विशिष्ट धार्मिक श्रद्धा असणाऱ्यांसाठी, पुरी मध्ये प्रसिद्ध जगन्नाथ मंदिर आणि सूर्य मंदिर आहे. निसर्गप्रेमींसाठी या थिअक्नि सुंदर समुद्रकिनारे आकर्षण असू शकतात. दोलायमान जमीन अनेक सणांसाठी प्रसिद्ध आहे जे मंदिर-समृद्ध ठिकाण आहे आणि जगातील सर्व भागांमधून पावलांचे ठसे मिळतात.
श्रीकृष्ण हा अनेक भक्तांचा लाडका देव. श्रीविष्णुचा अवतार आणि भागवत संप्रदायाची आराध्यदेवता. श्रीकृष्णाची पूजा अनेक स्वरूपात भारतात ठिकठिकाणी केली जाते. गोव्यात माशेल गावात तो देवकीचा कृष्ण असतो, तर कर्नाटकातल्या उडूपीला गोकुळातला रांगता बाळकृष्ण. उत्तरप्रदेशातल्या वृंदावनात तो राधेचा सखा असतो तर आपल्या राज्यात अर्थात पंढरपूरला रुक्मिणीचा पती. उज्जैनला सांदिपनी आश्रमात श्रीकृष्ण आपल्याला दिसतो तो सुदाम्यासमवेत, गुरुकुलातला एक विद्यार्थी म्हणून. तामिळनाडूमधल्या ट्रीपलीकेनच्या मंदिरात अर्जुनाचा मित्र, सखा आणि सारथी असा पार्थसारथी असतो तर गुजरातमधल्या द्वारकेला तो असतो द्वारकेचा स्वामी, द्वारकाधीश. जणू आपल्या आयुष्यामधल्या सगळ्या नात्यांमध्ये आपण भारतीय श्रीकृष्णाचेच प्रतिबिंब पहात असतो.
या सर्व नात्यांमधले एक अनोखे नाते म्हणजे श्रीकृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा ह्या बहीण-भावंडांचे. पुरीच्या मंदिरातला जगन्नाथ आपल्याला दिसतो तो बलरामाचा धाकटा भाऊ आणि सुभद्रेचा थोरला भाऊ. जगन्नाथपुरीचे हे मंदिर म्हणजे कलिंग मंदिरस्थापत्यकलेचा एक उत्तम नमुना आहे.
पुरी या प्रसिद्ध यात्रास्थानाचा उल्लेख श्रीक्षेत्र किंवा पुरुषोत्तम क्षेत्र म्हणून अनेक पुराणांमधून आलेला आहे. येथील जगन्नाथाचे मंदिर कलिंगदेशाचा गंग राजा चोडगंगाने बांधायला घेतले आणि पुढे त्याचा वंशज अनंग भीमदेवाने बाराव्या शतकात ते पूर्ण केले असे मानले जाते. हे मंदिर जगन्नाथाच्या म्हणजेच कृष्णाच्या नावाने ओळखले जात असले तरी गर्भगृहात कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा या तिन्ही भावंडांच्या प्रचंड लाकडी मूर्ती आहेत. या मूर्तींना फक्त डोळे, नाक, तोंड एवढेच अवयव आहेत आणि त्या दर बारा वर्षांनी येणाऱ्या अधिक आषाढात नवीन बनवाव्या लागतात.
पुरीचे हे मंदिर अगदी समुद्रकिनाऱ्यालगतच्या नीलाचल पर्वत नामक टेकडीवर स्थित असून मंदिराच्या महाद्वारापुढे आठ मीटर उंचीचा काळ्या पाषाणाचा अरुणस्तंभ आहे. मंदिराचे चार लाख चौरस फुटांचे प्रचंड क्षेत्रफळ चारी बाजुंनी सहा मीटर उंचीच्या दगडी तटबंदीने वेढलेले आहे. तटाला चारी दिशांनी चार प्रवेशद्वारे आहेत. त्यातले पूर्वेकडील प्रवेशद्वार सिंहद्वार म्हणून ओळखले जाते. हेच ते महाद्वार. ह्यातून प्रवेश करून अनेक पायऱ्या चढून गेलो की दुसरी एक तटबंदी लागते. या तटबंदीच्या आत मुख्य मंदिर समूह आहे. देवालयाच्या आवारात जगन्नाथाशिवाय अनेक देवतांची मिळून १२० मंदिरे आहेत. त्यांत तेरा शिवमंदिरे असून एक सूर्यमंदिरही आहे.
कलिंग स्थापत्य शैलीच्या संकेतांनुसार मंदिराचे चार स्वतंत्र भाग आहेत. ते म्हणजे सर्वांत बाहेरचा भोगमंडप, त्यानंतरचा नृत्यमंडप, त्या नंतरचा जगमोहन किंवा भव्य सभामंडप आणि देऊळ म्हणजे गर्भगृह. गर्भगृहाच्या भिंतीवर ६१ मीटर उंचीचे खास ओडिसी शैलीचे उंच निमुळते शिखर असून त्यावर आमलक आहे. आमलकावर गरुडध्वज व सुदर्शनचक्र बसवलेले आहे. शिखरावर व मंदिराच्या भिंतीवरील देवकोष्ठातून विविध प्रकारच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. त्यांत काही कामशिल्पेही आहेत. मंदिर अत्यंत सुरेख आहे पण आत कायम गर्दी असल्यामुळे शिल्पे नीट निरखून बघता येत नाहीत. विशेष म्हणजे ऐन समुद्रकिनाऱ्यावर मंदिर असूनदेखील मंदिराच्या आवारात कुठेही समुद्राची गाज ऐकू येत नाही.
जगन्नाथ मंदिराचे एक प्रमुख आकर्षण म्हणजे येथील प्रचंड स्वयंपाकघर. या विशाल स्वयंपाकघरात ५०० स्वयंपाकी आणि त्यांचे ३०० सहाय्यक श्री जगन्नाथ आणि इतर देवतांना रोज अर्पण करण्यात येणारा महाभोग तयार करण्याचे काम करतात. जगन्नाथाची रथयात्रा तर आपणा सगळ्यांना माहिती आहेच. दरवर्षी आषाढ महिन्यात श्री जगन्नाथ, बलराम आणि सुभद्रा ही तिन्ही भावंडं आपापल्या रथात बसून जवळच्या जनकपुरी येथील गुंदेचा मंदिरात आपल्या मावशीला भेटायला जातात अशी भाविकांची धारणा आहे. हे तिन्ही रथ दर वर्षी नव्याने बनवले जातात. श्री जगन्नाथाचा १६ चाके असलेला लाकडी रथ हा जवळजवळ ५० फूट उंचीचा असतो. बाकीचे दोन रथ त्याच्याहून थोडे लहान असतात. हे तिन्ही अवजड रथ दरवर्षी हजारो लोक जाड दोरखंडाने ओढून नेतात. यावरूनच पुष्कळ लोकांच्या श्रमांमुळेच पूर्ण होऊ शकणाऱ्या कामाला ‘जगन्नाथाचा रथ’ असे नाव पडले. इंग्रजीमधला ‘जुगरनॉट’ हा शब्दही इथूनच आला. श्री जगन्नाथाचे आणि त्याच्या भावंडांचे हे अनोखे मंदिर हिंदू धर्मात सर्वांत पवित्र मानल्या गेलेल्या चार धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक असून जगन्नाथपुरीचे हे देखणे मंदिर सर्वांनी भेट दिलेच पाहिजे असे सुंदर आहे.
जगन्नाथपुरीला एक अस्पष्ट गूढतेचं वलय
आहे. मंदिरात जगन्नाथ ( श्रीकृष्ण), बलभद्र ( बलराम) आणि सुभद्रा या तीन
देवतांच्या मूर्ती आहेत. या मूर्ती दगडी किंवा धातूच्या नसून लाकडी असतात.
दरवर्षी आषाढात प्रचंड मोठ्या लाकडी रथांतून त्यांची यात्रा निघते.
(जगन्नाथाच्या रथावरून इंग्लिशमधे जगरनॉट हा शब्द आला आहे, ज्याचा अर्थ
अवजड, प्रचंड असा आहे.) मंदिरात बनवला जाणारा प्रसाद, म्हणजेच ’ भोग’ हा एक
स्वतंत्रच विषय आहे. मातीच्या भांड्यांमधून भात आणि कडधान्याचा हा प्रसाद
प्रचंड प्रमाणात रोज शिजवला जातो. पुरीला रोज सरासरी चार हजार भाविक भेट
देतात. एकंदरीत जगन्नाथपुरी हे भव्य, प्रचंड असं प्रकरण आहे. मंदिर संपूर्ण
दगडी आहे. मंदिरावरचा कापडी ध्वज रोज संध्याकाळी बदलतात. एका विशिष्ट
कुटुंबातील माणसेच पिढ्यानपिढ्या हे काम करत आलेली आहेत. आम्ही गेलो तेव्हा
नेमका हा ध्वज बदलण्याचा कार्यक्रम चालू असल्यामुळे आम्हाला पहायला
मिळाला. इतक्या उंचावर त्या माणसाला चढून जाताना आणि ध्वज बदलताना बघून जरा
भीतीच वाटली, पण त्यांच्यासाठी तो सवयीचा भाग असणार. मंदिरात खूप गर्दी
होती. फोन, कॅमेरा, चप्पल, कुठलीही चामडी वस्तू (पाकीट, पट्टा वगैरे)
देवळात नेऊ देत नाहीत. बाहेर पैसे घेऊन या वस्तू सांभाळणारे दुकानदार
अर्थातच आहेत, पण आम्ही हे सगळं गाडीतच ठेवून अनवाणीच गेलो. गाड्याही
मंदिरापासून लांब पार्क कराव्या लागतात. चालत जाता येतं, किंवा
सायकलरिक्षाही असतात. वस्तू गाडीत ठेवण्याचा निर्णय शहाणपणाचा ठरला, कारण
त्या वस्तू ठेवायला आणि परत घ्यायलाही प्रचंड गर्दी होती आणि नेमकी जागा
सापडणेही कठीण होते. बर्याच जणांनी आम्हाला तिथल्या पंड्यांबद्दल भरपूर
सूचना दिल्या होत्या. पंड्ये त्रास देतात, पाठीशी लागतात, पैसे उकळतात
वगैरे. पण आम्हाला तरी असा काही अनुभव आला नाही. गर्दी मात्र प्रचंड होती.
जेमतेम दर्शन झालं. लांबूनच. बाहेर आल्यावर ध्वज बदलताना पाहिलं, प्रसाद
जिथे विकत मिळतो तो आनंद बझार पाहिला. पण का कुणास ठाउक, प्रसाद विकत
घ्यावासा मात्र आम्हाला वाटलं नाही. अगदी आईबाबांनाही नाही. कदाचित इतक्या
मोठ्या प्रमाणावर अन्न पाहून ते खावंसं वाटलं नाही. बाहेर पडण्याच्या
रस्त्यावर गर्दीत चक्क तीन-चार मोकाट बैल सैरावैरा पळत सुटले होते. कसेबसे
चालत तिथून मुख्य रस्त्यावर आलो. जवळजवळ एक किलोमीटर चालत गाडीपर्यंत गेलो.
ज्या प्रमाणात गर्दी तिथे रोजच्या रोज असते, त्या मानाने स्वच्छता मात्र
खरंच चांगली होती.
ज्यावर्षी अधिक आषाढ महिना येतो, त्यावर्षी जुन्या
मूर्तींच्या जागी नवीन मूर्ती घडवल्या जातात. मूर्तींना ’ कलेवर’ असा शब्द
वापरतात. नवीन मूर्ती म्हणजे नवकलेवर ( नबकलेबर). अधिक आषाढ दर आठ, बारा
किंवा अठरा वर्षांनी येतो. नवीन मूर्ती बनवण्याचाही एक ठरलेला विधी आहे.
विशिष्ट लक्षणं असलेलं ( रंग, फांद्यांची संख्या, खोडावरची चिन्हं इत्यादी)
कडुनिंबाचं झाड त्या त्या मूर्तीसाठी निवडलं जातं. त्या लाकडाला ’ दारु
ब्रह्म’ म्हणतात. दारु म्हणजे लाकूड. ते झाड प्रथम सोन्याच्या, नंतर
चांदीच्या आणि शेवटी लोखंडी कुर्हाडीने तोडतात. वाजतगाजत ही लाकडं
मंदिराच्या परिसरात आणतात. त्यांच्या मूर्ती घडवतात. जुन्या मूर्तींसमोर या
नव्या मूर्ती ठेवतात आणि त्यांना रंगरंगोटी केली जाते. हा विधी ’ अनवसर’
म्हणून ओळखला जातो. नवीन मूर्तींमधे जुन्या मूर्तींमधला प्राण काढून
घालण्याचा विधी डोळे बांधून केला जातो असं म्हणतात. जुन्या मूर्तींना ’
कैवल्य वैकुंठात' नेतात, म्हणजेच स्मशानात. तिथे त्यांना एका कूपात ठेवून
वरून माती घातली जाते. ’ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय...’
