या काळात चित्रकलेसाठी कागदासारखे एका ठिकानाहून दुसर्‍या ठिकाणी चित्र नेण्याचे चांगले माध्यम नव्हते. संस्कृत जाणणार्‍या प्रत्येकाला स्वतःला शिल्पकला येत नसेल आणि शिल्पकला येणार्‍या प्रत्येकाला संस्कृत येत नसेल. एकच शिल्पकार कितीही म्हटले तरी त्या काळात अडवळणाच्या जागी जाऊन किती लेण्यांचा अभ्यासकरून लक्षात ठेऊन पुन्हा दुसर्‍या जागी जाऊन सेम टू सेम प्रतिकांची शिल्पे बनवणार.
अर्थात मातीच्या अथवा दगडाच्याही ट्रांसपोर्टेबल छोट्या छोट्या प्रतीमा बनवून दुसर्‍या शिल्पकारांना डेमोसाठी म्हणून उपलब्ध केल्या जाण्याची तुरळक शक्यता असू शकेल पण तसे असेल तर तसा उल्लेख कुठे मिळतो का ?
अशी काही शिल्पे आहेत का की शिल्प कालावधी आधीचा असण्याची शक्यता असेल आणि संस्कृतातील मिथक रचनेचा संभाव्य काळ नंतरचा असेल
तशी बरीच आहेत. मुख्यतः अवैदिक शिल्पे उदा. गणेश वगैरे. अर्थात ही शिल्पे घडवली गेली तदनंतर. पण काही उत्खननांत हत्ती मुखाची टेराकोटा शिल्पे आहेत. शिवाय योनी, लिंग आदी जननशक्तीसंदर्भातही बरीच शिल्पे सिंधू खोरे, राखीगढी, इनामगाव,, नेवासा इथल्या उत्खननांमध्ये मिळाली आहेत. अशा प्रकारची शिल्पे नंतर वैदिकांमध्येही समाविष्ट झाली.
अर्थात मातीच्या अथवा दगडाच्याही ट्रांसपोर्टेबल छोट्या छोट्या प्रतीमा बनवून दुसर्‍या शिल्पकारांना डेमोसाठी म्हणून उपलब्ध केल्या जाण्याची तुरळक शक्यता असू शकेल पण तसे असेल तर तसा उल्लेख कुठे मिळतो का?
तसे काही उल्लेख नाहीत पण एकंदरीत मौर्यकालीन शिल्पकलेवर ग्रीक, रोमन शैलीचा मोठा प्रभाव होता. संस्कृतींचे आदानप्रदान व्यापारानिमित्ताने इकडून तिकडे होत राहिल्यामुळे शिल्पशास्त्रातही तदनुषंगाने बदल घडत गेले.
हिंगुळा देवीचे बलुचिस्तान येथील हिंगलज (पाकिस्तान) येथे मूळ स्थान आहे. गुप्तरूपाने राहत असलेल्या शंकरास पार्वतीने हिंगुळा नदीच्या ठिकाणी शोधून काढले.
हिंगुळा देवीचे बलुचिस्तान येथील हिंगलज (पाकिस्तान) येथे मूळ स्थान आहे. गुप्तरूपाने राहत असलेल्या शंकरास पार्वतीने हिंगुळा नदीच्या ठिकाणी शोधून काढले. यामुळे हिंगुळा क्षेत्राला हे नाव प्राप्त झाले. या ठिकाणी सतीचे ब्रह्मरंध्र गळून पडले होते. म्हणून हे एक शक्तिपीठ म्हणून मानले जाते.
वज्रेश्वरी ही महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाची देवी. या देवीचे स्थान पालघर जिल्ह्य़ामधील वसई येथील वडवली या गावात आहे. हा परिसर वज्रेश्वरी या नावानेच प्रसिद्ध आहे. देवीचे मंदिर उल्हास नदीच्या तीरावरच्या टेकडीवर आहे. या देवतेस वज्रेश्वरी नाव कसे प्राप्त झाले यासंबंधी कथा दिगंबर स्वामी रचित ‘वज्रेश्वरी माहात्म्य’ या पोथीत सापडते.
पोथीनुसार प्राचीनकाळी वज्रेश्वरी भागात घनदाट जंगल होते. त्या वेळी तानसा नदीच्या भागात उग्रसुर नावे एक दैत्य राज्य करीत होता. या दैत्यास सिंहमार आणि कलिकाळ हे पराक्रमी पुत्र होते. शक्तीने धुंद झालेले हे असुर सर्वत्र धुमाकूळ घालू लागले आणि त्यामुळे ऋषीमुनींच्या यज्ञयागादी कर्मात त्यांचा त्रास होऊ लागला. वारंवार विघ्न आणणाऱ्या या दैत्यांचा कायम बंदोबस्त करण्यासाठी या ऋषीमुनींनी देवीची कृपा संपादन करण्याचे ठरवले. त्यांनी यज्ञास आरंभ केला. या यज्ञाचे ऋत्विज वशिष्ठमुनी होते. यज्ञ समारंभात विविध देव-देवतांचे मंत्रोच्चारांनी आवाहन करण्यात आले. सर्व देवतांना हविर्भाग मिळाला. मात्र इंद्रास आवाहन करण्याचे राहून गेले. वशिष्ठांनी हे हेतुत: परस्पर केले असे समजून क्रोधित झालेल्या इंद्राने त्यांच्यावर वज्र प्रहार केला.
इंद्र झाला कोपायमान
मम नामें का न दिले हवन?
आतां निश्चये मी विंध्वसीन
हा त्रिचांडी याग
वसिष्ठावरी सोडिता वज्र
पार्वतीने गिळिले समग्र
म्हणोनि वज्रेश्वरी नाम
पार्वतीही पावली
वसिष्ठांवर फेकलेले वज्र पार्वतीने गिळले म्हणून तीस ‘वज्रेश्वरी’ हे नाम प्राप्त झाले. वज्रेश्वरीचे सांप्रत असलेले मंदिर पेशवेकालीन असून पोर्तुगीजांवर जय मिळवल्यावर चिमाजी अप्पा यांनी सुभेदार शंकराजी केशव यांच्यातर्फे जीर्णोद्धार केला. वरील माहात्म्यामधील कथा पाहिल्यावर मुंबादेवी माहात्म्याची आठवण होते. येथे ही देवी दैत्याचा नाश करण्याच्या हेतूने पृथ्वीतलावर येते आणि त्याचा नाश करते. वज्रेश्वरीमाहात्म्य हे पेशवेकाळात वसईच्या मोहिमेनंतर कधीतरी लिहिले गेले असावे. वज्रेश्वरी ही दैवज्ञ ब्राह्मण (सोनार), पाचकळशी, सुतार आणि वाडवळ, सूर्यवंशी क्षत्रिय इत्यादी ज्ञातींची कुलस्वामिनी आहे.
नवनाथांच्या पोथीमधील आठव्या अध्यायात वज्रेश्वरी आणि हिंगुळजा या देवींचे उल्लेख आढळतात. या पोथीनुसार गोरक्षनाथ आणि या दोन्ही देवींमध्ये युद्ध झालेले दिसते. या युद्धात गोरक्षनाथांचा जय होतो आणि हरलेल्या या दोन्ही देवींना गोरक्षनाथ येथेच कायम राहण्याचा आदेश देतत. हिंगुळा देवीचे बलुचिस्तान येथील हिंगलज (पाकिस्तान) येथे मूळ स्थान आहे. गुप्तरूपाने राहत असलेल्या शंकरास पार्वतीने हिंगुळा नदीच्या ठिकाणी शोधून काढले. यामुळे हिंगुळा क्षेत्राला हे नाव प्राप्त झाले. येथील देवी अष्टभुजा असावी, असे अनुमान अनेक संशोधक आणि तज्ज्ञांचा आहे. या ठिकाणी सतीचे ब्रह्मरंध्र गळून पडले होते. म्हणून हे एक शक्तिपीठ म्हणून मानले जाते.
हिंगुळा पुराणात या देवीची माहिती दिली आहे. रावणावर विजय मिळवून आल्यावर तो या देवीचे दर्शन घेण्यासाठी गेला होता. त्या वेळी देवीच्या दूतांबरोबर रामाचे युद्ध झाले व त्यास माघार घ्यावी लागली. मग त्याने देवीची प्रार्थना केली आणि मग देवीने त्यास दर्शन दिले. राम ज्या मार्गाने या देवीचे दर्शन घेण्यासाठी गेला, त्या मार्गावर अनेक तीर्थे उत्पन्न झाली. या देवीचे भारतात बरेच भक्त आहेत. मुसलमान बंधू हिला नानीबिबी म्हणून भजतात.
चौल येथील हिंगुळा देवी ही बौद्ध विहारात पाहायला मिळते. बौद्ध विहारात एका हिंदू देवतेचे स्थान कसे असू शकते? कोणत्याही धर्माचे पवित्र ठिकाण असो, त्या ठिकाणी इतर दैवतांची स्थापना केल्याने त्या दैवताचे पावित्र्य काही कमी होत नाही. ते ठिकाण सदैव पवित्र असते. याचे उदाहरण म्हणजे कार्ले येथील एकवीरा देवी होय. कार्ले येथे बौद्ध विहार व भारतामधील सर्वात मोठा चैत्य आहे. या लेणींसमोर या देवीचे एक लहानसे मंदिर पाहावयास मिळते. सह्य़ाद्रीखंडानुसार अदितीने तप केल्यावर शंकराने तिच्यावर प्रसन्न होऊन तुझा अवतार भूतलावर इश्वाकू वंशातील रेणुराजाच्या घरी होईल असे म्हटले. तसेच तुझे मूळ नाव रेणुका असे असेल व तू भूतलावर एकवीरा या नावाने प्रसिद्ध होऊन तुला पाच पुत्र होतील, हेदेखील सांगितले. दुसऱ्या एका समजुतीप्रमाणे रेणुकेच्या पोटी परशुराम हा एकच वीरपुत्र जन्म पावला म्हणून तिला एकवीरा म्हणतात. ही देवी कोळी, कासार, पाचकळशी, सुतार आणि वाडवळ, चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू, इत्यादी ज्ञातीमात्रांची देवी आहे.
या देवीचा अग्रपूजेचा मान कोळी समाजाचा असतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात अनेक रामोशी कोळी यांनी आपले मूळ गाव सोडले आणि स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी येथे येऊन हातभार लावला. या कोळी समाजाच्या स्थलांतरामुळे या देवीचेही स्थलांतर झाले असावे.
अंकन जावरा (म.प्र.) येथून मिळालेल्या मातृदेवी प्रतिमेंत झाले असल्याचे आपण पाहिले आहे. वैदिक काळांत देखील देवीचा स्तन म्हणजे अक्षय कल्याणप्रद, व रत्नांचा निधी असून त्याच्या योगाने सर्व रमणीय वस्तूंचे सौंदर्य वृद्धिंगत होते ही विचारसरणी आढळते. ऋग्वेदांत सरस्वतीच्या अशा प्रकारच्या स्तनांची
पिण्याकरितां मागणी केली आहे (ऋग्वेद एक १६४.४९; सात ९६,४). १०) गजलक्ष्मी ही बसलेली (ग.सं.सं. १५.८७१) किंवा उभी (ल.सं.सं.ओ. २३६) दिसते. कुठे ती अर्धनारीश्वर, विष्णु आणि स्कंदांबरोबर मिळते (म.सं.सं. ३४.२५२०) तर कुठे कुबेरांबरोबर उभी दिसते (म.सं.सं. ४४.३१४५).
गुप्तकालीन नाण्यांवर दिसणाऱ्या लक्ष्मीचा मागेंच उल्लेख झाला आहे. या काळाच्या एक सुवर्णप्रतिमेंत ती यक्षासह दिसते (चित्र १०५).
वसुधारा (रे.चि. तेहतीस १९)
शुंग आणि कुषाण काळांत दोन मासे हातांत घेऊन अभय मुद्रेत उभी असलेली एक देवी बरीच लोकप्रिय होती. हिच्या प्रतिमा मातीच्या जास्त असत. त्यांचे काही साचे देखील आपल्या हातीं लागले आहेत, पण त्या मानाने तिच्या दगडी मूर्ती बोटावर मोजण्या इतक्याच आहेत (चित्र १०६). पाषाण प्रतिमांत या देवीबरोबर घट आणि छत्र ही दाखवतात." या देवी संबंधी समकालीन वाङ्मयांत सापडणारे उल्लेख अद्यापि समोर आलेले नाहीत. एवढेच सांगणे शक्य वाटते की ही देवी म्हणजे लक्ष्मीचेच एक रूप असावे. ऐश्वर्याचे प्रतीक घट हिच्याजवळ असल्यामुळे आधुनिक विद्वानांनी हिला 'वसुधारा' हेनांव दिले असावे. विशेष आश्चर्याची गोष्ट ही कीं कुषाण काळानंतर ही देवी अगदी गुप्त होते. बौद्धांच्या महायान मताच्या वसुधारेंशी हिची संगती लावणे योग्य होणार नाही.क
वसुधारेप्रमाणे एकानंशा ही कुषाण काळापासून लोकप्रिय होती; फरक एवढाच की गुप्तकाळांपासून वसुधारा गुप्त झाली पण एकानंशा नामभेदानें आजही विद्यमान आहे. जगन्नाथाच्या हाततुटक्या तीन मूर्ती मधली सुभद्रा या नांवाने ओळखली जाणारी देवी जुनी एकानंशा आहे. हिच्या संबंधी विस्तृत चर्चा आम्ही अन्यत्र केली आहे. येथे तिचा संक्षेपांत आढावा घेऊ.
गोकुळांत नंदाच्या घरी यशोदेच्या पोटी जन्मास आलेली मुलगी कृष्ण-बलरामाची बहीण एकानंशा म्हणून प्रसिद्धी पावली. वसुदेवाने कृष्णाला गोकुळांत ठेऊन तिला मथुरेत आणले व तिचा प्राण घेण्याचा प्रयत्न करीत असताना ती कंसाच्या हातांतून निसटली व दुर्गेच्या रूपांत प्रगट होऊन तिने त्याला कृष्णाच्या अस्तित्वाची सूचना दिली ही प्रसिद्ध कथा आहे. पण या कथेचे दुसरे असे ही एक रूप आहे की देवकीच्या विनंतीला मान देऊन कंसाने तिला सोडून दिले व यादव राजकुमारी म्हणून ती पुढें बरीच वर्षे जगली आणि वायुपुराणांप्रमाणे तिचे लग्न दुर्वास ऋषींबरोबर झाले. हरिवंशांत या दोन्ही कथाचे संकेत मिळतात. (८/०१) (३.) সকচ (ক
कृष्ण व बलरामाप्रमाणें ती कुणाचा अवतार होती हा वादांचा विषय आहे. काही ग्रंथ तिला निद्रा, आर्या, कोटवती सारख्या लोक देवीचा अवतार मानतात तर भागवत संप्रदायांप्रमाणे ती वैष्णवी महामाया किंवा लक्ष्मीचे रूप होती. तिसरे
२६०
व मत शैवाचे आहे. ते तिचा भद्रकाली उमा किंवा पार्वतीशी संबंध लावतात. एकूण एकानंशेसंबंधी वैष्णव आणि शैव अशी दोन मतें प्रचारात आली. एका मताप्रमाणें ती त्रिशूल, खड्ग, मद्यपात्र आणि कमळ घेतलेली, विंध्य पर्वतात राहणारी व चोर, ठक, लुटारू आणि इतर जंगली लोकांची आराध्य देवी झाली. दुसऱ्या मताने तिला श्रीकृष्णाचा प्राण वाचविणारी कृष्ण बलरामाची बहीण म्हणून यादवांच्या कुलदेवीच्या रूपात उचलून धरले. दोघा भावांच्यामधे उभी असलेली त्यांची बहीण या रूपात ही इकडे पूजली जाऊ लागली.
मश्रेच्या कुषाण कालीन कलेत हिची दोन्ही रूपे प्रचलित होती, अर्थात् दुर्गा रूपाला मान्यता जास्त मिळाली. त्याचा आपण योग्य ठिकाणी विचार करू. कृष्ण बलरामाच्यामधे उभी असलेल्या एकानंशेच्या मथुरा संग्रहालयात तीन (म.सं.सं.यू ४५, १५ ९१२, ६७.५२९), राजस्थानातील नांद शिवलिंगावर एक पटना संग्रहालयातील एक (सं.सं. पुरा ११३०१) आणि कराची संग्रहालयांतील एक अशा एकूण सहा कुषाण किंवा उत्तर कुषाणकालीन प्रतिमा मिळाल्या आहेत. येथे देवी द्विभुज असून दोघां भावांच्यामधे अभय मुद्रेत उभी आहे (उदा. रे.चि. पंधरा ६).
गुप्तकाळात लिहिलेल्या बृहत्संहिता या ग्रंथांत एकानंशेची तीन रूपें वर्णिली आहेत. ५० एक द्विभुज असून दुसरे चतुर्भुज व तिसरे अष्टभुज आहे. द्विभुज रूपांत तिचा डावा हात कटिविन्यस्त असून उजव्यात कमळ आहे. दुसऱ्या रूपांत तिच्या हातात कमळ, पुस्तक, वर आणि अक्षमाला आहेत, व तिसऱ्यात कमंडलू, धनुष्य, कमळ पुस्तक, वर, बाण, दर्पण आणि अक्षमाळा असावयास हवी. उघड आहे की प्रथम रूप वैष्णव परंपरेचे असून तिसरे शैव परंपरेचे आहे.
एकानंशा आणि गजलक्ष्मी :
हरिवंशात एका ठिकाणी दोन भावांच्यामधे उभ्या असलेल्या एकानंशेची तुलना दोन हत्तींमधे उभ्या लक्ष्मी बरोबर केली आहे. या वाङ्मयीन उल्लेखांचे महत्त्व राजस्थानच्या आमझरा येथून मिळालेल्या प्रतिमेस पाहिल्यावर त्वरित पटतें. राजस्थानच्या या प्रतिमेंत कृष्ण बलरामांच्यामधें नेमकी गजलक्ष्मीच दाखविली आहे. ५२
दक्षिणेत बदामीच्या लेण्यात एकाच शिलापट्टांवर गजलक्ष्मी आणि महिषमर्दिनी एकानंशेची दोन्ही रूपें-एकत्र कोरलेली मिळतात."p
माता
मातृदेवीच्या प्राचीन परंपरेचा उल्लेख आपण या प्रकरणांच्या सुरुवातीलाच केला आहे. कुषाणकाळांत मातृपूजनांचा बराच प्रचार होता. लोकधर्मात त्यांचे महत्त्वाचे स्थान होतें. आपल्या सध्याच्या माहितीच्या कक्षेत कुषाण काळाच्या सुमारें बत्तीस प्रतिमा येतात. साधारणपणें त्यांचे वर्गीकरण खालील प्रमाणें करता येईल-
१) मुलाला घेऊन आसनांवर बसलेली एकटी माता :
5700-018 हिचे उपप्रकार निम्नांकित होत
क) बकऱ्याचे तोंड असलेली देवी (म.सं.ई. २, ई. ३) (चित्र १०७)
ख) मानवमुखी देवी, टोपलींत मूल (म.सं.ई. ४)
ग) तोंड तुटलेले, टोपलींत मूल (म.सं.ई. ५)
२६५
१५.११७९, ३४.२४९१,५६.४२५५, वगैरे) पुष्कळदा माता दिसते. वाङ्मयांत माता व कार्तिकय याचा बराच जवळचा संबंध आढळतो. कार्तिकेयाबरोबर असलेल्या मातेच्या वरील प्रतिमांत एक घागर नक्की आढळते व तेथे असलेल्या मातांपैकी एकीचे तोंड सिंहाचे किंवा वाघाचे असते (चित्र ११०). महाभारताच्या वन, शल्य व अनुशासन पर्वांत स्कंदाच्या कथा आलेल्या आहेत. त्या वरील प्रतिमांची ओळख पटविण्यांस बरीच मदत करतात, व खालील निष्कर्ष काढणें सोपे जाते -
१) येथे दिसणाऱ्या क्रूरमुखी माता 'अशिव' वर्गाच्या आहेत. या त्या असाव्यात ज्यांनी स्कंदाला आपला मुलगा मानले होते.
२) मातृकांसह कातिकेयाचे पूजन 'वीराष्टक' आणि 'वीर नवक' या रूपांत होत असे. ५८
३) कार्तिकेयाजवळ दिसणारी घागर त्याच्या बरोबर उत्पन्न झालेल्या सोन्यांचे किंवा सुवर्णकुंडांचे प्रतीक आहे, ज्याचा त्याच्या जन्माशी फार जवळचा संबंध आहे. ५९
४) घागरीवर ठेवलेले मेंढ्याचें डोके (ल.सं.सं.ओ. २५० चित्र ११०) त्याचें सहावे व सर्वश्रेष्ठ मस्तक आहे." किंवा त्याचे खेळणें आहे. अग्नीचे 'नेगमेय' नांवाने मेंढ्याचे रूप घेऊन आपल्या मुलांस खेळविले होते. "
मातांसंबंधी वाङ्मयीन उल्लेख :
पौराणिक साहित्यांत मातांच्या लांबलचक याद्या दिलेल्या आहेत. काही याद्यांचा संग्रह डॉ. वासुदेवशरण अग्रवाल यांनी आपल्या 'भारतीय लोक धर्म' या ग्रंथांत केलेला आहे. ६२ यांचे अवलोकन केल्यांस मातांच्या नांवाविषयी खालील गोष्टी नजरेंत भरतात :
क) शारीरिक वैशिष्ट्यांची द्योतक नांवें (उदा. काकी, बिडाली, शकुनि, गजजिह्निका, वगैरे).
ख) स्वभाव व कार्याची द्योतक नावें (क्रोधिनी, हासिनी, महानादा, धाविनी, चंचला, वगैरे).
ग) मूर्तिशास्त्रांच्या दृष्टीने सहायक नावें (बर्हिध्वजा, प्रेतयाना, शव बिभीषणा, लांबलावती, इत्यादि).
घ) ऐश्वर्याची अमूर्त प्रतीकें (कीर्ती, ही, शांती, पुष्टी, इत्यादि).
ङ) सर्वव्यापकत्व, सर्वशक्तिमत्ता यांची द्योतक नावें (जगन्माता, त्रैलोक्यमोहिनी आदिशक्ती, वगैरे).
च) संबंधद्योतक नावें. (देवमाता, दैत्यमाता, दिक्कुमारी, देवकन्या, पर्वतकुमारी, वगैरे).
छ) विशेष नांवे (मेना, एकानंशा, दुर्गा, माया, श्री, इत्यादि)
वरील तालिकें पैकीं क, ख, व, घ ची नांवे मत्स्यपुराण, काश्यपसंहिता, अंगविज्जा, वायुपुराण, वगैरे जुन्या ग्रंथात आढळतात, ग ची नांवे ही जुनी आहेत पण त्यांचा प्रचार कमी होता. पाचव्या नांवे 'महाविलयन' प्रक्रियेकडे संकेत करणारी आहेत.
वाङ्मय आणि प्रतिमांची संगती :
5. वाङ्मयाच्या प्रकाशांत हाती असलेल्या प्रतिमा तपासल्या, तर खालील प्रकारांची ओळख सहज पटते. -
२६६
१) पक्षिमुखी माता :
गरुड, पोपट व इतर पक्षी यांची तोंडें असलेल्या माता कुषाणकालीन पट्टांवर (म.सं.सं. ३२.२३२१) दिसतात (चित्र १०९). याची नांवे अंविज्ञ्जा, पद्मपुराण, मत्स्यपुराण व विष्णुधर्मोत्तरपुराणांत मिळतात.
२) पशुमुखी माता :
वाघ किंवा मांजरा प्रमाणें बारीक कान, पसरलेले जबडे, आणि लहान डोळे असलेल्या एकाधिक प्रतिमा आपल्या परिचयांच्या आहेत (उदा. म.सं. ३४.२४९१). हरिवंश, विष्णुधर्मोत्तर आणि पद्मपुराणांत 'बिडाली' व 'मार्जार वकों' चे उल्लेख आहेत. हरिवंशात दैत्यमातेला 'सिंहिका' असें म्हटले आहे. राहू हा तिचाच मुलगा होय.
नोंद करण्यांसारखी गोष्ट म्हणजे हाती आलेल्या याद्यांत मेषमुखी देवीचा उल्लेख मिळत नाही. कुषाण काळांत तिच्या प्रतिमा मात्र बऱ्याच दिसतात (उदा.म.सं.सं.ई. २ चित्र १०७). कदाचित या लोकदेवतेचा संबंध नेगमेषांशी असावा, किंवा ही त्याची शक्ती असावी. जैनांत या काळात नेगमेषाचे प्राधन्य होते. कार्तिकेयांचेही एक नांव नेगमेय आहे.
३) मुलें असलेली माता :
मुलांनीं घेरलेल्या देवीस हारिती म्हणून म्हणण्यांचा विद्वानांचा आज साधारण कल आहे (उदा. म.सं.सं. एफ ३०). हारिती पांचशें मुलें असलेली एक यक्षिणी होती. हिचा नवरा पञ्चिक गंधार देशाचा होता. मुळांत अत्यंत क्रूर स्वभावाची ही यक्षिणी बुद्धाच्या प्रभावानें पुढे 'शिशुसंरक्षिका' देवी झाली. मथुरेच्या कुषाण कलेंत मुलांसह दिसणाऱ्या सर्व देवी बौद्धच असल्या पाहिजेत असें धाडसाचे विधान करण्यांस आपल्या जवळ भक्कम पुरावा नाही.
आमच्या मतें ही एक लोकदेवी आहे जिचा उल्लेख विष्णुधर्मोत्तर पुराणांत 'बहुपुत्रा' किंवा 'बहुपुत्री' या नांवांने, मत्स्यांत 'पुत्रमंडिका' आणि हरिवंशात 'द्विपुत्रा' या नांवाने मिळतो. शिशुसंरक्षण करणाऱ्या या लोकदेवतेस पुढें निरनिराळ्या संप्रदायांनी आपल्या जवळ केले. आजही आपल्याकडे श्रावणांत अनेक शिशूनी परिवेष्टित असलेल्या 'जीवती' किंवा जीवन्तिकेची पूजा आग्रहानें केली जाते.
४) क्रूरमुखी माता :
महाभारतांत एका वर्गाच्या मातांना 'अशिवा' असें म्हटले आहे. अग्निपुराणांत चारांचा नामनिर्देश पूर्वक उल्लेख असून पुढें हैं ही सांगितले आहे कीं कार्तिकेयांबरोबर यांचे पूजन घरांच्या बाहेर (वास्तुबाह्य) करावे. पूतना, रेवती, शुष्करेवती, चंडा, यक्षिणी, राक्षसी, पिशाची, वगैरे लोकदेवता या वर्गात मोडतात, कुषाण कलेत यांच्यापैकी काहीचे अंकन असणे संभवतें.
५) लक्ष्मीच्या रूपांत माता :
मुलांस कडेवर घेऊन बसलेल्या कमल धारिणी लक्ष्मीचा मागें उल्लेख केला आहेच (म.सं.सं. एफ्. २६, १४.४९९ रे. चि. एकतीस १०)
६) मद्यपात्र घेतलेल्या माता :
: किरण सम्हा
या वर्गाच्या प्रतिमेंत मूल दिसत नाही. उजवा हात अभय मुद्रेत असून डाव्यांत मद्याचा पेला असतो. (म.सं.सं.
२६७
१४.४१०, १५.९०३, १५.८७६, २९.१९७२, १८.१५२८ वगैरे) या वर्गातील सर्व माता मानवमुखी आहेत. मद्याच्या पेल्यामुळे यांचा संबंध कुबेराशी लावता येतो. एका शिलापट्टांवर (म.सं. १८.१५३८) या वर्गातील देवी बरोबर कुबेर दिसतो.
खरे म्हणजे कुबेराचा संबंध तिन्ही वर्गाच्या म्हणजे मुलें घेतलेल्या, मद्याचा पेला घेतलेल्या (रे. चि. तेहतीस १८) किंवा कमल धारण करणाऱ्या मातांशी होता (ल.सं.सं. ओ. २४१ चित्र १०३).
गुप्तकाळांत या मातृकांच्या प्रचारास ओहोटी लागून निराळ्या मातृकांचा उदय होतांना दिसतो.
सप्तमातृका
वामनपुराणांप्रमाणें सप्तमातृकांची उत्पत्ती देवीनें केलेल्या सिंहनादापासून झालेली आहे. त्याचे स्वरूप खालील प्रमाणे देतां येईल. ६७
उत्पत्तिस्थान
मातृका
लक्षण
१ मुख
ब्रह्माणी
हंसयुक्त विमान, अक्षसूत्र, कमंडलू
२ ईक्षण (डोळे)
माहेश्वरी
त्रिनेत्र, त्रिशूल, सर्प, वाहन बैल
३ कंठ
कौमारी
मोराचे पंख, शक्ती, वाहन मोर
४ बाहू
वैष्णवी
शंख, चक्र, गदा, खड्ग, धनुष्य बाण, वाहन गरुड
५ पाठ
वाराही
मुसळ, दाढा बाहेर निघालेल्या, शेषनागावर स्थित
६ स्तन
माहेंद्री
वज्र, अंकुश, वाहन हत्ती
७ हृदय
नारसिंही
आयाळ फटकारणारी, नखें असलेली
याप्रमाणें आदिशक्तीपासून सात मातृका उत्पन्न झाल्यानंतर शिव तेथे आला व देवीने त्याला शत्रूकडे दूत म्हणून पाठविण्याचे ठरविले. शिवाला दूत केले म्हणून देवीला अथवा देवीच्या एका रूपाला 'शिवदूती' हे नांव प्राप्त झाले. मार्कंडेय पुराणांप्रमाणें चंडिकेपासून जी शक्ती उत्पन्न झाली तिचा आवाज शंभर कोल्ही ओरडण्यांसारखा (शिवाशत निनादिनी) होता. हिलाच शिवदूती असे अभिधान मिळाले. ६८
पौराणिक वाङ्मयांत मातृकांचा पसारा बराच वाढला. साधारणपणें असे म्हणता येईल कीं गुप्तोत्तर काळांत प्रसिद्ध असलेल्या प्रत्येक धार्मिक पंथाच्या मुख्य देवाला शक्तिरूपानें या परिसरांत स्थान मिळाले. वाढत्या काळांबरोबरच मातृकांचा आकडाही वाढत गेला. नंद (शा) निशम्य
सुरुवातीला ही संख्या ७ व काही ठिकाणी ८ अशी होती, पुढे १६, ३२ व ६४ अशी झाली." देवी भागवतांत ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा याबरोबर आठवी माता लक्ष्मी म्हणून सांगितली आहे. या मुख्य सातांच्या नावातही काही बद्दल मतभेद आहेत. नारसिंही, शिवदूती, योगेश्वरी, वारुणी व कालिका या नांवावर हे मुख्यतः मतभेद दिसतात. देवी भागवतांत ३२ मातृकांची जी यादी दिली आहे तिच्यावर नजर टाकल्यास या वाढणाऱ्या पसाऱ्याची थोडी कल्पना येईल.
मातृकांची रूपें, वाहनें व आयुर्धे यांचा तुलनात्मक तक्ता पुढीलप्रमाणें देता येईल. अर्थात चाचणी म्हणून यांत फक्त चारच पुराणांचा समावेश केला आहे.
२६८
* बत्तीस मातृकांची यादी-देवी भागवत, १२.११.३१.३५
विद्या
नंदा
दंडि
शंकरार्धशरीरिणी
ही
पोषिणी
मुंडि
नारायणी
पुष्टी
ऋद्धिणी
इंदुखंडा
त्रिशूलिनी
प्रज्ञा
कालरात्रि
शिखंडिनी
पालिनी
सिनीवाली
महारात्रि
निशुंभशुभमथिनी
अंबिका
कुहू
भद्रकाली
महिषासुरमर्दिनी
हादिनी
रुद्रवीर्या
कपर्दिनी
इंद्राणी
शुभा
प्रभा
विकृति
रुद्राणी
नारी
सप्तमातृका प्रतिमांचा विकास' :
याची सुरुवात कुषाणकाळांपासून दिसू लागते (म.सं.सं.एफ्. ३८). येथेंच सात मातांच्या बरोबर स्कंदही दिसतो. कधी माता बसलेल्या (म.सं.सं. एफ् ३९) किंवा उभ्या असतात व संख्येतही न्यूनाधिक्य असू शकते. पण स्कंदाबरोबर असलेल्या या मातृकांची स्वतंत्र अशी वाहनें किंवा आयुर्धे कुषाणकाळांत दिसत नाहीत, सुमारे पाचव्या सहाव्या शतकांत स्कन्दांची जागा शिवाने घेतलेली दिसते. मध्यप्रदेशांतील पठारी जवळ असलेल्या टेकडीत सुमारें पाचव्या शतकांत कोरलेल्या शिलापट्टावर सप्तमातृकांबरोबर ललितासनांत बसलेला ऊर्ध्वलिंगी शिव दिसतो. शिवाच्या डावीकडे असलेल्या या सात प्रतिमा एक तर फार झिजलेल्या आहेत व दुसरें त्यांची वाहनें ही येथे नाहीत. श्री. अग्रवाल यांच्या मतें शिवाजवळ कमळाचा दांडा घेतलेली ब्राह्मी, दुसरी महेशी, तिसरी वैष्णवी व सातवी चामुंडा आहे. चामुंडेच्या पायाखाली प्रेत दिसत नाही. सप्तमातृकांबरोबर अजून गणपतीही आलेला दिसत नाही. या पट्टावर असलेल्या महाराज जयत्सेन याच्या दहा ओळींच्या अभिलेखांत या देवीचा उल्लेख 'भगवतो मातरः' अशा शब्दांत केलेला आहे.
गुप्तकालीन सप्तमातृकांचा दुसरा टप्पा देवगढाजवळ दोन ठिकाणीं पहाता येतो. प्रथम म्हणजे नाहरघाटी येथील अभिलिखित शिलापट्टावर पुढील क्रमांप्रमाणें मातृका दिसतात- वीणाधर शिव, कमलासना ब्राह्मी, सिंहावर बसलेली महेशी (हे विशेष महत्त्वाचे होय. सिंह आणि शिवाचा संबंध आपण मागे पाहिला आहे), मोरावर कौमारी, गरुडावर वैष्णवी, एका पशूवर वराहमुखी वाराही, हत्तीवर ऐन्द्री, चतुर्भुज चामुंडा आणि शेवटी दोन हातांचा गणपती. जवळ जवळ अशाच प्रकारचे दुसरें शिल्प देवगढाजवळ राजघाटी येथे आहे. या ठिकाणी काही मातृका मूल घेतलेल्या असून सर्वप्रथम मांडी भोवती गुंडाळलेला उदरबंध असलेल्या ऊध्वरेतस् वीरभद्राचे (शिवाचे) दर्शन होते व शेवटी द्विभुज गणपती आहे.
कोणत्याही चिन्हां व्यतिरिक्त फक्त सात माता अंकित करण्याची कुषाणकालीन पद्धत गुप्तकाळांत विदिशा येथें रूढ होती. येथून मिळालेल्या सात मातृकाशिल्पांपैकी सहा गुजरी महाल ग्वाल्हेर येथे व एक नव्या दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयांत आहे. या सगळ्या देवी भद्रासनांत बसलेल्या असून प्रत्येकी जवळ मूल आहे. या गटांबरोबर स्कंद असल्यास तो मिळालेला नाही.