इरावती कर्व्यांनी परिपूर्तीमधल्या ’ नवकलेवर’ या कथेत/ लेखात हा सगळा विधी वर्णन केला आहे. कलेवर हा शब्द, प्राण काढून नवीन कलेवरात घालण्याची पद्धत, जुन्या मूर्तींना पाण्यात विसर्जित न करता मातीखाली पाठवणं हे सगळं गूढ वाटतं. शिवाय काही अंधश्रद्धाही या सर्वाशी निगडित आहेत. त्याही पुढे जाऊन त्यांनी जुन्या पिढीकडून नव्या पिढीकडे होणार्या हस्तांतरणाशी याचा संबंध जोडला आहे. जगात रोज हा नवकलेवराचा उत्सव चालू असतो. कीटकांमधे जुन्या आणि नव्या कलेवरांची भेटच होत नाही. अंडी घालून पतंगाची मादी मरून जाते. उत्क्रांतीच्या पुढच्या टप्प्यांवरच्या प्राण्यांमध्ये मात्र हा ’ अनवसर’ काळ बराच मोठा असतो. कारण आचार-विचारांचा, संस्कृतीचा आत्मा नवीन कलेवरांमध्ये ओतायचा असतो. हे काम झालं की मात्र सन्मानाने निवृत्त होणंच श्रेयस्कर असतं. तसे जे निवृत्त होत नाहीत, घरात काय, बाहेर काय, सत्तेला चिकटून राहतात, त्यांना शेवटी अपमान, अवहेलना सहन करावी लागते. असा हा एवढा व्यापक विचार सांगणारी ही कथा कॊलेजच्या दिवसांत मनावर वेगळाच परिणाम करून गेली होती. तेव्हापासून मनात असलेली पुरीला जाण्याची इच्छा आज पूर्ण झाली.
ओडिसाला येऊन दोन दिवस झाले तरी उडिया जेवण चाखलं नव्हतं. कालच्या पुरी-कोणार्कच्या दिवसभराच्या प्रवासाचा थोडा थकवा होताच, त्यामुळे सकाळी फारसे कुठे गेलो नाही. ’ कनिका’ रेस्टॉरंटची झोमॅटोवर बरीच तारीफ वाचली आणि दुपारी जेवायला तिथे जायचं ठरवलं. हे एक ’ फाइन डाइन’ प्रकारातलं रेस्टॉरंट आहे. बाहेरची आणि आतलीही सजावट, एकूणच वातावरण छान, प्रसन्न होतं. उडिया थाळी मागवली.
थाळी यायच्या आधी भाजलेले उडदाचे पापड आणि मसाला ताक आलं. ताक अतिशय चवदार होतं आणि पापड आणि ताकाचं ’ काँबिनेशन’ अगदी मस्त जमलं होतं. थाळी यायला मात्र बराच जास्त वेळ लागला. एकूणच ओडिसामध्ये हिवाळ्यात दुपारच्या जेवणाची वेळ बरीच पुढे जाते म्हणे. आम्ही आपल्या सवयीने एक वाजता गेलो, तेव्हा तिथे शुकशुकाट होता, पण आम्ही अडीच-तीन वाजता निघालो, तेव्हा तिथे भरपूर गर्दी झाली होती.
थाळी आल्यावर मात्र वाट पाहिल्याचं सार्थक झालं.
एकूणएक सगळे पदार्थ अतिशय चविष्ट होते. कनिका हा उडिया गोड भाताचा प्रकार आहे. आपल्या साखरभातासारखा, पण जरा अगोड. भाज्यांमध्ये शेवग्याच्या शेंगा आणि बटाट्याची एक कोरडी भाजी होती, भरल्या परवराची रसदार भाजी होती. मला एरवी परवर फारसं आवडत नाही, पण ही भाजी अप्रतिम होती. दालमा हा उडिया स्पेशल प्रकार अर्थातच होता. (मला वाटतं मायबोलीकर सावलीने या तिन्ही पाककृती माबोवर लिहिल्या आहेत.) शिवाय एक आंबटगोड भाजी, बडी चुरमा ( या नावाची खात्री नाही, पण तिखट कुरकुरीत वड्यांचा चुरा होता), तांदळाची खीर आणि साधा भात- रोटी एवढे प्रकार होते. ताटंवाट्या, पेले, ताटल्या हे सगळं लखलखीत पितळेचं होतं. एरवी थाळी थोडी जास्तच होते पोटाला, पण हे जेवण अगदी योग्य प्रमाणात होतं.
जेवण करून निघालो. आज लिंगराज मंदिर आणि कोणार्कचा दृकश्राव्य शो, जमल्यास चंद्रभागा बीचवरून चंद्रोदय पाहणे असा बेत होता. पण जेवणात अपेक्षेपेक्षा जास्तच वेळ गेल्यामुळे पुढचं प्लॅनिंग जरा बारगळलंच.
बंगळूर ’ गार्डन सिटी’, जयपूर ’ पिंक सिटी’ , तसं भुवनेश्वर मंदिरांचं शहर म्हणून ओळखलं जातं. असंख्य जुनी मंदिरं इथे आहेत. त्यापैकी आम्ही लिंगराज मंदिर, परशुरामेश्वर मंदिर, मुक्तेश्वर मंदिर ही तीन मंदिरं पाहिली. तिन्ही शिवमंदिरं. लिंगराज मंदिर या सगळ्यांत भव्य आहे. पुरी आणि कोणार्कसारखंच इथेही सगळीकडे दगडावरचं सुंदर कोरीव काम आहे.
लिंगराज मंदिराच्या आवारात अनेक लहान लहान मंदिरं आहेत. नेहमीच्या देवतांची आहेतच, पण विशेष म्हणजे विश्वकर्म्याचं मंदिर आहे, यमराजाचं आहे आणि यमराजासमोरच सावित्रीचंही आहे. नेहमी शंकरासमोर नंदी असतोच, पण इथे नंदीचंही स्वतंत्र मंदिर आहे. इथेही पुरीसारखीच कॅमेरा, मोबाईलला बंदी असल्यामुळे फोटो काढता आले नाहीत. आवारात एक छानसं मांजर ऊन खायला बसलं होतं, त्यामुळे मुलांची जरा वेळ करमणूक झाली.
मिळेल ती बस पकडून आधी जगन्नाथ पुरीला जायचे आणि जगन्नाथाचे दर्शन घेतल्यावर वेळ मिळालाच तर आजुबाजुला जवळपास असलेली काही ठिकाणे पाहायची असे ठरवले होते. त्याप्रमाणे एक खाजगी बस पकडून पूरीला पोहोचलो. सुदैवाने जगन्नाथाचे अगदी व्यवस्थीत दर्शन झाले. भोग वगैरे चढवून बाहेर आलो. मंदीरात, आत कॅमेरा नेण्याची परवानगी नसल्याने बाहेर आल्यावर बाहेरूनच मंदीराचे काही फोटो काढले. मंदीराच्या समोरच एक कातीव, भव्य असा स्तंभ उभा आहे. त्याला अरूण स्तंभ असे म्हणतात. तिथल्या एका पुजार्‍याने सांगितलेल्या माहितीवरून हा स्तंभ आधी कोनार्कच्या सुर्यमंदीरापाशी होता. अठराव्या शतकात मराठ्यांनी आपल्या एका ओरीसास्वारी दरम्यान हा क्लोराईटने बनलेला अरुणस्तंभ कोनार्कहून आणून पुरीला जगन्नाथाच्या दारात उभा केला म्हणे. असे म्हणतात की या स्तंभावरील अरुणाची मुर्ती अगदी श्री जगन्नाथाच्या मंदीरातील मुळ मुर्तीच्या पातळीत येते. ...
(जगन्नाथपुरी : श्रींचे मंदीर)
तिथून बाहेर पडल्यावर थेट पुरीच्या समुद्रकिनार्‍यावर गेलो. सुटीचा दिवस असल्याने प्रचंड गर्दी होती. भर दुपारचे १२.३० वाजलेले. तिथे चौकशी केली असता कळले की कोनार्क इथुन अवघ्या ४० किमीवर आहे. बस्स, आता दुसरा काही विचार करण्याचा प्रश्नच येत नव्हता.
(पुरीचा समुद्र किनारा)
बस
स्टँडकडे येताना भर रस्त्यावर प्रेमाने गप्पा गोष्टी करणारे हे दोन मित्र
भेटले आणि त्यांचे ते प्रेम पाहून मग मला कॅमेरा हातात घेण्यावाचुन
गत्यंतरच राहीले नाही. 
बसस्टँडहून कोनार्कला जाणारी बस लागली आणि मीही लटकलो....
हॉटेल बुक करताना नवर्याला पुरीच्या एका प्रसिद्ध हॉटेलचं नाव मित्राने सुचवलं होतं. पण ते हॉटेल फारच प्रसिद्ध असणार, कारण आम्ही जवळजवळ दीड महिना आधी चौकशी करूनसुद्धा तिथे आधीच पूर्ण बुकिंग झालेलं होतं. त्रिवागोवर पुरीचं इतर कुठलं बरं हॉटेल न दिसल्यामुळे शेवटी भुवनेश्वरच्या एका हॉटेलमधे ३ खोल्या ४ दिवसांसाठी बुक केल्या. नंतर मात्र लक्षात आलं की थोडी जास्त शोधाशोध करून पुरीचंच दुसरं एखादं हॉटेल बुक करायला हवं होतं कारण कोणार्क, चिल्का सरोवर ही ठिकाणं पुरीपासून जवळ आहेत. भुवनेश्वरपासून थोडी लांबच पडतात.
बाहेरगावी गेल्यावर झोमॅटो, स्विगी, ओला, उबर अशा अ‍ॅप्सचा खूप आधार वाटतो हे या ट्रिपमध्ये लक्षात आलं. रेस्टॉरंटचं रेटिंग झोमॅटोवर बघून मगच तिथे जेवायला जायचं की नाही हे ठरवायचं आम्ही कटाक्षाने पाळलं.
मूर्तियों में आज भी धड़कता है श्रीकृष्ण का दिल? हैरान कर देंगे जगन्नाथ मंदिर से जुड़े ये रहस्य
aajtak.in
5-6 minutes
भगवान जगन्नाथ की रथ यात्रा का शुभारंभ हो चुका है. कोरोना महामारी के चलते भक्तों को पिछले दो सालों से इस रथ यात्रा में जाने की अनुमति नहीं थी लेकिन इस साल फिर से इसे शुरू किया गया है. 1 जुलाई से 12 जुलाई तक चलने वाली इस रथ यात्रा के लिए सुरक्षा के पुख्ता इंतजाम किए गए.
भगवान जगन्नाथ की रथ यात्रा का हिंदू धर्म में काफी महत्व है. हर साल पुरी में इस रथ यात्रा का विशाल आयोजन किया जाता है. हिंदू पंचांग के मुताबिक, हर साल आषाढ़ मास की शुक्ल पक्ष की द्वितीया तिथि को रथ यात्रा निकाली जाती है. बता दें कि उड़ीसा राज्य के पुरी में स्थित भगवान जगन्नाथ मंदिर का भारत के चार पवित्र धामों में से एक है. भगवान जगन्नाथ की इस रथ यात्रा में उनके भाई बलभद्र और बहन सुभद्रा भी शामिल होती हैं.
क्यों निकाली जाती है ये रथ यात्रा
माना जाता है कि एक बार भगवान जगन्नाथ की बहन सुभद्रा ने नगर देखने की इच्छा की. बहन की इस इच्छा को पूरा करने के लिए भगवान जगन्नाथ और बलभद्र उन्हें रथ पर बैठाकर नगर दिखाने निकल गए. इस दौरान वे अपनी मौसी के घर भी गए जो गुंडिचा में रहती थी. तभी से इस रथ यात्रा की परंपरा शुरू हुई.
रथ यात्रा के मौके पर आज हम आपको जगन्नाथ मंदिर से जुड़े कुछ रहस्यों के बारे में बताने जा रहे हैं आइए जानते हैं क्या हैं वो रहस्य-
उड़ीसा के पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर में भगवान जगन्नाथ, बलभद्र और बहन सुभद्रा की काठ (लकड़ी) की मूर्तियां विराजमान हैं.
मान्यता है कि जब भगवान कृष्ण ने अपना देह त्याग किया तो उनका अंतिम संस्कार किया गया था. उनका बाकी शरीर तो पंच तत्वों में मिल गया लेकिन उनका दिल सामान्य और जिंदा रहा. कहा जाता है कि उनका दिल आज भी सुरक्षित है. माना जाता है कि उनका यह दिल भगवान जगन्नाथ की मूर्ति के अंदर है और वह आज भी धड़कता है.
हर 12 साल में बदली जाती है मूर्तियां
हर 12 साल बाद जगन्नाथ मंदिर में भगवान जगन्नाथ , बलभद्र और उनकी बहन सुभद्रा की मूर्ति को बदला जाता है. जब भी इन मूर्तियों को बदला जाता है उस समय पूरे शहर की बिजली बंद कर दी जाती है. इस दौरान जगन्नाथ पुरी के इस मंदिर के आस पास अंधेरा कर दिया जाता है.
12 साल में जब ये मूर्तियां बदली जाती है तो मंदिर की सुरक्षा सीआरपीएफ के हवाले कर दी जाती है. किसी का भी प्रवेश इस दौरान वर्जित होता है. अंधेरा होने के बाद कोई भी इस मंदिर में नहीं जा सकता. इन मूर्तियों बदलने के लिए सिर्फ एक पुजारी को मंदिर में जाने की अनुमति होती है. और उसके लिए भी पुजारी के हाथों में दस्ताने पहनाए जाते हैं और अंधेरे के बावजूद आंखों में पट्टी बांधी जाती है ताकि पुजारी भी मूर्तियों को ना देख सके.
ब्रह्म पदार्थ का रहस्य
पुरानी मूर्ति से जो नई मूर्ति बदली जाती है उसमें एक चीज वैसी की वैसी ही रहती है वह है ब्रह्म पदार्थ. इस ब्रह्म पदार्थ को पुरानी मूर्ति से निकालकर नई मूर्ति में डाल दिया जाता है. आइए जानते हैं क्या है ये ब्रह्म पदार्थ.
ब्रह्म पदार्थ को लेकर यह मान्यता है कि अगर इसे किसी ने भी देख लिया तो उसकी तुरंत मौत हो जाएगी. इस ब्रह्म पदार्थ को श्रीकृष्ण से जोड़ा जाता है.
बहुत से पुजारियों का कहना है कि मूर्तियां बदलते समय जब वह ब्रह्म पदार्थ को पुरानी मूर्ति से नई मूर्ति में डालते हैं तो उन्हें कुछ उछलता हुआ सा महसूस होता है. उन्होंने कभी भी उसे देखा नहीं लेकिन उसे छूने पर वह एक खरगोश जैसा लगता है जो उछल रहा है.
जगन्नाथ मंदिर से जब यह रथ यात्रा निकलती है तो जगन्नाथ पुरी के राजा सोने की झाडू लगाते हैं.
सिंहद्वार का क्या है रहस्य
इस मंदिर से जुड़ा एक और रहस्य यह कि इस मंदिर में एक सिंहद्वार है. माना जाता है कि जब आप इस सिंहद्वार से बाहर होते हैं तो आपको समुद्र की लहरों की बहुत तेज आवाज आती है लेकिन जैसे ही आप सिंहद्वार के अंदर प्रवेश करते हैं तो यह आवाजें आना बंद हो जाती हैं.
जगन्नाथ मंदिर के पास ही चिताएं भी जलती हैं, माना जाता है कि सिंहद्वार के अंदर प्रवेश करने से पहले आपको चिताओं की गंध आती है लेकिन द्वार के अंदर प्रवेश करते ही यह गंध आनी बंद हो जाती है.
मंदिर के ऊपर नहीं उड़ते कोई पक्षी
इस मंदिर से जुड़ा एक और बात ये कही जाती है कि किसी पक्षी को कभी इस मंदिर के गुंबद में बैठा हुआ नहीं देखा गया. इस मंदिर के ऊपर से हवाई जहाज आदि को भी उड़ने की मनाही है.
नहीं बनती मंदिर की परछाई
इस मंदिर से जुड़ा एक रहस्य यह भी है कि कितनी भी धूप में इस मंदिर की परछाई कभी नहीं बनती.
झंडे का रहस्य
इस मंदिर के ऊपर एक झंडा लगा हुआ है जिसे रोज शाम को बदलाना जरूरी होता है. इसके पीछे यह मान्यता है कि अगर इस झंडे को नहीं बदला गया तो यह मंदिर आने वाले 18 सालों में बंद हो जाएगा.
रसोई से जुड़ा रहस्य
इस मंदिर का रखोई घर दुनिया के सबसे बड़े रसोई घरों में से एक है. यहां 500 रसोइये और उनके 300 सहयोगी काम करते हैं. कहा जाता है कि इस मंदिर में कितने भी भक्त आ जाएं लेकिन कभी प्रसाद कम नहीं पड़ता. लेकिन जैसे ही मंदिर के बंद होने का समय आता है तो यह प्रसाद अपने आप खत्म हो जाता है. यहां बनने वाला प्रसाद 7 बर्तनों में बनता है जिसे एक ही लकड़ी के चूल्हे पर बनाया जाता है. .यहां की खास बात यह है कि इस लकड़ी के चूल्हे पर सबसे पहले सातवें स्थान पर सबसे ऊपर रखे हुए बर्तन का प्रसाद बनकर तैयार होता है ना कि सबसे नीचे रखे हुए बर्तन का.
जगन्नाथ पुरी मंदिर से जुड़ी वो बातें जो सैकड़ों साल से बनी हुई हैं रहस्य!
हिंदू धर्म के हिसाब से चार धाम बदरीनाथ, द्वारिका, रामेश्वरम और पुरी है. मान्यता है कि भगवान विष्णु जब चारों धाम पर बसे तो सबसे पहले बदरीनाथ गए और वहां स्नान किया, इसके बाद वो गुजरात के द्वारिका गए और वहां कपड़े बदले. द्वारिका के बाद ओडिशा के पुरी में उन्होंने भोजन किया और अंत में तमिलनाडु के रामेश्वरम में विश्राम किया. पुरी में भगवान श्री जगन्नाथ का मंदिर है.
पुरी के इस मंदिर में भगवान जगन्नाथ, उनके भाई बालभद्र और बहन सुभद्रा की काठ (लकड़ी) की मूर्तियां हैं. लकड़ी की मूर्तियों वाला ये देश का अनोखा मंदिर है. जगन्नाथ मंदिर की ऐसी तमाम विशेषताएं हैं, साथ ही मंदिर से जुड़ी ऐसी कई कहानियां हैं जो सदियों से रहस्य बनी हुई हैं.
मंदिर से जुड़ी एक मान्यता है कि जब भगवान कृष्ण ने अपनी देह का त्याग किया और उनका अंतिम संस्कार किया गया तो शरीर के एक हिस्से को छोड़कर उनकी पूरी देह पंचतत्व में विलीन हो गई. मान्यता है कि भगवान कृष्ण का हृदय एक जिंदा इंसान की तरह ही धड़कता रहा. कहते हैं कि वो दिल आज भी सुरक्षित है और भगवान जगन्नाथ की लकड़ी की मूर्ति के अंदर है.
हर 12 साल में बदली जाती हैं मूर्तियां
जगन्नाथ पुरी मंदिर की तीनों मूर्तियां हर 12 साल में बदली जाती हैं. पुरानी मूर्तियों की जगह नई मूर्तियां स्थापित की जाती हैं. मूर्ति बदलने की इस प्रक्रिया से जुड़ा भी एक रोचक किस्सा है. जिस वक्त मूर्तियां बदली जाती हैं तो पूरे शहर में बिजली काट दी जाती है. मंदिर के आसपास पूरी तरह अंधेरा कर दिया जाता है. मंदिर के बाहर सीआरपीएफ की सुरक्षा तैनात कर दी जाती है. मंदिर में किसी की भी एंट्री पर पाबंदी होती है. सिर्फ उसी पुजारी को मंदिर के अंदर जाने की इजाजत होती है जिन्हें मूर्तियां बदलनी होती हैं.
रथ यात्रा के दौरान की तस्वीर
पुजारी की आंखों पर भी पट्टी बांधी जाती है. हाथों में ग्लव्स पहनाए जाते हैं. इसके बाद मूर्तियां बदलने की प्रक्रिया शुरू होती है. पुरानी मूर्तियों की जगह नई मूर्तियां लगा दी जाती हैं, लेकिन एक ऐसी चीज है जो कभी नहीं बदली जाती, ये है ब्रह्म पदार्थ. ब्रह्म पदार्थ को पुरानी मूर्ति से निकालकर नई मूर्ति में लगा दिया जाता है.
क्या है ब्रह्म पदार्थ?
ये ब्रह्म पदार्थ क्या है, इसके बारे में आजतक कोई जानकारी किसी के पास नहीं है. बस कुछ किस्से हैं जो मूर्ति बदलने वाले पुजारियों से सुनने को मिले हैं. ये ब्रह्म पदार्थ हर 12 साल में पुरानी मूर्ति से नई मूर्ति में बदल दिया जाता है, लेकिन मूर्ति बदलने वाले पुजारी को भी नहीं पता होता है कि वो क्या है. मान्यता ये है कि इस ब्रह्म पदार्थ को अगर किसी ने देख लिया तो उसकी मौत हो जाएगी. कहा ये भी जाता है कि अगर इस पदार्थ को किसी ने देख लिया तो सामने वाले के शरीर के चीथड़े उड़ जाएंगे.
एक किस्सा ये है कि इस ब्रह्म पदार्थ को हमेशा श्रीकृष्ण से जोड़कर देखा जाता है. मूर्ति बदलने वाले कुछ पुजारियों ने बताया है कि जब ब्रह्म पदार्थ पुरानी मूर्ति से निकालकर नई मूर्ति में डालते हैं तो हाथों से ही ऐसा किया जाता है, उस वक्त ऐसा लगता है कि हाथों में कुछ उछल रहा है, जैसे खरगोश उछल रहा हो, कोई ऐसी चीज है जिसमें जान है. क्योंकि हाथों में दस्ताने होते हैं इसलिए उस पदार्थ के बारे में ज्यादा एहसास नहीं हो पाता है. यानी ब्रह्म पदार्थ के किसी जीवित पदार्थ होने की कहानियां जरूर हैं, लेकिन इसकी हकीकत क्या है, ये कोई नहीं जानता.
सिंहद्वार का रहस्य
जगन्नाथ पुरी मंदिर समंदर किनारे पर है. मंदिर में एक सिंहद्वार है. कहा जाता है कि जब तक सिंहद्वार में कदम अंदर नहीं जाता तब तक समंदर की लहरों की आवाज सुनाई देती है, लेकिन जैसे ही सिंहद्वार के अंदर कदम जाता है लहरों की आवाज गुम हो जाती है. इसी तरह सिंहद्वार से निकलते वक्त वापसी में जैसे ही पहला कदम बाहर निकलता है, समंदर की लहरों की आवाज फिर आने लगती है.
ये भी कहा जाता है कि सिंहद्वार में कदम रखने से पहले आसपास जलाई जाने वाली चिताओं की गंध भी आती है, लेकिन जैसे ही कदम सिंहद्वार के अंदर जाता है ये गंध भी खत्म हो जाती है. सिंहद्वार के ये रहस्य भी अब तक रहस्य ही बने हैं.
नहीं नजर आते पक्षी
आमतौर पर मंदिर, मस्जिद या किसी बड़ी इमारत पर पक्षियों को बैठे हुए देखा जाता है. लेकिन जगन्नाथ मंदिर पर कभी किसी पक्षी को उड़ते हुए नहीं देखा गया. कोई पक्षी मंदिर परिसर में बैठे हुए दिखाई नहीं दिया. यही वजह है कि मंदिर के ऊपर से हवाई जहाज, हेलिकॉप्टर के उड़ने पर भी मनाही है.
मंदिर के झंडे का रहस्य
जगन्नाथ मंदिर करीब चार लाख वर्ग फीट एरिया में है. इसकी ऊंचाई 214 फीट है. आमतौर पर दिन में किसी वक्त किसी भी इमारत या चीज या इंसान की परछाई जमीन दिखाई देती है लेकिन जगन्नाथ मंदिर की परछाई कभी किसी ने नहीं देखी. इसके अलावा मंदिर के शिखर पर जो झंडा लगा है, उसे लेकर भी बड़ा रहस्य है. इस झंडे को हर रोज बदलने का नियम है. मान्यता है कि अगर किसी दिन झंडे को नहीं बदला गया तो शायद मंदिर अगले 18 सालों के लिए बंद हो जाएगा. इसके अलावा ये झंडा हमेशा हवा की विपरीत दिशा में उड़ता है.
मंदिर के शिखर पर एक सुदर्शन चक्र भी है. कहा जाता है कि पुरी के किसी भी कोने से अगर इस सुदर्शन चक्र को देखा जाए तो उसका मुंह आपकी तरफ ही नजर आता है.
मंदिर की रसोई का रहस्य
कहा जाता है कि जगन्नाथ मंदिर में दुनिया की सबसे बड़ी रसोई है. इस रसोई में 500 रसोइये और 300 उनके सहयोगी काम करते हैं. इस रसोई से जुड़ा एक रहस्य ये है कि यहां चाहे लाखों भक्त आ जाएं कभी प्रसाद कम नहीं पड़ा. लेकिन जैसे ही मंदिर का गेट बंद होने का वक्त आता है प्रसाद अपने आप खत्म हो जाता है. यानी यहां प्रसाद कभी व्यर्थ नहीं होता है.