गुप्तकाळांत घडविलेल्या सप्तमातृकांच्या स्वतंत्र प्रतिमा राजस्थान व गुजराथ येथून मिळाल्या आहेत. त्याची नोंद खालील प्रमाणे आहे.:
सप्तमातृका प्रतिमांचा विकास
माहेश्वरी
ऐन्द्री
कौमारी
वाराही
चामुंडा
स्कंदमाता
आग्नेयी
षष्ठी
(दुर्गा
सिंहवाहिनी देवी
पश्चिमोत्तर भारतांतील दुर्गा व सिंहवाहिनी देवी
पार्वती
किराती किंवा भिल्लीण
सरस्वती
गंगायमुना
गौरी :
गोधा किंवा घोरपड ही गौरी प्रतिमा ओळखण्याची खूण असली तरी सगळ्या मूर्ती लक्षणग्रंथाशी बरोबर जुळतातच असे नाही. उदाहरणार्थ अल्हाबाद संग्रहालयांत असलेल्या एका प्रतिमेंत कमळ, त्रिशूल व घट अशी आयुधं असून सामान्य उजवा हात वरदमुद्रेत आहे. पायाखाली गोधा दिसते. नालंदा (बिहार) येथून मिळालेल्या एका धातुप्रतिमेत देवीच्या हातांत माळा, त्रिशूल आणि घट आहेत. सामान्य उजवा खंडित आहे. कदाचित तो वरद असेल. तिच्या पायाशी घोरपड असली तरी आजुबाजूस हरिण व सिंह आणि प्रभावळीत चंद्र सूर्य आहेत. १०७
उत्तर भारतात देवीच्या काही अशा प्रतिमा आढळतात ज्यात द्विभुज देवी मांडी घालून तप करतांना बसलेली असते. अभय मुद्रेत उचललेल्या तिच्या उजव्या हातात माळा असते आणि डाव्यात घट. तिची मांडी योगपट्टाने बांधलेली असते (ल.सं.सं. ५४.१४८ चित्र ११९).
ब्रिटिश म्यूझियम, लंडन येथे पालकलेंची एक उत्कृष्ट मूर्ती आहे. जिचे खालचे दोन हात खंडित असून वरच्या दोन हातात लहानसा दंड व आरसा आहे. देवीच्या पायाशी गणपती आणि कार्तिकेय उभे आहेत, कोणतेही वाहन मात्र नाही (सं.सं. १८७२,७-१,५४).
ही सर्व पार्वती किंवा गौरीची रूपे समजावयास हरकत नाही. पतिरूपांत शंकराची प्राप्ती व्हावी म्हणून लग्नाअगोदर कठोर तप करणाऱ्या पार्वतीला गौरी, उमा किंवा तपस्विनी पार्वती या नावांने ओळखतात. तिच्या पायाशी असलेली 'गोधा' (घोरपड) ही तिची मुख्य ओळख आहे. 'पंचाग्निसाधन' करणारी, सिंह आणि हरिण यामध्ये उभी असलेली व उचलेल्या अतिरिक्त हातांत शिवलिंग आणि गणपती घेतलेली गौरी अनेक शिल्पांत आढळते. तिच्याबद्दल पुराणांत आणि लक्षण ग्रंथातही बरीच माहिती आहे, पण तिच्याजवळ घोरपड कां, कशी व केव्हा आली, या प्रश्नांची उत्तरे मात्र सापडत नाहीत. वाङ्‌मयात गौरीची अनेक नांवे व रूपे उल्लेखिली आहेत. त्याचप्रमाणे तिच्या प्रतिमांत ही आयुधादि फरक दिसतात. या सर्वांची पूर्ण ओळख सर्वत्र पटत नसली तरी काही नक्कीच ओळखता येतात.
तिकडे वळण्याच्याआधी पार्वतीच्या तपश्चर्येबद्दल एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षांत घेतली पाहिजे. पुराणातील वर्णनांप्रमाणे पार्वतीने विवाहाच्या आधी आणि लग्नानंतर अशी दोनदा तपश्चर्या केली होती. कारणे मात्र वेगळी होती. तो प्रकार असा घडला.
हिमालय आणि मेना यांची मुलगी पार्वती मूळ रूपांत गोरी नसून सावळी होती. लग्नानंतर परस्पर क्रीडा करीत असताना तिच्या सावळेपणाचा उल्लेख करीत शंकर बोलला की, 'तू' मला आलिंगन दिले असताना जसे वाटते की जणु की काय एका काळ्या नागिणीने चंदनाला विळखा घातला असावा.
'भुजङ्गी वासिता शुद्धा संश्लिष्टा चन्दने तरौ'
- मत्स्य पुराण १५४.३
पार्वती भयंकर चिडली. दोघांचा कडक वाद झाला आणि पार्वतीने हा निश्चय करून घर सोडले की 'मी गोरी झाले तरच पुनः परत येईन'. तिने तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले व शंकराला शोभेल अशी 'गोरी' होण्याचा वर मागितला.
२८७
ब्रह्मदेवाने 'तथास्तु' म्हणताच तिच्या देहातून निळ्या रंगाची हातांत घंटा घेतलेली एक त्रिलोचना देवी प्रगट झाली व पार्वतीचा रंग बदलला. या 'घंटाधारिणी' नव्या देवीचे नांव 'कौशिकी' राजस्वती एक त्रिलोचना देवी प्राप्ट आतिच्या बाजूला पायाजवळ घंटा घेतलेली कौशिकी दिसते. अर्थात् या प्रकारच्या गौरी प्रतिमा पार्वतीच्या विवाहोत्तर तपाचे अंकन करतात असे म्हणता येईल. साहजिकच कौशिकीशिवाय असलेल्या गौरीच्या मूर्ती तिच्या विवाहापूर्वीच्या तपश्चर्येकडे संकेत करतात. (N.P. Joshi, T.P., pp.2-5) आतांपर्यंत गौरीच्या विवाहपूर्वीच्या तपाचे अंकन करणाऱ्या २४ व विवाहोत्तर तपाकडे बोट दाखवणाऱ्या १४ प्रतिमा समोर आल्या आहेत. (TP., p.57)
एकपाद तपस्विनी :
स्कंदपुराणातील वर्णनाप्रमाणे (स्कंद माहेश्वर २१.१३९-४३, पा.१२७) ज्या स्थानांवर शंकराने कामदेवाला भस्म • केले त्याच स्थानावर पार्वतीने एका पायावर नव्हे तर फक्त अंगठ्यावर उभी राहून तपश्चर्या केली होती. (एकांगुष्ठेन तदा दधार च तिजं वपुः) अशा प्रकारच्या एकूण सहा प्रतिमा आपल्याला माहित आहेत (रे.चि.श. २८). च
(T.P. p. 35, 57. L.D., pl. 4.3,4, pl. 5.1, fig. 19)
अपराजितपृच्छा, रूपमंडन, वगैरे लक्ष्मण ग्रंथात गौरीच्या बारा नांवाचे उल्लेख आहेत, पण त्यांना शिल्पात ओळखणे मात्र तितकेसे सोपे नाही व त्यांची विस्तृत चर्चाही आपणांस येथे करता येणार नाही. फक्त काही रूपांची ओळख करून घेऊ.
पार्वती गौरी :
अक्षसूत्र, शिव, गणपती आणि कमंडलू घेतलेल्या या गौरीच्या दोन प्रतिमा दाखवता येतील. (TP., p. 44)
उमागौरी :
हिच्याजवळ अक्षसूत्र, पद्म, दर्पण आणि घट असायला हवेत. अशा दोन प्रतिमा मिळाल्या आहेत. (T.P., p. 46) (रे.चि.श.२९).
सावित्री गौरी :
अपराजितपृच्छेप्रमाणे सावित्रीच्या हातांत अक्षमाला, पुस्तक, पद्म आणि कमंडलू असून ती चतुर्मुख असावी. चार तोंडे असलेली गौरी अद्याप मिळालेली नाही; पण फक्त आयुधांचा विचार केला तर गुजराथच्या रोडा येथून मिळालेल्या गौरीला सावित्री म्हणता येईल. (रे.चि.श. ३०)ар tо аnute!
(TP., p. 47; Catalogue part no. 21, p. 60) Ban
काही गौरी प्रतिमांत पुस्तकाबरोबरच सुक् (अग्नीत आहूती देण्यासाठी वापरली जाणारी टोकदार लाकडी पळी) ही आहे. सावित्रीचे ब्रह्मदेवाशी जवळचे नाते आहे. एतावता सुक् घेतलेल्या गौरीला ही सावित्री म्हणता येईल. (ढझ., झ. ४७)
सिद्धा आणि ललिता : जारी कि
TO अग्निपुराणाप्रमाणे (अनि०,५०.१४, पा. ९५) केळीच्या वनांत आणि अग्निशिवाय नसलेली गौरी हिला सिद्धा व स्कंदाच्या डोक्यावर एक हात ठेवून आरसा घेतलेली गौरी हिला ललिता असे संबोधन आहे. पूर्व भारतातील दोन
२५२
या निरनिराळ्या प्रतिमांचा अभ्यास केल्यांस असें विधान करतां येईल की जुन्या जगांत शक्तीची उपासना तीन रूपांत केली जात असे - एक तर संपूर्ण दिगंबर मनुष्य रूप, दुसरें तसेंच पण बाळांसह आणि तिसरे म्हणजे दिग्वासना स्त्री पण मुखांचे ठिकाणीं कमलासारखी फुलें, पशू किंवा पक्ष्यांचे तोंड असणें.
भारतात, विशेषतः मथुरेला अशा प्रकारच्या बऱ्याच मातीच्या प्रतिमा मिळाल्या आहेत. यापैकी मानवमुखी मूर्तीची समानता दुरेंगटेप' (कॅस्पियन समुद्राच्या दक्षिणपूर्व कोपऱ्याकडे सुमारे ४८ मैल पूर्वेला, अथवा अस्तरावादेतून सुमारे बारामैल उत्तर पूर्वेकडे) येथून मिळालेल्या ताम्रयुगीन प्रतिमेशी, आणि पक्ष्याची तोंडे असलेल्या आकृतीचे साम्य 'सूसा' येथून हाती आलेल्या प्रतिमेशी स्थापित केले जाऊ शकतें.
e जुन्या काळातील मातीच्या प्रतिमा वगळल्यास शक्ती उपासनेची प्रतीकें म्हणून खालील प्रतिमांकडे संकेत करता येईल का
अ) डॉ. व्ही.एस्. वाकणकर यांना जावरा (म.प्र.) येथून मेसोलिथिक काळाची मिळालेली मातृदेवीची मूर्ती. येथे लिए बसलेल्या देवीच्या उन्नत स्तनांतून दूधाच्या किंवा जीवनोपयोगी रसाच्या धारा सुटलेल्या दाखविल्या आहेत (जावरा आय बी ९)в нар дото
आ) प्रो. गोवर्धननाथ शर्मा अलाहाबाद यांना बेलनखोऱ्यात (उ.प्र.) लोहन्दनाला येथे मिळालेली 'अपर पॅलिओलिथिक' काळातील मातृदेवी.
इ) कौशांबी, अलाहाबाद येथून मिळालेली व्याघ्रमुखी मातृकेची धातुमूर्ती (अलाहाबाद सं.सं. ब्रोंझ नं. २३). येथे एका चौकोनी आसनांवर बसलेल्या देवीचा उजवा हात अभयमुद्रेत उचललेला असून डाव्या मांडीवर एक घोरपड (गोघा) बसलेली आहे.
ई) याच संग्रहालयांत काठीच्या मुठीसारखी २ ।। इंच २ इंच आकाराची तांब्याची एक वस्तू आहे. हिच्या बाजूवर चैत्यस्तंभ वगैरे निरनिराळ्या आकृत्या दिसतात. त्यामध्यें एक मातृदेवी आहे. ही वस्तू सुमारें इ.पू. दुसऱ्या शतकांतील असावी.
3) डॉ. लोएझेन बाईंना उत्तर शुंगकालातील ब्रोंझची एक मातृदेवी प्रतिमा १९५६ मधें पेशावर संग्रहालयांत आढळल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.'
मातृदेवी :
मूर्तीजिगंजच्या एका चकतीवर एक भक्त मातृदेवीला एक पक्षी (हंस किंवा मोर?) त्याच्या शेपटीवर पाणी सोडून समर्पण करीत आहे. सपड येथून मिळालेल्या चकतीवर थोडे निराळे दृश्य आहे. येथे देवीच्या उजवीकडे झाडाखाली एक झोपडी आहे. बाहेर ऋषी सारखा दिसणारा एक स्टूलासारख्या आसनावर बसलेला पुरुष एका स्रीला फळ (प्रसाद?) देत आहे. देवीच्या डावीकडून ही एक भक्त पुढे येत आहे. (रे.चि.शि. १)म S.P. Gupta RIA., Pl. 31, a,b,c,d, 56, pl. 23a, p. 62
THE S
या व्यतिरिक्त मृण्मूर्तीच्या रूपात मातृदेवीच्या किती तरी प्रतिमा मिळाल्या आहेत. दगडाची कोणतीही प्रतिमा अद्यापि हाती आलेली नाही, पण मातृपूजेशी जवळचा संबंध असलेल्या दगडी चकत्या (ring stones) मथुरा
२८८
प्रतिमांना सिद्धा, व स्कंदासह असलेल्या पाच प्रतिमांना ललिता म्हणून ओळखता येईल. मात्र यापैकी एकीचा हात स्कंदाच्या माथ्यावर ठेवलेला नाही (रे.चि.श. ३१, श.३२) (TP., pp. 46-47, pl. 6.2, fig. 33)
मनसा :
नागमाता मनसा ही प्रमुख रूपाने बंगालची देवी होय. कोणत्याही लोकदेवतेला शिष्ट धर्मात प्रवेश करतांना आपले बरेचसे संबंध वरच्या देवतांशी बसवावे लागतात. त्याप्रमाणें मनसेचा संबंध नागमाता कद्रु, नागांना वाचविणाऱ्या आस्तिकाची आई जरत्कारू, शेवटी शंकर, विष्णू व कश्यप मुनी इतक्याशी लावला गेला. आज बंगाल व आसामकडे तिचे घरोघर पूजन आहे. १०
पार्वतीनंतर मनसा एवढ्याचकरिता घेतली की तिच्याही प्रतिमेंत शिवलिंग व गणपती याची जोडी दिसते. साधारणतः हिची मूर्ती द्विभुज किंवा चतुर्भुज असते. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या प्रतिमेंत (सं.सं.ओ. २६३) ही द्विभुज असून हिच्या उजव्या हातांत अक्षमाला आणि डाव्यात कमंडलू आहे. तिच्या डोक्यावर सात फणांचा नाग असून आजुबाजूला चार चार साप दिसतात. हे आठ साप हिची एक महत्त्वाची ओळख आहे. नागाच्या वेटोळ्यात एक सुंदर घट आहे व पाठशिळेवर उजव्या बाजूला शिवलिंग आणि डाव्या बाजूला गणपती दिसतो.
मनसेचे एक नांव जगद्‌गौरी असे ही आहे. 'गौरी' या नांवामुळे तिच्या प्रतिमेत शिवलिंग आणि गणपती यांची जोडी आपण पाहिली आहे (याचा उल्लेख मागे केलेला आहे) ब्रह्मवैवर्तपुराणांत (ब्र.वै. ४५.१८, पा. २८४) तिला 'नागवेष्टित विग्रहा' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे देवीभागवतांत (दे. भा. ९.१.७१-७७, पा. ७८६) ती 'नागेन्द्रगणसंयुता' आहे. हिन्दी साहित्याच्या लोकपरंपरेत 'अष्टकुली' या नांवाने आठ नागांचे महत्त्व आहे. वासुदेवशरण अग्रवाल यांच्या दोन याद्या ही देतात (वा.श. अग्रवाल, प्राचीन भारतीय लोकधर्म, अहमदाबाद १९६४, पा. ७४) वर उल्लेखिलेल्या लखनऊ संग्रहालयाच्या प्रतिमेत देवीला घेरणारे हेच आठ नाग असावेत. पूर्व भारतात मनसा बरीच लोकप्रिय आहे. तिच्या तिकडे पुष्कळ प्रतिमा मिळतात त्यामध्ये आसामची एक मूर्ती उल्लेखनीय आहे. कलियाघाट-टी-एस्टेट येथून समोर आलेल्या या शिल्पात डोक्यावर नागफणा असलेल्या देवीच्या आजुबाजूला दोन उभे नाग आहेत विशेष म्हणजे तिच्या पायाखाली कमळ व त्याखाली एक हत्ती दिसतो. मनसेचे हत्ती वाहन थोडे विचित्र वाटते, पण पुराणांत आलेले तिचे नागवाहिनी हे नाव (दे.भा. ९.१.७१-७७) आणि 'नाग' या शब्दाचे सर्प व हत्ती हे दोन अर्थ लक्षात घेता हा गुंता सुटतो (रे.चि.श.४५).
R.D. Choudhary, The Sculptures of Assam, pl. 5 on p. 26 described on p. 47 N.P. Joshi, TP., Jagadgauri Manasa, p. 36, rson haq segolele, v q.971
कोल्ह्याचे तोंड असलेली देवीका ओली
शिवदूती आणि बर्लिन संग्रहालयात असलेली तिची प्रतिमा याची चर्चा मागे (याचा उल्लेख मागे केलेला आहे) झाली आहे, पण अलीकडे काही नवी शिल्पें समोर आली आहेत. त्याचा विचार करणे ही अगत्याचे आहे. बर्लिन संग्रहालयातच असलेल्या एका प्रतिहार कालीन छोट्या दगडी शिल्पांत कोल्ह्याचे तोंड असलेल्या दोन देवी एकामेकासमोर बसून हातांतील पात्राने काही तरी पेय घेत परस्पर भाषण करीत आहेत. त्यांच्या डोक्याभोवती असलेली प्रभावळ, वर उडणारे विद्याधर आणि आजुबाजूच्या सेवक सेविका त्यांच्या देवत्वाची निश्चित सूचना देतात. (रे.चि.श.४६) विशेष
२८९
गंमत अशी की सुमारे तीनशे वर्षानंतर बांधलेल्या बरूआसागर (झाशी), उत्तरप्रदेश येथील 'जराई मंदिर नावाच्या सुंदर मंदिराच्या मुख्य दारावर अशाच बसलेल्या दोघीजणी पुनः आढळतात. गर्भगृहाच्या दारावर एकूण पाच आडव्या पट्टिका आहेत. त्यापैकी दुसरीत या दोघी एकामेकांसमोर तोंड करून बसल्या आहेत. त्यांच्या बाजूला चार चार लोकपाल क्रमाने आपल्या आसनावर आहेत. लोकपालांमध्ये असलेले त्यांचे स्थान त्यांच्या महत्त्वाकडे संकेत करते. या दोन देवी कोण असाव्यात हा प्रश्न अजून सुटलेला नाही. याच क्रमांन झाशी जिल्ह्यातील भदरवाडा या स्थानाजवळच्या रेवन गावी असलेल्या 'सियारी मातेच्या' देवळाकडे ही वळावे लागेल. हिन्दी 'सियार' म्हणजे कोल्हा, एतावता सियारीमाता म्हणजे 'कोल्ही आई' या मंदिरात असलेली प्रतिमा वीसभुजी असून तिचे तोंड कोल्ह्याचे आहे. हातांत चक्र, शंख, अक्षमाला, त्रिशूळ, घंटा, कपाल, वज्र, सर्प, दंड वगैरे आयुधं आहेत. देवीच्या आसनाखाली सिंह आहे. तिची शैव संप्रदायाशी असलेली जवळीक स्पष्ट असल्यामुळे हा शिवदूतीचाच प्रकार असावा असा तर्क करता येईल. हिचा परिचय करविणारे लेखक जितेन्द्रकुमार यांनी असे विधान केले आहे की झाशीच्या मऊरानीपुर क्षेत्रांत सियारी मातेची इतर ही मंदिरे आहेत, अर्थात् ही या भागातील आवडती लोकदेवी असली पाहिजे. (रे.चि.श. ४७).
- नी.पु. जोशी, 'शृगालवदना देवी, सियारीमाता' : कुछ समस्यात्मक अंकन,
Jriana Pravaha Research Jaurnal Varanasi XII (2000-09), pl. 3.1-3.5, pp. 9-12
- जितेन्द्र कुमार, नवीन शैव प्रतिमाएँ,
BMA., 45, pl. 1, p 107
S.D. Trivedi, The Jarai Temple of Baruasagar, Jhansi, Fig. 5, p. 29
N.P. Joshi The Jackal-faced Siva/Sivadut and allied problems, Kala XV, 2009-10,
fig. 1-4, pp. 5-9
सद्योजात शिशुसह पार्वती : गौरी
या देवीची विस्तृत चर्चा मागे केली आहे. (भामूशा. पाः २४४-४५) पण तो पर्यंत शैव संप्रदायाच्या बंगालमध्ये लोकप्रिय झालेल्या या देवीची निश्चयात्मक ओळख सांगणारे शिल्प समोर आले नव्हते. ते आता लाभले आहे. कोशमशहर, खेताल (बोग्रा, वर्तमान जयपुरहाट) बांगलादेश येथून सुमारे १०व्या शतकातील एक अभिलिखित प्रतिमा मिळाली आहे. कमळ घेतलेली देवी बाळासह पहुडली आहे. पृष्ठशिळेवर शिवलिंग, स्कंद, गणेश, कदाचित सूर्य चंद्राची प्रतीकें (?) असून खालच्या भागांत शंख, धुपाटणे, वगैरे आहेत. विशेष म्हणजे येथे असलेल्या छोट्याशा अभिलेखांत चतुः समा नावाच्या बाईने 'गौरी शिलामयी' स्थापन केल्याचा उल्लेख आहे (रे. चि.श.४८).
Gauriswar Bhattacharya, 'The Munificence of Lady Catuhsama', EBHJI., pl. 26.5, pp. 284-91
उष्ट्रवाहिनी, ऊँटादेवी :
वाहन म्हणून उंटाला वापरणारी ही देवी राजस्थानमध्ये लोकप्रिय आहे, किंबहुना तेथील 'पोहोकरण' ब्राह्मणाची ती कुलदेवी आहे. ही चार हाताची असून बऱ्याचदा वर, त्रिशूळ, खड्ग आणि गदा अशी तिची आयुधे असतात. कुलदेवी म्हणून हिचा उल्लेख चांदपोळ (जोधपूर) येथे पूजेत असलेल्या एका धातुप्रतिमेच्या अभिलेखांत मिळतो. ही प्रतिमा
२५८
दारांवर गजलक्ष्मी काढलेली होती. कलेच्या जगांत बौद्ध, ब्राह्मण आणि जैन तिन्ही मतांत तिचा आदर होत असे. भरहूत आणि साँची येथील बौद्धस्तूप, उडीसातील खंडगिरीच्या जैनगुफा व मथुरेच्या कित्येक कलाकृती लक्ष्मीने सुशोभित केल्या आहेत.
सुरुवातीच्या काळांतील लक्ष्मीप्रतिमात ती कमळ घेतलेली (धृतपङ्कजा) दिसते. तिचे लांब देठ असलेले व पूर्ण उमललेले कमळ समोर मुख केलेले तरी असते (चित्र १०१) किंवा तिच्याकडे अशाप्रकारे वळलेले असते (रे.चि. चौतीस २४) जणु की काय देवी कमळानें वारा घेत आहे. हा अभिप्राय गुप्त काळांतही लोक प्रिय होता. कालिदासाने तिचे वर्णन कौस्तुभ धारण केलेली व कमळाचा पंखा (पद्मव्यजन) घेतलेली असे केले आहे." शुंगकाळांत मात्र जास्त करून ती गजलक्ष्मी किंवा पुष्करिणींत उभी असलेल्या देवीच्या रूपांत दिसते. बनरसिया (जुनें देवदह, उ.प्र.) येथून मिळालेल्या गजलक्ष्मीच्या मृण्मूर्तीत देवीने दोन्ही कटिविन्यस्त हातांत कमलवेली धरल्या असून प्रत्येक खांद्यावर उमललेल्या कमळाचे फुलांवर घागर घेतलेला हत्ती आहे. मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या पायांजवळ दोन्हींकडे शेपटी वर केलेला प्रत्येकी एक सिंह उभा आहे (राहुल सांकृत्यायन संस्थान, गोरखपूर सं. सं. ७८). ही मूर्ती पाहिली म्हणजे सिंहवाहिनी देवी आणि गजलक्ष्मी यांची सांगड शुंग काळापासूनच घातली गेली असावी असे वाटते. कुषाणकाळांत तिची खालील रूपें पाहता येतात :
१) उभी देवी. उजवा हात अभयमुद्रेत व डाव्या हातांत सनाल उमललेले कमळ (म.सं.सं. १५.८७८).
२) बसलेली, आजुबाजूला सेवक, हाताची स्थिती वरील सारखी. ४२
३) वरील प्रमाणें बसलेली, पण जवळ पास इतर लहान प्रतिमा.
४) एक पाय लोंबवून ललितासनांत बसलेली जवळ छत्र घेतलेला सेवक (म.सं.सं. ५९.४७७१).
५) 'माते'च्या रूपांत मूल आणि कमळ घेऊन आसनांवर बसलेली (म.सं.सं. एफ, २६, एफ. ३५) (रे.चि. एकतीस १०) ठिकाना कि
६) 'माते'च्या रूपात धनाचा देव कुबेर याचे बरोबर बसलेली. कुबेर व लक्ष्मीचा फार जवळचा संबंध असणें लक्रमप्राप्तच आहे. गुप्तकाळांतील मातीच्या ठशांवर लक्ष्मी आणि धन देणारे यक्ष हे जवळ जवळ दिसतात. कुबेर लक्ष्मी आणि त्यांच्या जोडीला गणपती अशा प्रतिमा मध्यकाळांतही मिळतात. उत्तर भारतांत दीपावलीच्या वेळी या तिघांचे पूजन करण्यांची पद्धत आजही आहे.
७) कुबेर व हारिती किंवा भद्रा यांचेबरोबर बसलेली लक्ष्मी. येथे तिच्याजवळ मूल दिसत नाही.
२८) मूल आणि दारूचा पेला घेतलेल्या मातांच्या बरोबर लक्ष्मी (म.सं.सं. १४.४१०; ल.सं.सं.ओ. २४१) (चित्र १०३),
९) पद्मवनांत पूर्णकुंभावर उभी राहून स्वतःच्या स्तनांला स्पर्श करणारी, एकूण मातृत्वाकडे संकेत करणारी, लक्ष्मी (चित्र १०४).
THI
देवीचा स्तन हा जीवनोपयोगी रसाचा निधी आहे ही कल्पना प्रागैतिहासिक काळांतच रूढ झाली होती. याचे
भारतीय मूर्तिशास्त्र
** कुषाणकालीन मातृकाशिल्पांत वाङ्मयाच्या मदतीने निम्नांकित मातृकांची ओळख पटू शकते :
लोहितायनी :
महाभारताप्रमाणें लोहितोदधीची ही मुलगी आणि स्कंदाची धात्रीमाता (दाई) हिला 'लोहितभोजना' असे ही म्हटले आहे. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका शिलापट्टांत मेषमुख ठेवलेल्या रांजणांजवळ स्कंद उभा आहे. आणि त्याच्या डावीकडे बाळ घेतलेली सिंहाचे किंवा वाघाचे तोंड असलेली माता ही आहेत. लाल रंगाचे म्हणजे मांसदि खाणारी ही लोहितायनी असू शकते. (रे.चि.श.४).
N.P. Joshi, Mathura, fig. 28, pp. 68-69
लक्ष्मी :
कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेल्या लक्ष्मीच्या मागे उल्लेख झालेला आहे. (मूळ ग्रंथ पा. २२६) याशिवाय कधी कधी ही 'मदिरे' सारखी उजव्या हातांत मद्याचा पेला आणि डाव्यात कमळ घेतलेली दिसते. तसेच कमलधारिणी लक्ष्मीचे अंकन पंख असलेल्या एका अन्य माते बरोबर अथवा कुबेरासह ही आढळते. (रे.चि.श. ५)
N.P. Joshi, Mathura, fig. 24, 36 р. 69
शकुनी म्हणजे पक्षी. मातृकांच्या गटांत पंख आणि चोच असलेल्या बऱ्याच माता दिसतात. त्यामुळे त्यात नेमकी शकुनी कोणती हे ओळखणे कठीण आहे. सुश्रुतसंहितेप्रमाणे कुर मुखी शकुनीचे खूप पुढे आलेले तोंड, चोच, लाल डोळे, टोकदार कान, आकाश संचारी, ढेबरपोटी पण दागिन्यांनी नटलेली असे आहे. शिवाय शकुनीचे एक नांव असेही आहे. पुतना
N.P. Joshi, Mathura, fig. 9, 10, p. 70
पुतना :
गोपाल कृष्णाला मारण्यासाठी गोकुळांत आलेली पुतना सर्वांच्या ओळखीची आहे. बालग्रह म्हणून गाजलेली ही दुसरी भयंकर मातृका. कृष्णलीलेच्या दृश्यांत ही राक्षसीच्या उग्र रूपांत दिसते. तिच्या भयंकरतेचे वर्णन सुश्रुतसंहिता, अग्निपुराण वगैरे ग्रंथात आहे. पक्षिणीरुपांतील कुषाण कालीन मातृकांत तिला नेमके टिपणे कठीण आहे. पण देवगढ आणि मंडोर येथील लीलादृष्यांत शकटभंग करणारा बाळकृष्ण सोबतच एका हाताने एका पक्षाची मान मुरळताना दिसतो. (रे.चि.श. ६) पुतना वधाचा हा संकेत महत्त्वाचा आहे. मानवरूपिणी पुतनेचे प्रथम दर्शन बदामी (लेणी नं. २) येथे घडते.
- सर्व संदर्भासह विस्तृत चर्चेसाठी : N.P.Joshi, Mathura, fig. 6,7 pp. 70-72
बहुपुत्रिका :
स्कंदाबरोबर असलेल्या मातृकांत एकीचे नाव बहुपुत्रिका किंवा बहुपुत्री असे आहे. कुषाण मातृकांत एकीजवळ
२७३
वीस बालकें आढळतात. हिला बहुपुत्रिका म्हणता येईल, पण तिच्या पायाशी बसलेला यक्ष कोण हे सांगता येत नाही.
(रे.चि.श.७).
N.P. Joshi, Mathura, fig. 14, p. 72
वारूणी :
मदिरा, माधवी, सुरा ही हिची इतर नांवे आहेत. महाभारताशिवाय हिची माहिती मत्स्यपुराण, वामनपुराण, स्कंदपुराण आणि काश्यपसंहिता या ग्रंथात आढळते. कौटिल्य आपल्या अर्थशास्त्रांत मदिरादेवीचा उल्लेख करतो. हरिवंशात बलरामासमोर कांती आणि श्री सह मूर्तरूपांत ही आल्याचे वर्णन आहे. कुषाण मातृकात कित्येकाच्या उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात बाळ दिसते. या सर्वाना मदिरा किंवा वारूणी म्हणता येईल. मथुरेहून मिळालेल्या एका कुषाण कालीन प्रतिमेत (तूर्त लॉस एंजिल्स येथील संग्रहालय) उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात उमलेले कमळ दाखवून वारूणी आणि लक्ष्मी यांची संगती दाखवली आहे. (रे.चि.श.८) या दोघी समुद्रमंथनाच्यावेळी बरोबर प्रगट झाल्याचे प्रसिद्धच आहे. कुबेराबरोबर ही मदिरेच अंकन दिसते. त्याच्या आवडीप्रमाणे ते युक्ती संगतच आहे.
N.P.Joshi, Mathura, fig. 17, 23, 24, 25 pp. 72-73
जातहारिणी :
काश्यप संहितेत या नांवाने मातृकांच्या एका समूहाचा उल्लेख आहे. नांवानेच नवजात बालकांचे हरण करणे हा त्यांचा गुणधर्म उघड दिसतो. अर्थात्च या सर्व अत्यंत क्रूर स्वभावाच्या मातृका आहेत. कुषाण मातृकांत फक्त एका प्रतिमेची जानहारिणी म्हणून ओळख करता येईल. ही इतरांपेक्षा वेगळी आहे. हिला चार हात आहेत, सापाचे दागिने आहेत व ती एका टेकडीवर बसली आहे. खालील हातांत दोन बालकें घेऊन ती त्यांची डोकी परस्परांवर आपटीत आहे, पायाजवळ ही एक गतप्राण बालक पडलेले दिसते. (रे.चि.श.९)
N.P. Joshi Mathura, fig. 38, pp. 73-7410 oas
सप्तमातृका थोडा वेगळा प्रकार :
मातरिया शहेर (पंच महाल) गुजराथ येथे मिळालेल्या सुमारे ५-६व्या शतकांतील शिल्पांत अंबिका, माहेश्वरी, कौमारी, वाराही, इंद्राणी, वायवी, ब्राह्मी आणि भैरव असा गट आढळतो. अंबिका ही शवावर बसलेली असून तिच्याजवळ बाळ आणि डोक्यावर आम्रलुंबी आहे. वायवीचे वाहन वराह आहे. इंद्राणीला मुकुट नाही. मूल घेतलेली वायवी हरिणावर बसलेली दिसते. या गटांत वैष्णवी नाही.
V.H. Sonawane, 'Matrka Sculptures from Mataria and Ardhanarisvara from Tarsang (panchamahalas), JISOA., N.S. IX, 1977-78, Motichand Commemoration Volume pl.2, pp. 42-46) TESE PO
सप्तमातृका आणि उमामहेश्वर :
सरायकेला, बिहार येथील सुमारे ७-८व्या शतकांतील शिल्पाच्या गटात प्रत्येक प्रतिमा वेगळी आहे. शिवाय यात उमामहेश्वराचाही समावेश आहे. विशेष म्हणजे हंसावर असलेली ब्राह्मी एकमुखी आहे वाराहीचा तोंडावळा थोडा भयंकर असा आहे आणि चामुंडेजवळ घुबड आहे.
२७४
Naseem Akhtar, Patna Museum Catalogue, 2001, pl. XLII, XLIII, XLIV, pp. 85-86
सप्तमातृका, नेगमेषासह :
मधुरेहून मिळालेल्या सुमारे ९व्या शतकाच्या मातृकापट्टांत वेगळा प्रकार दिसतो. येथे वीणाधर शिव आणि गणपतीच्यामध्ये सात मातृका आहेत. गणपती नंतर बाळाला घेतलेला वेगमेष दोन बालकांसह उभा आहे. त्याच्या डावीकडे पुनः तीन स्रिया दिसतात. त्या अनुक्रमें परळ, खड्ग आणि मुद्गर घेतलेल्या आहेत.
हा पट मूर्तिशास्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. बोकडाचे तोंड असलेला आणि पोराशी संबंधित असलेला वेगमेष कुषाणांच्या राजवटीत मथुरा क्षेत्रांत प्रसिद्ध होता. पुढे मात्र त्याच्या प्रतिमा आढळत नाहीत. या विधानाला अपवाद म्हणून सुमारे ६०० वर्षानंतर मथुरेहूनच मिळालेल्या या पटांत हा पुनः प्रगट झालेला दिसतो.