इसके अलावा मंदिर में जो प्रसाद बनता है वो लकड़ी के चूल्हे पर बनाया जाता है. ये प्रसाद सात बर्तनों में बनाया जाता है. सातों बर्तन को एक-के ऊपर एक करके एक-साथ रखा जाता है. यानी सातों बर्तन चूल्हे पर एक सीढ़ी की तरह रखे होते हैं. सबसे हैरानी की बात ये है कि जो बर्तन सबसे ऊपर यानी सातवें नंबर का बर्तन होता है उसमें सबसे पहले प्रसाद बनकर तैयार होता है. इसके बाद छठे, पांचवे, चौथे, तीसरे, दूसरे और पहले यानी सबसे नीचे के बर्तन का प्रसाद तैयार होता है.
जगन्नाथ पुरी के विश्व प्रसिद्ध मंदिर! - Top Famous Temples Of Jagannath Puri Odisha - BhaktiBharat.com
पुरी भारत के चार धामों में से एक धाम है। जगन्नाथ पुरी के मंदिरों का मुख्य आकर्षण इसकी वास्तुकला और मूर्तिकला है। मंदिर के लिए उपलब्ध एक पवित्र पानी की टंकी या तालाब विशेष रूप से गर्मी के मौसम के दौरान उपयोग किया जाता है जिसे नरेंद्र पुष्करिणी कहा जाता है।
इस तालाब में, भगवान जगन्नाथ को रंगीन जुलूस में निकाला गया और 15 दिनों के लिए अक्षयवट से एक औपचारिक नाव की सवारी दी गई। जगन्नाथ पंथ, मदनमोहन और राम कृष्ण के आत्मसात चरित्र के एक दिलचस्प प्रदर्शन में, पुरी के पांच मुख्य शिव मंदिरों के पीठासीन देवताओं के प्रतिनिधियों के चित्रों के साथ महोत्सव में जगन्नाथ और बलराम का हिस्सा थे।
जगन्नाथ मंदिर परिसर के भीतर कई छोटे मंदिर और मंदिर हैं जहां नियमित रूप से पूजा की जाती है। विमला मंदिर को शक्तिपीठों में सबसे महत्वपूर्ण माना जाता है। मुख्य मंदिर के अनुष्ठानों में महालक्ष्मी के मंदिर की महत्वपूर्ण भूमिका है। कांची गणेश मंदिर उच्छिष्ट गणपति को समर्पित है। अन्य मंदिर हैं, जैसे मुक्तिमण्डप, सूर्य, सरस्वती, भुवनेश्वरी, नरसिम्हा, राम, हनुमान और ईशानेश्वर मंदिर और भी बहुत से मंदिर हैं।
और मंदिर के बाहर गुंडिचा मंदिर, लोकनाथ मंदिर, सुनार गौरांग, मौसीमा मंदिर, कोणार्क मंदिर इत्यादि। आइए जगन्नाथ पुरी के प्रसिद्ध मंदिरों के बारे में अधिक जानें..
कोणार्क सूर्य मंदिर @Puri Odisha
यूनेस्को(UNESCO) की विश्व धरोहर कोणार्क सूर्य मंदिर भगवान श्री सूर्य देव को समर्पित है। कलिंग वास्तुकला की उपलब्धि के सर्वोच्च बिंदु।
जगन्नाथ धाम @Puri Odisha
भारत के पूर्व दिशा में स्थित जगन्नाथ धाम को चार वैष्णव धामों में से एक माना जाता है। भारत के चार धाम आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा परिभाषित चार वैष्णव तीर्थ हैं।
श्री विमलाम्बा शक्ति पीठ @Puri Odisha
श्री विमलम्बा शक्ति पीठ गोवर्धन मठ के गुरु शंकराचार्य द्वारा प्रतिस्थापन मंदिर है। इस स्थान पर माँ सती की नाभि का रूप में जाना जाता है।
साखी गोपाल मंदिर @Puri Odisha
साखीगोपाल मंदिर पुरी ओडिशा में एक हिंदू मंदिर है, जिसके मुख्य देवता भगवान श्री कृष्ण हैं। यहां भगवान कृष्ण की मूर्ति एक दुर्लभ प्रकार के अविनाशी पत्थर से बनी है जिसे ब्रज कहा जाता है।
माँ बाट मंगला मंदिर @Puri Odisha
बाट मंगला मंदिर हिंदू देवी मंगला को समर्पित है। यह पुरी का प्रवेश द्वार है।..
श्री गुंडिचा मंदिर @Puri Odisha
श्री गुंडिचा मंदिर (Odia: ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର) वार्षिक होने वाले श्री जगन्नाथ रथ यात्रा का अंतिम गंतव्य है। जबकि, श्री जगन्नाथ मंदिर प्रारंभिक स्थान है, इन दोनों मंदिरों को जोड़ती हुई तीन किलोमीटर लम्बी ग्रांड रोड है।
इन्द्रद्युम्न सरोवर तीर्थ @Puri Odisha
इन्द्रद्युम्न सरोवर तीर्थ पवित्र सरोवर पांच-छः मंदिरों से घिरा हुआ है, एवं गुंडिचा मंदिर से आधा किमी दूर ही स्थित है।
माँ रामचंडी मंदिर @Puri Odisha
माँ रामचंडी मंदिर कुशभद्रा नदी के तट पर स्थित है। पीठासीन देवता देवी रामचंडी कोणार्क क्षेत्र की रक्षक हैं।
मौसी माँ मंदिर, पुरी @Puri Odisha
मौसी माँ मंदिर, माँ अर्धासिनी को समर्पित है, इसलिए इसे अर्धासिनी मंदिर भी कहा जाता है। भक्तों का मानना था कि देवी अर्धासिनी, कपालमोचन शिव के साथ मिलकर पुरी के संरक्षक के रूप में कार्य करतीं हैं।
श्री राधानयनमणी जी मंदिर @Puri Odisha
To spread the message of Lord Sri Krishna Chaitanya Mahaprabhu श्री राधानयनमणी जी मंदिर (Shri Radhanayanmani Ji Mandir) was established on the birth place of Srila Bhakti Siddhanta Saraswati Prabhupada.
सिद्ध महावीर मंदिर, पुरी @Puri Odisha
जगन्नाथ पुरी मे सिद्ध महावीर मंदिर श्री राम भक्त हनुमान को समर्पित है। यह मंदिर गुंडिचा मंदिर से करीब एक किलोमीटर की दूरी पर स्थित है।
रामचंडी हनुमान मंदिर @Puri Odisha
ऐसा माना जाता है कि, श्री हनुमान जी यहाँ माँ रामचंडी देवी के सानिध्य मे कुछ समय के लिए रुके थे, यहीं स्थित है यह श्री श्री पंचमुखी हनुमान मंदिर। सीता जी की खोज के लिए, श्री हनुमान ने उड़ीसा के इसी तट से श्री लंका जाने की योजना बनाई थी।
श्री चंद्रभागा मंदिर @Puri Odisha
पास की सूखी पड़ी चंद्रभागा नदी के नाम के कारण विख्यात, श्री चंद्रभागा मंदिर नाम रखा गया है। मुख्य मंदिर भगवान सूर्य को समर्पित है। चंद्रभागा समुद्र तट कोणार्क के लोकप्रिय समुद्र तटों में से एक है।
इस्कॉन मंदिर पूरी @Puri Odisha
श्री श्री राधा गिरिधारी मंदिर इस्कॉन मंदिरों की श्रृंखला का मंदिर है। पुरी इस्कॉन मंदिर में मुख्य देवता श्री कृष्ण के साथ-साथ प्रभु जगन्नाथ, भगवान बलवद्र और देवी सुभद्रा भी हैं।
जगन्नाथ पुरी मंदिर केअरुण स्तंभ में अचानक आया दरार, इस बात की आशंका
जगन्नाथ पुरी मंदिर के स्तंभ में दरार के क्या हैं मायने? ज्योतिषी जता रहे इस बात की आशंका
Edited by Rakesh Jha | नवभारतटाइम्स.कॉम | Updated: 2 Sept 2022, 7:37 pm
Jagannath Puri News, जगन्नाथ पुरी मंदिर में स्थित अरुण स्तंभ में दरार आने के बाद से कई तरह के शकुन अपशकुन की बातें लोग कर रहे हैं। लोग तरह-तरह की आशंका भी जता रहे हैं। ऐसे में आइए जानते हैं ज्योतिषशास्त्र में इस तरह की घटनाओं को लेकर क्या कुछ कहा गया है।
अपना यह राशिफल हर दिन ईमेल पर पाने के लिए क्लिक करें - सब्सक्राइब करेंक्लिक करे
जगन्नाथ मंदिर में दर्शन के लिए आने वाले श्रद्धालु सबसे पहले 18वीं शताब्दी में स्थापित अरुण स्तंभ के दर्शन करते हैं।
मेदिनी ज्योतिष में शकुन तथा प्राकृतिक उत्पातों के अध्ययन से प्राचीन काल में राज्य तथा राजा के संबंध में शुभ-अशुभ घटनाओं का फलकथन किया जाता था। पांचवी सदी के ग्रंथ बृहत् संहिता के उत्पात-अध्याय में भूमि, आकाश, अंतरिक्ष, देव-स्थान (मंदिर) आदि में प्रकृति व स्वभाव के विपरीत लक्षण दिखाई देने को उत्पात कहा जाता हैl इस अध्याय के आठवें श्लोक में 'शिवलिंग, देव-प्रतिमा, मंदिर, मूर्तियों आदि के टूटने, फटने, बिना जल के गीले होने, आवाज़ आने संबंधित उत्पातों को राजा के लिए विशेष रूप से अपशकुन माना गया है।
पिछले वर्ष गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर के शिखर पर बिजली का गिरना वहां के मुख्यमंत्री के सिंहासन के लिए अशुभ साबित हुआ। गत वर्ष 13 जुलाई को गुजरात के प्राचीन द्वारकाधीश मंदिर की गुंबज पर 52 गज की ध्वजा पर बिजली गिरने से उसमें आग लग गयी थी , जिससे मंदिर की कुछ दीवारें काली भी पड़ गयी।
जगन्नाथ पुरी का इतिहास और उससे जुड़े कुछ पौराणिक कहानियां
पुरी का प्राचीन नाम
धर्मशास्त्रों में इसे जगन्नाथपुरी के अतिरिक्त शाक क्षेत्र, शंखक्षेत्र, श्रीक्षेत्र, पुरुषोत्तम क्षेत्र, नीलांचल, और नीलगिरि, भी कहा जाता है।यहां देश की समृद्ध बंदरगाहें थीं और इसे प्राचीनकाल में उत्कल प्रदेश के नाम से भी जाना जाता था। जहां जावा, सुमात्रा, इंडोनेशिया, थाईलैंड और अन्य कई देशों का इन्हीं बंदरगाह के रास्ते व्यापार होता था।
जगन्नाथ पुरी का इतिहास
कहा जाता है। प्राचीन समय में यहां नीलांचल पर्वत था जहां देवतागण नीलमाधव भगवान की पूजा किया करते थे। नीलांचल पर्वत के धरती में समा जाने के बाद उनकी मूर्ति को देवतागण यहां इस स्थान पर ले आये किन्तु यह स्थान नीलांचल के नाम से ही जाना गया। यह भगवान विष्णु के चार धामों में से एक है। यहां लक्ष्मीपति विष्णु ने तरह-तरह की लीलाएं की थीं। ब्रह्म और स्कंद पुराण के अनुसार यहां भगवान विष्णु पुरुषोत्तम नीलमाधव के रूप में अवतरित हुए और सबर जनजाति के परम पूज्य देवता बन गए। सबर जनजाति के देवता होने के कारण यहां भगवान जगन्नाथ का रूप कबीलाई देवताओं की तरह है। पहले कबीले के लोग अपने देवताओं की मूर्तियों को काष्ठ से बनाते थे। जगन्नाथ मंदिर में सबर जनजाति के पुजारियों के अलावा ब्राह्मण पुजारी भी हैं। ज्येष्ठ पूर्णिमा से आषाढ़ पूर्णिमा तक सबर जाति के दैतापति जगन्नाथजी की सारी रीतियां करते हैं।
पुराण के अनुसार नीलगिरि में पुरुषोत्तम हरि की पूजा की जाती है। पुरुषोत्तम हरि को यहां भगवान राम का रूप माना गया है। सबसे प्राचीन मत्स्य पुराण में लिखा है कि पुरुषोत्तम क्षेत्र की देवी विमला है और यहां उनकी पूजा होती है। रामायण के उत्तराखंड के अनुसार भगवान राम ने रावण के भाई विभीषण को अपने इक्ष्वाकु वंश के कुल देवता भगवान जगन्नाथ की आराधना करने को कहा। आज भी पुरी के श्री मंदिर में विभीषण वंदापना की परंपरा कायम है। इस मंदिर का सबसे पहला प्रमाण महाभारत के वनपर्व में मिलता है। कहा जाता है कि सबसे पहले सबर आदिवासी विश्ववसु ने नीलमाधव के रूप में इनकी पूजा की थी। आज भी पुरी के मंदिरों में कई सेवक हैं जिन्हें दैतापति के नाम से जाना जाता है।जगन्नाथ जी के इस मंदिर को लेकर अनेक विश्वास हैं। एक कथा के अनुसार सर्वप्रथम एक सबर आदिवासी विश्वबसु ने नील माधव के रूप में जगन्नाथ की आराधना की थी। इस तथ्य को प्रमाणित बताने वाले आज भी जगन्नाथ पुरी के मंदिर में आदिवासी मूल के अनेकों सेवक हैं जिन्हें दैतपति नाम से जाना जाता है, की उपस्थिति का उल्लेख करते हैं। विशेष बात यह है कि भारत सहित विश्व के किसी भी अन्य वैष्णव मंदिर में इस तरह की कोई परम्परा नहीं है।