N.P. Joshi, Catalogue II/2 fig. 42-43, p. 120
चारमातृका चामुंडा विशेष प्रकार :
कन्नौज, उत्तर प्रदेश येथून मिळालेल्या या प्रतिहार कालीन सुंदर शिल्प खंडात फक्त चार मातृका वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री आणि चामुंडा दिसतात. चामुण्डा आपल्या गळ्यात पडलेल्या सापाचे तोंड एका हाताने दाबून दुसऱ्या हातांत असलेल्या परळात त्याचे विष अर्थात् ते प्राशन करण्यासाठी साठवीत आहे. (रे.चि.श.१०).
D.M. Dubost, GETW., pl. 9, p. 279
वेरूळ येथील मातृका
वेरूळच्या कैलास मंदिराच्या यज्ञशाळेत वीरभद्र (शिव) आणि गणपतीसह सात मातृका तर आहेतच, पण त्यातच चामुंडेची पुनरावृत्ती आणि जोडीला काल व काली यांचे ही अंकन आहे.
R. Sengupta, The Yajnasala of Kailasa at Ellora and Identification of some of the sculptures, JOR., (probably), pp 58-67
षष्ठी
मथुरेच्या कुषाण कलेत एक विशेष प्रकारची देवी मिळते. ही द्विभुज असून हिचा उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा कमरेवर आहे, मस्तकांवर साधारणपणे मेघडंबरी किंवा देवळी असून तिचा शिरोभाग पाच उपदेवी किंवा त्याच्या मस्तकाने शोभित दिसतो (चित्रे ११२, ११३). काही नमून्यात तिच्या आजुबाजूला हातात भाला घेतलेला एक एक पुरुष दिसतो. मथुरेकडे ही देवी बरीच लोकमान्य असली पाहिजे, कारण आतांपर्यंत हिच्या आठ प्रतिमा आपल्या हाती आल्या
simutov noilstomammoo barbiko-X MOBIL (ЗБІБЛВЕНТОЛАС) या प्रतिमेंत मेघडंबरी किंवा प्रभामंडळांत दिसणाऱ्या पांच उपदेवी (जागा नसल्यास फक्त त्याची डोकीच दाखवून वेळ भागवीत रे.चि. चौतीस २५,२६) व आजुबाजूचे भालाधारी पुरुष यांची ओळख पटणें आवश्यक आहे. डॉ. कुमारस्वामी आणि डॉ. अग्रवाल यांनी या देवीला 'नागराज्ञीं' असें म्हटले आहे७७, पण ते योग्य नाही कारण या विद्वानांना ज्या नागाच्या फणा वाटल्या त्या मुळांत 'मेघडंबऱ्या' आहेत हे आपण मागे पाहिले आहे. शिवाय यांना नागराज्ञी मानून देखील आजुबाजूच्या पुरुषांची ओळख होत नाही. Site any sprayin File. 1976 197
२७५
बारकाईने पाहिल्यास डाव्या बाजूचा पुरुष त्याची अभय मुद्रा व डाव्या हातांतील त्याचा भाला यावरून तो कार्तिकेय आहे हे सहज ओळखता येते (चित्र ११२). कुषाण काळांतील अभिलिखित कार्तिकयाच्या प्रतिमेंशी (चित्र १३०) ही मूर्ती तंतोतंत जुळते. कार्तिकयाला ओळखल्यानंतर महाभारत आपली मदत करते. तेथे असे सांगितले आहे कीं कार्तिकेयाच्या उजव्या बाजूकडून हातांत शक्ती व कानांत कुंडलें असलेला एक पुरुष प्रगट झाला. त्याचे नाव विशाख. आपण विचार करीत असलेल्या प्रतिमेंतील दुसरा पुरुष कुण्डलें घातलेला असून कार्तिकच्या उजव्या बाजूस आहे तेव्हा त्याला विशाख मानण्यास हरकत नाही. कुषाणकाळांत संकर्षण-वासुदेवांप्रमाणेंच स्कंद-विशाखालाही मानाचे स्थान प्राप्त होते. हे हुविष्काच्या नाण्यावरून सिद्ध झाले आहे." स्कंद विशाखाची ओळख पटल्यानंतर मध्यमूर्तीचा विचार करू.
महाभारत व इतर पुराणांत आलेल्या स्कंदाच्या निरनिराळ्या जन्मकथांत सहा स्त्रियांचा प्रमुख भाग होता. काहींच्या मतें या सहा स्त्रिया त्याच्या जन्माला कारणीभूत होत्या, काही सहा स्त्रियांनी त्याला दूध पाजून मोठे केले असें सांगतात. एका कथेप्रमाणे सप्तषीं पैकीं वसिष्ठाला वगळून सहा ऋषींनी आपापल्या बायकांना अग्नीशी अवैध संबंध ठेवण्याच्या आरोपावरून घरांबाहेर काढले होते हा आरोप खोटा असल्यामुळे या बायका स्कंदाजवळ गेल्या व त्यांनी आपले गाऱ्हाणें सांगितले. स्कंदानें त्यांना आपल्या मातांचे स्थान व सन्मान दिला. वनपर्वाप्रमाणे कार्तिकेयांपासून उत्पन्न झालेल्या 'शिशु' नावाच्या देवांसह सात माता अशा गटाला 'वीराष्टक' ही संज्ञा प्राप्त झाली होती. त्यातच कार्तिकेयाचीही गणना केल्यानंतर हें 'वीरनवक' होत असे. उघडच आहे कीं विभिन्न वेळेच्या या निरनिराळ्या परंपरा महाभारतांत काहीशा विशृंखल रूपाने एकत्रित झाल्या आहेत.
कुषाणकालीन प्रतिमांना पाहिल्यावर असे दिसते कीं त्या काळात एक परंपरा अशी असावी कीं मातेचा सन्मान मिळालेल्या या ऋषिपत्न्या किंवा कार्तिकेयांचे पालन करणाऱ्या सहा कृत्तिका सामूहिक रूपाने एका देवीचे निर्माण करीत. या प्रतिमेंत मुख्य एका प्रतिमेलाच इतर पांचाची तोंडे किंवा आनाभि प्रतिमा जोडीत (रे. चि. चौतीस २५,२६). काही अशा उपदेवींच्या हातात दीपशिखा किंवा अग्निज्वाला दिसतात (मं.सं.सं.एफ्. २). हे अग्नीचे प्रतीक होय जो संपूर्ण कथेच्या मुळाशी आहे. जरी या प्रतिमेंची इतकी ओळख पटली तरी तिचे नांव अजून आपणास कळलेले नाही.
येथे श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल काही नवा पुरावा पुढे आणून आपली मदत करतात. 'काश्यपसंहिते' च्या बालग्रहप्रकरणांच्या आधारावर ते या देवीला स्कन्दांची बहीण षण्मुखी षष्ठी असे मानतात. संकर्षण वासुदेव आणि एकानंशा स्कंद, विशाख आणि षष्ठी हा दुसरा गट ही असणें संभवते. या संबंधी षष्ठी व कार्तिकेय यांचे अंकन असलेले योधेयांचे नाणे ही महत्त्वाचे आहे (पहा यौधेय नाण्यावर षष्ठी रे. चि. २,३, पान २३७). शिवाय हे ही लक्षांत घेतले पाहिजे की कार्तिकेय हा बालग्रह आहे व षष्ठी किंवा 'सटवी' हिचा नवजात शिशुंशी फारच जवळचा संबंध आहे. आज ही मूल झाल्यानंतर सहाव्या दिवशी आपण तिचे पूजन करीत असतो.
गुप्त काळांतील षष्ठीच्या मूर्ती अजून आपल्या हातांत आलेल्या नाहीत, पण स्कंदगुप्ताच्या वेळच्या सुपिया लेखांत छंदक नावाच्या व्यक्तीनें षष्ठीदेवीचे एक मंदिर बांधले होते असा उल्लेख आहे.जाडीन
रेवती किंवा षष्ठी
या मातृकेचा स्कंदाशी फार जवळचा संबंध आहे. काश्यपसंहितेप्रमाणे षष्ठी (महाराष्ट्राची सटवई) ही स्कंदाची बहिण आहे. स्कंद व विशाख हे तिचे दोन भाऊ. महाभारताप्रमाणें ती स्कंदाची पत्नी आहे. नांव देवमेना. षष्ठी स्कंद
SIR SALE HEAT SAC) BAL SO IN Trisatar tary Bhanga uthe alal had nay
पार्वती
गौरी
मनसा
लक्ष्मी
नाण्यांवर लक्ष्मी
दुर्गा
अठरा हात व दहा तोंडाची महिषमर्दिनी
सिंहवाहिनी
चामुंडा
शर्वाणी
उग्रतारा
पंचशवा काली
शिवदूती
सद्योजात शिशूसह पार्वती
सप्तमातृका
सरस्वती
रन्नोदेवी
दक्षिणभारतांतील शक्तिप्रतिमा
वर्गीकरण
महालक्ष्मी आणि लक्ष्मी
महाकाली
पार्वती
अन्नपूर्णा
दुर्गा
चामुंडा
(চ্ছি উপকারর চে
भैरवी
सप्तमातृका
ज्येष्ठा
गंगा
**
शक्ती : भाग २ (सुमारे सातव्या शतकाच्या पुढे)
आरंभ :
इतर संप्रदायाप्रमाणें गुप्तोत्तर काळांत शक्ति-संप्रदायाचीही बरीच वाढ झाली. या वाढीचे ठळक असे चार प्रकार दिसतात - १) वैदिक मतांस अनुकूल अशी देवीची स्वरूपें, २) तंत्रमार्ग किंवा वामाचाराने प्रतिपादित रूपें, ३) बौद्धांच्या महायान आणि वज्रयान मतानी प्रतिपादित केलेली ध्यानें ४) जैनांच्या शासनदेवी, यक्षिणी वगैरे. यापैकी शेवटच्या दोनचा विचार यथोचित स्थानांवर करता येईल.
शाक्तसंप्रदायांत जरी आदिशक्तिची मुख्य अशी तीन रूपें महाकाली, महालक्ष्मी व महासरस्वती गृहीत धरली आहेत, तथापि हा. पंथ शैवशक्तिशीच जास्त सम्बद्ध राहतो. दुर्गेचा संबंध साधारणपणें शिवाशी लावतात. शिवाप्रमाणेंच देवीचीही सौम्य, संहार व उग्र अशी रूपें आहेत. यांतच किरकोळ स्वरूपाच्या बऱ्याच लोकदेवीही समाविष्ट आहेत. आतां याच क्रमाने यांची चर्चा करू.
पार्वती :
दक्षाची मुलगी सती ही दुसऱ्या जन्मांत पार्वती झाली व तिने तप करून शंकराला पतीचे रूपांत प्राप्त करून घेतले. प्रतिमाशास्त्रांत पार्वतीची तीन रूपें कल्पिली आहेत. ही चतुर्भुज असून यांच्यात मुख्यतः आसन व वाहनांचा भेद आहे, तो असा- (3
पार्वती - माला, लिंग, गणेश, घट, बऱ्याच ठिकाणी हिच्या जवळ हरण आणि सिंह असतात.
गौरी - वर, माला, कमळ आणि अभय, वाहन गोधा किंवा घोरपड. १०२
उमा कमळ, माला, आरसा, घट. १०३
• ही शास्त्रीय ध्यानें सर्वत्र मिळतातच असे नाही. पार्वतीच्या मूर्तीत बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश, राजस्थान इकडे साधारपणें गणपंती व शिवलिंग दिसते (चित्र ११८). मोठ्या आणि लक्षपूर्वक घडविलेल्या प्रतिमांत दोन चार किंवा पांच अशी अग्निकुंडें दिसतात हे तिच्या पंचाग्निसाधनेचे प्रतीक होय. पार्वतीच्या पायाशी – दक्षिणेंत दुर्गेच्या जवळ - हरण व सिंह असे परस्पर विरोधी पशू दिसतात. दक्षिण भारतीय परंपरेप्रमाणें हरण हे देवीचे दुसरें वाहन आहे. तसा वाङ्मयीन गवेख अजून लेखकाचे हाती आलेला नाही. पण एकामेकांचे शत्रू एकत्र दाखविण्याचा उद्देश पार्वतीच्या तपामुळे तेथील वातावरणांत झालेली मैत्री भावनेची वाढ दाखविणें हा असू शकतो.
२८४
उडिसांत पार्वतीच्या मूर्तीचे निराळे वळण दिसते. तेथें शिवलिंग व गणपती हा प्रकार नसून देवीच्या हातांत वर, माला, केतकपुष्प (हे एक लांबट वस्तूसारखें दिसते) आणि बर; अथवा वर, सर्प, गदा आणि कमळांचे लांब देठ अशी आयुधें दिसतात. पायांजवळ सिंह आढळतो.
अलाहाबाद संग्रहालयांत असलेल्या एका पार्वती प्रतिमेत काही इतर वैशिष्ट्ये दिसतात. येथे मुळांत देवीच्या भोवताल चार अग्निकुंडें होती व प्रत्येकांत जागेप्रमाणें एक किंवा दोन ऋषी आहुती टाकीत होते. आता फक्त एकच कुंड अवशिष्ट आहे. दुसरें असे की देवीच्या वरच्या हातांत काही निराळी आयुधं असावीत कारण शिवलिंग व गणपती है पाठशिळेच्या वरच्या कोपऱ्यांत दिसतात. तूर्त सर्व हात तुटलेले आहेत. या मूर्तीत गणपती बरोबर कार्तिकयही दिसतो आणि काही उमामहेश्वर मूर्तीप्रमाणें लिंग-पंचकही नजरेंस पडतें. देवीच्या पायाशी सिंह आणि हरिण आहेत. कन्नौजहून प्रतिहार कलेची एक अत्यंत सुंदर व अभ्यास करण्यासारखी प्रतिमा मिळाली होती (चित्र ११९') आज ती कोठे आहे ते माहीत नाही. या प्रतिमेंत चतुर्भुज विष्णूच्या डावी व उजवीकडे पार्वतीच्या मूर्ती आहेत. या दोन्ही मूर्ती चतुर्भुज असून वरील दोन्ही हातांत अग्निकुंडें व सामान्य हातांत वराक्षमाला (?) आणि घट दिसतो. पाठशिळेवर देवीच्या मस्तकाच्या आजूबाजूला तीन व दोन अशी एकूण पाच शिवलिंगे आढळतात, पायाजवळ सिंह व हरिण दिसते. या प्रतिमेच्या वाङ्मयीन आधारांविषयी आजतरी काहीच सांगता येत नाही.
लखनऊच्या संग्रहालयांत मिर्जापुर जिल्ह्यातून आलेली गणपती व शिवलिंग असलेली एक प्रतिमा आहे. पण तिचा संबंध मनसेच्या अधिक जवळ आहे. मनसेंतच तिचा विचार करू.
माहेश्वरी, सिंहासह
*देवकाली मंदिर, लखीमपुर खीरी, उत्तर प्रदेश येथे असलेल्या एका खंडित मातृकापट्टांत (सुमारे ८वे शतक) ब्राह्मीच्या डावीकडे बसलेल्या माहेश्वरीच्या पायाशी नेहमीचा बैल नसून सिंह आहे.
Hindustan Times, Lucknow Saturday, January 9, 2010 a published photograph with news
वाराहीचे काही विशिष्ट प्रकारक
१) हातांत पोथी असलेली वाराही, सुमारें १२-१३वे शतक, लखनऊ संग्रहालय (रे.चि.श. ११)
N.P.Joshi Catalogue, II/2 fig. 48, p. 124 সতী সেচক
२) गरुडावर बसलेली वाराही की जानका
हुगली येथून सुमारे ९व्या शतकातील (तूर्त आशुतोष संग्रहालय) वाराहीच्या हातांत मासा, परळ, ढाल व तलवार आहे. पायाजवळ गरुड आहे.
Haripriya Rangarajan, 'Goddess Varahi in sattwika and tamasa forma' Kala XIII 2007-08, fig. 5, p. 34 ३ ) शेषासना वाराही
का कोटेश्वर, गुजराथमधुन आलेली सुमारे ६-७व्या शतकातील वाराही (तूर्त बडोदा संग्रहालय) च्या खाली शेष आहे. या अर्थाचा उल्लेख वामनपुराणांत मिळतो (वाराही पृष्ठतोजाता शेषनागोपरि स्थितावामन, ५६.७ पा. २६३).
H. Rangarajan, ibid., p. 30
२८५
४) वाराही, वाहन सिंह
बऱ्याच ठिकाणी पायाजवळ सिंह असलेली, किंवा सिंहावर बसलेली वाराही आढळते. राजस्थानातून मिळालेल्या एका शिल्पांत दोन सिंह आहेत. उत्तराखंडाच्या रुद्रप्रयाग परिसरातून दोन तोंडाची सिंहवाहना वाराही समोर आली आहे. तिचे मुख्य मुख मनुष्याचे व डाव्या खांद्याजवळचे दुसरे वराहाचे आहे.
S.P. Shukla, 'Relies of Ancient Art from Pehowa' PLLRB., XI, 1-2, April - October 1980, fig. 5 (L.D.) p. 83
R.C. Agrawala, Varahi with Lion Sri Subrahmanyam Smrti Grantha, II, Delhi 2001, pl. 12 A. p. 383, pl. 12 B, p. 384
- प्रल्हाद कुमार सिंग, बुद्धि प्रकाश बडोनी, 'मंदाकिनी घाटी का पुरातात्विक सर्वेक्षण': १९९३-९५, लखनऊ १९९९, चित्र २२ पृ. २४.
५) शवासना वाराही
राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशातून शवावर बसलेल्या वाराही प्रतिमा आढळल्या आहेत. काही ठिकाणी हे 'शव' निर्जिव प्रेत नसून जिवंत मान उचलेला मनुष्य आहे. (र.चि.श. १२)
U.P. Shah, 'Sculptures from Shamlaji and Roda, fig. 8, p. 13
N.P. Joshi, Catalogue, II/2 fig. 47, pp.123-24
६) वाराही, कासवावर
सागर विश्वविद्यालयाच्या संग्रहात असलेली वाराही थोड्या वेगळ्या प्रकारची आहे. ती द्विभुज असून तिच्या डाव्या हाताच्या कोपरावर छोटीशी पृथ्वी आणि डाव्या पायाखाली कासव आहे. हे शिल्प स्पष्टपणे विष्णूच्या वराह अवताराच्या 'शक्तीचे' आहे.
THI
Haripriya Rangarajan, 'Icons of Varahi in Vaisnavi' Kala XV, fig. 6, p. 20
वाराहीचे मूल :
बऱ्याच शिल्पांत वाराही आपल्या बाळासह बसलेली (रे.चि.श. १३) किंवा उभी दिसते. वाराहीच्या बाळाचे नांव मंत्रोदधि प्रमाणे 'चण्डोच्चण्ड' असे आहे. तेही वराहमुखी असल्याचा उल्लेख आहे. काही मूर्तीत ते तसेच दाखवतात. ब्रह्माण्ड पुराणांत (ब्रह्मांड, ३.४.२०.३१-३३) तिच्या सिंहाचेही नांव चंडाच्चंड असल्याचे सांगितले आहे, प्रगत Haripriya Rangarajan, ibid p. 19
कन्नौजहून मिळालेल्या नाचणाऱ्या गणपतीची पटिकर देवी वराहमुखी बाळासह बसलेली वाराही आढळते. ए.एल्. श्रीवास्तव, एक नृत्यत गणेश फलक, कान्यकुब्जी प्रतिहार शिल्प की अभिनव अभिव्यक्ति BMA., 51-52, 1993, p.
49 ff.
Naseem Akhtar, Patna Museum Catalogue, 2001, pl. XLII, XLIII, XLIV, pp. 85-86
सप्तमातृका, नेगमेषासह :
मधुरेहून मिळालेल्या सुमारे ९व्या शतकाच्या मातृकापट्टांत वेगळा प्रकार दिसतो. येथे वीणाधर शिव आणि गणपतीच्यामध्ये सात मातृका आहेत. गणपती नंतर बाळाला घेतलेला वेगमेष दोन बालकांसह उभा आहे. त्याच्या डावीकडे पुनः तीन स्रिया दिसतात. त्या अनुक्रमें परळ, खड्ग आणि मुद्गर घेतलेल्या आहेत.
हा पट मूर्तिशास्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. बोकडाचे तोंड असलेला आणि पोराशी संबंधित असलेला वेगमेष कुषाणांच्या राजवटीत मथुरा क्षेत्रांत प्रसिद्ध होता. पुढे मात्र त्याच्या प्रतिमा आढळत नाहीत. या विधानाला अपवाद म्हणून सुमारे ६०० वर्षानंतर मथुरेहूनच मिळालेल्या या पटांत हा पुनः प्रगट झालेला दिसतो.
N.P. Joshi, Catalogue II/2 fig. 42-43, p. 120
चारमातृका चामुंडा विशेष प्रकार :
कन्नौज, उत्तर प्रदेश येथून मिळालेल्या या प्रतिहार कालीन सुंदर शिल्प खंडात फक्त चार मातृका वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री आणि चामुंडा दिसतात. चामुण्डा आपल्या गळ्यात पडलेल्या सापाचे तोंड एका हाताने दाबून दुसऱ्या हातांत असलेल्या परळात त्याचे विष अर्थात् ते प्राशन करण्यासाठी साठवीत आहे. (रे.चि.श.१०).
D.M. Dubost, GETW., pl. 9, p. 279
वेरूळ येथील मातृका
वेरूळच्या कैलास मंदिराच्या यज्ञशाळेत वीरभद्र (शिव) आणि गणपतीसह सात मातृका तर आहेतच, पण त्यातच
चामुंडेची पुनरावृत्ती आणि जोडीला काल व काली यांचे ही अंकन आहे.
R. Sengupta, The Yajnasala of Kailasa at Ellora and Identification of some of the sculptures, JOR., (probably), pp 58-67
षष्ठी
मथुरेच्या कुषाण कलेत एक विशेष प्रकारची देवी मिळते. ही द्विभुज असून हिचा उजवा हात अभय मुद्रेत आणि डावा कमरेवर आहे, मस्तकांवर साधारणपणे मेघडंबरी किंवा देवळी असून तिचा शिरोभाग पाच उपदेवी किंवा त्याच्या मस्तकाने शोभित दिसतो (चित्रे ११२, ११३). काही नमून्यात तिच्या आजुबाजूला हातात भाला घेतलेला एक एक पुरुष दिसतो. मथुरेकडे ही देवी बरीच लोकमान्य असली पाहिजे, कारण आतांपर्यंत हिच्या आठ प्रतिमा आपल्या हाती आल्या
simutov noilstomammoo barbiko-X MOBIL (ЗБІБЛВЕНТОЛАС) या प्रतिमेंत मेघडंबरी किंवा प्रभामंडळांत दिसणाऱ्या पांच उपदेवी (जागा नसल्यास फक्त त्याची डोकीच दाखवून वेळ भागवीत रे.चि. चौतीस २५,२६) व आजुबाजूचे भालाधारी पुरुष यांची ओळख पटणें आवश्यक आहे. डॉ. कुमारस्वामी आणि डॉ. अग्रवाल यांनी या देवीला 'नागराज्ञीं' असें म्हटले आहे७७, पण ते योग्य नाही कारण या विद्वानांना ज्या नागाच्या फणा वाटल्या त्या मुळांत 'मेघडंबऱ्या' आहेत हे आपण मागे पाहिले आहे. शिवाय यांना नागराज्ञी मानून देखील आजुबाजूच्या पुरुषांची ओळख होत नाही. Site any sprayin File. 1976 197
२७५
बारकाईने पाहिल्यास डाव्या बाजूचा पुरुष त्याची अभय मुद्रा व डाव्या हातांतील त्याचा भाला यावरून तो कार्तिकेय आहे हे सहज ओळखता येते (चित्र ११२). कुषाण काळांतील अभिलिखित कार्तिकयाच्या प्रतिमेंशी (चित्र १३०) ही मूर्ती तंतोतंत जुळते. कार्तिकयाला ओळखल्यानंतर महाभारत आपली मदत करते. तेथे असे सांगितले आहे कीं कार्तिकेयाच्या उजव्या बाजूकडून हातांत शक्ती व कानांत कुंडलें असलेला एक पुरुष प्रगट झाला. त्याचे नाव विशाख. आपण विचार करीत असलेल्या प्रतिमेंतील दुसरा पुरुष कुण्डलें घातलेला असून कार्तिकच्या उजव्या बाजूस आहे तेव्हा त्याला विशाख मानण्यास हरकत नाही. कुषाणकाळांत संकर्षण-वासुदेवांप्रमाणेंच स्कंद-विशाखालाही मानाचे स्थान प्राप्त होते. हे हुविष्काच्या नाण्यावरून सिद्ध झाले आहे." स्कंद विशाखाची ओळख पटल्यानंतर मध्यमूर्तीचा विचार करू.
महाभारत व इतर पुराणांत आलेल्या स्कंदाच्या निरनिराळ्या जन्मकथांत सहा स्त्रियांचा प्रमुख भाग होता. काहींच्या मतें या सहा स्त्रिया त्याच्या जन्माला कारणीभूत होत्या, काही सहा स्त्रियांनी त्याला दूध पाजून मोठे केले असें सांगतात. एका कथेप्रमाणे सप्तषीं पैकीं वसिष्ठाला वगळून सहा ऋषींनी आपापल्या बायकांना अग्नीशी अवैध संबंध ठेवण्याच्या आरोपावरून घरांबाहेर काढले होते हा आरोप खोटा असल्यामुळे या बायका स्कंदाजवळ गेल्या व त्यांनी आपले गाऱ्हाणें सांगितले. स्कंदानें त्यांना आपल्या मातांचे स्थान व सन्मान दिला. वनपर्वाप्रमाणे कार्तिकेयांपासून उत्पन्न झालेल्या 'शिशु' नावाच्या देवांसह सात माता अशा गटाला 'वीराष्टक' ही संज्ञा प्राप्त झाली होती. त्यातच कार्तिकेयाचीही गणना केल्यानंतर हें 'वीरनवक' होत असे. उघडच आहे कीं विभिन्न वेळेच्या या निरनिराळ्या परंपरा महाभारतांत काहीशा विशृंखल रूपाने एकत्रित झाल्या आहेत.
कुषाणकालीन प्रतिमांना पाहिल्यावर असे दिसते कीं त्या काळात एक परंपरा अशी असावी कीं मातेचा सन्मान मिळालेल्या या ऋषिपत्न्या किंवा कार्तिकेयांचे पालन करणाऱ्या सहा कृत्तिका सामूहिक रूपाने एका देवीचे निर्माण करीत. या प्रतिमेंत मुख्य एका प्रतिमेलाच इतर पांचाची तोंडे किंवा आनाभि प्रतिमा जोडीत (रे. चि. चौतीस २५,२६). काही अशा उपदेवींच्या हातात दीपशिखा किंवा अग्निज्वाला दिसतात (मं.सं.सं.एफ्. २). हे अग्नीचे प्रतीक होय जो संपूर्ण कथेच्या मुळाशी आहे. जरी या प्रतिमेंची इतकी ओळख पटली तरी तिचे नांव अजून आपणास कळलेले नाही.
येथे श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल काही नवा पुरावा पुढे आणून आपली मदत करतात. 'काश्यपसंहिते' च्या बालग्रहप्रकरणांच्या आधारावर ते या देवीला स्कन्दांची बहीण षण्मुखी षष्ठी असे मानतात. संकर्षण वासुदेव आणि एकानंशा स्कंद, विशाख आणि षष्ठी हा दुसरा गट ही असणें संभवते. या संबंधी षष्ठी व कार्तिकेय यांचे अंकन असलेले योधेयांचे नाणे ही महत्त्वाचे आहे (पहा यौधेय नाण्यावर षष्ठी रे. चि. २,३, पान २३७). शिवाय हे ही लक्षांत घेतले पाहिजे की कार्तिकेय हा बालग्रह आहे व षष्ठी किंवा 'सटवी' हिचा नवजात शिशुंशी फारच जवळचा संबंध आहे. आज ही मूल झाल्यानंतर सहाव्या दिवशी आपण तिचे पूजन करीत असतो.
गुप्त काळांतील षष्ठीच्या मूर्ती अजून आपल्या हातांत आलेल्या नाहीत, पण स्कंदगुप्ताच्या वेळच्या सुपिया लेखांत छंदक नावाच्या व्यक्तीनें षष्ठीदेवीचे एक मंदिर बांधले होते असा उल्लेख आहे.जाडीन
रेवती किंवा षष्ठी
या मातृकेचा स्कंदाशी फार जवळचा संबंध आहे. काश्यपसंहितेप्रमाणे षष्ठी (महाराष्ट्राची सटवई) ही स्कंदाची बहिण आहे. स्कंद व विशाख हे तिचे दोन भाऊ. महाभारताप्रमाणें ती स्कंदाची पत्नी आहे. नांव देवमेना. षष्ठी स्कंद
SIR SALE HEAT SAC) BAL SO IN Trisatar tary Bhanga uthe alal had nay
२७६
आणि विशाख या दोघांमध्ये उभी असलेली दिसते. हिच्या खांद्यावर ओळीने पाच डोकी किंवा लहानग्या पाच पुतळ्या ही दिसतात व या प्रमाणें तिचे 'षष्ठी' हे नांव सार्थक होते. रेवती' तिचेच दुसरे रूप. सुश्रुतसंहिते आलेल्या उल्लेखाप्रमाणे ही दिसतात व या प्रमाणे तिचे पकीराला आणि बहुपुत्रिका असू शकतात. कुषाणकाळानंतर शिल्प क्षेत्रांत हा प्रकार तुम होतो. मथुरेहून मिळालेल्या कुषाणकालीन मातृकांत बाळ घेतलेली एक सुंदर पालवमुखी मातृका ही आढळते. हिला सौम्य रूपाची रेवती म्हणता येईल. アー
विस्तृत चर्चेसाठी
N.P. Joshi, Mathura, fig. 39-44, fig. 2, pp. 66-68
दुर्गा दुर्गेचे पूजन प्राचीन काळापासून होत आले आहे." तिची अनेक नांवे आणि रूपें आराधिली जात असत. तैत्तिरीय आरण्यकांत अंबिका किंवा उमेला शिवाची पत्नी म्हणून उल्लेखिले आहे. केनोपनिषदांत इंद्राला आत्मतत्त्वांचा उपदेश देणारी म्हणून हैमवती उमेचे नाव आले आहे. महाभारतांच्या विराट आणि भीष्म पर्वांत दुर्गेची दोन मोठी स्तोत्रं आहेत. तेथे ती विंध्यवासिनीच्या रूपांत रक्त व मद्याचे पान करणारी आहे असे सांगितले आहे. वनपर्वात उमेने किराती किंवा भिल्लीणीचा वेष घेतल्याचा उल्लेख आहे." पुराणवाङ्‌मयात ही दुर्गेचे व तिच्या कार्याचे भरपूर उल्लेख आहेत. पण देवी भागवत व मार्कंडेय पुराणांतील देवी माहात्म्य हे मात्र शाक्तांचे कंठमणि आहेत.
शिवाप्रमाणेंच दुर्गाही अवैदिकांकडून बरीच पूजली जात असे. या संबंधात उत्तरपश्चिमी भारतात मिळणाऱ्या माहितीचा आपण मागे विचार केला आहे. भविष्यपुराण, कृत्य कल्पतरू यासारख्या मध्यकालीन ग्रंथात दुर्गेच्या उपासकांत म्लेच्छांची गणना केली आहे. " दुर्गापूजन पद्धतीवरून ही या गोष्टीचा थोडासा अंदाज होतो, तेथील बलिप्रदान, मद्यमांसार्पण वगैरे गोष्टी विष्णू, सूर्य, शंकर, वगैरे देवांच्या सामान्य पूजेंत नसतात. मागे आपण याची नोंद केली आहे की हरिवंशाच्या वेळेपासून अर्थात कुषाण काळापासूनच दुर्गा विंध्यवासिनीच्या रूपांत, चोर, दरोडेखोर, लुटारू व इतर वन्य जातीची आराध्य झाली होती व त्याबरोबरच दुसरीकडे वृष्णिवंशासारख्या संभ्रांत कुळाची ती एकानंशेच्या रूपात कुलदेवताही मानली जात असे.
मथुरेच्या कुषाण कलेंत महिषमर्दिनी दुर्गेची दोन रूपें मिळतात चतुर्भुज (चित्र ११४) आणि षड्भुज. महाभारतात देखील चतुर्भुज रूपाचीच जास्त वर्णनें मिळतात. देवीच्या आयुधांत त्रिशूल मुख्य आहे, गौण रूपानें तलवार, पट्टा आणि ढाल यांचा ही उल्लेख सापडतो. मथुरेहून मिळालेल्या चतुर्भुज प्रतिमा वरच्या हातात खड्ग व त्रिशूल घेतलेल्या आढळतात. भीटा (अल्हाबाद) येथून अशीच एक लहान प्रतिमा मिळाली आहे, पण घडण मात्र मथुरेपेक्षा थोडी निराळी आहे. याला काही अपवादही आहेत, तेथे त्रिशूलाच्या ऐवजी ढाल दिसते. राजस्थानांतून मिळालेल्या एका मूर्तीत वज्र आणि ढाल आहे (रे.चि. एकतीस ११). पुढचे दोन हाथ साधारणपणें महिषाशी झुंजत असतात. मागच्या पायावर उसळून देवीवर झेप घेणाऱ्या महिषाची मान देवी आपल्या उजव्या हाताने आवळीत असते व डाव्याने त्याला पाठीकडून दडपत असते. दुर्गेच्या प्रारंभिक मूर्तीत प्रभामंडल दिसत नाही, त्याचप्रमाणे सिंहाचे असणें अनिवार्य होते असेही नाही, किंबहुना
सिंह असल्याची उदाहरणें मोजकीच आहेत (म.सं.सं. ३३.२३१७). nie py षड्भुज प्रकारात सामान्य आणि मधल्या हातांची स्थिती जवळजवळ वरील प्रमाणेच असते. (उदा. म.सं.सं. ३७.२७८४, कलकत्ता सं.ए. २४२३८), सर्वात वरचे हात डोक्यावर नेलेले असतात व त्यांत लांबशी एक वस्तू असते.