बेशक जगन्नाथ जी को श्रीकृष्ण का अवतार माना जाता है लेकिन जहां तक
जगन्नाथ पुरी के ऐतिहासिक महत्व का प्रश्र है, पुरी का उल्लेख सर्वप्रथम
महाभारत के वनपर्व में मिलता है। इस क्षेत्र की पवित्रता का बखान कूर्म
पुराण, नारद पुराण, पद्म पुराण आदि में यथेष्ट रहा है।
यह मंदिर वैष्णव परम्पराओं और संत रामानंद से जुड़ा हुआ है। यह गौड़ीय
वैष्णव सम्प्रदाय के लिए खास महत्व रखता है। इस पंथ के संस्थापक श्री
चैतन्य महाप्रभु भगवान की ओर आकर्षित हुए थे और कई वर्षों तक पुरी में रहे
भी थे।
आदि शंकराचार्य की आध्यात्मिक भारत यात्रा इतिहास का एक महत्वपूर्ण और निर्णायक अध्याय है। इस विजय यात्रा के दौरान पुरी भी आदि शंकराचार्य का पड़ाव रहा। अपने पुरी प्रवास के दौरान उन्होंने अपनी विद्वत्ता से यहां के बौद्ध मठाधीशों को परास्त कर उन्हें सनातन धर्म की ओर आकृष्ट करने में सफलता प्राप्त की। शंकराचार्य जी द्वारा यहां गोवर्धन पीठ भी स्थापित की गई। इस पीठ के प्रथम जगतगुरु के रूप में शंकराचार्य जी ने अपने चार शिष्यों में से एक पद्मपदाचार्य (नम्पूदिरी ब्राह्मण) को नियुक्त किया था।
यह सर्वज्ञात है कि शंकराचार्य जी ने ही जगन्नाथ की गीता के पुरुषोत्तम के रूप में पहचान घोषित की थी। संभवत: इस धार्मिक विजय के स्मरण में ही श्री शंकर एवं पद्मपाद की मूर्तियां जगन्नाथ जी के रत्न सिंहासन में स्थापित की गईं थीं। मंदिर द्वारा ओडिशा मे प्रकाशित अभिलेख मदलापंजी के अनुसार पुरी के राजा दिव्य सिंहदेव द्वितीय (1763 से 1768) के शासनकाल में उन दो मूर्तियों को हटा दिया गया था।
12वीं सदी में पुरी में श्री रामानुजाचार्य जी के आगमन और उनकी विद्वत्ता से प्रभावित होकर तत्कालीन राजा चोलगंग देव जिसके पूर्वज 600 वर्षों से परम महेश्वर रहे, उनकी आसक्ति वैष्णव धर्म के प्रति हो गई। तत्पश्चात अनेक वैष्णव आचार्यों ने पुरी को अपनी कर्मस्थली बनाकर यहां अपने मठ स्थापित किए और इस तरह पूरा ओडिशा ही धीरे-धीरे वैष्णव रंग में रंग गया।
एक अन्य कथा के अनुसार राजा इंद्रद्युम्न को स्वप्न में जगन्नाथ जी के दर्शन हुए और निर्देशानुसार समुद्र से प्राप्त काष्ठ (काष्ठ को यहां दारु कहा जाता है) से मूर्तियां बनाई गईं। उस राजा ने ही जगन्नाथ पुरी का मंदिर बनवाया था जबकि ऐतिहासिक प्रमाणों के अनुसार पुरी के वर्तमान जगन्नाथ मंदिर का निर्माण वीर राजेन्द्र चोल के पौत्र और कङ्क्षलग के शासक अनंतवर्मन चोड्गंग (1078-1148) ने करवाया था। 1174 में राजा आनंग भीम देव ने इस मंदिर का विस्तार किया जिसमें 14 वर्ष लगे। वैसे मंदिर में स्थापित बलभद्र जगन्नाथ तथा सुभद्रा की काष्ठ मूर्तियों का पुनर्निर्माण 1863, 1939, 1950, 1966 तथा 1977 में भी किया गया था।
श्री जगन्नाथ की अधूरी मूर्तियों का इतिहास
मान्यता है की पूर्व में भगवान नीलमाधव स्वयं नीलांचल पर्वत पर निवास करते थे। इंद्रदयुम्न मालवा का राजा था जिनके पिता का नाम भारत और माता सुमति थी। एक बार राजा इंद्रद्युम्न जब यहां पर भगवान के दर्शन हेतु आये तब भगवान नीलमाधव अचानक अदृश्य हो गए। राजा के विशेष प्रार्थ्रना करने पर एक रात भगवान विष्णु ने उनको सपने में दर्शन दिए और कहा नीलांचल पर्वत की एक गुफा में मेरी एक मूर्ति है उसे नीलमाधव कहते हैं। तुम एक मंदिर बनवाकर उसमें मेरी यह मूर्ति स्थापित कर दो।
राजा ने अपने सेवकों को नीलांचल पर्वत की खोज में भेजा। उसमें से एक था ब्राह्मण विद्यापति। विद्यापति ने सुन रखा था कि सबर कबीले के लोग नीलमाधव की पूजा करते हैं और उन्होंने अपने देवता की इस मूर्ति को नीलांचल पर्वत की गुफा में छुपा रखा है। वह यह भी जानता था कि सबर कबीले का मुखिया विश्ववसु नीलमाधव का उपासक है और उसी ने मूर्ति को गुफा में छुपा रखा है। चतुर विद्यापति ने मुखिया की बेटी से विवाह कर लिया। आखिर में वह अपनी पत्नी के जरिए नीलमाधव की गुफा तक पहुंचने में सफल हो गया। उसने मूर्ति चुरा ली और राजा को लाकर दे दी। विश्ववसु अपने आराध्य देव की मूर्ति चोरी होने से बहुत दुखी हुआ। अपने भक्त के दुख से भगवान भी दुखी हो गए। भगवान गुफा में लौट गए, लेकिन साथ ही राज इंद्रदयुम्न से वादा किया कि वो एक दिन उनके पास जरूर लौटेंगे बशर्ते कि वो एक दिन उनके लिए विशाल मंदिर बनवा दे।
राजा ने मंदिर बनवा दिया और भगवान विष्णु से मंदिर में विराजमान होने के लिए कहा। भगवान ने कहा कि तुम मेरी मूर्ति बनाने के लिए समुद्र में तैर रहा पेड़ का बड़ा टुकड़ा उठाकर लाओ, जो द्वारिका से समुद्र में तैरकर पुरी आ रहा है। राजा के सेवकों ने उस पेड़ के टुकड़े को तो ढूंढ लिया लेकिन सब लोग मिलकर भी उस पेड़ को नहीं उठा पाए। तब राजा को समझ आ गया कि नीलमाधव के अनन्य भक्त सबर कबीले के मुखिया विश्ववसु की ही सहायता लेना पड़ेगी।
सब उस वक्त हैरान रह गए, जब विश्ववसु भारी-भरकम लकड़ी को उठाकर मंदिर तक ले आए।अब बारी थी लकड़ी से भगवान की मूर्ति गढ़ने की। राजा के कारीगरों ने लाख कोशिश कर ली लेकिन कोई भी लकड़ी में एक छैनी तक भी नहीं लगा सका। तब तीनों लोक के कुशल कारीगर भगवान विश्वकर्मा एक बूढ़े व्यक्ति का रूप धरकर आए। उन्होंने राजा को कहा कि वे नीलमाधव की मूर्ति बना सकते हैं, लेकिन साथ ही उन्होंने अपनी शर्त भी रखी कि वे 21 दिन में मूर्ति बनाएंगे और अकेले में बनाएंगे। कोई उनको बनाते हुए नहीं देख सकता। उनकी शर्त मान ली गई। लोगों को आरी, छैनी, हथौड़ी की आवाजें आती रहीं।
राजा इंद्रदयुम्न की रानी गुंडिचा अपने को रोक नहीं पाई। वह दरवाजे के पास गई तो उसे कोई आवाज सुनाई नहीं दी। वह घबरा गई। उसे लगा बूढ़ा कारीगर मर गया है। उसने राजा को इसकी सूचना दी। अंदर से कोई आवाज सुनाई नहीं दे रही थी तो राजा को भी ऐसा ही लगा। सभी शर्तों और चेतावनियों को दरकिनार करते हुए राजा ने कमरे का दरवाजा खोलने का आदेश दिया।
जैसे ही कमरा खोला गया तो बूढ़ा व्यक्ति गायब था और उसमें 3 अधूरी मूर्तियां मिली पड़ी मिलीं। भगवान नीलमाधव और उनके भाई के छोटे-छोटे हाथ बने थे, लेकिन उनकी टांगें नहीं, जबकि सुभद्रा के हाथ-पांव बनाए ही नहीं गए थे।
भगवान ने उन्हें स्वप्न में दर्शन देते हुए बताया कि अब वे आज से काष्ठ की मूर्ति में ही प्रकट होकर दर्शन दिया करेंगे। राजा ने इसे भगवान की इच्छा मानकर इन्हीं अधूरी मूर्तियों को स्थापित कर दिया। तब से लेकर आज तक तीनों भाई बहन इसी रूप में विद्यमान हैं।
गंगवंश के प्राप्त ताम्रपत्रों से ज्ञात होता है कि वर्तमान मंदिर का निर्माण कार्य कलिंग के राजा अनन्तवर्मन चोडगंग देव ने प्रारम्भ किया था तथा मंदिर के जगमोहन और विमान भाग का निर्माण उनके शासनकाल सन् 1078-1148 में पूर्ण हो गया था। पुनः सन् 1197 ई ० में ओडिशा के शासक अनङ्गभीम देव ने इसे वर्तमान रूप प्रदान किया। मंदिर में भगवान जगन्नाथ जी की पूजा सन् 1558 ई ० तक निरन्तर होती रही किन्तु इसी समय अफगान जनरल काला पहाड़ ने ओडिशा पर आक्रमण कर दिया जिसके फलस्वरूप मूर्तियां व मंदिर का कुछ भाग नष्ट हो गया था और पूजा भी बंद हो गई थी। बाद में रामचंद्र देवके खुर्दा में स्वतंत्र राज्य स्थापित करने पर मंदिर का नवनिर्माण कराया गया और उसमें मूर्तियों की पुनर्स्थापना की गई। वैष्णव पंथ के संस्थापक श्री चैतन्य महाप्रभु ने जगन्नाथ पुरी में काफी दिनों तक प्रवास किया था।
पांच पांडव ने की थी भगवान् जगन्नाथ यात्रा
पांच पांडव भी अज्ञातवास के दौरान भगवान जगन्नाथ के दर्शन करने आए थे। श्री मंदिर के अंदर पांडवों का स्थान अब भी मौजूद है। भगवान जगन्नाथ जब चंदन यात्रा करते हैं तो पांच पांडव उनके साथ नरेन्द्र सरोवर जाते हैं।
ईसा मसीह ने भी किये थे भगवान् जगन्नाथ के दर्शन
कहते हैं कि ईसा मसीह सिल्क रूट से होते हुए जब कश्मीर आए थे तब पुन: बेथलेहम जाते वक्त उन्होंने भगवान जगन्नाथ के दर्शन किए थे।
स्वर्ण मंन्दिर से कही ज्यादा सोना मिला था दान में
महान सिख सम्राट महाराजा रणजीत सिंह, ने इस मंदिर को प्रचुर मात्रा में स्वर्ण दान किया था, जो कि उनके द्वारा स्वर्ण मंदिर, अमृतसर को दिये गये स्वर्ण से कहीं अधिक था।
कोहिनूर हीरा न बन सका श्री जगन्नाथ के मुकुट की शान
महाराजा रणजीत सिंह,ने अंतिम दिनों में यह वसीयत भी की थी कि विश्व में अबतक भी सबसे मूल्यवान और सर्वाधिक बड़ा कोहिनूर हीरा में इस मंदिर को दान करूँगा। लेकिन यह सम्भव ना होसका, क्योकि उस समय तक, ब्रिटिश ने पंजाब पर अपना अधिकार करके , उनकी सभी शाही सम्पत्ति जब्त कर ली थी। वर्ना कोहिनूर हीरा, भगवान जगन्नाथ के मुकुट की शान होता।
जगन्नाथ मंदिर में बदलती रहती है मूर्तिया
भगवान् जगन्नाथ(श्रीकृष्ण) उनके के साथ भाई बलभद्र और बहन सुभद्रा तीनों की ये मूर्तियां काष्ठ की बनी हुई हैं। इन मूर्तियों की पूजा नहीं होती, केवल दर्शनार्थ रखी गई हैं। इन मूर्तियों का स्वरूप हर 12 साल बाद बदल दिया जाता है।
मंदिर के स्थान पर था बुद्ध का दांत
कुछ इतिहासकारों का मत है कि इस मंदिर के स्थान पर पूर्व में एक बौद्ध स्तूप स्थित था और उस स्तूप में भगवान बुद्ध का एक दांत रखा गया था। बाद में इसे इसकी वर्तमान स्थिति, कैंडी, श्रीलंका पहुंचा दिया गया।7वीं सदी में इंद्रभूति ने बौद्ध धर्म के बज्रायन परम्परा के आरंभ से पुरी के बारे में कुछ प्रमाणित जानकारी मिलती है। उसके बाद पुरी वज्रायन परम्परा का पूर्व भारत में एक बड़ा केंद्र बन गया था।