२७६
आणि विशाख या दोघांमध्ये उभी असलेली दिसते. हिच्या खांद्यावर ओळीने पाच डोकी किंवा लहानग्या पाच पुतळ्या ही दिसतात व या प्रमाणें तिचे 'षष्ठी' हे नांव सार्थक होते. रेवती' तिचेच दुसरे रूप. सुश्रुतसंहिते आलेल्या उल्लेखाप्रमाणे ही दिसतात व या प्रमाणे तिचे पकीराला आणि बहुपुत्रिका असू शकतात. कुषाणकाळानंतर शिल्प क्षेत्रांत हा प्रकार तुम होतो. मथुरेहून मिळालेल्या कुषाणकालीन मातृकांत बाळ घेतलेली एक सुंदर पालवमुखी मातृका ही आढळते. हिला सौम्य रूपाची रेवती म्हणता येईल. アー
विस्तृत चर्चेसाठी
N.P. Joshi, Mathura, fig. 39-44, fig. 2, pp. 66-68
दुर्गा दुर्गेचे पूजन प्राचीन काळापासून होत आले आहे." तिची अनेक नांवे आणि रूपें आराधिली जात असत. तैत्तिरीय आरण्यकांत अंबिका किंवा उमेला शिवाची पत्नी म्हणून उल्लेखिले आहे. केनोपनिषदांत इंद्राला आत्मतत्त्वांचा उपदेश देणारी म्हणून हैमवती उमेचे नाव आले आहे. महाभारतांच्या विराट आणि भीष्म पर्वांत दुर्गेची दोन मोठी स्तोत्रं आहेत. तेथे ती विंध्यवासिनीच्या रूपांत रक्त व मद्याचे पान करणारी आहे असे सांगितले आहे. वनपर्वात उमेने किराती किंवा भिल्लीणीचा वेष घेतल्याचा उल्लेख आहे." पुराणवाङ्‌मयात ही दुर्गेचे व तिच्या कार्याचे भरपूर उल्लेख आहेत. पण देवी भागवत व मार्कंडेय पुराणांतील देवी माहात्म्य हे मात्र शाक्तांचे कंठमणि आहेत.
शिवाप्रमाणेंच दुर्गाही अवैदिकांकडून बरीच पूजली जात असे. या संबंधात उत्तरपश्चिमी भारतात मिळणाऱ्या माहितीचा आपण मागे विचार केला आहे. भविष्यपुराण, कृत्य कल्पतरू यासारख्या मध्यकालीन ग्रंथात दुर्गेच्या उपासकांत म्लेच्छांची गणना केली आहे. " दुर्गापूजन पद्धतीवरून ही या गोष्टीचा थोडासा अंदाज होतो, तेथील बलिप्रदान, मद्यमांसार्पण वगैरे गोष्टी विष्णू, सूर्य, शंकर, वगैरे देवांच्या सामान्य पूजेंत नसतात. मागे आपण याची नोंद केली आहे की हरिवंशाच्या वेळेपासून अर्थात कुषाण काळापासूनच दुर्गा विंध्यवासिनीच्या रूपांत, चोर, दरोडेखोर, लुटारू व इतर वन्य जातीची आराध्य झाली होती व त्याबरोबरच दुसरीकडे वृष्णिवंशासारख्या संभ्रांत कुळाची ती एकानंशेच्या रूपात कुलदेवताही मानली जात असे.
मथुरेच्या कुषाण कलेंत महिषमर्दिनी दुर्गेची दोन रूपें मिळतात चतुर्भुज (चित्र ११४) आणि षड्भुज. महाभारतात देखील चतुर्भुज रूपाचीच जास्त वर्णनें मिळतात. देवीच्या आयुधांत त्रिशूल मुख्य आहे, गौण रूपानें तलवार, पट्टा आणि ढाल यांचा ही उल्लेख सापडतो. मथुरेहून मिळालेल्या चतुर्भुज प्रतिमा वरच्या हातात खड्ग व त्रिशूल घेतलेल्या आढळतात. भीटा (अल्हाबाद) येथून अशीच एक लहान प्रतिमा मिळाली आहे, पण घडण मात्र मथुरेपेक्षा थोडी निराळी आहे. याला काही अपवादही आहेत, तेथे त्रिशूलाच्या ऐवजी ढाल दिसते. राजस्थानांतून मिळालेल्या एका मूर्तीत वज्र आणि ढाल आहे (रे.चि. एकतीस ११). पुढचे दोन हाथ साधारणपणें महिषाशी झुंजत असतात. मागच्या पायावर उसळून देवीवर झेप घेणाऱ्या महिषाची मान देवी आपल्या उजव्या हाताने आवळीत असते व डाव्याने त्याला पाठीकडून दडपत असते. दुर्गेच्या प्रारंभिक मूर्तीत प्रभामंडल दिसत नाही, त्याचप्रमाणे सिंहाचे असणें अनिवार्य होते असेही नाही, किंबहुना
सिंह असल्याची उदाहरणें मोजकीच आहेत (म.सं.सं. ३३.२३१७). nie py षड्भुज प्रकारात सामान्य आणि मधल्या हातांची स्थिती जवळजवळ वरील प्रमाणेच असते. (उदा. म.सं.सं. ३७.२७८४, कलकत्ता सं.ए. २४२३८), सर्वात वरचे हात डोक्यावर नेलेले असतात व त्यांत लांबशी एक वस्तू असते.
२७७
काही विद्वान हिला साप समजतात, काहींच्या मते या केसाच्या जटा आहेत व काही तिला केसात घालण्याकरिता हातात घेतलेली माळा समजतात. आमच्या मते वामनपुराणात याचे उत्तर सापडू शकेल." ती कथा अशी -
'रुरू नावांच्या असुराने कालीवर आक्रमण केले. तिने आपल्या खट्वांगाने त्याला मारले व पडलेल्या असुराचे कानापासून पायापर्यंतचे कातडे काढून त्याने आपल्या जटा बांधल्या. एक अवखळ जटा बांधली जात नाही असे पाहून तिने तिला उपटून जमिनीवर रागाने आपटले. भूमिवर पडलेल्या त्या जटेपासून चंडमारीची उत्पत्ती झाली.'
महिषाला दामटलेला दाखविण्याची पद्धत गुप्तकालात ही रूढ होती. सिंह विरहित चतुर्भुज महिषासुरमर्दिनीची गुप्तकालीन प्रतिमा मथुरा, अहिच्छत्रा, वगैरे ठिकाणी पहावयास मिळते. येथें बव्हंशी कुषाण पद्धतीचा निर्वाह केलेला दिसतो.
षड्भुज मूर्तीची परंपरा पुढें चालू राहणे क्रमप्राप्तच होते. मथुरेच्या अशा एका प्रतिमेंत महिष दिसत नाही (म.सं.सं. ४२.२९४७). वरच्या हातांत खड्ग आणि त्रिशूल असून साधारण उजवा अभयमुद्रेत व डावा पानपात्र घेऊन कमरेंकडे वळलेला आहे. खालच्या दोन हातांची आयुधं स्पष्ट नाहीत.
महिषाच्या दृष्टीने विचार केल्यास या काळांतील प्रतिमांचे खालील प्रमाणे गट पडू शकतील (रे.चि. बत्तीस १३, १४, १५, १७) -
१) कुषाण काळांप्रमाणें उसळत्या महिषाला खाली दामटणें (कलकत्ता सं.ए. २४२४२).
२) खाली पाडलेल्या महिषाच्या डोक्यावर उजवा पाय ठेऊन खालच्या डाव्या पायाने त्याची शेपटी धरून ठेवणें (अलाहाबाद सं.सं. १५२) ९०'
३) दोन सिंहांच्या मधे ठेवलेल्या महिषाच्या डोक्यावर पाय ठेऊन उभं राहणें (ग्वाल्हेर संग्रहालय, चित्र - ११६).
सिंहवाहिनी देवी :
* पश्चिमोत्तर भारतांत सिंहवाहिनी देवी कुषाणकाळांपासूनच होती. या काळांतील माथुरी कलेंत अशा प्रकारची मूर्ती माट येथून मिळाली आहे (मं.सं.सं. १२.२२४ ए). पण तिचा वरचा भाग खंडित असल्यामुळे आयुधादिकांबद्दल काहीच सांगता येत नाही.
गुप्तकाळांत हिची दोन रूपें समोर येतात. प्रथम रूपांत दोन भुजा असलेली देवी हातांत शूल घेऊन सिंहावर बसलेली किंवा उभी दिसते (म.सं.सं. १७.१२८३). श्रावस्ती (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेल्या एका वर्तुळाकार मृ‌फलकांवर अशीच देवी आहे (ल.सं.सं. बीं. ५९२ चित्र ११७). चंद्रगुप्त-कुमारदेवी प्रकारच्या गुप्तकालीन नाण्यावर सिंहाजवळ उभ्या असलेल्या देवीचे दर्शन घडते.
दुसऱ्या प्रकारच्या सिंहवाहिनी देवीच्या मांडीवर स्कंद असतो. स्कंदमाते संबंधी आपण नुकतीच चर्चा केली आहे.
पश्चिमोत्तर भारतांतील दुर्गा व सिंहवाहिनी देवी :
डॉ. टुची यांनी आपल्या एका लेखांत या विषयाची मीमांसा केली आहे." त्या संबंधी मुद्दे असे
१) स्कोरेती येथून संगमरवरी दगडाच्या अशा मूर्ती मिळाल्या आहेत.
शक्ती भाग १ (सुरुवातीपासून गुप्तकालापर्यंत)
आरंभ
जगांतील प्राचीनतम उपासनेंत शक्ती उपासनेला फार महत्त्व आहे. मानव जीवनांत असलेले स्त्रीचें महत्त्व याचे एक मुख्य कारण असावे. विशेषतः मातेंच्या रूपांत ती त्याच्या जन्म व संवर्धनाकरता सदैव जिम्मेदार असते. भारत आणि भारताच्या बाहेर झालेल्या कित्येक उत्खननांत आदिमाता, महिमाता, मातृदेवी, वगैरे नांवाने आज ओळखल्या जाणाऱ्या शक्तिप्रतिमा बलूचिस्तान, इराण, मेसोपोटामिया, तुर्कस्थान, बाल्कनराष्ट्र, सीरिया, पॅलस्टाइन, क्रीट आणि इजिप्त येथे मिळाल्या आहेत. ताम्रपाषाण युग या नांवाने ओळखल्या आणाऱ्या काळांत सिंधुनदीच्या खोऱ्यापासून नील नदी आणि तिच्या पुढच्या भागांपर्यंत शक्ती उपासनेचे धागे दोरे पसरले होते. भारतात मातृदेवीच्या मूर्ती विशेषतः इ.स.पूर्व २५०० ते इ.स. पूर्व तिसऱ्या शतकांपर्यंत मिळतात. (रे. चि. तीस १-७ एकतीस ८) पुढे त्याचे रूप पालटते व नवीन परिवर्तनें दिसू लागतात आणि प्रतिमांचा आकार ही जास्त सुंदर होतो. फार प्राचीन काळांतील या मातीच्या तयार केलेल्या मातृदेवी प्रतिमांची खालील वैशिष्ट्ये आहेत
अ) संपूर्ण नग्नावस्था
आ) जननेंद्रियांचे विशेष प्रदर्शन. मथुरेहून मिळालेल्या प्रतिमांत हे वैशिष्ट्य दिसत नाही.
३) योनिभागांवर मेखला असणें
ई) पूर्ण विकसित स्तनांचे अंकन
3) पायाखाली उमललेले कमळ. मथुरेत हे दिसत नाही.
ए) ह्या प्रतिमांतील हातांची ठेवण अभ्यास करण्यासारखी आहे. काही नमून्यांत दोन्ही हात वर उचललेले असतात किंवा आंत वळून स्तन-ग्रहण करीत असतात. (रे.चि. एकतीस ९) कोठें हे जमिनीच्या समानान्तर पसरलेले असतात तर कोठें हे सरळ लोंबताना दिसतात (र.चि. तीस ५). मात्र कोठे ही हातांची बोटे रेखीवपणें कोरलेली दिसत नाहीत.
ऐ) मातृदेवीच्या काही मूर्ती कडेवर बालके घेतलेल्या आहेत (र.चि. तीस ४).
२७८
२) महाभारताच्या वनपर्वात देवीचे एक नांव 'गांधारी विद्या' असे मिळतें. " जैनकल्पसूत्रांत देखील 'गौरी गंधाराङ' असे पद आढळतें."
३) बौद्ध तंत्रांत एक शब्द येतो 'गांधारी विद्या', अर्थात् गांधारी देवीची विद्या.
४) कालिकापुराणांत उड्डियान पीठाला कात्यायनी देवीचें अधिष्ठान मानले आहे.
५) आजही बलुचिस्थानात हिंगलाज येथे हिंगुला देवीचे पूजन होत असतें, हिला तेथे बीबी नानी असें म्हणतात. काही विद्वानांच्या मतें हिचा संबंध जुन्या नाना किंवा ननैयाशी आहे. हें मत स्वीकारता येण्यासारखे आहे.
६) चीनी प्रवासी युवेनच्चांग यांचे वेळी शाहबाजगढी जवळ भीमादेवीचे पूजन होत असे. वरील तर्क या विधानांस पुष्ट करतात की गंधार प्रदेश आणि त्याच्या जवळील भागांत शक्तिसंप्रदायाची मुळे बरीच पसरली होती. आता या पार्श्वभूमीवर तिकडून मिळालेल्या देवी प्रतिमांचा थोडक्यात परिचय करून घेऊ.
क) पेशावर येथून सिंहवाहिनी देवीची खंडित मूर्ती मिळाली आहे."
ख) शैखानढेरी येथून चतुर्भुज दुर्गा हाती लागली आहे. तिचे दोन हात वर उचललेले असून दोन खाली लोंबत आहेत. आता खालील उजव्यातील कमंडलूच बाकी आहे."
ग) जंगली बकऱ्याला मारणारी अष्टभुज देवी. विशेष म्हणजे येथे भारताच्या इतर भागांसारखा महिष दिसत नसून त्यांची जागा जंगली बकऱ्याने घेतली आहे.
पार्वती :
दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञात शंकराच्या व स्वतःच्या झालेल्या अपमानाने संतापून सतीने अग्निकुंडांत स्वतःला जाळून घेतले. पुढच्या जन्मात ती हिमालयाची मुलगी झाली व तिने पुन्हा शंकरच पति मिळावा एवढ्याकरितां खडतर तपश्चर्या केली. तिला अपर्णा हे नांव प्राप्त झाले. पार्वतीची ही तपश्चर्या अंकित करणे कलाकारांच्या आवडीचा विषय झाला, त्याची सुरुवात कुषाणकाळांतच झालेली दिसते. या काळाची मथुरेंत मिळालेली प्रतिमा जरी कमरेखाली तुटलेली असली तरी तिची अभय मुद्रा व आजुबाजूची यज्ञकुण्डे स्पष्ट आहेत." चहूबाजूला पेटता अग्नी ठेऊन तपश्चर्या करणाऱ्या पार्वतीचे वर्णन कालिदासानें कुमासंभवात केले आहे."
किराती किंवा भिल्लीण :
आपल्यावर रुसून वनांत निघून गेलेल्या शंकराला प्रसन्न करण्याकरिता पार्वतीने भिल्लीणीचा वेष घेतला होता. शामळाजी (गुजराथ) येथून गुप्तकाळाची अशी एक सुंदर प्रतिमा मिळाली आहे. उजवा हात कमरेवर ठेवून उभ्या असलेल्या नखरेल पार्वतीनें साडीवर वाघांचे कातडे गुंडाळले आहे व भिल्लांजवळ असणारा कुत्राही तिच्या पाठीशी उभा आहे."
सरस्वती :
मथुरेहून मिळालेली अभिलिखित सरस्वती (चित्र १८३) जरी तेथील संदर्भात जैन देवी असली तरी ती तशीच ब्राह्मण धर्मातही विद्यमान असू शकेल असे गृहीत धरता येईल. कारण वासुदेव, बलराम, गजलक्ष्मी, वगैरे ब्राह्मणधर्माचे देव त्या काळांत जसेच्या तसे मथुरेतील जैन कलेंत गेलेले दिसतात.
साहित्यांत सरस्वतीचे भरपूर उल्लेख मिळतात, पण त्यामानानें जुन्या प्रतिमा मात्र मिळत नाहीत. वायुपुराणांप्रमाणें 'श्री' आणि 'प्रज्ञा' अथवा लक्ष्मी आणि सरस्वती या दोन महाविद्यांपासूनच कालांतरांत निरनिराळी रूपें उत्पन्न झाली."
२७९
मथुरेहून मिळालेल्या सरस्वती प्रतिमेत नजरेत भरण्यांसारखी गोष्ट म्हणजे ही मूर्ती इतर देवी प्रतिमापेक्षा साधेपणांच्या बाबतीत अगदीच निराळी आहे. हिने कोणतेही दागिने घातलेले नसून हातांत फक्त दोरे बांधलेले दिसतात. हे वैशिष्ट्य तिच्या सात्त्विक वृत्तीला साजेसेच आहे.
या मूर्तीवरील अभिलेखांवरून हे उघड होते की कुषाणकाळांत सरस्वती ही नर्तकांचीही आराध्य देवता होती, याचा पाठपुरावा कामसूत्राची जयमंगला टीका करते. तेथें सरस्वतीच्या मंदिरांत गीतनृत्यांनी युक्त असे 'समाज' (उत्सव) होत असे सांगितले आहे. नटांना सरस्वतीच्या प्रेरणेचा उल्लेख हरिवंशातही सापडतो.***
गंगायमुना :
द्वारशिल्पाच्या अलंकारणांतील गुप्तकाळचा हा फारच लाडका अभिप्राय होता व वाङ्‌मयांतही त्याचे पडसाद उमटलेले दिसतात. दाराच्या दोन्ही बाजूला कासवावर यमुना आणि मगरावर गंगा सर्रास दाखविली जाते. गुप्तकाळात त्या बहुतेक दाराच्या वरच्या भागाला दाखवीत असत. हातांत घट घेतलेल्या या स्त्रीरूपिणी नद्या आपापल्या वाहनांवर उभ्या असतात व पाठीमागे सेवक किंवा सेविका छत्र घेऊन असते. गंगायमुनेच्या मूर्तीचा आरंभ उतरत्या कुषाण काळांपासून झाला होता (पहा म.सं.सं. ५६.४२७५). गुप्तकलेंत बरेच बदल झाले. बऱ्याच शिल्पांत सुंदर अशा द्विभुज देवीबरोबर तिचा छत्रवाहक, विड्याचा डबा किंवा श्रृंगार साधनांचा करंडा घेतलेली सखी व उडणारे दोन पक्षी-मालाधारी हंस- नजरेस पडतात. एका शिल्पात तर यमुनेच्या कासवाचे पाठीवर व्यवस्थित साखळ्या लावून खोगीर घातले आहे.
द्वारशाखा शिवाय गंगा गंगावतरण दृश्यांत (चंडीमऊचा फलक), शंकराचे डोक्यावर (नेपाळी उमामहेश्वर), गंगाधर मूर्ती (दक्षिणभारत), वगैरे शिल्पांत स्वतंत्र रूपानेही दिसते. अहिच्छत्रेहून गंगा यमुनेच्या दोन मानव परिणाम मृण्मूर्ती मिळाल्या असून तूर्त त्या दिल्लीच्या संग्रहालयांत ठेवल्या आहेत.
आसाममध्ये मिळालेल्या गंगा-यमुना मगर आणि कासवावर तर आहेतच, पण विशेष म्हणजे त्याच्या डोक्यावर तीन फणांचा सर्प छाया करून आहे. (रे.चि.श. २६, २७) हे इकडील वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल. साधारणपणे नाही पण अपवाद म्हणून बऱ्याच नंतरच्या पंडितराज जगन्नाथ यांच्या 'गंगालहरी' कडे बोट दाखवता येईल. त्यांनी 'बद्यातद्रागेव०' या श्लोकांत गंगेला जगन्नाथाचा उद्धार करण्यासाठी 'सापांनी आपला मुकुटाची चंद्र कोर आवळून तयार रहा' असे सुचवले आहे. (किरीटे बालेन्दुनियमय पुनः पन्नगराणै)
R.D. Choudhary, 'The Sculpture of Assam, 1987, pl. 18 on p. 39, pl. 5 on p. 26
बाजूला घागरी घेतलेल्या या नद्या दिसतात. स्कंदपुराणांत (स्कंद वैष्णव, १४.६-८ पा. ८०१) अशा चौदा नद्यांची नांवे दिली आहेत. काही प्रतिमात या नद्या खालच्या पुष्करणीतून पाणी घेऊन देवीला स्नान भाज्यासाठी वर असलेल्या हत्तीना देत आहेत. (रे.चि.श. ३७).
R.C. Agrawala, 'A Rare Image of Gaja-Laksmi from Rajasthan, JBRS., XXXXV, 1-4, 1959, pp. 1-4
Ibid, unpublished temples of Rajasthan, A.A., Tome XI, Fas 2, 1965, fig. 26, p. 60 काही ठिकाणी कृष्ण व बलराम देखील हे काम करताना दिसतात (रे.चि.श.३८) कृष्ण-बलरामचा गजलक्ष्मीशी संबंध इतरत्रही आढळतो.
R.C. Agrawala, 'A note on pitcher carrier, Gaja-Laksmi, Relief, Kala VIII, 2003, fig. 2, p. 6
तोरणलक्ष्मी :
ओडिसातून मिळालेल्या (तूर्त पटना संग्रहालय) सुमारे ८-९व्या शतकाच्या एका द्वारतोरणाच्या ललाटपट्टिकेवर मधोमध जावक्ष गजलक्ष्मी आहे. साधारणतः लक्ष्मीचे आवक्षरूप कमी दिसते.
J.N. Banerjee, DHI., p. 375 N.P. Joshi, personal notes
गजलक्ष्मी सरस्वती :
राजस्थानांतून समोर आलेल्या या मध्यकालीन शिल्पांत ललितासनांत बसलेल्या देवीच्या हातांत मातुलुंग/श्रीफळ, पद्म, अक्षमाला, आणि विद्या (पोथी) आहे. अभिषेक करणारे हत्ती आहेतच. मार्कंडेयपुराणांत (मार्कडेय., प्राधानिक रहस्य, १६-१०, पान ६५४) (वैकृतिक रहस्य, २४-२५, पा. ६५७) महालक्ष्मी आणि सरस्वतीचे एकीकरण दाखवताना महाविद्या, भारती, ब्राह्मी, वेदगर्भा, वाक्, वगैरे नांवाचे उल्लेख केले आहेत.
R.C. Agrawala, An Unusual Gaja-Laksmi with Manuscript from Rajasthan, Pragdhara, 14, 2003-04, L.D. on p 241, pp. 241-42
सरस्वती : (ক) নিউকি
सरस्वती विद्येची देवी म्हणून जरी मान्य असली तरी या काळांत तिची स्वतंत्र मंदिरें असल्याचे किंवा तिच्या उपासकांचा वेगळा पंथ असल्याचे ऐकिवांत नाही. सरस्वतीच्या प्रतिमा मात्र लहान मोठ्या आकारांत मिळतात. साधारणपणें तिचें रूप चतुर्भुज असून हातात अक्षमाला, कमळ, पुस्तक, वीणा, कमंडलू, वगैरे वस्तू देण्याचे विधान आहे, पण प्रत्यक्ष मूर्तीत थोडा निराळा प्रकार आढळतो.
गंगैकोण्डशोलापुरम् येथील सरस्वती दोन हाताची असून तिच्या डाव्या हातात पुस्तक आहे. बागळी येथील देवी चार हाताची असून अक्षमाला व पुस्तक या बरोबरच मागच्या हातात तिने गणपतीसारखें अंकुश आणि पाश घेतले आहेत. १३२ हळेबीड येथील एक सरस्वती वीणा घेतलेली असून षड्भुज आहे तर दुसरी नृत्य करताना दिसते.
याच प्रसंगाने धारवाड जिल्ह्यातील गदग येथून मिळालेली एक व तिच्या बरोबरच मुंबईच्या संग्रहालयांत असलेली
३०६
यांचे उत्तर कामिकागमांतील ध्यानाशी साम्य असते. तिची दुसऱ्या प्रकारची मूर्ती उत्तर भारतीय परंपरेत घडविली असशी असे वाटते. बेरूळमधे असलेल्या या चतुर्भुज प्रतिमेत शिवलिंग, गणपती, अग्निकुंडे, वगैरे दिसतात.
गोधा किंवा घोरपड हिचा गौरीशी संबंध आहे (गोधासना भवेद्‌गौरी). भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुर्ण यांच्या संग्रहालयांतील क्रमांक ३५१ ची प्रतिमा उमामहेश्वराची असून तेथे पार्वतीच्या पायाखाली घोरपड दाखविली आहे. ही मूर्ती प्रारंभिक होयसळ काळांतील वाटते. गोधा असलेली पार्वतीची एक सुंदर धातुप्रतिमा (सुमारे १०-११वे शतक) इंदूरच्या डॉ. नागू यांच्या संग्रहात आहे. येथे गौरीच्या हातात क्रमानें वर, अंकुश, पाश आणि अभय असे असून प्रभावळीत वरच्या बाजूला उजवीकडे शिवलिंग व डावीकडे गणपती दिसतो.
२) अन्नपूर्णा :
शंकराच्या पत्नीचे हे अत्यंत सौम्य ध्यान असून तिच्या एका हातात भांडे व दुसऱ्यांत पळी असते. महाराष्ट्रांत प्रत्येक वधू आपल्या बरोबर प्रथम सासरी येतांना माहेरहून अन्नपूर्णेची प्रतिमा आणते व ती पुढे नेहमीच देवात ठेवली जाते. अन्नाची पूर्ति करणारी देवी म्हणून गृहस्थाना हिचे विशेष महत्त्व आहे. श्रीराव यांनी हिच्या चतुर्भुज ध्यानांचाही उल्लेख केला आहे. यात अभय आणि वरांसह पाश व अंकुश असावेत असें विधान आहे. हैदराबाद येथील स्टेट म्यूझियममधे तेराव्या शतकांतील सुरेख दागिन्यांनी नटलेली द्विभुज अन्नपूर्णेची पाषाण प्रतिमा आहे. काकतीय काळातील या मूर्तीच्या डाव्या हातात भांडे असून देवी उजव्या हाताने त्यातून भरलेली पळी काढीत आहे. काशीत अन्नपूर्णेच्या सुवर्ण प्रतिमेचे हेच ध्यान आहे.
मथुरा संग्रहालयांत दोन कमळांमधे पूर्ण पात्र घेतलेल्या एका उभ्या देवीची मूर्ती आहे. गुप्तोत्तर काळातील ही प्रतिमा डॉ. अग्रवालांच्या मतें अन्नपूर्णेची असावी.
नेपाळच्या गंगाधर-शिवपार्वती प्रतिमेत असलेल्या अन्नपूर्णेची चर्चा मागेच झाली आहे (पान १७८).
(३) दुर्गा
महिषमर्दिनी दुर्गा शाक्तांचे एक मुख्य आराध्य होय. तिची संक्षिप्त कथा मागे आलेली आहेच. दक्षिण भारतीय कलेत तिची अधोलिखित रूपें मिळतात.
क) सिंहावर पाय ठेवून उभी असलेली दशभुजा देवी. येथें महिष दिसत नाही. १३५
ख) महिषांतून प्रगट झालेल्या असुराचा वध करणारी दशभुजा कात्यायनी. १३६
ग) गंगैकोण्डशोलपुरम् येथील तशाच प्रकारची दुसरी प्रतिमा, पण येथे महिष हा महिष मुख मानवांच्या रूपांत रुशासिदाखविला आहे.
घ) अशाच प्रकारच्या महिषासुराचे व देवीचे युद्ध हे दृश्य महाबलीपुरम् आणि वेरुळ दोन्ही ठिकाणी दिसते.
ङ) महिषाचे तोंड दाबत असलेली दुर्गा. १९१९ ऐहोळे येथील अष्टभुजा देवी डाव्या गुडघ्याने महिषाला जमीनीवर रेटत असून डावी कडील एका हाताने त्याचे तोंड आवळत आहे (र.चि. बत्तीस १५). देवीच्या हातांत
त्रिशूल, खड्ग, (रिकामा), चक्र, शंख व ढाल आहे.
३०७
च) महिषाचे डोक्यावर उभी चतुर्भुज किंवा अष्टभुज देवी. देवीच्या मागच्या हातांत चक्र व शंख असून साधारण हात-उजवा वरद मुद्रेत आणि डावा कटिविन्यस्त असे आहेत. देवीच्या पायाखाली महिषाचे भलेमोठे कापलेले डोके आहे (रे.चि. बत्तीस १६). तंजावरच्या बृहदीश्वर मंदिरांचे बाहेरचे बाजूस दिसणारे देवीचे हे रूप इतरत्रही दिसते. पण उत्तरेंत मात्र फारसे आढळत नाही.
जाता जाता हे नमूद करावयास हवे की उत्तरेतील काही मूर्तिप्रमाणे दक्षिणेतही देवीजवळ सिंह आणि हरिण असे दोघे पशु दिसतात. कारण तेथे (तमिळ देशांत) हरिणाला देवीचे दुसरे वाहन समजतात.
४) चामुंडा :
देवीचे हे अत्युग्ररूप उत्तरेकडेच नव्हे तर दक्षिणेतही प्रचलित होते. श्री. शिवराममूर्ति यांच्या कथनांप्रमाणें दक्षिण भारताच्या सुरूवातीच्या शिल्पांत विस्तवाच्या ज्वाळेंसारखे विस्फारलेले केस, कपाल-यज्ञोपवित, स्तनाभोवती गुंडाळलेला साप आणि प्रेत कुंडलें ही चामुंडेची वैशिष्ट्ये होत. तमिळ जिल्ह्यांतील चामुंडेचा बांधा साधारण स्त्रीसारखा असतो; पण कानडी जिल्ह्यांतील उत्तर मध्यकालीन कलेत तिला हडकुळी आणि भयंकर दाखवतात. १४२
५) भैरवी :
इतर देवतांच्या शक्तीप्रमाणे भैरवाची ही शक्ती काही शिल्पांत दिसते. बंगलोर संग्रहालयात अशी एक प्रतिमा आहे (सं.सं.एम्.जी.एम्. ३९). ही स्थानक प्रतिमा सहा हाती असून प्रदक्षिणा क्रमाने खड्ग, आक्रमक राक्षसाच्या शरीरात भोसकलेली सुरी, त्रिशूळ, खट्वांग, डमरू व मुंडासहित कपाल अशा वस्तू आहेत. हिनें सर्पकुंडलें, जड मेखला आणि नूपूरें घातली आहेत. मुख गंभीर असले तरी भयंकर नाही. परिवार देवताबरोबर डावीकडें उडी मारणारा कुत्रा दिसतो.
६) सप्तमातृका :
- या सात देवींची चर्चा मागे आली आहे. या मातृका बहुतेक बसलेल्याच दाखवतात. वेरुळ येथे चामुंडेचे वाहन म्हणून घुबड दाखविले आहे. पूर्वकारणांगमांत त्याचा आधार सापडतो. १४३
७) ज्येष्ठा :
महाराष्ट्रात 'अक्काबाई' म्हणून प्रसिद्ध असलेली ही लक्ष्मीची वडील बहिण होय. समुद्रमंथनांच्या वेळी दोघी बहिणीत ही प्रथम आली व म्हणूनच हिला ज्येष्ठा असे नांव मिळाले. १४ धाकटीला तर विष्णूनें पटकावले. पण मोठीचा हात धरावयास कोणी तयार होईना. शेवटी कपिलमुनींनी हिच्याशी लग्न लावले. लिंगपुराणाप्रमाणे ज्येष्ठेचा नवरा दुस्सह नांवाचा ब्राह्मण होता. बौद्ध आणि अवैदिक धर्मांत रुची असणाऱ्या व दारिद्र्य, आळस, स्वार्थ, कलह या सर्वांची आवड असणाऱ्या या बायकोच्या जाचांस कंटाळून त्याने एका तळ्यांत उडी घेतली.
२. दक्षिणेत ज्येष्ठेचे बरेच महत्त्व दिसते. कित्येक मंदिराच्या एका कोपऱ्याच्या तिची जागा असते पण तेथें कोणी पूजा मात्र करीत नाहीत. काही ठिकाणी हिची मूर्ती काढून फेकून दिलेली असते. विष्णुधर्मोत्तपुराणांप्रमाणें हिची दोन रूपें आहेत - रक्त ज्येष्ठा आणि नील ज्येष्ठा. ज्येष्ठा ही द्विभुज असून तिच्या एका हातांत नीलोत्पल असतें व दुसरा अभय मुद्रेत असतो. प्रतिमेत मात्र पुष्कळदां नीलोत्पल नसून तिचा हात मांडीवर टेकलेला असतो. शरीराने ती लांबट ओळाची, लंबस्तनी आणि जाड मांड्यांची असते. तिच्याजवळ केरसुणी आणि कावळा बसलेला ध्वज असतो. गाढव हे तिचे
३०८
वाहन होय. (रे.चि. चौतीस २८) लौगाक्षि आणि लघुशंखस्मृतीप्रमाणें तिचा वास मीठांत दिवसा कवठाच्या छायेत, रात्रीच्या वेळी दही यांत व शमी आणि सप्तमीच्या दिवशी आवळ्यांत असतो. १५
८) गंगा :
गंगेची प्रतिमा गंगाधर मूर्तीत पहावयास मिळते. गंगावतरणांच्या दृश्यांत ती स्वर्गातून शंकराचे मस्तकावर उडी घेताना दिसते. सुमारे सहाव्या शतकातील ऐहोळे (शैवगुहा), तसेंच घारापुरी (मुख्य गुहा) येथील शिल्पांत दिसणारी ही गंगा तीन डोकी असलेली किंवा तीन रूपें असलेली दाखविली आहे. अशा प्रकारचे अंकन तिच्या 'त्रिपथगा' या नांवाकडे संकेत करते. १६
***
२५४
दिसतो व शंकराचा हरणांशी असलेला संबंध इतर नाण्यांवर ही आढळतो.
भारतीय शक राजे माउस आणि अॅशेस यांच्या नाण्यावर देवी दिसतात पण त्यांची निश्चयात्मक ओळख अजून झालेली नाही. "अॅनेसच्या देवीला काही विद्वान दुर्गा आणि काही लक्ष्मी मानतात. येथे इतर ही काही समकालीन देवी अंकित असण्याची शक्यता आहे.
कुषाण नाण्यावरील देवीत नना किंवा ननैया आणि ऑरडोक्शो या मुख्य होत. हुविष्काच्या एका नाण्यांवर शंकरांबरोबर नना "आणि दुसऱ्यांवर उमा दिसते. उमा आजही आपल्या ओळखीची आहे, पण नना तितकीशी परिचित नाही. कनिष्काच्या नाण्यावर नना द्विभुज आहे." तिच्या डाव्या हातांत पात्र असून उजव्यांत हरण किंवा घोड्याचे डोके असलेला दंड आहे. मस्तकावर अर्धचंद्र दिसतो. हुविष्काच्या बऱ्याच नाण्यांवर हेच ध्यान आहे. पण एकांत नना धनुष्य बाण घेतलेली व दुसऱ्यांत पाठीवर बांधलेल्या भात्यांतून बाण काढतांना दाखविली आहे. याच राजाच्या एका तिसऱ्या नाण्यांवर ती पशुशिरांकित दंड घेऊन सिंहावर बसलेली दिसते. वासुदेवाच्या नाण्यांवर देखील ती द्विभुज रूपांत उभी दाखवतात. " कुठे कुठे हिला ननैया असेंही म्हटले आहे. २७ (रे.चि. चौतीस २७)
नना किंवा ननैयेचा उद्भव मेसोपोटेमियातील देवी इन्नानाइश्तर हिच्यापासून मानला जातो. तेथें तिला चंद्राची मुलगी, देवांची अधिदेवी, स्वर्ग व पृथ्वीला आलोकित करणारी तसेच युद्ध, शस्त्र, राजदंड आणि प्रेम याची अधिष्ठात्री देवी समजतात." पार्थियन राजवटींत इन्नानाइश्तरचा पंथ बराच लोकप्रिय होता. नना देवी अर्टेमिसचीही पर्याय असे समजतात. अर्टेमिस ही शिकार किंवा मृगयेची देवी आहे, म्हणूनच हुविष्काच्या नाण्यांवर नना धनुष्यबाण घेतलेली दिसते. ननाची मुख्य लक्षणें म्हणजे तिच्या डोक्यावरील चंद्रकोर, बसावयास सिंह व हातांतील पात्र आणि पशुमुखाकृती दंड ही होत. असे दिसते कीं लक्षणसादृश्यांमुळे ही शिवपत्नी उमेचा पर्याय म्हणून स्वीकारली गेली आणि त्याच रूपांत तिचे कुषाण नाण्यावर अंकन ही झाले. येथेच सिंहवाहिनी दुर्गेची ही व्युत्पत्ती लावता येईल.