वज्रायन के संस्थापक इंद्रभूति ने अपने प्रसिद्ध ग्रंथ ज्ञानसिद्धि में जगन्नाथ का उल्लेख किया है जिससे यह संकेत मिलता है कि उन दिनों जगन्नाथ का संबोधन गौतम बुद्ध के लिए भी किया जाता था। उस काल में बौद्ध धर्म को वैष्णव सम्प्रदाय ने आत्मसात कर लिया था और तभी जगन्नाथ अर्चना ने लोकप्रियता पाई। यह दसवीं शताब्दी के लगभग हुआ, जब उड़ीसा में सोमवंशी राज चल रहा था। कुछ का मत है कि जगन्नाथ, बलभद्र और सुभद्रा वास्तव में बौद्ध धर्म के बुद्ध, संघ और धम्म के प्रतीक हैं। 15 से 17वीं सदी के ओडिया साहित्य में भी लगभग यही मत ध्वनित होता है।
बेड़ी में जकड़े हैं श्री पवनसुत हनुमान
मंदिर के पश्चिम दिशा में है बेड़ी हनुमान मंदिर। यह जंजीर से बंधा एक हनुमान मंदिर है और समुद्र तट के नजदीक स्थित एक छोटा सा मंदिर है जो पुरी के चक्र नारायण मंदिर की पश्चिम दिशा की ओर बना है। इसे दरिया महावीर मंदिर भी कहा जाता है। दरिया का अर्थ होता है समुंद्र जो महावीर भगवान हनुमान का दूसरा नाम है। यह वर्णन कुछ पुराणों में भी मिलता है कि पुरी धाम की सदियों से रक्षा भगवान हनुमान करते है क्योंकि यह जिम्मेदारी उन्हें भगवान जगन्नाथ ने सौंपी है।
श्री जगन्नाथ मंदिर के उत्तरी भाग में भी हनुमान महाप्रभु के रक्षक के रूप में विराजमान है। भगवान हनुमान के इस स्वरूप को चारी चक्र और अष्ठ भुजा हनुमान कहते हैं। चारी चक्र का मतलब हुआ कि हनुमान सुरक्षा की खातिर चार चक्र को धारण करते हैं। अष्ठ भुजा यानी वो हनुमान जो आठ भुजाओं से युक्त हैं। हनुमान जी के चार हाथ में सुदर्शन चक्र, 2 हाथ प्रणाम की मुद्रा में और 2 हाथ से तालियां बजाते हुए वह भगवान जगन्नाथ के नाम की निरंतर स्तुति करते हैं। इसी प्रकार बाकी दो दिशाओं में भी भगवान हनुमान का यहां प्राचीण मंदिर है जो महाप्रभु के रक्षक के रुप में विराजमान है।माना जाता है कि 3 बार समुद्र ने श्री जगन्नाथ के मंदिर को तोड़ दिया था। कहते हैं कि महाप्रभु जगन्नाथ ने वीर मारुति (हनुमानजी) को यहां समुद्र को नियंत्रित करने हेतु नियुक्त किया था, परंतु जब-तब हनुमान भी जगन्नाथ-बलभद्र एवं सुभद्रा के दर्शन के लिए नगर में प्रवेश कर जाते थे, ऐसे में समुद्र भी उनके पीछे नगर में प्रवेश कर जाता था।
हनुमानजी की इस आदत से परेशान होकर जगन्नाथ महाप्रभु ने हनुमानजी को यहां स्वर्ण बेड़ी से आबद्ध कर दिया। तब से हनुमानजी करते हैं श्री जगन्नाथ की समुद्र से रक्षा, यहां जगन्नाथपुरी में ही सागर तट पर बेदी हनुमान का प्राचीन एवं प्रसिद्ध मंदिर है। भक्त लोग बेड़ी में जगड़े हनुमानजी के दर्शन करने के लिए आते हैं।
जानिए इस मंदिर से जुड़े 5 दिलचस्प रहस्य
TV9 Bharatvarsh | Edited By:
Jun 26, 2022, 6:34 PM IST
ओडिशा (Odisha) की प्रसिद्ध जगन्नाथपुरी की रथ यात्रा (Rath Yatra) 1 जुलाई को निकलेगी. यात्रा के लिए तैयारियों जोरों पर है.भगवान जगन्नाथ (Lord Jagannath), भाई बलभद्र और बहन सुभद्रा के रथ को अंतिम रूप दिया जा रहा है. रथ यात्रा के मौके पर देश-दुनिया के लोग यहां पहुंचते हैं और इसमें शामिल होते हैं. दुनियाभर में जगन्नाथ मंदिर जितना प्रसिद्ध है, उतने ही चर्चे इसके उन रहस्यों के भी होते हैं, जिनका जवाब विज्ञान भी नहीं ढूंढ पाया है. जानिए इस मंदिर से जुड़े 5 दिलचस्प रहस्य…
1 / 5
मंदिर की रसोई से जुड़ा एक रहस्य है. रसोई में भगवान का प्रसाद बनाने के लिए मिट्टी के बर्तनों का प्रयोग किया जाता है. ये बर्तन एक के ऊपर एक रखे जाते हैं. चौंकाने वाली बात यह है कि सबसे ऊपर रखे बर्तन में मौजूद पकवान सबसे पहले पक जाता है. मंदिर में कितने भी भक्त आए प्रसान न तो कम पड़ता और न ही खत्म होता है. आज भी प्रसाद के पकने की गुत्‍थी को समझा नहीं जा सका है.
2 / 5
मंदिर के शीर्ष पर लगा चक्र और झंडा भी कई रहस्य समेटे हुए है. जैसे- मंदिर का झंडा कभी उस दिशा में नहीं उड़ता, जिस दिशा में हवा चलती है. यह हमेशा विपरीत दिशा में उड़ता है. कई बार इस रहस्य को समझने की कोशिश की गई, लेकिन जवाब नहीं मिल पाया. इसलिए आज भी यह बात रहस्य बनी हुई है.
3 / 5
मंदिर में 20 फीट ऊंचाई पर लगा चक्र (Sudarshan Chakra) का वजन एक टन से भी ज्यादा है. यह चक्र बेहतरीन इंजीनियरिंग का नमूना है. इसकी खासियत है कि इस चक्र को किसी भी तरफ से देखेंगे तो यह आपकी तरफ ही घूमा हुआ दिखाई देगा.
4 / 5
इस मंदिर के शिखर से जुड़ा एक रहस्य यह भी कि इसकी परछाई जमीन पर दिखती है. यह अदृश्य रहती है, भले ही सूर्य किसी भी दिशा में हो. इतना ही नहीं आमतौर पर पक्षी मंदिर के शीर्ष पर बैठे नजर आते हैं, लेकिन जगन्नाथ मंदिर के मामले में ऐसा नहीं होता. कभी भी इस मंदिर के शीर्ष पर पक्षी को नहीं बैठे देखा गया है. इन रहस्यों का जवाब आज तक नहीं मिल पाया है.
जगन्नाथ मंदिर, पुरी
पुरी में स्थित, जगन्नाथ मंदिर भारत के सबसे पूजनीय वैष्णव स्थलों में से एक है। प्राचीन हिंदू मंदिरों में से एक, जगन्नाथ मंदिर के मुख्य मंदिर का निर्माण चोड़गंग वंश के राजा अनंतवर्मा ने दसवीं सदी में करवाया था l परंतु मंदिर के अंदर स्थापित देवी-देवताओं की प्रतिमाएँ इससे भी प्राचीन मानी जाती हैं और इनका संबंध सतयुग के एक महान पौराणिक शासक, राजा इंद्रयुम्म से है, जो प्रभु राम के भतीजे थे l
सन् ११७४ में राजा अनंग भीम देव उड़ीसा के सिंहासन पर बैठे l उनके द्वारा एक ब्राह्मण की हत्या हो जाने पर एक धार्मिक संकट उठ खड़ा हुआ l प्राचीन कथाओं के अनुसार उन्होंने अपने अपराध का प्रायश्चित करने के लिए प्रजा के लिए निर्माण कार्यों में बहुत अधिक धन का निवेश किया l उनके मंदिर निर्माण कार्यों में जगन्नाथ मंदिर के गौण मंदिर और चारदीवारें भी शामिल हैं l इनके निर्माण में १५ लाख सोने की मात्रा के बराबर पैसा (सन् १८८६ में ५ लाख स्टर्लिंग के बराबर) व्यय हुआ और १४ वर्षों का समय लगा (सन् ११९८ में पूरा हुआ) l उन्होंने अपने पिता द्वारा बनवाए गए मंदिर के संचालन के लिए मंदिर सेवकों के वर्ग ( छत्तिसनियोग ) को सुव्यवस्थित किया l इस मंदिर में प्रभु जगन्नाथ एवं उनके भाई-बहन की मूर्तियों की सन् १५६८ तक बिना किसी विघ्न के पूजा अर्चना होती रही l
सन् १५६८ में, गजपति शासक मुकुंद देव को पराजित करने के बाद, बंगाल के नवाब सुल्तान सुलैमान करनी का सेनापति कालपहाड़ , विजयी सेना को मंदिर लूटने के लिए मंदिर परिसर के अंदर ले गया l परंतु इससे पहले ही मंदिर की मूर्तियों को गर्भ-गृह से निकालकर चिलिका झील के पास छिपा दिया गया था l कालपहाड़ ने उन मूर्तियों को शीघ्र ही ढूंढ निकाला और उन्हें जला दिया l एक भक्त, जिसने सेना का झील तक पीछा किया था, उसने सेना के चले जाने के बाद देवी-देवताओं के ब्रह्म (प्राण) को राख में से निकाल लिया l वह उस ब्रह्म को एक मृदंग में छिपाकर कुजंग राज्य में ले आया l प्रभु की मूर्तियों के अपने निवास में न होने पर पुरी के लोगों ने शोक प्रकट किया और महाप्रसाद (प्रभु जगन्नाथ को परोसे जाने वाले ५६ व्यंजन) का वितरण भी बंद कर दिया l
खुर्दा का हिंदू राज्य इस समय रामचंद्र देव के अधीन था l वे पुरी के देवताओं के ब्रह्म को अपने राज्य में ले आए और उन्होंने देवी देवताओं को अपने लौकिक निवास में वापस पहुँचाने के लिए नोबोकोलिबोरो (एक नए तन के निर्माण का संस्कार) का आयोजन किया l इस प्रकार ब्रह्मांड के स्वामी, लगभग एक दशक के बाद, सन् १५७५ में पुरी वापस आ गए l उनके आभार की अभिव्यक्ति के रूप में, भक्तों ने रामचंद्र देव को ‘अभिनव इंद्रायुम्ना’ (इंद्रायुम्ना अवतार) नाम दिया। इसके बाद दो दशकों के भीतर ही मुग़ल साम्राज्य ने पुरी और इस मंदिर के ऊपर रामचंद्र देव के आधिपत्य को स्वीकार कर लिया l राजा मानसिंह ने उन्हें "खुर्दा के गजपति शासक एवं जगन्नाथ मंदिर के अधीक्षक" की उपाधि प्रदान की l उनके आभार की अभिव्यक्ति के रूप में, भक्तों ने रामचंद्र देव I को ‘अभिनव इंद्रायुम्ना’(इंद्रायुम्ना अवतार) नाम दिया।
बाद में मराठों और अंग्रेज़ों ने मंदिर परिसर को क्रमशः सन् १७५१ और १८०३ में अपने नियंत्रण में ले लिया l परंतु स्थानीय स्तर पर भक्तों का खुर्दा के राजाओं के द्वारा मंदिर और उसके संस्कारों का प्रबंधन करने में विश्वास बना रहा l सन् १८०९ में ईस्ट इंडिया कंपनी ने आधिकारिक रूप से इस मंदिर का प्रभार राजाओं को लौटा दिया और इन राजाओं ने इस मंदिर पर अपना अधिकार तब तक नहीं छोड़ा जब तक अंग्रेज़ी सत्ता स्वयं ही भारतीय उपमहाद्वीप से समाप्त हो गई l
सन् १९७५ में भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण ने एक परियोजना के अंतर्गत नीचे की मूल रचनाओं को अनावृत्त करने के लिए चुने के प्लास्टर की कई सारी परतों को निकाल दिया। यह संरक्षण परियोजना दो दशकों तक चली । अब यह मंदिर, जिसे यूरोपीय नाविकों ने १९वीं सदी में 'व्हाइट पगोडा' का नाम दिया था, अपने प्राकृतिक रंगों सहित उन खोंडालाइट पत्थरों को सगर्व प्रदर्शित करता है जो अनंतवर्मा द्वारा इस प्रभु के घर को बनाने के लिए, १०वीं सदी में प्रयोग किए गए थे।
निर्माण के बाद से मंदिर के भीतर अनुष्ठान और प्रणालियां काफी हद तक अपरिवर्तित रही हैं। यहाँ ब्रह्मांड के स्वामी की एक बड़े अनोखे ढंग से पूजा की जाती है। उनको एवं उनके भाई-बहन को एक परिवार के सदस्य के रूप में प्यार किया जाता है और उनकी देख-भाल की जाती है। प्रतिदिन सुबह उन सबको संगीत एवं आरती के साथ उठाया जाता है । उनके सोने के कपड़े बदले जाते है और दाँत माँजे जाते हैं। उन्हें नहलाकर और कपड़े पहनाकर, सुबह के दर्शन के लिए, समय पर तैयार किया जाता है । इसके बाद शीघ्र ही उनके कपड़े बदलकर उन्हें प्रातःकालीन लघु आहार (गोपाल बल्लभ) दिया जाता है, जिसमें वे फल, दही और हरा नारियल ग्रहण करते हैं। दस बजे दूसरा नाश्ता (राज भोग) होने के बाद उन्हें सुपारी खिलाई जाती है, जो पाचन में सहायक होती है । एक बजे देवी देवता एक बड़ा दोपहर का भोजन (मध्याह्न धूप) करते हैं। सन् १९१० में इस मध्याह्न भोज में ४३५ व्यंजन शामिल थे। वस्तुतः, यह देवताओं के लिए एक उपयुक्त आहार है !
प्रत्येक भोजन के बाद आराम किया जाता है और देवताओं को भी इसकी आवश्यकता होती है। इसलिए गर्भ-गृह में खाटें डाल दी जाती हैं और भगवानों को शांतिपूर्वक सोने दिया जाता है। शाम को छः बजे उन्हें अल्पाहार (संध्या धूप) और दर्शन के लिए जगा दिया जाता है । इसके तुरंत बाद, उन्हें चंदनलागी अथवा तन पर ठंडे चंदन का लेप लगाने के लिए वस्त्र पहनाए जाते हैं और संध्याकाल के लिए तैयार किया जाता है। देवता फिर थोड़ा देर से, रात्रि १०.३० बजे, भोजन (बड़ाश्रृंगार भोग) करते हैं। इसके बाद सोने के लिए उनकी खाटें हटाकर अब अधिक आरामदेह गद्देदार पलंग डाल दिए जाते हैं। मंदिर सेवकों में से एक सेवक उन्हें वीणा की ध्वनि के साथ गीत गोविंद (कवि जयदेव ) द्वारा रचित १२वीं सदी का काव्य) का एक गीत सुनाकर सुला देता है। ब्रह्मांड के स्वामी और उनके भाई-बहन को अगली सुबह तक चैन की नींद लेने के लिए छोड़ दिया जाता है।
जगन्नाथ मंदिर, पुरी की विस्तृत जानकारी | Jagannath Temple Puri in Hindi
जगन्नाथ मंदिर, पुरी का इतिहास, जुडी कहानी और रोचक जानकारियां | Jagannath Temple (Mandir) Puri History, Story and Interesting Facts In Hindi
हिन्दू धार्मिक मान्यताओं में आपको चार धामों की यात्रा शब्द कही बार सुनने में आया होगा. आज हम हिन्दू धर्मं के वर्णित चार धामों में से एक जगन्नाथ पुरी के बारे में आपको विस्तार से बताएँगे. जगन्नाथ मंदिर उड़ीसा (Odisa) राज्य के एक स्थान पुरी में स्थित हैं. यह धाम भगवान जगन्नाथ (Bhagwan Jagannath) यानि भगवान श्रीकृष्ण को समर्पित हैं. पुरी स्थान पर होने के कारण पूरे क्षेत्र को जगन्नाथ पुरी कहा जाता हैं. जगन्नाथ भगवान कृष्ण का ही एक नाम हैं जो कि दो शब्द जगन और नाथ से मिलकर बना हैं जिसका अर्थ होता हैं जग का स्वामी.
जगन्नाथ उड़ीसा राज्य के समुद्री तट के नजदीक बसा हुआ हैं. इससे भुवनेश्वर कुछ ही दूरी पर हैं. इस मंदिर से, हर वर्ष मंदिर के मुख्य देवता भगवान जगन्नाथ, उनके बड़े भ्राता बलभद्र और भगिनी सुभद्रा के विशाल रथों की शोभा यात्रा निकाली जाती हैं. इस दिन भगवान मंदिर से निकलकर नगर का भ्रमण करते हैं. पुराणों में इसे धरती का वैकुंठ कहा गया है. यह भगवान विष्णु के चार धामों में से एक है. इसे श्रीक्षेत्र, श्रीपुरुषोत्तम क्षेत्र, शाक क्षेत्र, नीलांचल, नीलगिरि और श्री जगन्नाथ पुरी भी कहते हैं.
इस मंदिर का पहला प्रमाण सबसे पहले महाभारत के वनपर्व में मिलता हैं. जिसके अनुसार एक दिन मालवा के तेजस्वी राजा इंद्रदयुम्न के सपने में भगवान जगन्नाथ आये. सपने में भगवान जगन्नाथ इंद्रदयुम्न से कहते हैं कि “नीलांचल पर्वत की एक गुफा में मेरी एक मूर्ति है उसे नीलमाधव कहते हैं. तुम एक मंदिर बनवाकर उसमें मेरी यह मूर्ति स्थापित कर दो”. अगले ही दिन राजा ने अपने करीबी ब्राह्मण विद्यापति को सैनिकों के साथ नीलांचल पर्वत भेज दिया.
विद्यापति ने सुन रखा था कि सबर कबीले के लोग नीलमाधव की पूजा करते हैं और उन्होंने अपने देवता की इस मूर्ति को नीलांचल पर्वत की गुफा में छुपा रखा है. वह यह भी जानता था कि सबर कबीले का मुखिया विश्ववसु नीलमाधव का उपासक है उसी ने मूर्ति को गुफा में छुपा रखा है और वह आसानी से मूर्ति राजा को नहीं सौपेगा.
चतुर विद्यापति मुखिया की बेटी से विवाह कर लेते हैं. और अंतत वह अपनी पत्नी की सहायता से गुफा तक पहुँच जाते हैं और मूर्ति चुराकर राजा इंद्रदयुम्न को सौप देते हैं. जब विश्ववसु का यह पता चलता हैं कि उसके आराध्य देव की मूर्ति चोरी हो चुकी हैं तो वह बहुत दु:खी होता हैं. अपने परमभक्त को दुखी देख भगवान भी दुखी हो गए और मूर्ति के रूप में वापस गुफा में लौट आये लेकिन साथ ही राज इंद्रदयुम्न से वादा किया कि वो एक दिन उनके पास जरूर लौटेंगे बशर्ते कि वो एक दिन उनके लिए विशाल मंदिर बनवा दे.
कुछ वर्षो बाद राजा ने भगवान जगन्नाथ का विशाल मंदिर बनवा दिया और भगवान से मंदिर में विराजमान होने के लिए कहा. भगवान ने कहा कि तुम मेरी मूर्ति बनाने के लिए समुद्र में तैर रहा पेड़ का बड़ा टुकड़ा उठाकर लाओ, जो कि द्वारिका से समुद्र में तैरकर पुरी आ रहा है. राजा के सेवकों ने भी उस पेड़ के टुकड़े को तो ढूंढ लिया लेकिन सब लोग मिलकर भी उस पेड़ को नहीं उठा पाए. तब राजा को समझ आ गया कि इस समस्या में नीलमाधव के अनन्य भक्त सबर कबीले के मुखिया विश्ववसु की सहायता लेना पड़ेगी. सब उस वक्त हैरान रह गए, जब विश्ववसु अकेले भारी-भरकम लकड़ी को उठाकर मंदिर तक ले आए.
इसके बाद बारी आई लकड़ी से भगवान की मूर्ति गढ़ने की. लेकिन नगर के सभी कारीगरों की लाख कोशिशों के बाद भी लड़की को कोई तराश नहीं पाया. इसके बाद एक बूढ़े कारीगर के वेश में भगवान विश्वकर्मा प्रकट हुए और राजा के समक्ष आकर कहा वह मूर्ति बना तो सकते हैं लेकिन उनकी एक शर्त हैं उन्होंने अपनी शर्त रखी की 21 दिवस तक वह मूर्ति बनाने का कार्य करेंगे. मूर्ति बनाने के दौरान उनके समीप कोई भी नहीं होना चाहिए. राजा ने भी यह शर्त मान ली. इसके बाद बंद कमरे से लोगों को आरी, छैनी, हथौड़ी की आवाजें आती रहीं. इसी बीच राजा की पत्नी गुंडिचा भी बंद कमरे के निकट पहुँची लेकिन गुंडिचा को कोई भी आवाज नहीं सुनाई दी. गुंडिचा का यह आशंका हुई कि क्या कारीगर मर तो नहीं गया. रानी ने यह वृतांत राजा को सुनाया. अंदर से कोई आवाज सुनाई नहीं दे रही थी तो राजा को भी ऐसा ही लगा. सभी शर्तों और चेतावनियों को दरकिनार करते हुए राजा ने कमरे का दरवाजा खोलने का आदेश दिया.
जैसे ही कमरे का द्वार खोला गया वहाँ कोई मौजूद नहीं था. वहीँ से 3 अधूरी मूर्तियां मिली पड़ी मिलीं भगवान नीलमाधव और उनके भाई के छोटे-छोटे हाथ बने थे, लेकिन उनकी टांगें नहीं, जबकि सुभद्रा के हाथ-पांव बनाए ही नहीं गए थे. राजा समझ गए वह बुढा आदमी अब कभी नहीं आएगा. राजा ने भगवान की इच्छा मानकर इन्हीं अधूरी मूर्तियों को स्थापित कर दिया. तब से लेकर आज तक तीनों भाई-बहन इसी रूप में जगन्नाथ मंदिर में विराजमान हैं.
मंदिर का पुरात्विक इतिहास (Jagannath Temple History)
इस मंदिर का प्रथम बार जीर्णोद्धार 10 सदी में कलिंग के गंग साम्राज्य के राजा अनंतवर्मन चोडगंग देव ने करवाया था. अन्वेषित ताम्र पत्रों से ज्ञात हुआ कि मंदिर के जगमोहन और विमान भाग का निर्माण राजा अनंतवर्मन चोडगंग देव के शासनकाल के दौरान ही हुआ. उनके बाद अनंग भीम देव ने इस मंदिर को वह स्वरुप दिया जो कि आज हैं.
मंदिर में 400 सालों लग नियंतर पूजा चलती रही लेकिन साल 1558 में अफगान जनरल काला पहाड़ ने उड़ीसा पर हमला कर उस पर कब्ज़ा कर लिया. इस दौरान मंदिर को नुकसान भी पहुचाया गया और पूजा भी बंद करवा दी गयी. इस दौरान मूर्तियों को आक्रमणकारियों से बचाने के लिए इसे चिलिका झील मे स्थित एक द्वीप मे रखा गया. रामचंद्र देब द्वारा राज्य आजाद कराये जाने के बाद मंदिर में पुनः मूर्तियों की स्थापना की गयी.
जगन्नाथ पुरी का यह मंदिर 3 बार टूट चूका हैं और तीनों बार इसका जीर्णोद्धार करके मूर्तियों की पुनः स्थापना करायी गयी. इस मंदिर के आसपास कुल 30 छोटे-मोटे मंदिर स्थापित हैं.