कुषाण राजा वासुदेव याच्या नाण्यांवर ऑरडोक्शी बऱ्याचदा दिसते. ती कनिष्क आणि हुविष्काच्याही नाण्यांवर आहे. येथे तिच्या उजव्या हातात निधिशृंग (cornucopia) दिसते. वासुदेवाच्या नाण्यांवर मात्र हे निधिशृंग तिच्या डाव्या हातांत असून उजव्यात पाश घेऊन ती आसनांवर बसलेली आहे. तिचें हेच रूप उत्तर कुषाण कालीन नाण्यांवर देखील स्थिर राहिले. या संदर्भात प्रो. हर्टल यांना सोंख (मथुरा) उत्खननांत मिळालेल्या उत्तर कालीन ताम्र मुद्रेचा उल्लेख करणें आवश्यक आहे. तिच्यावर ऑरडोक्शोच्या पायांखाली पूर्ण उमललेले कमळ दाखविले आहे. तिच्या भारती करणाची ही पहिली पायरी होय. तिचे असलेच रूप गुप्तसम्राट समुद्रगुप्त याच्या सुरुवातीच्या नाण्यांवर ही दिसते, फरक एवढाच कीं येथे तिचे नाव बदलून ती लक्ष्मीचे रूपांत अवतरित झाली आहे. ज्याप्रमाणें परदेशी नना आपली सिंहवाहिनी दुर्गा झाली तसेच ऑरडोक्शोनेंही लक्ष्मीचे रूप घेतले (गजलक्ष्मी आणि सिंहवाहिनीचे एकीकरण रे.चि. एकतीस १२).
ऑरडोक्शोची जोडी फॅरोशी होती. एका कुषाणकालीन ठशांवर हे दोघे बरोबरच दिसतात. गांधारकलेच्या कित्येक कृतीत यांचे असें अंकन झाले आहे, पण तेथें त्यांना कुबेर हारिति किंवा पंचिकहारिति म्हणून ओळखतात. **
ऑरडोक्शी मूळची इराणी देवी आहे. अहुरमज्द याची ही कन्या लोकांना सर्व प्रकारचे ऐश्वर्य, संतती, शस्त्र आणि वेजय देणारी समजतात. या रूपांत ती आपल्या लक्ष्मीच्या जवळ पोचते. काही विद्वान या नावाचा संबंध इराणची दुसरी देवी अनाहिता हिच्याशीं लावतात. हे उघड आहे कीं हिची कार्ये भारतीय देवी श्री, लक्ष्मी, रोमची फॉरच्यूना किंवा गीकांची ताइचे, यांच्या प्रमाणेंच समजली जात.
२७०
१) माहेश्वरी : सागर (म.प्र.) अमझरा (राजस्थान) व शामळाजी (गुजराथ), येथून मिळालेल्या मूर्ती. तिसऱ्या मूर्तीत देवी जवळ बैल असून डाव्या कडेवर मूलही आहे.
२) ऐंद्री: अमझरा व शामळाजी मागे हत्ती
३) कौमारी : अमझरा, शामळाजी व मथुरा तिन्ही ठिकाणी मोर स्पष्ट आहे.
४) वाराही : अमझरा, शामळाजी. वाराहीचे वाहन पाडा असावा असे लक्षण ग्रंथ सांगतात. पण प्रत्यक्ष प्रतिमांत पुष्कळदा पाड्याच्या ऐवजी वराह दिसतो. याच संदर्भात उतरत्या गुप्तकाळांतील ब्रिटिश म्यूझियम मधे असलेल्या एका वाराही प्रतिमेचाही उल्लेख करणें योग्य ठरेल. चार हात असलेली व महिषांवर बसलेली ही देवी तोंडांत एक मोठा मासा धरून आहे व तिच्या कडेवर मूल आहे. श्री. बॅनर्जी यांचे मत असें कीं वाराहीचा माशाशी संबंध तंत्र शास्त्रांतील पंच मकांरांच्या आधारावर असावा. ७२
५) चामुंडा : शामळाजी येथून मिळालेल्या या प्रतिमेत ती चतुर्भुज असून त्रिशूल व खट्वांग ही आयुधें स्पष्ट आहेत. पाठीकडे सिंह आहे. देवी उभी असून सुंदर स्त्रीचे रूपांत आहे. ही पद्धत दक्षिणेंतही रूढ होती.
या शिवाय बिहार राज्यातील सरायकेला या गावांतून सातही मातृकांच्या सुंदर आणि स्वतंत्र मूर्ती मिळाल्या आहेत. ७२'
स्कंदमाता :
मातृकांच्याच वर्गात मोडता येण्यासारखीं मूर्ती स्कंदमातेची होय. गुप्तकाळांत स्कंद किंवा कार्तिकेय याची उपासना बरीच चालू होती. त्यामुळें त्याला खेळविणाऱ्या त्याच्या आईच्या स्वरूपात पार्वतीच्याही प्रतिमा घडविल्या जात. यांना 'स्कंदमाता' असें म्हणतात. लहानगा स्कंद आईच्या मांडीवर किंवा कडेवर दिसतो. हिची दोन रूपें आहेत सिंह नसलेली किंवा सिंहांसह.
प्रथम प्रकारांचे खंडित पण उत्कृष्ट उदाहरण कसिया (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेली मातीची प्रतिमा आहे (ल.सं.सं. ६७.३४३). येथें पार्वती एका आसनावर बसली असून तिच्या पायांजवळ लाडवांचा हारा ठेवला आहे. ते लाडू मिळविण्याकरिता तेथेच गणपती आणि स्कंद (दोघेही खंडित) लोभटपणे बसले आहेत. याशिवाय राजस्थानाहून अशा काही स्त्री प्रतिमा मिळाल्या आहेत ज्यात माता कडेवर असलेल्या मुलांना खेळवीत आहेत. त्यांत पाठीमागें प्रभामंडल असल्यामुळे यांच्या देवत्वाविषयी संदेह नाही. श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल त्यापैकी तानेसा येथून मिळालेल्या व तूर्त उदयपूर संग्रहालयांत असलेल्या प्रतिमेस कृत्तिका स्कंद असें नांव देतात. ७१
सिंहावर बसलेल्या स्कंद मातेची एक सुंदर प्रतिमा-मथुरेची कलाकृती-सध्या कलकत्त्याच्या संग्रहालयात आहे. उतरत्या गुप्तकाळांतील काही अशा प्रतिमा वाराणसीच्या कामाक्षा मंदिरांत व हरिश्चंद्र घाटावर लेखकानें पाहिल्या आहेत. ७५
आग्नेयी : वैनायिकी किंवा नारसिंही प्रमाणें आग्नेयी सुद्धा एक अप्रसिद्ध मातृका आहे. अमझरा (राजस्थान) येथून मिळालेल्या गुप्तकालीन प्रतिमांत आग्नेयी आहे. ती मूल घेतलेली असून मेषारूढा आहे. श्री. रत्नचंद्र अग्रवाल यांच्या मतें ही देवी माता, स्कंद व अग्नी यांच्या परस्पर संबंधाकडे किंवा स्कंदाचा अग्नी आणि स्वाहा याच्याशी असलेल्या संबंधाकडे संकेत करते.
२७२
** कुषाणकालीन मातृकाशिल्पांत वाङ्मयाच्या मदतीने निम्नांकित मातृकांची ओळख पटू शकते :
लोहितायनी :
महाभारताप्रमाणें लोहितोदधीची ही मुलगी आणि स्कंदाची धात्रीमाता (दाई) हिला 'लोहितभोजना' असे ही म्हटले आहे. लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका शिलापट्टांत मेषमुख ठेवलेल्या रांजणांजवळ स्कंद उभा आहे. आणि त्याच्या डावीकडे बाळ घेतलेली सिंहाचे किंवा वाघाचे तोंड असलेली माता ही आहेत. लाल रंगाचे म्हणजे मांसदि खाणारी ही लोहितायनी असू शकते. (रे.चि.श.४).
N.P. Joshi, Mathura, fig. 28, pp. 68-69
लक्ष्मी :
कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेल्या लक्ष्मीच्या मागे उल्लेख झालेला आहे. (मूळ ग्रंथ पा. २२६) याशिवाय कधी कधी ही 'मदिरे' सारखी उजव्या हातांत मद्याचा पेला आणि डाव्यात कमळ घेतलेली दिसते. तसेच कमलधारिणी लक्ष्मीचे अंकन पंख असलेल्या एका अन्य माते बरोबर अथवा कुबेरासह ही आढळते. (रे.चि.श. ५)
N.P. Joshi, Mathura, fig. 24, 36 р. 69
शकुनी म्हणजे पक्षी. मातृकांच्या गटांत पंख आणि चोच असलेल्या बऱ्याच माता दिसतात. त्यामुळे त्यात नेमकी शकुनी कोणती हे ओळखणे कठीण आहे. सुश्रुतसंहितेप्रमाणे कुर मुखी शकुनीचे खूप पुढे आलेले तोंड, चोच, लाल डोळे, टोकदार कान, आकाश संचारी, ढेबरपोटी पण दागिन्यांनी नटलेली असे आहे. शिवाय शकुनीचे एक नांव असेही आहे. पुतना
N.P. Joshi, Mathura, fig. 9, 10, p. 70
पुतना :
गोपाल कृष्णाला मारण्यासाठी गोकुळांत आलेली पुतना सर्वांच्या ओळखीची आहे. बालग्रह म्हणून गाजलेली ही दुसरी भयंकर मातृका. कृष्णलीलेच्या दृश्यांत ही राक्षसीच्या उग्र रूपांत दिसते. तिच्या भयंकरतेचे वर्णन सुश्रुतसंहिता, अग्निपुराण वगैरे ग्रंथात आहे. पक्षिणीरुपांतील कुषाण कालीन मातृकांत तिला नेमके टिपणे कठीण आहे. पण देवगढ आणि मंडोर येथील लीलादृष्यांत शकटभंग करणारा बाळकृष्ण सोबतच एका हाताने एका पक्षाची मान मुरळताना दिसतो. (रे.चि.श. ६) पुतना वधाचा हा संकेत महत्त्वाचा आहे. मानवरूपिणी पुतनेचे प्रथम दर्शन बदामी (लेणी नं. २) येथे घडते.
- सर्व संदर्भासह विस्तृत चर्चेसाठी : N.P.Joshi, Mathura, fig. 6,7 pp. 70-72
बहुपुत्रिका :
स्कंदाबरोबर असलेल्या मातृकांत एकीचे नाव बहुपुत्रिका किंवा बहुपुत्री असे आहे. कुषाण मातृकांत एकीजवळ
२७३
वीस बालकें आढळतात. हिला बहुपुत्रिका म्हणता येईल, पण तिच्या पायाशी बसलेला यक्ष कोण हे सांगता येत नाही.
(रे.चि.श.७). N.P. Joshi, Mathura, fig. 14, p. 72
वारूणी :
मदिरा, माधवी, सुरा ही हिची इतर नांवे आहेत. महाभारताशिवाय हिची माहिती मत्स्यपुराण, वामनपुराण, स्कंदपुराण आणि काश्यपसंहिता या ग्रंथात आढळते. कौटिल्य आपल्या अर्थशास्त्रांत मदिरादेवीचा उल्लेख करतो. हरिवंशात बलरामासमोर कांती आणि श्री सह मूर्तरूपांत ही आल्याचे वर्णन आहे. कुषाण मातृकात कित्येकाच्या उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात बाळ दिसते. या सर्वाना मदिरा किंवा वारूणी म्हणता येईल. मथुरेहून मिळालेल्या एका कुषाण कालीन प्रतिमेत (तूर्त लॉस एंजिल्स येथील संग्रहालय) उजव्या हातांत मदिरेचा पेला आणि डाव्यात उमलेले कमळ दाखवून वारूणी आणि लक्ष्मी यांची संगती दाखवली आहे. (रे.चि.श.८) या दोघी समुद्रमंथनाच्यावेळी बरोबर प्रगट झाल्याचे प्रसिद्धच आहे. कुबेराबरोबर ही मदिरेच अंकन दिसते. त्याच्या आवडीप्रमाणे ते युक्ती संगतच आहे.
N.P.Joshi, Mathura, fig. 17, 23, 24, 25 pp. 72-73
जातहारिणी :
काश्यप संहितेत या नांवाने मातृकांच्या एका समूहाचा उल्लेख आहे. नांवानेच नवजात बालकांचे हरण करणे हा त्यांचा गुणधर्म उघड दिसतो. अर्थात्च या सर्व अत्यंत क्रूर स्वभावाच्या मातृका आहेत. कुषाण मातृकांत फक्त एका प्रतिमेची जानहारिणी म्हणून ओळख करता येईल. ही इतरांपेक्षा वेगळी आहे. हिला चार हात आहेत, सापाचे दागिने आहेत व ती एका टेकडीवर बसली आहे. खालील हातांत दोन बालकें घेऊन ती त्यांची डोकी परस्परांवर आपटीत आहे, पायाजवळ ही एक गतप्राण बालक पडलेले दिसते. (रे.चि.श.९)
N.P. Joshi Mathura, fig. 38, pp. 73-7410 oas
सप्तमातृका थोडा वेगळा प्रकार :
मातरिया शहेर (पंच महाल) गुजराथ येथे मिळालेल्या सुमारे ५-६व्या शतकांतील शिल्पांत अंबिका, माहेश्वरी, कौमारी, वाराही, इंद्राणी, वायवी, ब्राह्मी आणि भैरव असा गट आढळतो. अंबिका ही शवावर बसलेली असून तिच्याजवळ बाळ आणि डोक्यावर आम्रलुंबी आहे. वायवीचे वाहन वराह आहे. इंद्राणीला मुकुट नाही. मूल घेतलेली वायवी हरिणावर बसलेली दिसते. या गटांत वैष्णवी नाही.
V.H. Sonawane, 'Matrka Sculptures from Mataria and Ardhanarisvara from Tarsang (panchamahalas), JISOA., N.S. IX, 1977-78, Motichand Commemoration Volume pl.2, pp. 42-46) TESE PO
सप्तमातृका आणि उमामहेश्वर :
सरायकेला, बिहार येथील सुमारे ७-८व्या शतकांतील शिल्पाच्या गटात प्रत्येक प्रतिमा वेगळी आहे. शिवाय यात उमामहेश्वराचाही समावेश आहे. विशेष म्हणजे हंसावर असलेली ब्राह्मी एकमुखी आहे वाराहीचा तोंडावळा थोडा भयंकर असा आहे आणि चामुंडेजवळ घुबड आहे.
अठरा हात व दहा तोंडाची महिषमर्दिनी'
अशा प्रकारच्या दोन प्रतिमा महाराष्ट्रांत असल्याचे आपणांस माहीत आहे. एक पुणे येथें स्वारगेटजवळ पंचमुखी मारुतीच्या मागे एका लहानश्या देवळांत, आणि दुसरी चांदा येथे बाबूपेठेच्या दक्षिणेस लालपेठेच्या हद्दीत असलेल्या माळ बराडांवर. येथे देवीच्या दोन प्रतिमा असून त्या जमिनीशी सपाट निजलेल्या स्थितीत आहेत. अठराहाती देवी असलेला दगड सरासरी दहा फूट लांब व सहा फूट रुंद आहे. पायाशी महिष पसरलेला आहे व त्यावर त्रिशूळ रोवलेला आहे. डाव्या हातापैकी एकांत राक्षसाचे डोके आहे.
सिंहवाहिनी :
यांत देवी फक्त सिंहावर बसलेली असते. गुप्तकाळांपासून हा प्रकार वाढला व पुढेही चालू राहिला. उतरत्या गुप्तकाळांतील सिंहवाहिनीची एक सुंदर मूर्ती (हिच्या मागच्या बाजूला गजलक्ष्मी आहे) भीतरी (उ. प्रदेश) येथून मिळाली आहे (ल.सं.सं. ५५.२०१). दुसरी त्या नंतरची कन्नीज येथून मिळाली आहे, पण येथे देवी बसलेली नसून उभी आहे. (ल.सं.सं. ५५.२८७) पहिली मूर्ती चतुर्भुज असून हातांत त्रिशूळ, तलवार, ढाल आणि फूल घेतलेली आहे. दुसरी मात्र अष्टभुज आहे. हिच्या जवळ माळा, चक्र, खड्ङ्ग, त्रिशूल, घंटा व ढाल अशी आयुधे असून सामान्य उजवा अभयमुद्रेत व डावा कमरेवर ठेवला आहे. या मूर्तीचे एक नोंद करण्यासारखे वैशिष्ट्यें हे आहे की येथे त्रिशूल धरलेली एक चतुर्भुज स्त्री दाखविली आहे. अर्थातच त्रिशूलाचे हे मानव चित्रण होय. त्रिशूल पुरुष आपण मागें पाहिला आहे. देवीजवळ पुरुष दाखविणें कदाचित कलाकाराला न रुचल्यामुळे त्यानें 'त्रिशूल-स्त्री' व कदाचित 'खड्ग स्त्री'ची ही योजना केलेली दिसते.
दुर्गा महिषमर्दिनी, हातांत सूर्य व चंद्र
*सुमारे तिसऱ्या शतकांतील मथुरेहून मिळालेल्या दोन प्रतिमा समोर आल्या आहेत. एक लॉस एंजिल्स संग्रहालय येथे असून ती सहा हाती आहे. दोन हात उसळणाऱ्या महिषाला आवरीत आहेत, मधल्या हातांत खड्ग व शंख (ढाल?) आहे आणि वरच्या हातांत सूर्यमंडळ व चंद्रकोर आहे
दुसरी जवळपास त्याच काळातील आठ हाताची प्रतिमा बर्लिन संग्रहालयात आहे. तिचे साधारण हात महिषाला
आवरीत आहेत, उजवीकडील इतर हातांत खड्ग आणि सूर्यमंडल व डावीकडील हातांत चौकोनी ढाल व चंद्रकोर
दिसते. अगदी वरील हाताने ती आपल्या डोक्यावर पाळ बांधित आहे. विशेष म्हणजे देवीच्या पायाजवळ एका ऐवजी दोन सिंह दिसतात (रे.चि.श.१८). R.C. Agrawala, 'Rajasthan's contribution to early Brahmanical Iconographic' IIA Fig.
14, p. 22
Ibid., Fig. 13, p. 21
दुर्गा, चौदाहाती :
मथुरेहून मिळालेली सुमारे चौथ्या शतकाची कमरेवाली पूर्ण खंडित असलेली पण एकूण चौदा हाताची मूर्ती एका व्यापाऱ्याच्या संग्रहात होती. आतां बेपत्ता वाटते. तिच्या हातांत जलपात्र (?), शूल, चंद्रकोर, चक्र, धनुष्य, महिषाचे पाय, मद्यपात्र, वगैरे स्पष्ट आहे. हातांतील सूर्यमंडल मात्र दिसत नाही (रे.चि.श. १९)- नी.पु. जोशी, खाजगी टिपणे
२९५
अष्टभुजा देवी :
जगत, राजस्थान येथे दिसणारी आठ हाताची देवी, वरच्या बाजूला डावीकडे उडणारा पोपट दिसतो.
R.C. Agrawala, 'Devi Cult. at Jagat, A Review' VIJ., III (2), 1965. pl. III, pp. 282-83
वीसहाताची देवी :
राणीवाव, पाटण, गुजराथ येथे सुमारे ११व्या शतकांतील शिल्पात वीस हात असलेल्या देवीच्या एका हातांत मासा असलेली वाटी दिसते.
P.C. Pariku, Unique Images of Mahisamardini and Bhairava from Gujarat. Puratana. Pl. 48, pp. 96-99
सिंहरथारूढ दुर्गा:
स्वाई, चंबा येथून प्राप्त अष्टभुजा देवी, ही सिंह जुंपलेल्या रथावर आरूढ आहे. (हे सिंह काही अंशी वाघासारखे दिसतात) सिंह रथारूढ देवीचा उल्लेख छोटी सादडी येथील सन् ४९१च्या शिलालेखांत ही आढळतो - 'सिंहोग्रयुक्त रथमास्थित चंडवेषा' (रे.चि.श. २०)
R.C. Agrawala, Durga on Lion or Tiger Chariot; Researcher, 18, 1997, pl. IV-V, pp. 7-13
M.C. Joshi, Sakla Tantrism in the Gupta Age; Aruna Bharati, Prof. A.N. Jani Felicitation Valume, Baroda, 1963, p. 77
उभयपक्षोत्कीर्ण दुर्गा :
कन्नौज येथील सहायदेवी मंदिरात असलेले सुमारे ९-१०व्या शतकातील हे शिल्प उभयपक्षोत्कीर्ण आहे. दर्शनीभागावर दशभुजी दुर्गा असून तिच्या वरच्या बाजूला बाळाला घेतलेली आडवी माता आणि तिचे पाय चेपणारी दासी दिसते. शिल्पाच्या मागील भागावर पार्वतीचे अंकन आहे. (रे.चि.श. २१)
A.L. Srivastava, 'Recently Discovered A Unique Twintaud Pratihara Panel' Pragdhara, 15, 2004-05, pl. 74, pp. 289-95
त्रिमुखी दुर्गा :
जहुरा (होशियारपुर) पंजाब येथे सुमारे ९व्या शतकातील पूजेत असलेली तीन तोंडाची देवी, अशा प्रकारच्या दोन प्रतिमा समोर आल्या आहेत. दोघींचे मधले मुख मानवी आहे, पण एकीत डावीकडे हत्तीचे तोंड आहे उजवे खंडित आहे. दुसरीची मुखे मात्र सिंह आणि वराहाची आहेत.
D. Handa, Trimukhi Mahisamardini EW., N.S., 29 (1-4). 1979, Figs. 2,1 pp. 153-56 刘平 लांडग्याचे तोंड असलेली देवी
पबना (बोग्रा) बांगलादेश येथून हाती आलेली मध्यकालीन अष्टभुजा दुर्गा तूर्त महास्थान संग्रहालय, बोग्रा येथे आहे. हिचे तोंड लांडग्याचे असून पोटही मोठे आहे.. महाभारतांत विद्यमान दुर्गेच्या एका स्तवनांत तिला 'कोलमुखा'
२९६
असे संबोधन आहे (महाभारत, भीष्मपर्व, २३.८, पा. २५९४) (रे.चि.श. २२)
Enamel Haque, Bengal, pl. 200, p. 247
महिषमुखी देवी :
गुजरखेडी (सोनपत) हर्याणा येथील सुमारे ७-८व्या शतकातील एका शिल्पांत महिषाशी झगडणारी पण स्वतःचे देखील मुख महिषाचेच असलेली चार हाताची दुर्गा दिसते. तिच्या उपधाहून तलवार व घंटा आहे. येथे सिंहाचा अभाव आहे. (रे.चि.श.२३)
D. Handa, SFH., pl. 209, p. 163
दुर्गा आणि शेषशायी विष्णू :
अमेरिकेतील एकाच्या खाजगी संग्रहात बहुतेक मध्य भारतातून गेलेली सुमारे ९व्या शतकातील अष्टभुजी दुर्गा आहे. हिच्या वरच्या भागात शेषशायी विष्णू आढळतो. गौरीश्वर भट्टाचार्य यानी हिला 'देवी विष्णुमाया' असे नांव दिले आहे (रे.चि.श.२४)
G. Bhattacharya, 'Devi Visnumaya Mahisamardini', Kala, VIII, 2003, Figs. 1-4, pp. 2-4 देवी कोर्रवयी :
ही 'विजयदात्ती' दुर्गा दक्षिण भारतांत चोळ आणि पल्लवांच्या काळात फार लोकप्रिय होती. ही चतुर्भुज असून कधीकधी महिषासुराच्या कापलेल्या डोक्यावर उभी असते. विशेष म्हणजे हिचे वाहन म्हणून सिंहाबरोबर हरिणाचेही अंकन केलेले दिसते. (र.चि.श.२५).
S.L. Nagar, Mahisamardini in Indian Art, New Delhi, 1988, Pl. 29, p. 218
Rama Sivaram, Early Chola Art, Original and Emergence of Style. New Delhi, 1994, Fig. 104, p. 154, Fig. 178, p. 175
A. Lippe, 'Divine Images', MMJ, IV 1971, Figs, 43, 44, p. 70,71
चामुंडा :
100 हे देवीचे क्रूर रूप आहे, व भारतभर मान्य आहे. ह्या रूपांत एक प्रकारे सर्व अमंगल, बीभत्स व भयानक वस्तूंचे सम्मेलन आहे, कारण या देवीची उत्पत्ति कौशिकी देवीच्या भृकुटीपासून संहारकार्य करण्यांकरितांच झालेली आहे. बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश, तसेच अधिकांश राजस्थान या भागांत ही देवी हडकुळी, उभे केस असलेली, लोंबणाऱ्या कोरड्या स्तनांची, अट्टहास करणारी, कचित् जीभ बाहेर काढलेली, मुंडाच्या माळा, हाडांचे दागिनें, अंगावर साप आणि पोटावर विंचू बाळगणारी, वाघाचे कातडें नेसणारी स्मशानांत पिपळांखाली राहणारी अशी दाखवतात. हिच्या वाहनांचे कार्य प्रेत, घुबड किंवा गाढवाला दिलेले आहे. गिधाड हिच्या ध्वजावर असते. ही बहुतेक आपल्या डाव्या हाताच्या करंगळीचे नख कुरतडताना, किंवा दोन्ही हातांनी स्वतःचे तोंड पसरताना दिसते. ११५ चामुंडेचे हे सामान्य स्वरूप होय, पण प्रत्येक प्रतिमेंत सर्वच लक्षणे मिळतात असे मात्र नाही (चित्र १२२). те браку
२९७
अग्निपुराणांप्रमाणें हिला चार हात असून त्यांत शक्ती, चाकू, मुंड आणि शूल अशी आयुधे असावीत. अंशुमत भेदागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, वर आणि अभय तथा पूर्वकारणागमांप्रमाणें मुंड, शक्ती, अम्मी आणि साप अशी आयुधे असावीत. प्रत्यक्ष प्रतिमांत मात्र या पेक्षा बरेच फरक दिसतात. उत्तरभारतांत खट्वांग हे चामुंडेचे अनिवार्य आयुध होय. शिवाय खप्पर, तलवार, ढाल, त्रिशूल, वगैरेही रुचिभेदानें असतात.
चामुंडेला उभी, नाचताना, दोन्ही पाय टेकून किंवा सुखासनांत बसलेली दाखवतात. प्रत्यक्ष कलाकृतींत ही देवी दोन (ल.सं.सं.जी. २८३), चार (ल.सं. ६५.१७३). आठ (ल.सं.सं.एच्. ७४), बारा (अलाहाबाद कॅटलाग सं. २८४), व सोळा (लोस एंजिल्स् संग्रहालय अमेरिका) हातांची दिसते. अलाहाबाद संग्रहालयांतील बाराहातांची चामुंडा वरच्या दोन हातानें डोक्यावर हत्तीचे कातडेही घेत आहे.
चामुंडेला नेहमीच हडकुळी दाखवीत नसत. कन्नौज व खजुराहोच्या प्रतिमा (लोस् एंजिल्सूची मूर्ति देखील मध्य भारतांतीलच आहे) तिला साधारण स्त्री सारखी अलंकार घातलेली, मांसल शरीराची, चांगला जटामुकुट घातलेली अर्शी दाखवितात. तिन्ही ठिकाणी तिचे वाहन घुबड असून अमांगल्याचा बराच अभाव आहे. पिशिनाशनी, दंतुरा, सिद्ध चामुंडा, वगैरे चामुंडेच्या आठ प्रकारापैकी ही लक्ष्मी असणें शक्य आहे.
चामुण्डेचे काही विशेष प्रकार :
१) केरसुणी घेतलेली चामुंडा
लखनऊ संग्रहालयांत असलेल्या एका चामुंडेच्या हातांत लांब दांडा असलेली केरसुणीसारखी वस्तू आहे. मत्स्यपुराणांत चामुण्डेला 'वर्धनी ध्वजसंयुक्ता' असे म्हटले आहे. (मत्स्य. २६०-३३-३८, पान ७२७-२८)
- श्यामानंद उपाध्याय, 'लखनऊ संग्रहालय की नवप्राप्त अप्रकाशित चामुंडा मूर्ती: BMA., 37, 1986, p. 21 ff.
२) नवग्रह घेतलेली चामुंडा
झालावाड, राजस्थान येथील शासकीय संग्रहालयांत असलेल्या एका आठ हाती चामुंडेने आपल्या उजव्या आणि डाव्या हाताने डोक्यावर नवग्रह असलेला शिलापट्ट घेतलेला दिसतो. हे शिल्प बरेचसे खंडित आहे. (रे.चि.श. १४)
R.C.Agrawala, 'Camunda lifting the Navagraha slate, an unusual Iconographic Trant.' Researcher, 19, 1997-98, pl. XXIII-XXIV pp. 53-55
३) डोक्यावर शव घेतलेली चामुंडा
लखनऊ संग्रहात असलेल्या आठहाती वाळक्या चामुंडेने आपल्या उपबाहूने एक शव डोक्यावर घेतलेले दिसते. या शिल्पाचा बराचसा भाग खंडित आहे. (रे.चि.श. १५) N.P. Joshi, Catalogue, II/2, fig. 51, p. 126
४) चामुंडा स्मशान वासिनी
अशा प्रकारच्या प्रतिमा पूर्वभारतीय कलेत मिळतात. एका ठिकाणी ती स्मशानांत असलेल्या पिंपळाखाली
२५३
(भ.सं.सं.३४.२४७१, ३४.२४७२), कौशांबी, राजघाट (वाराणसी), बसाठ, पाटणा, तक्षशिला, वगैरे ठिकाणी मिळाल्या आहेत. उत्खननांत मिळालेल्या काही फार जुन्या सोन्याच्या प्रतिमाही मातृदेवी महाशिला मेरे दिल्या आहेत. वर उल्लेख केलेल्या दगडी चकत्याची विस्तृत चर्चा डॉ. वासुदेवशरण अग्रवालावदेवी म्हणून ओळखल्या गेल्या आहेत. वर केली आहे.' जिज्ञासू वाचकांनी ती तेथे पहावी. येथे त्याचे ओझरते दिग्दर्शन करून आपण पुढे शीर्षक:
काळाच्या दृष्टीने या चकत्या शिशुनागनंद युग अर्थात् मौर्यकाळांपूर्वीच्या समजल्या जातात. यावर अंकित देवीस 'श्रीदेवी' असे म्हणता येईल जिचे गायन श्रीसूक्तांत म्हणजे ऋग्वेदाच्या खिलसूक्तांत (खिल २.६) केले आहे. वरील सूक्तांतील कमळ, सूर्यचंद्र, गरजणारे हत्ती, समुद्रांचा प्रतिनिधि मगर, निरनिराळे पशू, वगैरे कित्येक अभिप्राय (motifs) या चकत्यांवर दिसतात. तालवृक्ष, नंदीपदचिह्न, वगैरेचा ही या उपासनेशी जवळचा संबंध होता. पश्चिम आशियात मातृपूजेच्या प्रसंगी तालवृक्ष मांगलिक समजला जात असे तसेच जुन्या इराणमधे हा मातृदेवीशी संबद्ध होता. डॉ. अग्रवाल यांनी दिलेल्या वर्णनाप्रमाणे राजघाट येथून मिळालेली एक चकती विशेष महत्त्वाची वाटते, कारण तेथे मातृदेवीच्याजवळ असलेले साप आणि शिवलिंग ही दोन्ही चिन्हे या उपासनेचा शैव संप्रदायांशी संबंध असल्याची शक्यता व्यक्त करतात.
वैदिक उपासना पद्धतीत देवांपेक्षा देवीचे महत्त्व कमी आहे. देवमाता अदिती, उषा, पृथ्वी वाक्, श्री, यमी वगैरे देवी वैदिक वाङ्मयांत आढळतात व त्यांत महीमाता किंवा मातृदेवीची परंपरा शोधण्याचे ही प्रयत्न झाले आहेत; परंतु अंबिका, उमा, दुर्गा, काली, वगैरे नांवे ऋग्वेदात दिसत नाहीत. रुद्राची बहीण म्हणून अंबिकेचा उल्लेख वाजसनेयी संहितेत आणि तैत्तिरीय ब्राह्मणांत मिळतो." तैत्तिरीय आरण्यक तिला रुद्राची बायको म्हणून सांगतें." अग्नीच्या सात जिभांच्या रूपांत मुण्डकोपनिषद् काली आणि कराली यांचा उल्लेख करते, तर केनेपनिषदांत उमा हैमवतीची नोंद आहे.' भद्रकाली भवानी, दुर्गा, वगैरे देवी नामें सांख्यायन व हिरण्यकेशी गृह्यसूत्रांत आणि तैत्तिरीय आरण्यकांसारख्या उत्तर वैदिक कालीन ग्रंथांत सापडतात.
रामायणांत गजलक्ष्मी प्रतिमेचे काही उल्लेख वगळल्यास शक्तिपूजेचे उल्लेख मिळत नाहीत. पण महाभारताच्या विराट, भीष्म, वन, वगैरे पर्वात आणि खिलपर्व हरिवंशात ही शक्तीचे स्तवन आढळते. पाणिनीच्या अष्टाध्यायींत भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी तथा मृडाणी या चार नांवाचा उल्लेख मिळतो. कौटिल्याने आपल्या अर्थशास्त्रांत शिव अपराजित वगैरे देवांच्या बरोबरच मदिरा देवीच्या स्थापनेची ही चर्चा केली आहे." मदिरा आरि मीढुषी यांना पर्यायवाचक समजून त्या देवीला डॉ. बॅनर्जी दुर्गा किंवा शिवपत्नी म्हणून सांगतात, पण मदिरा ही कृषिदेवता होती. कौटिल्यानेच अन्यत्र तळघरांच्या चौकटीवर देवी प्रतिमा काढाव्यात असे विधान केले आहे. असे म्हणतां येईल की या काळांपर्यंत कदाचित शक्तिपूजन जनतेंत सर्व सामान्य प्रकाराने रूढ झालेले नव्हते. इसवीसनांच्या पहिल्या दोन शतकांत असलेल्या आराध्य देव प्रतिमांच्या यादीत देवी किंवा दुर्गेचा उल्लेख आढळत नाही.
प्राचीन नाण्यांवरील शक्तिप्रतिमा :
जुन्या भारताच्या कित्येक ओतीव आणि ठोकीव नाण्यावर लक्ष्मीची काहीं रूपें दिसतात. त्यांना श्री, लक्ष्मी, गजलक्ष्मी, वगैरे नावाने ओळखतात. पंचाल शासक भद्रघोष याच्या नाण्यावरील कमळधारिणी देवी त्या वेळच्या पद्धतीप्रमाणे भद्रा किंवा लक्ष्मी असावयास हवी. कुणिंदांच्या नाण्यावर असलेल्या देवी जवळ मृग आहे, डॉ. बॅनर्जी हिला लक्ष्मीच मानतात, १७ पण ही शिवपत्नी पार्वती किंवा दुर्गा असू शकते कारण एक तर कुणिंदांच्या नाण्यांवर शंकर
२९८
बसली आहे. दुसऱ्या शिल्पात ती ऊर्ध्वलिंगी नाचणाऱ्या शिवाच्या खांद्यावर पाय ठेवून नाचत आहे. पृष्ठशिळेवा स्मशानाचे भरपूर चित्रण आहे (रे.चि.श. १७)
Fradrie W. Bunce, Encyclopedia., pl. XXIV p. 1399
Enamel Haque, Bengal., pl. 219
शर्वाणी :
हे दुर्गेचे एक रूप आहे. शर्वाणीची एक अभिलिखित मूर्ती बांगला देशांच्या टिपेरा जिल्ह्यातून मिळाली आहे. अष्टधातूची ही प्रतिमा आठ हातांची असून त्यांत बाण, खड्ग, चक्र, शंख, त्रिशूल, घंटा, ढाल व धनुष्य अशी आयुधं आहेत. " शारदातिलकतंत्रांत शर्वाणीलाच क्षेमंकरी, भद्रकाली, वेदगर्भा, अंबिका, वगैरे नांवाने उल्लेखिले आहे.
उग्रतारा :
तारा हिचे वाममार्गात बरेच वरचे स्थान आहे. बौद्धतंत्रांमधे नील, हरित, वगैरे तारेचे बरेचसे भेद आहेत व प्रतिमाही मिळतात. बांगलादेशांत एक तारेची प्रतिमा मिळाली आहे." तिच्यावर बौद्ध प्रभाव बराच असला तरी ती प्रतिमा ब्राह्मण धर्माचीच आहे यांत शंका नाही. तारा-तंत्राशी मिळणारी ही उग्रतारा चतुर्भुज असून तिने हातांत चाकू, खड्ग व ढाल घेतली आहे. तिच्या डोक्यावर ब्रह्मा व विष्णूच्या मधे शिव असून पायाखाली शव आहे.
पंचशवाकाली :
हे तंत्रांतील एक लोकप्रिय ध्यान आहे. देवीच्या पायाखाली एक प्रेत-शव असतेच पण त्याबरोबर पायशिळेवर इतर चार देव दाखवतात. वर नाचणारी देवी अर्थात्च काली असते. कल्पना अशी कीं शक्तीच्या सान्निध्यांशिवाय शिव हा फक्त शव आहे व तिच स्थिती इतरांची ही आहे. त्याला शिव होण्यांकरिता तिच्या पायाचाच आश्रय घ्यावयांस पाहिजे (ल.सं.सं. ३९.८९५).
शिवदूती :
शिवदूती विषयी कथा मागे आली आहेच. शंभर कोल्ह्यासारखी ओरडणारी ही देवी विष्णुधर्मोत्तरपुराणाप्रमाणें कोल्ह्यांच्या तोंडाची असते. १९ मध्यभारतात मिळालेली शिवदूतीची एक मूर्ती सध्या बर्लिनच्या संग्रहालयांत आहे. १२० हिच्या उजवीकडील तूर्त बाकी राहिलेल्या हातांत पानपात्र आणि त्रिशूल दिसतो. मुख अर्थात्व कोल्हीचे आहे.
सद्योजात शिशूसह पार्वती व देवकी :
आतापर्यंत देवीच्या स्थानक व आसन प्रतिमांचा विचार झाला. बंगाल, उत्तरप्रदेश व मध्यप्रदेशात देवीच्या काही शयनमूर्ती मिळाल्या आहेत. यापैकी काही बौद्ध व जैन आहेत. त्या तूर्त आपण सोडून देऊ, पण काही निश्चितच शैव आणि वैष्णवधर्माशी संबंधित आहेत. प्रथम शैव मूर्तीचा विचार करू.
एका लहान मुलाला घेऊन पलंगावर देवी झोपलेली असते. तिच्या उजव्या हातात कमळ असते व डाव्यावर तिने आपले डोके टेकलेले असते. एक दासी तिचा पाय रगडीत असते. वरच्या बाजूला गणपती व शिवलिंग दिसते. काही ठिकाणीं कार्तिकेय व नवग्रह ही दिसतात. श्री. भट्टसाली यांनी आपल्या ग्रंथांत अशा प्रकारच्या दहा प्रतिमांची नोंद केली
२९९
आहे. २१ शिवलिंग व गणपतीमुळे या प्रतिमा नक्कीच शैव आहेत. ब्रह्मपुराणाच्या एका कर्धेत विवाहाचे वेळी पार्वतीची परीक्षा पाहण्याकरिता शिवाने शिशुरूप घेतल्याचा उल्लेख मिळतो, पण त्याने या प्रतिमांचे पूर्ण स्पष्टीकरण होत नाही. असाच एक उल्लेख महाभारताच्या द्रोण पर्वात ही सापडतो. २२ ज्यावेळी शंकराने रथावर उभे राहून त्रिपूराचा नाश केला, पार्वती ही त्याला पाहण्याकरिता तेथे गेली. तिच्याजवळ त्यावेळी पांचशिखा असलेले एक मूल होते. पार्वतीने देवांना 'याला ओळखता का?' असा प्रश्न केला, त्यावर इंद्राने चिडून त्याला मारण्याकरिता वज्र उगारले, पण त्याचा हात जागच्या जागींच अडकला. शेवटी गाऱ्हाणे ब्रह्मदेवांकडे गेले व त्याने ते मूल म्हणजे पार्वतीचे लाड पुरविण्याकरिता शंकरानेच घेतलेले एक रूप होय, असे जाहीर केले. ही कथा जरी येथेच संपत असली तरी पार्वतीला 'औरस पुत्र होणार नाही' असा शाप असल्यामुळे शिवाने स्वतः शिशुरूप घेऊन तिची हौस पुरवली अशी या कथेची संगती लावता येईल व या आधारावर बंगालच्या या प्रतिमा सद्योजात शिवासह पार्वतीच्या आहेत असे गृहीत धरता येईल. उत्तरप्रदेश व मध्यभारतांत ज्या मूर्ती मिळतात त्या थोड्या निराळ्या प्रकारच्या आहेत. १२३ तूर्त आपणांस ग्वाल्हेर संग्रहालयांत दोन, धुवेला संग्रहालयांत एक, खजुराहो संग्रहालयात एक, झाशीच्या राणी महाल संग्रहालयांत एक व लखनऊ संग्रहालयांतील तीन (सं.सं.ओ. २६५, ५३.२, ५३.१६८) अशा एकूण आठ प्रतिमा माहीत आहेत. यापैकी लखनऊच्या ५३.१६८ संख्यक प्रतिमेत वसुदेव नंद व नंद आणि यशोदा (खंडित) याच्यात मूल देण्याघेण्यांचा प्रसंग
दर्शविला असल्यामुळें पलंगावर निजलेली मुख्य प्रतिमा देवकीची होय यांत शंका उरत नाही (चित्र १२३). याच संग्रहालयांतील बाकी मूर्तीत एकीत (५३.२) बलराम उभा आहे व दुसरीत पलंगाखाली गदा, शंख व चक्र अशी वैष्णव आयुधं दिसतात. तेव्हां याना ही सध्या तरी देवकीच्या प्रतिमा मानण्यास प्रत्यवाय नाही. खजुराहो संग्रहालयांतील एक देवकी कृष्ण असू शकेल. ग्वाल्हेरच्या मूर्तीला नक्की ओळखणे कठीण आहे.
खजुराहो संग्रहालयातील दुसरी मूर्ती मात्र वैष्णव नसावी, कारण तेथें वरच्या भागांत सिंहावर बसलेली देवी आणि गणपती दिसतात. खजुराहोच्या दोन्ही मूर्तीत देवी सर्पशय्येवर निजलेली आहे व तशीच ती झाशी येथेही दिसते. या प्रतिमेंत वरच्या बाजूला नवग्रह असून पलंगाच्या कोपऱ्यांत चतुर्भुज गणपती आहे व खाली ढाल तलवार दिसते. अजून तरी या प्रतिमा नक्की अशा ओळखल्या गेल्या नाहीत.
सप्तमातृका :
सप्तमातृका गटांत प्रथम प्रतिमेच्या रूपानें शिवाचे अंकन व शेवटला म्हणून गणपतीचे अंकन गुप्तकाळांपासून सुरू झाले हे आपण मागे पाहिले आहे. सुमारे सातव्या शतकांपासून हा ऊध्वरतस् शिव नाचणारा शिव झाला. जोधपूर जवळ मंडोर येथील पर्वतशिल्पात तो पाचव्या स्थानांवर नृत्य करताना आढळतो, प्रथम स्थान गणपतीने पटकावले आहे. १२३' लवकरच त्याला वणाधर हे रूप प्राप्त झाले. गोपालखेडा (जि. मथुरा, उ.प्र.) येथून मिळालेल्या शिलापट्टांत त्याचे प्रथम व गणपतीचे शेवटले स्थान आहे (म.सं.सं. ५५२). जयपूरच्या आबनेरी पट्टांत गणपती नाही पण शिव वीणाधर रूपांत तिसऱ्या स्थानांवर नाचत आहे. येथें गणपति तुटलेला असण्याची शक्यता श्री. अग्रवाल प्रतिपादन करतात. १२०'
मध्यकाळांत सप्तमातृका पट्ट बरेच व सर्वत्र मिळतात. या सात देव्याची वाहनें तेथेंच (उदाहरणार्थ चित्रे १२४, १२५) आढळतात, तसेच बऱ्याच ठिकाणी दोन्ही कोपऱ्यात वीणा घेतलेला शिव आणि गणपतीही क्रमानें दिसतात. विशेष नोंद करण्यांसारखा म्हणजे झाशीतील राणी महालांतला एक शिलापट्ट (सं.सं. ८०) आहे. येथे सप्तमातृकांत एक गणपतीची शक्ती 'गणेशी' ही दिसते. गणपतीची ही शक्ती मध्यभारतांकरिता अगदीच नवी असावी असे वाटत नाही
३००
कारण ग्वाल्हेरच्या संग्रहालयांत अंकुश, गदा, कमळाची कळी आणि मोदक घेतलेली गणेशाची एक स्थानक चतुर्भुज प्रतिमा आहे. (पहा लखनऊ येथील गणेशी, चित्र १४२). सप्तमातृका पट्टाशिवाय वैष्णवी, ऐन्द्री, माहेश्वरी, वाराही, चामुंडा, वगैरेच्या स्वतंत्र प्रतिमाही बऱ्याच मिळतात.
सरस्वती :
बंगीय परंपरेप्रमाणें सरस्वती विष्णूच्या परिवार देवतात त्याच्या डाव्या बाजूला बहुतेक हाताखाली दिसते, व ती वीणा घेतलेली असते (चित्र १२६). मूर्तिशास्त्रातील या प्रकाराला वाङ्मयीन आधार ही आहेत.
स्वतंत्ररूपांत बंगालमधे ती वीणा, माला व पुस्तक घेतलेली चतुर्भुज रूपांत दिसते, मध्यभारतातही, ही परंपरा
विद्यमान होती (ल.सं.सं. एच् २३ चित्र १२७), पण त्या बरोबरच वीणा न घेतलेल्या सरस्वतीच्याही प्रतिमा बऱ्याच
लोकप्रिय होत्या. बीकानेर येथील सुप्रसिद्ध सरस्वतीच्या हातात प्रदक्षिणा क्रमाने माळा, कमळ, पोथी घट अशा वस्तू
असून तिच्या पायाजवळ उभ्या असलेल्या दोन स्त्रिया मात्र हातांत वीणा घेऊन उभ्या आहेत, पण ही सरस्वती जैन दिसते. धारेचा राजा भोज याने आपल्या 'शारदासदनांत' संवत १०९१ मधें स्थापन केलेली सरस्वती आज जरी खण्डित असली तरी हिनें वीणा घेतलेली असावी असे दिसत नाही. हिच्या मागच्या उजव्या हातांत अंकुश दिसतो, तेव्हा ही कदाचित मुळांत माळा, अंकुश, पाश व घट घेतलेली असावी. १२६
रन्नादेवी :
सूर्याबरोबर असलेल्या सूर्यपत्नीला गुजराथेत सूर्याणी व रन्नादेवी या नावाने ओळखतात. संस्कृतची राज्ञी व मराठीची राणूबाई (उदा. आदित्य राणूबाईची कहाणी) हिचीच रूपें असावीत. खंभातमधें रन्नादेवीच्या स्वतंत्र प्रतिमा मिळतात, तेथील काही लेखांत 'श्री रन्नादेवी मूर्तिरियं कारिता' अशी नोंद आढळते. खंभातच्या आर्ट अॅण्ड कॉमर्स कॉलेज म्युझियममधे असलेल्या सूर्याणी किंवा रन्नादेवीच्या प्रतिमेस दोन हात असून उजव्यात तीन दांड्याचे कमळ आणि डाव्यांत तोंडापर्यंत भरलेली वाटी आहे.
दक्षिण भारतांतील शक्तिप्रतिमा :
शाक्तमतांत देवीला सर्वोपरि समजून तिची स्वतंत्र सत्तेच्या रूपानें उपासना करतात, तर शैवाकडे ती शिवाची शक्ती आणि वैष्णवांत ती विष्णूंची शक्ती म्हणून मानांस पात्र ठरते. असे जरी असले तरी शाक्तांचा वैष्णवांपेक्षा शैवांशी जवळचा संबंध दिसतो. उत्तर कामिकागमांच्या विधानांप्रमाणें शिवाची शक्ती म्हणून देवीची मूर्ती तयार करावयाची असेल तर तिला फक्त दोन हात असावेत. एक कटक मुद्रेत किंवा कमळ घेतलेला असावा आणि दुसरा सरळ लोंबतांना दिसावा. जर तिचे स्वतंत्र रूपाने अर्थात् पतीहून वेगळें अंकन व्हावयाचे असेल तर तिच्या एका हातात पोपट किंवा आरसा असावा आणि दुसऱ्यात नीलोत्पल असावे, अथवा शूल आणि पाश किंवा दुसरी शस्त्रे असावीत. स्वतंत्र स्थितीत तिला चार हात व तीन डोळे ही असू शकतात. तिच्या मागच्या हातात पाश व अंकुश ही आयुधे असून पुढचे हात मात्र अभय आणि वरद मुद्रेत असावेत. हातांची संख्या चारच्यावर ही असू शकते.
देवाजवळ असलेली देवी बाजूला उभी, त्याच आसनांवर बसलेली किंवा देवासह आलिंगन मुद्रेत असते. काही ठिकाणी ती अंकांवर बसलेली दिसते. विशेष ध्यानें सोडली तर एकटी किंवा पतीबरोबर असलेल्या देवीचे शरीर पुष्ट, स्तन गोल व भरलेले, चेहरा सुंदर आणि प्रसन्न असून ती तारुण्यानें मुसमुसत असते.
३०१
देवी प्रतिमांचे वर्गीकरण विष्णू, शिव आणि ब्रह्मदेव अशा तीन प्रमुख देवांना घेऊनच क्रमाने महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती असे करता येईल. या तीन मुख्य रूपाचा त्यांच्या ठळक उपरूपासह विचार करून काही किरकोळ ध्यानांचे ही विवेचन करू.
महालक्ष्मी आणि लक्ष्मी :
मुळांत जरी ही एकाच देवीची दोन रूपें असली तरी ध्यानभेदाने फरक केला जातो. महाराष्ट्रात महालक्ष्मी ही पुष्कळ लोकांची कुलदेवता आहे. कोल्हापूरची अधिष्ठात्री देवी अंबाबाई आणि महालक्ष्मी या दोन्ही नावाने ओळखली जाते. चंडीकल्पांत 'सेवे सैरभ मर्दनीमिह महालक्ष्मीम्' असें सांगून ही एक रूपता स्वीकारली गेली आहे. १२८ विश्वकर्माशास्त्रांप्रमाणे कोल्हापूरची महालक्ष्मी चतुर्भुज असून तिच्या हातात पात्र, गदा, ढाल, आणि श्रीफल अशा वस्तू आहेत. डोक्यावर असलेले शिवलिंग तिचे वैशिष्ट्य होय. महालक्ष्मीच्या या स्वरूपाच्या कित्येक धातुमूर्ती अजूनही लोकांच्या देव्हाऱ्यांत आहेत (चित्र १२८). कोल्हापूर शिवाय इतरत्र महालक्ष्मी आणि लक्ष्मी यांच्या ध्यानांत फरक नसतो असे विश्वकर्माशास्त्रानेच नमूद केले आहे.
विष्णुप्रकरणांत आपण श्रीवत्स चिह्नांचा विचार केला आहे. या चिन्हांचे लक्ष्मीशी जवळचे नाते आहे. तंजावर जिल्ह्याच्या एणादि गांवातून मिळालेल्या उत्तरपल्लव काळच्या (सु. ९ वे शतक) एका श्रीवत्साकार धातूच्या चिन्हांत लक्ष्मीचे रूप मोठ्या खुबीने गोविले आहे. १२९
स्वतंत्र लक्ष्मीची द्विभुज आणि चतुर्भुज दोन ध्यानं लक्षण ग्रंथांत आढळतात. कमळ, घट आणि श्रीफळ या तिच्या हातांतील मुख्य वस्तू होत.
उत्तरेंप्रमाणें दक्षिणेंतही गजलक्ष्मी बऱ्याच जुन्या काळापासून दिसते. तिचे भव्य दर्शन पल्लव कलेंत महाबलीपुरम् येथे होते. त्याचप्रमाणे ती वेरूळ येथेही पद्मद्यसनांत कमळावर बसलेली आढळते. १३०
विष्णूंबरोबर असलेली लक्ष्मी सामान्यतः द्विभुज असते.
100
वाङ्मयांत लक्ष्मीची महालक्ष्मी, स्वर्गलक्ष्मी, ब्राह्मीलक्ष्मी, जयलक्ष्मी, राज्यलक्ष्मी वगैरे बरीच नांवे आढळतात, पण मूर्ती शास्रांत प्रत्येक सूप स्वतंत्रपणे ओळखता येत नाही. ठळक प्रकार म्हणजे लक्ष्मी आणि गजलक्ष्मी, कमळ आणि बाळ घेऊन बसलेल्या 'माता' किंवा 'मातृका' रूपिणीची चर्चा आपण मागे केली आहे (भामूषा.पा. २१९) कुषाण काळानंतर हा प्रकार सहसा आढळत नाही, फक्त एक अपवाद आतापर्यंत माहित आहे, त्याची चर्चा पुढे करू. प्रथम लक्ष्मीकडे वळू.
उलूकवाहिनी लक्ष्मी :
लक्ष्मी आणि घुबड (उलूक, उल्लू) याचा संबंध पूर्व भारतीय कलेत दिसतो. तिकडच्या ही आतापर्यंत फक्त दोनच प्रतिमासमोर आल्या आहेत. एक म्हणजे रायगंज (उत्तर दीनाजपुर) बांगलादेश येथील सुमारे १२व्या शतकातील आलिंगन मुद्रेत गरूडारूढ लक्ष्मीनारायण प्रतिमा येथे लक्ष्मीचा डावा पाय घुबडावर आहे. (रे.चि.श. ३३)
३०२
Gauriswar Bhattacharya, The Visnu Image from Bengal, JPRB., 12, 2008-09, fig., 2.6, p. 7
दुसरे शिल्प कूष्मांडी (प. दीनाजपुर) बांगलादेश येथून मिळाले आहे, व तूर्त कोलकत्ता येथील स्टेट आक्र्यालाजिकल गॅल्ली दुसरे शिल्य कूष्मांडी (प. सीताजात उच्चासनावर बसलेल्या लक्ष्मीच्या हातांत श्रीफल (बेलफळ) मांडीवर मूल व अतिरिक्त हातांत धान्य मंजरी आहे. या शिल्पांत लक्ष्मीच्या दोन रूपांचे म्हणजे धान्यलक्ष्मी आणि संतानलक्ष्मी यांचे एकीकरण झालेले दिसते. (रे.चि.श. ३४)
Enamel Haque, Begal, pl. 227, p. 283
गजलक्ष्मी, पंख असलेली :
जुन्या अखंड भारताच्या उत्तर पश्चिमी भागात मिळालेली, तूर्त अलबर्ट म्यूझियम, लंडन येथे असलेली गजलक्ष्मी उच्चासनावर बसली आहे. अभिषेक करणारे हत्ती बरेचसे खंडित आहेत. देवीला पंख दिसतात.
गजलक्ष्मी आणि सिंह :
बऱ्याचशा शिल्पांत गजलक्ष्मी आणि वाहनरूपांत सिंह यांची सांगड घालून लक्ष्मी आणि पार्वती किंवा दुर्गा यांची एकरूपता दाखवण्याच्या प्रयत्न केलेला दिसतो. काही ठळक उदाहरणे पहा.
१) पाकिस्तानमधून हाती आलेली व तूर्त ब्रिटिश म्यूझियम, लंडन येथे असलेली प्रलम्ब पादासनांत आसनारूढ देवी (सुमारे ७वे शतक) च्या डोक्यावर अभिषेक करणारे हत्ती आता खंडित असले तरी त्याच्या सोंडेतील घागरी स्पष्ट आहेत. देवीच्या पायाजवळ असलेल्या सिंहाचा पुढील भाग नीट दिसतो.
N.P. Joshi, Catalogue I, Line Drawing 68, p. 71
२) बिलसाड (एटा) उत्तर प्रदेश येथे सिंहावर बसलेल्या गुप्त कालीन गजलक्ष्मीचे स्पष्ट दर्शन घडते. देवी द्विभुज आहे. सिंहारूढ गजलक्ष्मीचा उल्लेख लक्षण ग्रन्थात आढळत नाही. कदाचित हे एकानंशा आणि गजलक्ष्मीचे एकीकरण असू शकेल. (र.चि.श.३५)
A.L. Srivastava, Sinhavahini Gaja-Laksme, A unique icon in Indian Sculptural Art, EW., 42, (2-4) 1992, Fig. 1-3, pp. 485-88
३) ढाका संग्रहालय, बांगलादेश येथे असलेल्या इ.स. ११७४च्या शिल्पात वर, अंकुश, पद्म आणि घट घेऊन एक चतुर्भुज देवी उभी आहे. डोक्यावर अभिषेक करणारे हत्ती आणि पायाखाली सिंह आहे. प्रतिमेवर राजा लक्ष्मणसेनच्या वेळेचा लेख आहे. (रे.चि.श.३६).
N.K. Bhattasali, IBBS., pl. LXIX, pp. 202-03
या शिवाय गजलक्ष्मीची इतर ही काही शिल्पे लक्षात ठेवण्यासारखी आहेत. त्यांच्याकडे ओझरती दृष्टी टाकू. गजलक्ष्मी, स्नान :
Ras job aap stire lear
पुराणांत आलेल्या वर्णनाप्रमाणे सागरातून प्रगट झालेल्या 'श्री' किंवा लक्ष्मीला गजांबरोबरच गंगा, यमुना, वगैरे नद्यानीही स्नान घातले. काही शिल्पांत देवीच्या बाजूला घागरी घेतलेल्या या नद्या दिसतात. स्कंदपुराणांत देवीच्या
३२७
उत्तरेपेक्षा दक्षिणेच्या स्कंदात सर्वात मोठा फरक हा आहे कीं इकडचा स्कंद ब्रह्मचारी नाही व त्याला बायकांचे वावडेही नाही. उत्तरेंत बायका स्कंदाच्या दर्शनासही जात नाहीत. पार्वतीच्या युक्तीमुळे स्कंदाने सर्व स्त्रियांना मातृवत् कसे मानले ही कथा मागे आली आहेच, पण दक्षिणेंत मात्र त्याला एक सोडून दोन बायका कल्पिल्या आहेत - एक वल्ली किंवा महाबली आणि दुसरी देवसेना. तो देवसेनेचा अधिपती असल्यामुळे त्याची पत्नी म्हणून देवसेनेची कल्पना युक्तिसंगत ठरते. स्कंदाला बायको आहे ही कल्पना कर्मकांडात ही रूढ आहे. देवदेवक बसवतांना ज्यावेळी मातृकांचे आवाहन केले जाते त्यावेळी सपत्नीक स्कंदाचेही आवाहन करीत असतात.
दुसरें असे कीं, दक्षिणेंत साधारणपणें जरी स्कंदाला कुमारच समजत असले तरी वयपरत्वें तेथे एकाधिक रूपाची कल्पना केलेली आहे, जसें मुंज न झालेला, मुंज झालेला, किंवा पूर्ण विकसित तरुण, सुब्रह्मण्य. एवढेच नव्हे तर बाळसुब्रह्मण्य रूपांत त्याला नृत्य करतानाही दाखवतांत. १४
तिसरें असे कीं, दक्षिणेत स्कंदाजवळ ध्यानभिन्नत्वाने शक्तीशिवाय कोंबडा, त्रिशूल, वगैरे दाखवतात पण पुस्तक असल्याचे मात्र अजून पाहण्यांत नाही. तसेच स्त्रीरुपिणी शक्ती किंवा पुरुष रूपांत मोर ही दिसत नाही. xx.
वेरूळच्या मूर्तीत स्कंदाचा परिवार देव म्हणून बकऱ्यांचे मस्तक असलेला पुरुष दिसतो." तसा आपण उत्तर भारतांत ही पाहिला होता, किंबहुना कुषाण काळांत एका शिल्पांत (ल.सं.सं.ओ. २५०) घागरीवर ठेवलेले नुसते मेषाचे डोकेंच दिसले होते. श्री. राव यांच्या मतांप्रमाणें वेरूळचा बकऱ्यांचे मुख असलेला पुरुष दक्ष प्रजापती आहे, त्याची गणना स्कंदाच्या परिवार देवतांत केलेली आहे. ५६
काही उल्लेखनीय स्कंद शिल्पें :
दक्षिणेंतील स्कंद प्रतिमांचा साधारण आढावा आपण घेतला. एकमुख असलेल्या द्विभुज किंवा चतुर्भुज प्रतिमा सामान्य आहेत. सहा तोंडे व बारा हात असलेल्या मूर्ती ही मिळतात. आता त्या व्यतिरिक्त विशेष म्हणजे खालील शिल्पें होत :
१) तारकारि सुब्रह्मण्य ऐहोळेच्या या शिल्पांत मोरावर बसलेला स्कंद हातांत खड्ग व शक्ती घेऊन तारकासुरांवर प्रहार करीत आहे. देवगणांकडून स्तवन ही चालू आहे.
२) देवसेना कल्याणसुंदरमूर्ती - शिवाची कल्याणसुंदरमूर्ती चांगलीच प्रसिद्ध आहे. विष्णु कल्याणसुंदराची काही शिल्पें आपण उत्तरभारतांत पाहिली आहेत. त्याच धर्तीवर स्कंदभक्तांनी देवसेनेचे पाणिग्रहण करणारा सुब्रह्मण्य घडविलेला दिसतो. हा चतुर्भुज असून त्याचेजवळ शक्ती व कमळ दिसत आहे. उजवा हात कन्यादान घेण्यांस पुढे केला आहे. देवराज इंद्र लाजाळू देवसेनेचे कन्यादान ओतण्यांस तिच्या मागे उभा आहे. पायशिळेवर होम करण्यांत ब्रह्मदेव गुंतला आहे. ही मूर्ती मदुरेजवळच्या एका शिव मंदिरांत आहे.
३) महावल्ली व देवसेनेसह सुब्रह्मण्य अशा प्रकारच्या शिल्पांत स्कंद उभा असून आजूबाजूला त्याच्या बायका असतात. कुमारतंत्रांप्रमाणें महावल्लीच्या डाव्या हातांत कमळ असून उजवा हात बाजूला लोंबत असावा. या उलट देवसेनेच्या हातांत नीलोत्पल असावे. प्रथम देवी श्याम व दुसरी तांबड्या रंगाची सांगितली आहे. ६० 4
४) सशक्तिक कार्तिकेय काहीं शिल्पांत स्कंद हा मोरावर बसलेला असून त्याच्या मांडीवर त्याची पत्नी उमामहेश्वर मूर्तीप्रमाणें आलिंगन मुद्रेत बसलेली दिसते. कुमारतंत्रांप्रमाणें या प्रकाराला सेनापती असे म्हणतात.
३२८
५) बालस्वामी किंवा बालसुब्रह्मण्य - श्री शिवराममूर्ति याच्या मतांप्रमाणें मद्रास संग्रहालयांतील नृत्य करणाऱ्याा बालकाची धातुमूर्ती बालसुब्रह्मण्याची आहे. * कुमार तंत्रांप्रमाणें याच्या हातांत कमळ असावयास पाहिजे.
६) ब्रह्मशास्ता - तंजावर जिल्ह्यांतील प्रारंभिक चोल काळांतील एका धातुमूर्तीला श्री शिवराममूर्ती यांनी ब्रह्मशास्ता म्हणून ओळखले आहे. कुमारतंत्रांकडे नजर टाकल्यास ब्रह्मशास्त्याच्या हातांत कमंडलू असावयास पाहिजे. " उल्लेखित धातुमूर्तीत अक्षमाळा तेवढी आढळते. व अक्षमाळा
तमिळभाषेतील 'कंदपुराणम्' व 'शरभ पुराणम्' या ग्रंथातील 'स्कंदलीला' या प्रकरणाप्रमाणे स्कंदाने ब्रह्मदेवाला प्रणवमंत्राचा अर्थ विचारला. ब्रह्मदेव ते सांगू शकला नाही, म्हणून स्कंदाने त्याला दंडित केले. अलगमलाद, कोयंबतूर येथील सुब्रह्मण्यस्वामीच्या मंदिरा (सुमारे १४वे शतक) च्या रथावर अंकित एका दृष्यांत शक्ती, वज्र आणि फळ घेतलेल्या स्कंदाने ब्रह्मदेवाला दंडित करून कैदेत टाकलेले दिसते. तेथेच क्षमा मागणारा ब्रह्मदेव ही आढळतो. असेच अंकन यैलाम्, तामिळनाडू येथे ही आहे.
R.K.K. Rajarajan, 'Rare Images of Brahmasasta and varaha sanihara' Kala I, 1994- 95, p. 129 ff. Francoise Harnault 'L' Iconographic De Sulerahmanya Poondichery 1978, pl. 83, p. 118.
To jaa
4 me lap - search (1
आतां गुप्तकालीन नाण्यांकडे वळण्याच्या आधीं मित्र राजांच्या नाण्यांकडे ही लक्ष पुरविले पाहिजे. येथे वर उचललेल्या उजव्या हातात तीन पानें असलेल्या वृक्षशाखेसारखी वस्तू घेऊन एक देवी कमळांवर उभी आहे. तिचा डावा हात कमरेंवर टेकलेला आहे. काहींच्या मते ही पूर्वा किंवा उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रांची देवता आहे. अशाच दोन कुषाणकालीन देवी प्रतिमा माधुरी कलेंत मिळाल्या आहेत हे ही नोंद करावयास हवे (म.सं.सं. ५६.४२०७, ल.सं.सं.जे. ८५). येथे देवी द्विभुज असून डाव्या हातांत खांद्यावर टेकलेली पानें असलेल्या वृक्षशाखेंसारखी एक लांब वस्तू आहे. ही वृक्ष शाखा नसून ऑरडोक्शोच्या आयुधांसारखें निधिशृंगाचे रूप तर नसेल?
२५६
गुप्तांच्या नाण्यांवर मुख्यत्वे कमलासना लक्ष्मी आणि सिंहवाहिनी दुर्गा आढळते. या देवींचा विचार पुढें योग्य ठिकाणी करू.
मातीच्या ठशांवर असणाऱ्या शक्तिप्रतिमा :
बसाढ (बिहार) आणि भीटा (उ. प्रदेश) येथून मिळालेल्या ठश्यांवर लक्ष्मीची काही रूपें मिळतात. जसें गजलक्ष्मी, भांड्यांतून धनांचा वर्षाव करणाऱ्या यक्षांसह लक्ष्मी, नौकेवर आरूढ असलेली लक्ष्मी, वगैरे. राजघाट (वाराणसी) येथून मिळालेल्या एका ठशांवर 'दुर्गः' या अक्षरांसह एक देवी अंकित केलेली आहे जिच्या उजवीकडे अधोमुख साप आहे. ही देवी द्विभुजा असून तिच्या डाव्या हातात माळा आणि उजव्यात चार टोके असलेली एक वस्तू आहे. ३५
शुंग आणि कुषाण काळच्या देवीप्रतिमा :
शुंगकाळात मुख्यत्वें लक्ष्मी आणि गजलक्ष्मी दिसतात. जैन, ब्राह्मण आणि बौद्ध तिन्ही धर्मात समान आदर असणाऱ्या या देवीचा आपण पुढे विचार करू,
कुषाण काळांतील कलेत विशेषतः मथुरेच्या कलाकृतींत बऱ्याच देवी प्रतिमा मिळतात. पुरुषप्रतिमा (देवांच्या मूर्ति) घडविण्यांकरिता जसे या काळांत काही दंडक निश्चित केले गेले होते, (उदाहरणार्थ उजवा हात अभयमुद्रेत व डावा कमरेजवळ रिकामा किंवा आयुधादि वस्तू घेतलेला असणें, धोतराचा सोगा पुढें सुटलेला असणें, वगैरे), तसेच देवीप्रतिमांसाठी काही नियम त्याकाळच्या कलाकारांनी स्वीकारले होते. पुरुषमूर्ती प्रमाणेंच जर देवीलाही उभी किंवा बसलेली अंकित करावयाची असली तर तिचा उजवा हात अभयमुद्रेत खांद्यापर्यंत उचललेला असे. डावा कमरेवर टेकलेला असून आवश्यकतेप्रमाणे त्याच्यांत उत्तरीयाचा सोगा, कमळ, मल किंवा मदिरेचा पेला देत. महिषमर्दिनी दुर्गा मात्र या नियमाला अपवाद होती, कारण तिचे दोन्ही हात महिषाला वेठीवर आणण्यांसाठी गुंतलेले असत. साधारणपणें धर्मभिन्नतेमुळे देवीप्रतिमेच्या वर नोंद केलेल्या साधारण ध्यानांत परिवर्तन होत नसे याची साक्ष जैनांची आर्यवती, सरस्वती, लोकधर्मांशी सम्बद्ध यक्षिणी, आणि ब्राह्मणधर्माच्या एकानंशा, सिंहवाहिनी, वगैरे प्रतिमांकडे लक्ष दिल्यास सहज पटेल. प्रत्येकीची ध्यानभिन्नता दाखविण्यांकरिता आयुधें, वाहने वगैरे दाखवीत असत. त्यामुळे ज्या स्त्रीप्रतिमांची वाहने, शस्त्रे किंवा अतिरिक्त असलेले हात आज नष्ट झाले आहेत, त्यांची बरोबर ओळख शोधणें फारच कठिण होऊन बसले आहे. मथुरेच्या संग्रहालयांत अशा कित्येक स्त्रीमूर्ती आहेत ज्यांना ओळखण्याचे कोणतेही सूत्र आज हाती लागत नाही.
येथे कुषाणकालीन काही स्त्रीप्रतिमात दिसणाऱ्या एका विशेष अलंकाराचाही विचार करावयास हवा. हें अलंकरण म्हणजे देवीच्या डोक्यावर दिसणारी एक प्रकारची लहान कमान किंवा कोनाडा आहे ज्याला निश्चित नांवाच्या अभावी तूर्त आपण 'मेघडंबरी किंवा देवळी' म्हणू (चित्रे १०१-१०३). मेघडंबरी असलेल्या एका प्रतिमेचे वर्णन करतांना डॉ.
२५७
वासुदेवशरण अग्रवाल यांनी या अलंकरणाला 'नागाची फणा' असें म्हटलें आहे", पण अशा प्रकारच्या प्रतिमांना परस्पर ताडून पाहिल्यास ही नागफणा नसल्याचे उघड होते. या मेघडंबऱ्या रुचिप्रमाणें जाळी, पानें किंवा ज्यामितीय अभिप्रायांनी (geometrical patterns) अलंकृत असतात (रे.चि. चौतीस २१-२५). मेघडंबरी असणाऱ्या प्रतिमांची खालील वैशिष्ठ्यें लक्षांत ठेवण्यासारखी आहेत :
१) ही मेघडंबरी फक्त स्त्री प्रतिमेंतच आढळते.
२) ही मस्तकांस आवृत्त करीत दोन्हीं खांद्यावर टेकल्या सारखी दिसते व हिचा बाहेरचा काठ व आंतला भाग विशेष रूपानें अलंकृत केलेला असतो.
३) मेघडंबरी असलेली स्त्रीमूर्ती जर उकिडवी बसलेली असली, तर तिचे दोन्हीं पाय अनैसर्गिक प्रकारांने आसनांच्या आत शिरलेले दिसतात व त्यांची बोटें आसनांच्या खालून बाहेर डोकवतांना आढळतात (रे.चि. चौतीस २४).
-४) अशा प्रतिमांच्या आसनांचाही एक विशिष्ट प्रकार आहे. टेबलांसारखा दिसणाऱ्या या आसनांचे पुरोभागांवर गुणाकाराच्या चिह्नांसारखे एक मोठें अलंकरण काढलेले असतें (रे. चि. चौतीस २४).
या मेघडंबरीची खरी ओळख करून देणारा कोणताही प्रकाश किरण आज तरी वाङ्मयांत आढळलेला नाही. कुषाणकाळानंतर ही मेघडंबरी लुप्त होते.
कुषाणकाळांतील काही देवी प्रतिमांचे एक दुसरेंही वैशिष्ट्य नजरेंत भरते व ते म्हणजें त्यांच्या पृष्ठभागांवर झालेले वृक्षांचे अंकन होय. देव प्रतिमांच्या या वैशिष्ट्यांचा आपण मागे विचार केला आहे. स्त्रीमूर्तीत विशेषतः यक्षिणींचा झाडाशी जवळचा संबंध आहे व कित्येक यक्षिणींचे ध्यानच असे आहे कीं शालभंजिकेच्या रूपात ती कोणत्या तरी वृक्षाची फांदी हातांत धरून तिजखाली उभी असते." शुंग व कुषाण काळांत हा अभिप्राय फारच लोकप्रिय होता.
मथुरेच्या कुषाण कालीन कलेंत ज्या देवीची ओळख पटली आहे. त्यापैकी ठळक म्हणजे लक्ष्मी व तिची रूपें, वसुधारा, एकानंशा, मातृदेवी किंवा माता, षष्ठी, पार्वती, सिंह वाहिनी, महिषमर्दिनी दुर्गा, सरस्वती, वगैरे होत. गुप्तकलेत वसुधारा माता, वगैरे काही लुप्तप्राय झाल्या पण स्कंदमाता, सप्तमातृका वगैरे सारख्या नव्यांचा उदय ही झाला. या निरनिराळ्या देवीप्रतिमांवर आतां आपण स्वतंत्र विचार करू.ঠর
लक्ष्मी
आज सामान्यतः आपण गजलक्ष्मी, व पद्महस्ता लक्ष्मी यांना पर्यायवाची समजतो, पण शुंगकाळांत 'पद्मा' किंवा 'श्री' या नांवाने मुख्यत्वे करून गजलक्ष्मीचा बोध होत असे. हत्तीकडून लक्ष्मीचे स्नान हे काहींच्या मते एक प्रतीक आहे. लक्ष्मी हे पृथ्वीचे रूप असून हत्ती हे मेघ होत. या प्रमाणें मेघांनी पृथ्वीला घातलेले स्नान हे पावसाचे सूचक आहे व अन्न, औषधि आणि इतर सर्व प्रकारच्या समृद्धीचे पर्यायवाची आहे. एकूण वैभव, ऐश्वर्य व सगळ्या त-हेच्या संपत्तीची देवी या रूपांत लक्ष्मीचे स्थान फार वरचे आहे. राज्यलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी, कैवल्यलक्ष्मी, या विविध रूपांत तिची आराधना होत आलेली आहे. तिच्या या सर्वव्यापी व सर्वजन प्रिय स्वरूपांमुळे लक्ष्मी ही धर्म किंवा संप्रदाय विशेषाची देवी राहिली नाही. ती आर्य व राक्षस दोघासही समान रूपानें मान्य होती. रामायणांतील उल्लेखांप्रमाणे रावणाच्या पुष्पक विमानांच्या
प्रकरण ४
प्रास्ताविक
शक्ती : भाग १ (सुरुवातीपासून सुमारें सहाव्या शतकापर्यंत)
आरंभ
प्राचीन नाण्यांवरील शक्तिप्रतिमाজাগ্রামসার প্রানীম
मातीच्या ठशांवर असणाऱ्या शक्तिप्रतिमा
शुंग आणि कुषाण काळच्या देवीप्रतिमा
लक्ष्मी
वसुधारा
एकानंशा
एकानंशा आणि गजलक्ष्मी
माता
मुलाला घेऊन आसनांवर बसलेली एकटी माता
एका ओळीत बसलेल्या माता
स्वतंत्ररूपानें किंवा ओळीनें उभ्या असलेल्या माता
मूल
मातांबरोबरचे देव
माता संबंधी वाङ्मयीन उल्लेख
वाङ्मय आणि प्रतिमांची संगती
पक्षिमुखी माता
দয়ার এর এনজেमुलें असलेली माता
पशुमुखी माता
क्रूरमुखी माता
लक्ष्मीच्या रूपांत माता
मद्यपात्र घेतलेली माता
आरंभ
नाण्यांवर स्कंद
मातीच्या ठशांवर स्कंद
गांधारकलेंत कार्तिकेयप्रतिमा
मथुरा कलेतील कुषाणकालीन स्कंद
गुप्तकालीन स्कंद
मध्यकालीन स्कंदप्रतिमा
दक्षिण भारतांतील सुब्रह्मण्य
वर्गीकरण
आयुधें
प्रास्ताविक
भाग १ : कार्तिकेय
प्रकरण ५ कार्तिकेय, गणपती, सूर्यादिनवग्रह
काही उल्लेखनीय स्कंदशिल्पें
तारकारि सुब्रह्मण्य
देवसेना कल्याण सुंदरमूर्ती
महावल्ली व देवसेनेसह सुब्रह्मण्य
सशक्तिक कार्तिकेय
To Suits plates TED FE ANE TE
बालस्वामी किंवा बालसुब्रह्मण्य फ
ब्रह्मशास्ता
SLV) AIIMSIA ONE,
३२०
मंदिर बांधले " एवढेच नव्हे तर स्वतःच्या नाण्यावर देखील आपल्या इष्टाला मानाचे स्थान दिले.
मातीच्या ठशांवर स्कंद":
भीटा (उ.प्र.) आणि बसाढ (बिहार) येथून मिळालेल्या काही गुप्तकालीन ठशांवर पंख पसरलेला मोर दिसतो. भीटा येथील एका ठशावर 'स्कंदशूरस्य' ही अक्षरेही आहेत. वाराणसी येथून हाती आलेल्या ठशांवर 'महाशी (शू) रस्य' ही अक्षरे असून तेथे दोन शक्तिधर पुरुष दिसतात.
गांधार कलेत कार्तिकेय प्रतिमा :
पश्चिमोत्तर (वायव्य) भारतांतील शिव आणि दुर्गा यांच्या प्रतिमेसंबंधी मागे जागोजागी चर्चा झाली आहे. कार्तिकेय देखील त्या प्रदेशाला अनोळखी नव्हता. त्याच्या खालील मूर्ती आपणास माहीत आहेत :
१) तक्षशिलेहून मिळालेली शक्ती व कोंबडा घेतलेली प्रतिमा. येथे त्याच्या पायात उंच जोडे दिसतात. पुराणांत वर्णन केलेली स्कंद व सूर्याचा अनुचर दंड यांची समानता यांनी स्कंदाच्या पायातील जोड्यांची सूर्याच्या जोड्याशी संगती लावण्याचा प्रयत्न केला आहे." हे संभवते की स्कंदाचे जोडे, फॅरो आणि ऑरडोक्शो किंवा सूर्य याच्या प्रमाणेच त्याच्या मुळांत परदेशी होण्याचे सूचक असतील. २०
२) ब्रिटिश म्युझियम, लंडन येथे शक्ती व कोंबडा घेतलेला देवसेनापती आहे. येथे जोडे नाहीत पण डोक्याच्या पाठीमागील प्रभामंडळ व अंगावर चढविलेले चिलखत मात्र स्पष्ट आहे. " अधोवस्त्र म्हणून धोतराचाच वापर केला आहे.
३) जवळ जवळ अशाच प्रकारची एक मूर्ती रोम येथील संग्रहालयांत आहे, फरक एवढाच की येथें धोतरांचे ऐवजी तंग पायजमा किंवा सुरवार वापरली आहे. ক আম লিমন সাে
४) लंडनच्या व्हिक्टोरिया आणि अलबर्ट संग्रहालयांत कोंबडा व शक्ती घेतलेली स्कंदाची लहानशी मूर्ती आहे. हातांवर उपरणें असून नेसूचे तलमसे धोतरही दिसतें. येथील वैशिष्ट्य म्हणजे स्कंदाच्या डोक्यांमागून वर येणाऱ्या अग्निज्वाला होत. या ज्वाला एकीकडे स्कंदाला अग्नीशी संबंध सुचवितात तर दुसरीकडे ते पश्चिमोत्तर भारतीय कलेचे एक वैशिष्ट्य ही होते. कित्येक सोन्याच्या नाण्यांवर कुषाण राजाच्या मागेही अशाच ज्वाला दिसतात. anio be
५) गांधार कलेतील एक स्कंद प्रतिमा बडोदा संग्रहालयात आहे. येथे कार्तिकयांचे कवच, शक्ती आणि प्रभामंडल आहे पण कोंबडा मात्र नाही.
६) याच कलेची एक मयूरारूढ द्विभुज प्रतिमा लखनऊ संग्रहालयात आहे. २२ येथे मूळ रूपात उजव्या हातात शक्ती होती पण ती आता तुटली आहे. डाव्यात कोंबडा आहे येथे कुमाराचा वेष मात्र भारतीय आहे. (चित्र १२९)
याप्रमाणें उत्तर पश्चिमेत स्कंद माहीत होता हे नक्की. त्याचे आयुध शक्ती आणि खेळणें कोंबडा हेही प्रसिद्ध होते, पण त्याची तेथील सर्व रूपे एकमुखच आहेत, षड्‌मुख नाहीत. दुसरे असे, की मोराचा वाहन म्हणून उपयोग फक्त एकाच ठिकाणी दिसतो.
२९०
वि.सं. १८७७ (ई.स. १८२०) ची आहे. या देवीची एक मूर्ती कलकत्ता संग्रहालयात आहे. त्याचप्रमाणे उंटावर बसणारी एक योगिनी 'श्री ठकिणी' ही भेडाघाट (जबलपुर) येथील योगिनी मंदिरांत (गोलकी मठ) आहे. विष्णुधमोत्तर पुराणांत (वि.ध. ३, ७३.३६ पान ३३४५)
'उष्ट्रगा' या नावानें एक देवी उल्लेखित आहे.
V.S.Srivastava, 'The Iconography of Ustravahini Devi' Cultural Cantawrn of India, Dr. Satya Prakash Felicitation Volume, pt. II, pls. XXXVIII-XLIII, pp. 178-187
शीतला :
गोवर, कांजिण्या, देवी वगैरे रोगांशी संबद्ध असलेली ही देवी बरीच लोकप्रसिद्ध आहे. हिचे प्रमुख आयुध खुर आणि वाहन गाढव आहे. इतर आयुधांत अक्षमाला, बाण, कलश, धनुष्य, ढाल, त्रिशूळ, डमरू आर्जनी (केरसुणी), वगैरेची मोजणी करता येईल. हिच्या चार, सहा, आठ, दहा, बारा हाती प्रतिमा मिळाल्या आहेत. शिवाय गावोगावी बऱ्याच ठिकाणी साधारण कोरीव दगड ही 'शितळा' म्हणून पुजले जातात. उत्तरप्रदेशात चैत्र ते आषाढ महिन्यांच्या कृष्णाष्टमीला शीतलाष्टमी हे नांव असून त्या दिवशी शीतळेची पूजा आणि शिळे जेवण (बासोडा) करण्याची पद्धत आहे. (रे.चि.श. ४९)
K.K. Shukla, and K.C. Pande, 'Round Possessions of Goddess Sitala, Kala VII 2000-01, fig. 17-19, pp. 75-76
रेणुका/एकवीरा/यल्लमा :
परशुरामाची आई व जमदग्नीची पत्नी रेणुका ही बऱ्याचशा महाराष्ट्रीय कुटुंबाची कुलदेवी आहे. माहूर किंवा मातापूर (नांदेड) हिचे प्रसिद्ध स्थान आहे. त्याचप्रमाणे नाशिकजवळ चांदवड आणि कार्त्याजवळ एकवीरा या नांवाने हिची स्थाने आहेत. पौराणिक आख्यानाप्रमाणे जगदग्नीचा वध झाल्यानंतर रेणुकेने सती जाण्याचे ठरवले. पण त्यासाठी योग्य स्थान हवे होते, म्हणून परशुरामाने एक कावड तयार केली. एका पारड्यात बापाचे शव आणि दुसऱ्यात रेणुकेला बसवून तो स्थान शोधण्यास निघाला. माहूरला आल्याबरोबर आकाशवाणीने हे स्थान योग्य आहे असे सुचवले. ऋषीच्या अन्त्येष्टीसाठी व स्वतः दत्तात्रेय तेथे आले व रेणुका सती गेली, पण जाताना लाडक्या परशुरामाला 'मी तुझ्याजवळ येईन', असा आशिर्वाद दिला व मागे वळून न पाहता ते स्थान सोडून जाण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे परशुराम निघाला तर खरा, पण थोडे चालून गेल्यानंतर आई कुठे आहे हे पहाण्यास त्याने 'यल्ल अम्मा' (आई तू कुठे? असे म्हणत मागे वळून बघितले. त्याला चितेतून प्रगट होणारी आवक्ष रेणुका दिसली. मात्र लगेच रेणुकेने त्याला 'मी आता पुढे न येता अशीच येथे राहीन' असे सांगितले. त्यामुळे रेणुकेची प्रतिमा फक्त आवक्षच असते. बऱ्याचदा खाली सिंह ही दिसतो. यल्लम्माचे एक मंदिर सौंदत्ती (धारवाड) येथे आहे.
- सरोजिनी बाबर, कुलदैवत, मुंबई १९७४, पृ. ५९०
-पृथ्वीराज भालेराव, 'माहुरची रेणुका', प्रसाद, पुणे वर्ष ४८, अंक ३, आक्टोबर, १९९४, पृ. १३-१९ - तेच, 'माहुरगढ का रेणुका शक्तिपीठ', शक्त्युपासना अंक, कल्याण, गोरखपुर, वर्ष ६१, जानेवारी १९८७, पृ.
६०-७० किल
२९१
लिंबजा :
गुजराथमध्ये पहिलवानमल्ल लोकांची ही आराध्या व कुलदेवी आहे. हे मल्ल म्हणजे मूळचे धर्मारण्यांत राहणारे वाडव ब्राह्मण आहेत. त्यांना त्रास देणाऱ्या लोहासुराचा नाश करण्यासाठी श्रीकृष्णाच्या योगनिद्रेने लिंबाच्या झाडातून अवतार घेतला अशी कथा आहे. ही चार हाताची देवी असून तिच्या हातांत वरासह त्रिशूळ, घंटा आणि घट ही आयुधें असतात. (रे.चि.श.५०) मोढराजवळ देलमाल येथे हिचे मंदिर आहे.
- भोगीलाल जे. सांडेसरा, ज्येष्ठीमल्लजाति जते मल्लपुराण, अहमदाबाद, १९४८, पा. १४४ N.P. Joshi, 'A note on the Deities of Wrestlers in India', Kala X 2003-04, pp. 1-5
डुकरी आणि तिची पिल्ले उत्तर प्रदेशातील ही लोकदेवी छोट्या दगडी पटावर मूळ डुक्कर रूपांत आपल्या सात (क्वचित पाच) पिल्लांबरोबर बसलेली आढळते. कधी समोर उपासक ही दिसतो. चपका (शर्वाटस्गंज) येथून मिळालेल्या एका खण्डित पटावर दोन डुकरी आपल्या पिलांसह एका झाडाखाली समोर उभ्या आहेत (रे.चि.श.५१) (लखनऊ संग्रहालय, संख्या जी. २६७), उत्तरप्रदेशांत आतापर्यंत अशी सात शिल्पे मिळाली आहेत. (रे.चि.श.५२) आठवे धुबेला (छतरपुर) मध्यप्रदेश येथील संग्रहालयात आहे. या डुकरी मातेची अजून ओळख पटलेली नाही. हरदोई जिल्ह्यात (उ.प्र.) प्रसिद्ध असलेल्या लोककथेप्रमाणे दिवाळीच्या रात्री एक सोनेरी रंगाची डुकरी पिलांसह गोमती नदीतून प्रगट होते आणि खाण्याच्या शोधात फिरत असते. जर कोणी तिला पाहिले तर ती पाण्यात उडी टाकते. तिचे दर्शन हे ऐश्वर्याचे आणि मांगल्याचे सूचक समजतात.
या संदर्भात एका दक्षिण भारतीय शिल्पाचा आणि तत्संबंधित कथेचा उल्लेख अप्रासंगिक ठरणार नाही. सी. शिवराममूर्ती यांनी तिरूपर्णकुरम् येथील सुब्रह्मण्य मंदिराच्या एका शिल्पाकडे आपले लक्ष वेधले आहे. या शिल्पात शंकर एका डुकरीचे रूप घेऊन अनाथ झालेल्या डुकरांच्या पिल्लांना आपले दूध पाजीत आहे. संदर्भगत कथा अशी की एका राजाने शिकारीत एक डुक्कर मारला. त्याची डुकरीही मेली आणि त्यामुळे तिची सात पिल्ले अनाथ झाली. शंकराला त्यांच्या वर दया आली व त्याने मातृभूलेश्वर या नांवाने डुकरीचे रूप घेऊन त्याना दूध पाजले आणि त्यांचे संरक्षण केले. शिवराममूर्तीच्या कथनाप्रमाणे पांड्य शासकांच्या क्षेत्रांत ही परंपरा बरीच लोकप्रिय होती. (रे.चि.श. ५३)
N.P. Joshi, Catalogue, II/2, fig. 60, p. 132, also p. 40,58
C.Sivaramamurti 'Forms of Siva in Sanskrit Sources' Discovers, pls. 199, 200, pp. 187-88
लक्ष्मी :
लक्ष्मीची मुख्यत्वेकरून तीन रूपें मिळतात, विष्णुबरोबर असलेली लक्ष्मी, स्वतंत्र प्रतिमा आणि गजलक्ष्मी, त्यापैकी विष्णुबरोबर असलेली देवी साधारणपणे द्विभुज असते व असेलच तर कमळ असते, अन्यथा कोणतेही आयुध नसते.
लक्ष्मीच्या स्वतंत्र प्रतिमा फारशा मिळत नाहीत. कोल्हापुरच्या महालक्ष्मीचा विचार आपण दक्षिण भारताच्या संदर्भात करू. महाराष्ट्रांत महालक्ष्मीचे दोन प्रकारे पूजन करतात. एक आश्विनांत नवरात्राचे आठवे दिवशी, हिला घाघरी फुंकण्याची लक्ष्मी किंवा पिष्ठलक्ष्मी असे म्हणतात; आणि दुसरे भाद्रपदांचे महिन्यात मूळ नक्षत्रापासून दोन दिवस हिला ज्येष्ठगौरी असे
२९२
म्हणतात. पिष्ठलक्ष्मीची प्रतिमा अगदीच तात्कालिक स्वरूपाची असते. भाद्रपदांतील उत्सवात दोन मूर्ती तयार करतात. ह्यांत मुख्य मुखोटा असतो. हे मुखोटे पितळीचे किंवा मातीचे असतात, वाराणसीकडे यावेळी बाजारांत महालक्ष्मी म्हणून निरनिराळ्या आकाराचे व साधारणपणे पांढऱ्या, पिवळ्या व लाल रंगाचे हे मुखोटे मिळतात. ते डब्यासारख्या साच्यात - यांना 'कोठ्या' असे नाव आहे - बसवून कापडाचे हात लावून वर साडीसारखे छानसे वस्त्र गुंडाळतात आणि दागदागिने घालून दोन प्रतिमा ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा तयार करतात. देवीच्या हातांत कोणतेही आयुध नसते.
वर मुखोट्याचे म्हणून जे रंग सांगितले त्याची किल्ली वामनपुराणात सापाडते. १०९ तेथे एका कथेत लक्ष्मीची पांढरे, लाल, पिवळे आणि निळें अशी चार रूपें सांगितली आहेत. पांढऱ्या रूपात ती हत्तीवर बसते, ब्राह्मण तिला सरस्वती असे म्हणतात व यज्ञादिकांत मंत्रांनी तिचे स्तवन करतात. लाल देवीचे वाहन तांबडा घोडा असून ही रजोगुणमयी देवी इंद्राजवळ असते व क्षत्रिय तिला जयश्री म्हणून आळवतात. पिवळ्या वर्णाची देवी सोन्याच्या रथांत बसलेली असते, प्रजेचे पालन करणारे राजे तिला आपल्या जवळ ठेवतात व वैश्य तिची मनधरणी करतात आणि निळ्या बैलावर आरूढ होणारी लक्ष्मी शूद्रांची आराध्य होय.
लक्ष्मीचे दुसरे लोकप्रिय रूप म्हणजे गजलक्ष्मी. अत्यंत प्राचीन अशा या स्वरूपाचे मागे वर्णन आले आहेच. या काळांत गजलक्ष्मीची द्विभुज आणि चतुर्भुज अशी दोन रूपें मिळतात (चतुर्भुज रूपांकरिता ल.सं.सं. एस्. ७६७ आणि एस् ८२३). लखनऊ संग्रहालयातील या प्रतिमेंत हत्तींची संख्या दोन नसून चार झाली आहे. हे दिग्गजांचे प्रतीक संभवते.
हे चौघे देवीचा अभिषेक करीत आहेत. गजलक्ष्मीची रूपें भारतांत सर्वत्र मिळतात. द्विभुज रूपात तिच्या एका हातात कमळ असून दुसरा बहुतेक वरद असतो. (पहा खिचिंग, उडीसा येथील प्रतिमा) राजस्थानच्या अमझरा गावी द्विभुज गजलक्ष्मी कृष्ण व बलराम यांच्यामध्यें बसलेली दाखविली आहे. ""
नाण्यांवर लक्ष्मी :
गहडवाल वंशासारख्या उत्तर भरताच्या मध्यकालीन राजवंशाचा सोन्याच्या नाण्यावर लक्ष्मीची प्रतिमा अंकित असते. त्याचप्रमाणें कुमारपाल तोमर याच्या सुवर्णमुद्रेवर ही ती दिसते (रे.चि. ४,५ पान २३७).
दुर्गा :
निरनिराळी रूपें घेऊन आदिशक्तीनें चंड, मुंड, शुभ, निशुंभ, वगैरे राक्षसाचा संहार केला. त्यात महिषासुराचा संहार करणारी जी देवी तिला दुर्गा असें म्हणतात. रंभ नांवाच्या असुराला महिषीपासून अग्नीच्या प्रसादाने झालेला मुलगा महिषासुर. याने ब्रह्मदेवाची आराधना केली. त्याच्या इच्छेप्रमाणें त्याला अमरत्व तर मिळाले नाही पण एवढी सूट मिळाली की त्याचे मरण स्त्रीशिवाय दुसऱ्याच्या हातून होणार नाही. स्त्री ही अबला असल्यामुळे आपणास कोठेही भीती नाही असे समजून महिषाने पराक्रम गाजविण्यांस सुरुवात केली आणि देवांना सगळीकडून हुसकवून लावले, तेव्हां ब्रह्मा, विष्णू व शंकराच्या नेतृत्वांखाली सर्व देवांनी आपापल्या संमिलित तेजाने एक स्त्री उत्पन्न केली. हीच महाशक्ती होय. हिचेच निरनिराळ्या रूपाने वर्णन मिळते. हिनेच पुढे महिषासुराचा वध केला व पुनश्च दैवी संपत्ती आणि समृद्धीची स्थापना केली. तिचे वाहन अर्थात् सिंह हा तिला हिमालयाकडून मिळाला होता. त्याचप्रमाणें निरनिराळी आयुधें ही वेगवेगळ्या देवांकडून मिळाली. आज देशांत साधारणपणें ज्या दुर्गेची आराधना चालू आहे ती महिषमर्दिनी दुर्गा होय.
२९३
तिचे बाहू, आयुधें, रूपें, वगैरेचा विस्तार फार मोठा आहे पण ठोकळ रूपांनी नवदुर्गा म्हणून हिची नऊ रूपें - शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चित्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी आणि सिद्धिदा प्रसिद्ध आहेत. ही नांवे काशीकडे आहेत. इतरत्र भिन्नता ही आहे.
महिषमर्दिनीची चार व सहा हातांची रूपें गुप्तकाळांपर्यंत आपण पाहिली आहेत. या काळांत आठ व दहा (चित्र १२०) रूपें आली. बंगाल मधील बऱ्याच प्रतिमा अष्टभुजी आहेत, वर्तमान काळांत मात्र दुर्गा दशभुजी करतात. प्रतिमाशास्त्राच्या दृष्टीने या देवी स्वरूपांची नावे व हातांची संख्या खालीलप्रमाणें सांगता येईल - -
नऊ दुर्गा महालक्ष्मी, नंदा, क्षेम‌ङ्कारी, शिवदूती, महाचंडा, भ्रमरी, सर्वमंगला, रेवती, हरसिद्धि ४ हात
कात्यायनी १० हात
भद्रकाली १८ हात
दुर्गा १६ किंवा १८ हात
चामुंडा ४ किंवा ८ हात
दुर्गेची आयुधं म्हणून वज्र, तलवार, ढाल, शूल किंवा त्रिशूल, अंकुश, धनुष्य, बाण, पाश, चक्र, सळई (शलाका), मुद्गर, डमरू, मुंड, आरसा, ध्वज, शक्ती, अक्षमाळा, दंड, शंख, पद्म, घंटा, पानपात्र, परशू, वगैरे वस्तू निरनिराळ्या प्रतिमांतून दिसतात. याशिवाय कधी कधी देवीचा हात दरडावण्याच्या मुद्रेत म्हणजे 'तर्जनी मुद्रेत' ही असतो.
महिष हा एकाएकी मेला नाही. त्याने महिष आणि मनुष्य याशिवाय अनेक रूपें घेतली. प्रतिमांतून या दोन शिवाय जास्त अशी त्याची रूपें दिसत नसली तरी प्रकार मात्र बरेच आढळतात. काही उदाहरणें खाली देतो
१) पाड्याच्या रूपात उसळणारा असुर, देवीने त्याच्या पाठीवर जोर टाकून गळा आवळणें हें सर्वात प्राचीन रूप होय (रे.चि. बत्तीस १३).
२) पाडाच पण जमिनीवर कोसळलेला, डोक्यावर देवीचा पाय आणि दुसऱ्या हातांत त्याची शेपटी. हा प्रकार गुप्तकाळांत दिसतो. (रे.चि. बत्तीस १७)
३) महिषच पण उलटलेला, पुढच्या दोन पायांवर देवीचे पाय, मागच्या तंगड्या देवीच्या दुसऱ्या हातांत धरलेल्या व पोटांत त्रिशूळ भोसकलेला, चक्र त्याच्या अंगात रुतलेले (ल.सं.सं. एच्. २४).
४) महिषाचे कापलेले मस्तक देवीच्या पायाखाली. (ग्वाल्हेर संग्रहालय सं. ११) १९१ दक्षिण भारतांत हा प्रकार All जास्त दिसतो (रे.रे. बत्तीस १६).
५) पाड्याच्या तुटलेल्या मानेंतून मनुष्य रूपांत महिषाचे प्रगट होणें. याचे रुचिभेदानें बरेचसे प्रकार दिसतात. कधी नुसते डोकें दाखवतात, कधी कमरेपर्यंत बाहेर निघून तो वार करीत असतो तर कधी त्याचा एकच पाय पाड्याच्या गळ्यांत राहिलेला असतो. हा प्रकार आजकाल लोकप्रिय आहे, व मूर्तिशास्त्रांत याला आधार
जातां जातां सिंहाचाही किंचित विचार करू. सुरुवातीच्या शिल्पात सिंह अनिवार्य नव्हता हे आपण पाहिले आहे. असला तरी तो नुसता जवळ उभा असे. पण पुढें मात्र तो आपल्या पंजाने महिषाचे लचके तोडताना दिसतो.
स्कंद, सुवर्ण प्रतिमा :
हुलासरवेडा (लखनऊ), उ.प्र. येथून उत्खननांत मिळालेली छोटीशी सुवर्ण प्रतिमा सुमारे ई.पू. १००ते ई.स. २००च्या मधली आहे. हात दोन, उजवा अभयमुद्रेत असून डाव्यात पुष्प असावे. फार स्पष्ट नही. उजव्या बाजूला त्याचे आयुध-शक्ती दिसते. या प्रतिमेला स्कंदाचे प्राचीनतम अंकन म्हणता येईल.
R.K. Tewari, Excavations at Hulaskhera, Kosala. The Journal of Indian research society Avadh Faizabad, IV 1-2, January 1982-83 pl. IV, p. 136
दोन मोर असलेला स्कंद :
बैजनाथ (अल्मोडा) उत्तराखंड येथून प्राप्त सुमारे ८-९व्या चतुर्भुज स्कंदाच्या आजूबाजूला एक एक मोर असून तो डावीकडच्या मोराला खाऊ घालीत आहे.
R.C.Agrawala, Skanda from National Museum, New Delhi and U.P. Hills, EW., N.S. 18/3-4, 1968, p. 319
नाचणारा स्कंद :
अशा प्रकारच्या दोन प्रतिमा आपल्या माहितीत आहेत. पटना संग्रहालयात महरवों (नावडा) बिहार येथून आलेल्या सुमारे ६व्या शतकातील एका सोळा आरे असलेल्या चाकाच्या पुढील व पाठीमागील भागावर नाचणारा कार्तिकेय आहे. गळ्यात वाद्यनख दिसते. (रे.चि.श.१)
Naseem Akhtar, Patna Museum Catalogue, Stone sculptures, Patna 2001 Cat. No. 104, pl. XIX, p. 68
दुसरी प्रतिमा छोटीखाडू (नागौर) राजस्थान येथील एका विहिरीत चिणलेली आहे. सुमारे ८-९व्या शतकातील हा देव असून त्याच्या मुख्य मस्तकावर उरलेली पाच मुखे किंचित वर्तुळाकार दाखवली आहेत. त्याचा मोर दोन्ही पायामध्ये आहे. स्कंद त्याला एक फळ ही खाऊ घालीत आहे. काही हात नृत्य मुद्रेत आहेत. पण इतर आयुधें सोबतच्या चित्रांत स्पष्ट नाहीत.
R.C.Agrawala, Skanda in early Rajasthan sculptures, research, XII-XIII 1972-73, pl. XIV, p. 18
स्कंद चतुरात्मा :
मुक्तेश्वर मंदिर, भुवनेश्वर, ओडीसा (सुमारे १०वे शतक) येथे आसनस्थ तशाच प्रकारच्या शक्ती घेतलेल्या इतर तीन प्रतिमासह दिसतो. उजवीकडे मोर आणि डावीकडे कोंबडा आहे. या चौघांची अग्रवाल यांनी स्कंद, विशाख, शाख आणि तैगमेय अशी ओळख करून शिल्पाला 'चतुरात्मा स्कंद' असे नांव दिले आहे. (रे.चि.स्क. २).
D.K. Agrawala, Tetrad of Skanda Deities at Bhubaneswar, EW., N.S. 29, 1-4, December 1979, fig. 1, p. 157
नैगमेष :
मांढळ (नागपूर) महाराष्ट्र येथून सुमारे ५व्या शतकातील बकऱ्याचे मुख असलेल्या एका शिल्पात उजव्या हातांत
३२२
दंड (वरचा भाग खंडित असलेली शक्ती) घेतलेली प्रतिमा दिसते. देगलूरकरांच्या मते हा नैगमेष असावा. नैगमेष है 18 स्कंदाचे रूप असल्याचे प्रसिद्ध आहे.
GB. Deglurkar, 'Naigames Emerging as Kartikeya, The Iconographic record, Bulletin of the Deccan College, Pune 47-48, 1988-89, pp. 57-58
वराहसंहार :
तमिळ 'शरभपुराणां' प्रमाणे विष्णूने वराहरूप घेऊन हिरण्याक्षाला मारले, पण पुढे तो अतिशय चवताळल्यामुळे जगालाच अस्त करू लागला. तेव्हा स्कंदाने आपल्या शक्ती किंवा 'वेल' नांवाच्या आयुधाचा प्रयोग करून त्याला ताळ्यावर आणले. हे ही अंकन वर नमूद केलेल्या सुब्रह्मण्य स्वामीच्या मंदिरात आहे. R.K.K. Rajarajan वरील प्रमाणे, चित्र ९० (हे चित्र संदर्भगत शिल्पाशी नीट जुळत नाही)
स्कंद आणि सर्प :
स्कन्दाबरोबर सर्पाचेही अंकन करणारी शिल्पें अगदी मोजकी आहेत. दक्षिण भारतात स्कंदाला नागदेवता मानतात. विशेषतः कर्नाटक, आंध्रप्रदेश या भागांत स्कंदाला 'शेषावतार' समजातात. भहिप्रोलू (आंध्रप्रदेश) येथील विठ्ठलेश्वराच्या मंदिरात स्कंद म्हणून नागाचीच मूर्ती आहे. किंबहूना मंदिराजवळ असलेल्या वारूळात जिवंत नागाची स्कंदाची पूजा होते.
-रा.चि. ढेरे, श्री विठ्ठल एक महासमन्वय, पुणे २००५, पृ. ११९.
रामेश्वर (तामिळनाडू) च्या रामतीर्थ मंदिर परिसरात एका मोठ्या चौथऱ्यावर शेकडो दगडी नाग ठेवलेले दिसतात. त्यांत वरच्या भागवर तीन वेटोळ्या घातलेल्या एका नागावर बारा हातांचा षण्मुखी कार्तिकेय बसलेला दिसतो. डोक्यावर सर्पाच्या पाच फणा आहेत. आयुधे मात्र स्पष्ट नाहीत. दुसरे म्हणजे स्कंदाचे वाहन म्हणून एका मोठ्या मोराबरोबरच दुसरा लहान मोर ही आहे. हे शिल्प सुमारे ११व्या शतकातील असावे.
A.L. Srivastava, Mayurarudha Sadanana, Jnana Pravaha research journal XIII, pl. 10.1,2,3 p. 56 ff.
स्कंद आणि सर्प यांचे संयोजन उत्तर भारतांत ही आढळते. जयपूर राजस्थान येथील नकटीमातेच्या मंदिराच्या एका कोनाड्यात मोरावर बसलेला चतुर्भुज स्कंद आहे. त्याच्या उजव्या हातांत शक्ती व सर्प असून डाव्यात कमंडलू आहे (सुमारे ९वे शतक).
त्याचप्रमाणे, ग्वाल्हेर, मध्यप्रदेश जवळ राणोद येथून सुमारे १४-१५व्या शतकाचा मोरावर बसलेला सहातोंडाचा द्वादशभुजी कार्तिकेय समोर आला आहे. त्याच्या गळ्यात एक लांब सर्प रूळत आहे. शिवाय दुसरा त्याच्या मोराच्या चोचीत आहे. या शिल्पाचे दुसरे वैशिष्ट्य याची आयुधं आहेत. हात बारा आहेत, पण मुख्य चार हातांत त्याने वैष्णव आयुधें - शंख, चक्र, गदा व पद्म घेतली आहेत. इतर स्पष्ट नाहीत. अग्रवाल यांच्या मते हे 'वैष्णव स्कंदा'चे अंकन असणे शक्य आहे.dute le site abris to bеет
- रत्नचंद्र अग्रवाल, 'स्कंद कार्तिकेय की विलक्षण प्रतिमा' Jnana Pravaha research Journal XIII, pl. 9.1, p. 48 binh Arch. Sur. India A.R. 1918, pl. XIII, p. 22 সপ্তম (মুাগম)
३२३
मथुरेतील कुषाणकालीन स्कंद :
या काळांत स्कंदोपासनेचा निश्चितच भर होता. या देवाच्या सुमारे वीस प्रतिमा आपल्या माहितीत आहेत. त्यांत एक शक वर्ष ११= सन् ८९ मधें कोरलेल्या लेखाने युक्त आहे. या लेखांप्रमाणे विश्वदेव व विश्वसोम या दोन भावांनी ती स्कंद प्रतिमा स्थापली होती (चित्र १३०).
कुषाण काळांत कार्तिकेयाच्या स्थानक प्रतिमा जास्त आहेत. तो एकटा, मातृकांच्या बरोबर किंवा अग्नी बरोबरही असतो (अग्निसह म.सं.सं. ४०.२८८३). माता आणि घट याच्या सह उभा असलेला स्कंद कुषाणकलेत कमीत कमी तीन प्रतिमांत तर आहेच. तो एका ठिकाणी व्याघ्रमुखी मातेसह (ल.सं.सं.ओ. २५०), व दुसऱ्या ठिकाणी मानवमुखी मातेसह आढळतो (म.सं.सं. १५.११७८). कधी या पशुमुखी मातेबरोबरच एक अन्य माताही असते (म.सं.सं.यू. ९) तर कधी यांची संख्या चार किंवा त्यापेक्षाही जास्त असते (म.सं.सं. ३४.२४९१). कोंबडा हे कार्तिकेयाचे खेळणे आहे. हा कोंबडा त्याला एका मताप्रमाणे सूर्याचा सारथी अरुण यांच्या कडून व दुसऱ्या प्रमाणे समुद्रांकडून मिळाला आहे. त्यामुळे त्याच्या ध्वजांवरही हा पक्षी असतो. कानपूर जिल्ह्यातून मिळालेल्या 'लाला भगत' खांबावर (चित्र १२९) कुक्कुट ध्वजाचे अंकन मिळते (रे.चि. पस्तीस १). एवढेच नसून या खांबावर मुळात एक भला मोठा कोंबडा होता असे म्हणण्यांस जागा आहे." कुषाणकालीन मथुरेच्या स्कंदांची खालील वैशिष्ट्ये सांगता येतील :
१) या भागांतील स्कंदप्रतिमा एक मुखाच्या व फक्त दोनच हाताच्या आहेत.
२) मस्तकावर कुठे मुगुट असतो, नसल्यास केसाची डोक्यावर गाठ दिसते किंवा ते पाठीकडे वळवलेले असतात. (चित्र १३१)
३) दोन्हीं खांद्यांवर विखुरलेले केस ही कार्तिकेयाची एक विशेषता आहे.
४) स्कंदाचे आयुध शक्ती किंवा भाला हे होय. कधी कधी भाल्याच्या फाळांवर पुष्पहार लोंबविलेले दिसतात (चित्र १३०),
५) बहुतेक कार्तिकेयाच्या गळ्यांत एक घट्टसर दागिना व त्या खाली त्रिकोणाच्या रूपात लोंबणारा अरुंद पट्टीचा ग्रैवेयक हा दागिना दिसतो (चित्र १३०).
६) मथुरेतील प्रतिमांत फक्त अपवाद (म.सं. ३२.२३३२) वगळल्यास कार्तिकेयाबरोबर कोंबडा दिसत नाही.
७) स्कंदाचे मुख मात्र कुमाराला शोभेल असेच असते. तेथें प्रौढत्व दिसत नाही.
८) काही शिल्पात कार्तिकेयाचे गळ्यात जानवे दिसते (ल.सं.सं. जे. ९२१) (चित्र १३१).
गुप्तकालीन स्कंद (चित्र १३२, १३३)
स्कंदोपासनेशी संबंधित गुप्तकाळांतील सर्वात महत्त्वाचा लेखी पुरावा म्हणजे एटा (उ. प्रदेश) जिल्ह्यांत बिलसाद नांवाच्या गावातील दोन खांबांवर असलेला कुमारगुप्त कालीन लेख असून यांत ब्रह्मण्यदेव स्वामी महासेनाचे विशाल मंदिर बांधल्याची नोंद आहे. २९ शांतिवर्मा (सुमारे स. ४५५-७०) याच्या तालगुंड स्तंभ लेखांत षडानन आणि मातृकांच्या उल्लेख आहे. २१' स्कंदगुप्ताच्या एका अभिलेखांत कार्तिकेयाचा माताच्या बरोबर प्रमुख रूपानें उल्लेख केलेला आहे. (स्कंद
३२४
प्रधानैर्भुविमातृभिश्व) ९" याच प्रमाणे कदंब आणि चालुक्यांच्या लेखांत महासेन (स्कन्द) आणि मातांचे उल्लेख आहेत. गुप्तकाळातील खालील स्कंद प्रतिमा आपल्या माहितीत आहेत.
क) मोरावर बसलेला कार्तिकेय, मृफलक (म.सं.सं. ३८.२७९४, ३२.२२७०).
ख) इंद्र आणि ब्रह्मदेव यांचे कडून कुमाराचा अभिषेक (म.सं.सं. १४ ४६६)
ग) वाराणसीहून मिळालेली सुंदर प्रतिमा (भारत कला भवन, वाराणसी).
घ) पवाया (मध्यप्रदेश) येथील षडानन स्कंदराजा बलीचा यज्ञ आणि त्रिविक्रमाचे अंकन करणाऱ्या ग्वाल्हेर संग्रहालयांतील शिलापट्टाच्या मागील बाजूस डावीकडे सहा डोकी आणि बारा हात असणारा कार्तिकेय दिसतो. तेथेच त्यांची पूजा करणारेही कोरलेले आहेत. हा दगड तुटलेला असल्यामुळे फक्त स्कंदाचे एकी कडचे सहा हात आणि समोरची तीन डोकीच पहाता येतात.
ङ) उत्तर गुप्तकाळातील एक कांस्य मूर्ती चंबा प्रदेशांत मिळाली असून तिला सहा मस्तकें आहेत पण हात मात्र चारच आहेत. सहा डोकी एका ओळीत न दाखविता तीनचा गट एकावर एक ठेवला आहे. मांढळच्या द्वादशमुखी शिवाच्या डोक्यांची रचना काही अंशी अशीच आहे. (मागे पहा पा. १५०)
दुसरे वैशिष्ठ्ये म्हणजे स्कंदाचा मोर आणि शक्ति हे मानव रूपात अंकित आहेत. हा प्रकार नवा आहे.
गुप्तकाळांतील एकूण स्कंद मूर्तीचे अनुशीलन केल्यास त्यांची काही ठळक वैशिष्ट्ये म्हणून खालील मुद्दे सांगता येतील :
१) स्कंदाच्या डोक्यावर मुगुट कमी दिसतो. केसांना नीट विंचरून त्यांचे तीन भाग-शिखा किंवा शिखंड पाडतात (चित्र १३२). स्कंदपुराणात कार्तिकेयांसाठी 'जटी' व 'शिखंडी' हे शब्द वापरले आहेत. वरील अंकनाशी त्यांचा संबंध असणे संभवते. 'जटी' पद्धतिच्या प्रतिमा कुषाण काळातही आपणांस मिळाल्या आहेत.
२) कुमाराला शोभेल असा एक नवा दागिना आतां दिसू लागतो. जुनें ग्रैवेयक जाऊन त्या ठिकाणीं वाघनख असलेली एक प्रकारची सरी प्रगट होते (चित्र १३२). वाघनख हे बाळपणांचे प्रतीक तर आहेच, पण त्या बरोबरच त्याचा शंकराशीही संबंध आहे. स्वतः शंकराच्या किंवा त्याचा गणाच्याही गळ्यांत वाघनख दिसते. ३४
३) कुमार व मयूर यांचे सान्निध्य वाढते, कुठे तर तो आपल्या मयूराला खाऊ घालतांना ही दाखवितात (अलाहाबाद सं. ९४६ त्याचप्रमाणे चित्र १३२).
४) आतां सहसा याच्या हातांत कोंबडा दिसत नाही, त्याची जागा बऱ्याचदा फळ घेतें (उदा. भारत कलाभवन प्रतिमा)
५) विष्णू आणि शिवाप्रमाणें कार्तिकेयाची शक्ती ही आतां आयुधस्त्रीच्या रूपांत दिसू लागते. पाटणा संग्रहालयांत असलेल्या उत्तर गुप्तकाळच्या मूर्तीत कार्तिकेयाच्या डाव्या हातांखाली एक स्त्री उभी आहे. तिच्या डोक्यावर असलेला भाल्याचा फाळ ती शक्ती आहे हे सुचवतो (चित्र १३४).
३२५
६) त्याचप्रमाणें, चंबा प्रतिमेसारख्या कांही शिल्पांत नंदी आणि गरुडांप्रमाणें स्कंदाच्या मोरानेही पुरुष रूप घेतलेले दिसतें.
७) काहीं प्रतिमांत एक आणीक नवी वस्तू दिसतें. ती म्हणजे चिमुकली घाट किंवा 'घंटिका', भूमरा प्रतिमेत (अल्हाबाद सं. १५०) ही घाट मोराच्या गळ्यांत बांधली आहे, तर अहिच्छत्रा येथून मिळालेल्या खंडित प्रतिमेंत ती स्कंदाच्या कक्षबंधांतच आहे."
मध्यकालांतील स्कंद प्रतिमा :
गुप्तोत्तर कालांत स्कंदाची उपासना चांगलींच तग धरून होती. दशकुमारचरित्रात 'कार्तिकेयगृहा' चा उल्लेख आहे." सुमारे चौदाव्या-पंधराव्या शतकांत तिला उतरती कळा लागली व झपाट्यानें तिचें उच्चाटन झाल्यासारखें दिसते, कारण तेराव्या शतकांनंतर स्कंद प्रतिमांची संख्या रोडावू लागते व एकोणीसाव्या शतकांपर्यंत तर उत्तरभारतांत स्कंदाची पूजा होती किंवा नव्हती हे ओळखणें बरेच कठिण झालेले दिसतें.
मध्यकाळांत मात्र ओडिसा, बंगाल, उत्तर प्रदेश, मध्यभारत वगैरे सर्व भागांतून स्कंदाच्या मूर्ती आढळतात. इतकेच नव्हे तर उत्तरप्रदेशाच्या सुदूर पर्वतीय भागांतही कत्त्युरी कलेतही काही सुंदर मूर्ती दिसतात (चित्र १३६). या सर्व प्रतिमांचा सरासरी आढावा घेतला तर खालील वैशिष्ठ्यें सांगता येतील-
१) प्रथम ओडिसातील मूर्ती घेऊ. यांना दोन वर्गात वाटता येईल कोंबडा नसलेल्या व कोंबडा घेतलेल्या. प्रथम प्रकारांत देव द्विभुज असून त्याच्या हातांत बहुतेक शक्ती आणि फळ (बीज पूरक) दिसते. तो उभा, सिंहासनावर बसलेला किंवा मोरावर आरूढ दिसतो. अशाच प्रकारच्या एका प्रतिमेंत स्कंदाच्या अभिषेकाचे दृश्य चित्रित केले आहे." दुसऱ्या प्रकारांत तो चतुर्भुज असून त्याच्या जवळ त्रिशूळ, डमरू आणि कोंबडा मुख्यत्वेकरून दिसतात. या शिवाय खड्ग आणि वरद मुद्रा ही काही शिल्पांत आढळते.
२) उत्तर प्रदेशांतील पर्वतीय कलेंत त्याची रूपें आढळतात (चित्र १३६). सुरुवातीच्या काळांतील एका सहामुखी धातुप्रतिमेचा मागे उल्लेख झाला आहे. इकडील मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्कंदाची शक्ती व मोर यांना क्रमाने स्त्री व पुरुषरूपाने दाखविणे हे होय. एका प्रतिमेंत एक ऐवजी दोन मोर आढळतात" तर दुसरीत कमळ हे ही त्याचे एक आयुध असल्याचे दिसते. कोंबडा मात्र आता क्वचित आढळतो (चित्र १३७).
३) उत्तरभारताच्या मैदानी इलाख्यांत कांही शिल्पांत कार्तिकेयाच्या हातांत अर्थात् त्याच्या चतुर्भुज रूपांत एक नवी वस्तू, पोथी आढळते. गुप्तकालीन काही प्रतिमांप्रमाणें हा आपल्या मोरांस खाऊ घालताना ही दिसतो. कार्तिकेयाची पोथी त्याला बौद्ध परिसरांत नेऊन बसविते. मंजुश्रीमूलकल्पांप्रमाणें कार्तिकेय मंजुश्रीच्या हातांत पोथी असून तो मोरावर बसतो. पण यावरून पोथी घेतलेल्या सर्व कार्तिकेयांना बौद्ध म्हणण्यांचे कारण नाही.
४) सहा तोंडाचा आणि बारा हातांचा स्कंद इकडे फारसा दिसत नाही.
५) कार्तिकेयाचा व मुगुटाचा फार जवळचा संबंध नाही. किंबहुना बव्हंशी कार्तिकेय प्रतिमांचे केस एका विशिष्ट (रे.चि. पस्तीस ५-७) पद्धतिनें रचलेले असतात. हे त्रिशिखंड होय. याची सुरुवात गुप्त काळांतच झाली व वाङ्मयांत त्याचे उल्लेख आढळतात. कार्तिकेयाचे हे वैशिष्ट्य कौमारीच्या प्रतिमेंत ही दिसणें स्वाभाविक आहे.
३२६
६) कार्तिकेय आणि अम्मी. मध्यकालीन मूर्तीत काही ठिकाणी यांचा संबंध दिसतो. देहरादून (उत्तर प्रदेश) येथून मिळालेल्या एका प्रतिमेंत पुरुषरूपानें स्कंदाजवळ एक बकरा उभा आहे. अम्मीनेंच आपल्या मुलांस खेळविण्यासाठी बकऱ्याचे रूप घेतले होते हे आपण मार्गे पाहिले आहे. सारनाथ (वाराणसी) संग्रहालयांत अम्मीची अशी एक प्रतिमा आहे जिच्यांत त्याच्या डाव्या पायांजवळ मोरासह उभा कार्तिकेय आणि उजव्या बाजूला एक कोंबडा आहे."
दक्षिण भारतांतील सुब्रह्मण्य :
उत्तरेपेक्षा दक्षिणेंत आजही कार्तिकेयाची लोकप्रियता कितीतरी पटीने जास्त आहे. तिकडे तो सुब्रह्मण्य या नांवाने प्रसिद्ध आहे. (रे.चि. पस्तीस ८) जसा आपल्याकडे मारुती हा लहान मोठ्या प्रत्येक गावांत असतोच तसा दक्षिणेंत सुब्रह्मण्य असतो. त्याची मंदिरें शहरे, गाव, बगीचे, डोंगर, वगैरे ठिकाणी सर्वत्र दिसतात. कामिकागमांत एका ठिकाणी नगरांचे तेरा प्रकार सांगितले आहेत व हे ही निर्धारित केले आहे की कोणत्या ठिकाणी कोणत्या रूपाचा सुब्रह्मण्य स्थापित करावा. ५० कुमारतंत्र, आगमग्रंथ, श्रीतत्त्वनिधि, वगैरे ग्रंथांवर नजर फिरविल्यास सुब्रह्मण्याची सुमारे चाळीस ध्याने आपणांस आढळतात. या शिवाय त्याचा इतर पसारा खालीलप्रमाणे दिसतो.
शरीरपालक किंवा अंगरक्षक
(षण्मुख, शक्तीपती, वगैरे)
परिवार देवता
(सूर्य, शास्ता, ब्रह्मा, यम, सातमाता, वगैरे - ८, १२, १६ किंवा ३२
द्वारपाल (सुदेह आणि सुमुख)
बायका (महावल्ली आणि देवसेना)
२
२
मूर्तिशास्त्राच्या दृष्टीने अर्थातच इतका अफाट विचार आपणास येथे करता येणार नाही. तेव्हां सुब्रह्मण्याची काहीं वैशिष्ट्ये व महत्त्वाची ध्याने येथपर्यंतच आपली सीमा बांधून घ्यावी लागेल.
वर्गीकरण :
सुब्रह्मण्य प्रतिमांचे एक ठोकळ वर्गीकरण असें ही देण्यांत येते कीं तो आसनांवर बसलेला असला तर त्याला फक्त दोनच हात असावेत. ही त्याची सात्त्विक मूर्ती होय. राजस स्वरूपात जर तो उभा असला तर त्याला चार हात असावेत, या उलट तो मोरावर बसलेला असला तर त्या तामस रूपांत चार, आठ, किंवा बारा ही हात असू शकतात. ५२
आयुधें :
शक्ती हे सुब्रह्मण्याचे मुख्य आयुध होय. हिच्या उत्पत्तीबद्दल मार्कण्डेय पुराणांत असा उल्लेख मिळतो की एकदा सूर्याचे तेज इतके वाढले की त्यामुळे जग होरपळू लागले. तेव्हा विश्वकर्त्याने त्याच्या तेजाचा थोडासा भाग काढून त्याला सहनीय केले व त्या काढलेल्या तेजापासून सुब्रह्मण्यांसाठी शक्ती हे आयुध बनविले. ५* या प्रसंगात हे लक्षांत ठेवावे कीं शिव व अग्निप्रमाणें सूर्याशीही स्कंदाचा संबंध लावला जातो.
अदिती
अदिती हि सर्व देवतांची माता मानली जाते. साध्या डोळ्यांनी पृथ्वी, आकाश, अगर त्या पलीकडचे आपण जे काही पाहू शकतो ते सर्वकष म्हणजे अदिती, अदिती स्वर्ग आहे, अदिती अंतरीक्ष आहे, जगन्माता, पिता. पुत्र, देव, पंचमहाभुते म्हणजेच अदिती होय. भूमी प्रकृती सर्वांचे पालन पोषण करते व तीच सर्वांची जन्मदात्री अशी हि आदि व अंत अशी शाश्वत माता, आदिशक्ती. अत्यंत विस्तीर्ण अनेक शुभकार्य करणारी, यज्ञ, पालक, अनेक संकटातुन पार करणारी कधी वार्धक्य न पावणारी, अत्यंत गमनशील, जगातील प्राणीमात्रांची जन्मदात्री आश्रयदात्री असे अदितीचे वर्णन शुक्ल यजुर्वेदात केले आहे.
वैदिक देवता
वेदकाळा मधे यज्ञयागाना महत्वाचे स्थान होते, वेदकाळा मधे शक्ती देवतांची स्थान अल्प प्रमाणात जाणवते, वेदामधून अनेक आदिशक्ती देवतांचे उल्लेख आढळतात तर काही देवतांची सूक्ते हि आढळतात, वैदिक काळात या मातृदेवतांचा उल्लेख विविध ठिकाणी आढळतो
१) अदिती, २) अपोदेवी ३) ईडा ४) उषा ५) गायत्री ६) निष्ट्रीगी ७) पृथ्वी ८) योगमाया ९) भगवती १०) लक्ष्मी ११) वेदवती १२) सरस्वती १३) संध्या १४) इंद्राणी १५) उर्वशी १६) श्री १७) गोधा १८) घोषा १९) जुहू २०) दिती २१) दक्षिणा २२) मेधा २३) यमी २४) रोमषा २५) शत्री २६) लक्ष्या २७) लोपामुद्रा २८) विश्ववारा २९) वाक ३०) नारी ३१) शाश्वती ३२) सरमा ३३) श्रद्धा ३४) सर्वराज्ञानीं ३५) सूर्या ३६) सावित्री
सिंधुसंस्कृती
सिंधुनदीच्या खोर्या मधील उत्खननात सापडलेल्या संस्कृतीचा काळ साधारण पणे ईसवी सन पुर्व ३००० ते २५०० वर्षांचा धरला जातो. या उत्खननात अनेक अवशेष सापडले आणि एक प्राचीन समृद्ध संस्कृती उजेडात आली, या ठिकाणी अनेक मातृदेवताच्या मातीच्या प्रतिमा सापडल्या आहेत या वरून त्या काळी हि शक्ती पुजा अस्तित्वात होती. या प्रतिमा जीर्णावस्थेत असल्या तरी या शक्ती देवता आहेत हे निश्चित
लज्जागौरी
लज्जागौरी हे देवीचे विचित्र नाव वाटते त्याच पद्धतीने तिच्या प्रतिमा हि विचित्रच वाटतात, भारताच्या विविधभागातील मंदिरातून तर काही ठिकाणी स्वतंत्र मंदिरातून या प्रतिमा विराजमान आहेत, उत्खननामधुन मिळालेल्या तिच्या काही दगडी व मातीच्या मुर्ती विविध संग्रहलया मधुन ठेवल्या आहेत, या मुर्ती नग्न व उताण्या निजलेल्या अवस्थेतील आहेत, यांच्या हातात कमळ असुन काही प्रतिमा शिरोविहीन आहेत, तर काही प्रतिमा मधे शिराचे जागी कमळ पुष्प आहे, देवी विषयक धार्मिक प्रतिष्टित ग्रंथात याचा उल्लेख आढळत नाही, देवता विषयी अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांचे मते या प्रतिमा वैदिकदेवी अदितीच्या आहेत, ज्या मंदिरामध्ये या पुजेत आहेत त्या ठिकाणी त्यांना भूदेवी, रेणुका म्हणुन संबोधले जाते
योगिनी ( मातृका )
ब्रह्माड निर्मितीसाठी महेशांनी लघुरूपाने आदिशक्तीचे शरीरात प्रवेश केला व तीने ब्रह्मानंदाची प्राप्ती करणारे भव्य रूप प्रगट केले या रूपाचे तेजोमंडळातुन काही आनंदी हास्यकरणाऱ्या व गर्जनां करणाऱ्या अनेक नारी प्रगट झाल्या त्याच या विश्वनिर्माण करणाऱ्या योगिनी होय अशी कथा योगिनी तंत्रामधे आहे आदिशक्ती निर्माण झालेल्या या शक्ती ची संख्या विविध ग्रंथा मधुन भिन्न आढळते व त्यांच्या निर्मितीच्या वेगवेगळ्या कथा हि अस्तित्वात आहेत
सप्तमातृका
मातृकांची संख्या भिन्न सांगितली जात असली तरी विविध शिल्पपट व विविध लिखाणातून सात मातृका प्रमुख मानल्या जातात. या प्रमुख मातृकांचे नावांमध्येही भिन्नता दिसते, त्यातील या काही प्रमुख मातृका
चौसष्ट योगिनी ( मातृका )
योगिनीच्या संख्येचा विचार केल्यास तीचा बराचसा विस्तार झालेला दिसतो. या विस्तारा मुळे त्यांची संख्या अमर्याद झालेली दिसते. पण त्यांची संख्या हि चौसष्ट मानली जाते. अस्तित्वात असणाऱ्या योगिनी मंदिरात चौसष्ट मातृका प्रतिमाच आढळून येतात. आपल्या कडे श्रावण अमावस्या म्हणजेच पिठोरी अमावस्या दिवशी चौसष्ट मातृकांचे पुजन केले जाते. वेगवेगळ्या ठिकाणी त्यांचे नावात पाठभेद आढळुन येतो. चौसष्ट योनी व चौसष्ट कलांच्या या जन्मदात्री मानल्या जातात. मंदिरा मधील मातृकांच्या नावातही व काही ठिकाणी त्यांचे मुर्ती व नावामध्ये फरक जाणवतो आपल्या कडील पिठोरी अमावस्या व्रतात या मातृकांचा नाम उल्लेख आढळतो
१) दिव्ययोगी २) महायोगी ३) सिद्धयोगी ४) गणेश्वरी ५) प्रेमाक्षी ६) डाकिनी ७) काली ८) कालरात्री ९) निशाचरी १०) झंकारी ११) रौद्रवताली १२) भूतली १३) भुतडांबरी १४) ऊर्ध्वकेशी १५) विरूपाक्षी १६) शुष्कांगी १७) नरभोजणी १८) भट्टारी १९) वीरभद्रा २०) धुम्राक्षी २१) कलहप्रिया २२) राक्षसी २३) घोररक्ताक्षी २४) विश्वरूपा २५) भयंकरी २६) चंडिका २७) कौमारी २८) वाराही २९) मुंडधारिणी ३०) सासुरी ३१) रौद्रा ३२) भीषणा ३३) त्रिपुरान्तिका ३४) भैरध्वसीनी ३५) क्रोधी ३६) दुर्मुखी ३७) प्रेतवाहिनी ३८) खट्वांगी ३९) दीर्घलंबोष्टी ४०) मालिनी ४१) मंत्रयोगिनी ४२) चक्री ४३) कालाग्नी ४४) ग्रहणी ४५) कंकाळी ४६) भुवनेश्वरी ४७) कटकी ४८) किटीनी ४९) रौद्री ५०) यमदूती ५१) कारालिनी ५२) घोराक्षी ५३ ) कार्मुकी ५४) काकदृष्टी ५५) अधोमुखी ५६) मुंडाग्रधारिणी ५७) व्याघ्री ५८) किंकिणी ५९) कालभाषिणी ६०) कामाख्या ६१) उष्ट्रानी ६२) योगपिठीका ६३) महालक्ष्मी ६४) एकविरा
पौराणिक देवता
वेदकाळा नंतर पौराणिक पुराणांच्या रचनांचा काळ सुरु झाला. यज्ञ यागाबरोबर देवतांची मंदिरे निर्माण होवू लागली, मंदिरामधुन मुर्ती पुजा होवू लागल्या त्यांची पुराणे निर्माण झाली, अशा विविध पुराणामधुन या शक्तीदेवतांचा उल्लेख विविध ठिकाणी आढळतो
१) श्रीदेवी २) अंबिका ३) अभ्यंबा ४) अलक्ष्मी ५) आनंदनायकी ६) उनाई ७) उमा ८) काळरात्री ९) कुंडिका १०) कुलकुल्या ११) कौशिकी १२) कंकाळी १३) गजांतलक्ष्मी १६) गौरी १७) चंद्रवदनी १८) चंद्रघन्टा १९) कुष्माडीनी २०) ब्रह्माचारिणी २१) महागौरी २२) सिद्धीदात्री २३) स्कंदमाता २४) शैल्यपुत्री २५) चक्रपदी २६) जगदात्री २७) दुर्गा २८) निलसरस्वती २९) पद्मावती ३०) प्रांत्यगीरा ३१) पार्वती ३२) चंपावती ३३) बगलामुखी ३४) बळातिबळा ३५) भुवनेश्वरी ३६) महिषासुरमर्दिनी ३७) महाकाली ३८) महासरस्वती ३९) माखानदेवी ४०) मुकांबिका ४१) योगेश्वरी ४२) रासईदेवी ४३) वृंदा ४४) विद्यादेवी ४५) वैष्णवी ४६) शताक्षी ४७) वत्स्तलादेवी ४८) शिवदूती ४९) सहस्त्रकाळमाया ५०) संज्ञा ५१) हुंकारेश्वरी
मातृशक्ती
विश्वनिर्मिती नंतर प्रथम मातृशक्तीची निर्मिती झाली, त्या शक्तीने ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना निर्माण केले. या मातृशक्तीच्या धडापासून सरस्वती, शिरापासून लक्ष्मी व पाया पासुन महेशी निर्माण झाली. व त्या ब्रह्मा, विष्णु, महेश, यांच्या पत्नी झाल्या अशा आशयाची कथा देवी भागवतात आहे. श्री देव्याथर्वशीर्षम मधे हि आदिशक्ती मी ब्रह्मस्वरूप आहे, माझ्या प्रकृती पासुन परुषात्मक सत असत उत्पन झाले, ब्रह्म, वेद, रूद्र, वसु, पूषा, विष्णु सर्व मीच आहे, मी ब्रह्मशक्ती सरस्वती रूपाने निर्मिती करते, विष्णुशक्ती लक्ष्मी रूपाने पालन करते व रूद्रशक्ती रूपाने संहार करते असे तिचे रूप ती देवतांना सांगत आहे. अशी हि सर्व व्यापक मातृशक्ती या जीवित विश्वाची आद्यमातृशक्ती होय,
आज सर्वत्र पुजनीय सर्व देवता या तीन देवतांची विविध रूपे मानली जातात
Goddess Durga
Goddess DurgaGoddess Chamunda
Goddess ChamundaBhopal Museum.
Ganga
GangaPratihara Dynasty, 8th Century CE.,Bhopal Museum
Goddess Gauri
Goddess GauriParamar Dynasty, 11th Century CE, Bhopal Museum.
The Seven Mothers ( Saptamatrika)
Early Pratihara Dynasty, 8th -9th Century AD,Kannauj Museum
Vrishabha
VrishabhaPrathihara Dynasty, 10th Century AD, Kolkata Museum
Kumari
KumariBrahmani
BrahmaniPratihara Dynasty, 11th Century AD, From District Sorohi. Jaipur Museum.
Mohini
MohiniChalukya Dynasty,8th Century AD, National Museum, New Delhi
Goddess Durga
Paramar Dynasty, 8th Century AD, Bhopal Museum, M. P.
Goddess Lakshmi
Wooden sculpture from Kerala, 19th century AD
Devi
DeviBronze Figure, 17th Century AD, Thiruvananthapuram Museum, Kerala
Goddess Durga
Goddess DurgaWooden Sculpture, 15th Century, Kerala
Varunani (Goddess of the Ocean)
Varunani (Goddess of the Ocean)Eastern Ganga, 13th Century AD, Konark, Odisha
Vajratara
Pratihara Dynasty, 12th Century AD
Devi Crushing Lord Ganesh
Paramar Dynasty,10th Century AD,Indore Museum
Devki Feeding Lord Krishna
Kalachuri Dynasty,11th Century AD,Bhopal Museum.
Goddess Parvati
Goddess ParvatiParamar Dynasty,11th Century AD
Salabhanjika
SalabhanjikaPrathihara Dynasty, 9th Century AD, Gwalior Museum
A Rani Watching a Dance Performance
Sunga Dynasty, 2nd Century BC
A Woman Painting Her Foot with Aalta
A Woman Painting Her Foot with AaltaKhajaraho School,10th Century AD
Lady Writing a Letter
Lady Writing a LetterKhajaraho School,10th Century AD
Musician
Konark Temple, Eastern Ganga Dynasty,13th Century AD
Mathura School,1st Century AD
Salibhanjika
SalibhanjikaMathura School,1st Century AD
Mahisasurmardani ( Goddess Durga Killing the Demon Mahisasur )
Hoysala Dynasty,13th Century AD
Goddess Swaraswati
Gupta Period, 3rd Century AD
A Lady Musician
Konark Temple,Eastern Ganga Dynasty,13th Century AD
Goddess Yamuna
Goddess YamunaTerracotta, Gupta Dynasty, 4th Century AD.
A Nayika ( A Heroine)
A Nayika ( A Heroine)From Lepakshi Temple in Andhra Pradesh, Vijayanagar Empire, 16th Century AD.
Goddess Swaraswati
.jpg)
Goddess Swaraswati Mt. Adu, Dilwara Temple,14th Century AD,National Museum, New Delhi
Dancing Apsara
Khajaraho School, 11th Century AD, Metropolitan Museum, New York
Dancer
DancerHoysalawara Temple,Hoysala Dynasty, 12th Century AD
The sculptures of dancers have preserved the legacy of classical Indian dances well. Classical dances have an ancient history and a modern rediscovery. Bharat Muni had written his Bharatnatya Shastra--a treatise on Drama--in 2nd century BC. But during the medieval period dance died out as a living art. It is only in the beginning of the 20th century that it was rediscovered by famous dancers like Uday Shankar and Rukmani Devi.
A Lady with a Parrot
A Lady with a ParrotBelur Temple,Karnataka,Hoysala Dynasty,12th Century AD
Goddess Chamunda
Hoysalawara Temple, Karnataka,12th Century AD
Goddess Uma
Chola Bronze, 11th Century AD
Goddess Durga Enters the Battlefield to Fight Mahisasur
Mahabalipuram, Pallava Dynasty,7th Century AD
Apsara
Apsara10th Century AD, Kota Museum
Apsaras are creatures of another world--of Indralok. The symbolise the bounty of Nature, the fertility of Nature, the beauty of Nature. They reflect the immortality of the spirit, the eternity of our soul. This figure has captured the philosophy of Hindu aesthetics. It is, indeed, a masterpiece!
Four Apsaras
12th Century AD, Kota Museum.
Two Ladies and the Dwarpal
Goddess Chamunda
Paramar Dynasty,10th Century AD, Indore Museum
No comments:
Post a Comment