इसे भी पढ़े :जानिए रणकपुर जैन मंदिर के बारे में विस्तार से
मंदिर से जुडी धार्मिक कहानियां (Lord Jagannath Story)
जगन्नाथपुरी से बहुत सी कहानियां प्रचलित हैं. लेकिन सबसे ज्यादा प्रचलित कहानी यह हैं कि एक बार माता यशोदा, देवकी, सुभद्रा और सभी रानियाँ द्वारिका से वृन्दावन आई. द्वारिका आने के पश्चात सभी रानियाँ और सुभद्रा भगवान श्रीकृष्ण की बाल लीलाओं को सुनाने का आग्रह करने लगी. माता यशोदा ने सुभद्रा को यह आदेश दिया कि जब तक वह कृष्ण की बाल लीलाओं को सुनाती रहेगी तब तक तुम द्वार का पहरा दोगी ताकि कृष्ण और बलराम भीतर न आ सके. माता यशोदा ने कृष्ण की लीलाओं की गाथा आरंभ की और जैसे-जैसे वो बोलती चली गईं सब उनकी बातों में मग्न होते गए. सुभद्रा भी द्वार का पहरा भूलकर कहानियां सुनने लग गई.
तभी अचानक कक्ष में कृष्ण और बलराम आ गए. मन्त्रमुग्ध सुभद्रा का ध्यान दोनों भाइयों पर नहीं गया. कृष्ण और बलराम भी कथाये सुनने लग गए. जैसे जैसे वह कहानी सुनते गए उनकी आँखें आश्चर्य के कारण और बड़ी होती चली गयी. तभी नाटकीय ढंग से नारदजी आ गए. नारद जी सबके हाव-भाव देखने लगे ही थे कि सबको अहसास हुआ कि कोई आ गया है. इस वजह से कृष्ण लीला का पाठ यहीं रुक गया. नारद जी ने कृष्ण जी के उस मन को मोह लेने वाले अवतार को देखकर कहा कि “वाह प्रभु, आप कितने सुन्दर लग रहे हैं. आप इस रूप में अवतार कब लेंगे?” उस वक्त कृष्ण जी ने कहा कि वह कलियुग में ऐसा अवतार लेगें.
कृष्ण द्वारा किये गए वादे के अनुसार भगवान राजा इंद्रदयुम्न के सपने में आये और मंदिर बनाने का आदेश दिया. उन्होंने राजा से कहा कि जिस प्रकार भगवान ने सपने में आकर इस विग्रह को बनाने की बात कही ठीक उसी प्रकार इसे अधूरा रखने के लिए भी द्वार खुलवा लिया. राजा ने उन अधूरी मूर्तियों को ही मंदिर में स्थापित करवा दिया. यही कारण है कि जगन्नाथ पुरी के मंदिर में कोई पत्थर या फिर अन्य धातु की मूर्ति नहीं बल्कि पेड़ के तने को इस्तेमाल करके बनाई गई मूर्ति की पूजा की जाती है.
जगन्नाथ मंदिर से जुडी रोचक बाते (Interesting Facts About Jagannath Temple)
- जगन्नाथ पुरी का यह मंदिर अपने कमाल के स्थापत्यकला के कारण दुनियाभर में मशहूर हैं. इस मंदिर से जुडी कई विचित्र बाते हैं जो अन्य किसी भी मंदिरों में नही देखने को मिलेगी. इस भव्य मंदिर को देखने के लिए लोग दूर दूर से यहाँ दर्शन करने के लिए आते हैं.
- मंदिर के ऊपर बंधी पताकाएं हमेशा विपरीत दिशा में ही लहराती हैं.
- पुरी में किसी भी स्थान पर खड़े होकर आप मंदिर के ऊपर लगे सुदर्शन चक्र को देख सकते हो. इसके अलावा इस चक्र की यह खासियत हैं किसी भी दिशा से देखने पर यह सदैव सीधा ही दिखाई देता हैं.
- मंदिर के ऊपर किसी भी पक्षी और जहाज को उडाता नहीं देखा सकता है.
- गुबंद इस प्रकार बनाया गया हैं कि दिन होने के बावजूद इसकी छाया दिखाई नहीं देती.
- सामान्य दिनों के समय हवा समुद्र से जमीन की तरफ आती है और शाम के दौरान इसके विपरीत, लेकिन पुरी में इसका उल्टा होता है.
- इस मंदिर में दुनिया का सबसे बड़ा रसोईघर हैं (puri jagannath temple kitchen) जिसका उपयोग प्रसाद बनाने के लिए किया जाता हैं. प्रसाद एक साथ 7 बड़े मिटटी के बर्तनों एक के ऊपर एक रखकर बनाया जाता हैं. ईंधन के रूप में यहाँ लकड़ी का इस्तेमाल किया जाता हैं. इस प्रक्रिया में शीर्ष बर्तन में सामग्री पहले पकती है फिर क्रमश: नीचे की तरफ एक के बाद एक पकती जाती है.
- मंदिर में सिंहद्वार से प्रवेश करते ही सागर द्वारा निर्मित किसी भी ध्वनि को नहीं सुन सकते. इसे शाम के समय और साफ़ तरीकें से सुना जा सकता हैं.
- मंदिर परिसर में प्रसाद बनाने के लिए कुल 500 रसोइए एवं उनके 300 सहायक-सहयोगी एकसाथ काम करते हैं.
जगन्नाथ पुरी की समस्या (Jagannath Puri Problems)
- जगन्नाथ पुरी में भी किसी हिन्दू मंदिर की तरह पंडों का वर्चस्व हैं. लेकिन जगन्नाथपुरी में तो यह कई गुना ज्यादा हैं. मंदिर परिसर में जाने से पूर्व ही पंडे सैलानियों और भक्तों को घेर कर खड़े हो जाते हैं. पंडे किसी भी भक्त को धनपशु की तरह समझ रहे हैं. कदम कदम पर पंडे किसी न किसी पूजा के पैसे लेते रहते हैं. पुरी में मुख्य मंदिर के अलावा 30 अतिरिक्त छोटे मंदिर हैं जहाँ पर प्रसाद के अलावा जबरदस्ती पैसा चडाने की मांग करते हैं. इस मंदिर परिसर में तुलसी के पत्ते से लेकर चरणामृत के लिए दर्शनाथियों से पैसा वसूला जाता हैं. अन्य मंदिरों की तरह इस मंदिर में प्रसाद मिलता नहीं बल्कि पैसे देकर खरीदना पड़ता हैं. इसके अलावा हर प्रसाद के अलग अलग भाव चुकाने पड़ते हैं. जिस दिन मंदिर में छप्पन भोग का प्रसाद चढ़ाया उस दिन आपको तो किसी आम इंसान को प्रसाद मिल जाये यह तो संभव ही नहीं हैं. प्रसाद चढाते से दुकानों में बिक्री के लिए भेज दिया जाता हैं. इस बात से आप समझ सकते हैं कि मंदिर परिसर में आपको क्या दृश देखने को मिलेगा.
- इस मंदिर में ध्वज लगाने और उतरने का एकाधिकार एक ही परिवार के पास हैं उनके ही परिवार के लोग मंदिर की प्राचीर पर चढ़ते हैं और ध्वज लगाने और उतारने का काम करते हैं. जैसे ही शाम को मंदिर का ध्वज बदला जाता हैं बाजारों में उतारे गए ध्वजों की बिक्री शुरू हो जाती हैं. ऐसा आपने देश के अन्य किसी हिन्दू मंदिर में होते नहीं देखा होगा.
- किसी भी धार्मिक स्थल की तरह इस क्षेत्र में भी गन्दगी का साम्राज्य हैं. चार प्रमुख धामों में से एक यह स्थल सबसे ज्यादा दूषित हैं. इस गन्दगी का सबसे बड़ा कारण मंदिर के पंडे ही हैं जो कि धार्मिक आस्था के नाम पर दर्शनाथियों से तरह तरह की वस्तुएं रखीद्वाते हैं और फिर पूजा स्थल पर ही छोड़ जाते हैं. इसके अलावा मंदिर में हर जगह पंडों द्वारा थूकी गई पिक के निशान देखने को मिल जाते हैं. निगम द्वारा सफाई के तौर पर चुना लेप दिया जाता हैं लेकिन उस पर भी पंडों की कृपा हो जाती हैं.
- इस धार्मिक स्थल पर हिन्दुओं के अलावा किसी भी धर्म के व्यक्ति का जाना मना हैं. ऐसा रिवाज किसने और क्यों बनाया हैं इसके बारे में भी किसी को जानकारी नहीं हैं.
परिवहन (Puri Transport)
हवाईमार्ग
पुरी में हवाईअड्डा नहीं हैं इसके सबसे निकट भुवनेश्वर एअरपोर्ट हैं. जिससे इसकी दूरी लगभग 53 किलोमीटर हैं. एक अन्य हवाईअड्डा विशाखापत्तनम में हैं जिससे इसकी दूरी लगभग 372 किलोमीटर हैं.
ट्रेनमार्ग
ट्रेन द्वारा पुरी तक आसानी से पहुँचा जा सकता हैं मंदिर की रेलवे स्टेशन की दूरी 6 किलोमीटर हैं.
सड़क मार्ग
पुरी से हर बड़ा शहर सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ हैं. यहाँ पर 24 घंटे बस सुविधा उपलब्ध हैं.
जगन्नाथ पुरी मंदिराबाबत काही रंजक गोष्टी.. जाणून होईल आश्चर्य
ओडिशामध्ये असलेल्या पुरीच्या जगन्नाथ मंदिराला दुरवरुन पर्यटक भेट देतात. जगन्नाथ पुरी यांचे वर्णन पृथ्वीचे स्वर्ग आहे. पुरीमध्ये भगवान विष्णूंनी पुरुषोत्तम नीलमाधव म्हणून अवतार घेतला होता. चार- धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक असल्यामुळे मंदिराला हिंदू भाविकांसाठी खूप महत्त्व आहे. वर्ष १०७८ मध्ये हजारो वर्षांपूर्वी तयार केलेली एक शक्तिशाली ऐतिहासिक रचना म्हणून या मंदिरास ओळखले जाते. भगवान जगन्नाथचा आशीर्वाद घेण्यासाठी आणि जगन्नाथ पुरी मंदिर दर्शनाचा लाभ घेण्यासाठी लाखो लोक दरवर्षी ओडिशाला भेट देतात. पण येथील काही रंजक गोष्टी आहेत; ज्या माहिती झाल्‍यानंतर आश्चर्य वाटेल.
ध्वज फडकतो उलट दिशेने
जगन्नाथ मंदिराच्या शिखरावर ध्वज नेहमीच वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फडकत
असतो. जगन्नाथ मंदिराच्या शिखरावर असणारा ध्वज या शिकवणुकीला अपूर्व अपवाद
आहे. हा विशिष्ट ध्वज कोणत्याही वैज्ञानिक पार्श्वभूमीशिवाय पवन कोर्सच्या
उलट दिशेने उडतो. आजपर्यंत त्याचे वैज्ञानिक कारण शोधले गेले नाही; परंतु
हे आश्चर्य करण्यापेक्षा कमी नाही.
ध्वज दररोज बदलतो
दररोज एक याजक मंदिराच्या घुमटाच्या वरचा ध्वज बदलण्यासाठी ४५ मजल्यांच्या
इमारतीच्या उंचीसह मंदिराच्या भिंतींवर चढतो. खरं तर हे जरा कठीणच आहे,
परंतु मंदिर बांधल्यापासून हे विधी सतत चालू आहे. कोणत्याही प्रक्रियेस
कोणत्याही संरक्षणात्मक गीयरशिवाय उघड्या हातांनी दररोज पुनरावृत्ती केली
जाते. असा विश्वास आहे की जर दिनदर्शिकेतील एका दिवसासाठीही हा विधी
वगळण्यात आला, तर मंदिर १८ वर्षांसाठी बंद राहील.
सुदर्शन चक्रांचे रहस्य
मंदिराच्या शिखरावर सुदर्शन चक्रच्या रूपात दोन रहस्ये आहेत. पहिली विषमता
त्या शतकाच्या मानवी ताकदीसह कोणतीही यंत्रसामग्री न घेता, कठोर धातूचे वजन
सुमारे एक टन कसे होते या सिद्धांताभोवती फिरते. दुसरा एक चक्र संबंधित
वास्तु तंत्राचा आहे. आपण प्रत्येक दिशेने पाहता, चक्र त्याच स्वरूपासह
दिसतो. जणू प्रत्येक दिशेने एकसारखे दिसण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. आपण
ज्या दिशेने हे चक्र पहाण्याचा प्रयत्न कराल, आपण आपल्यासमोर तो दिसेल.
पक्षी उडत नाहीत
आम्ही पक्षी आपल्या डोक्यावर नेहमी विश्रांती घेत आणि उडताना पाहतो. परंतु,
या विशिष्ट क्षेत्राला पक्ष्यांनी मनाई केली आहे. मंदिराच्या घुमटाच्या वर
एकही पक्षी नाही, अगदी विमानदेखील मंदिराच्या भोवती फिरत नाही.
जगन्नाथ पुरी किचन
हिंदू पौराणिक कथांमध्ये अन्न वाया घालवणे हे एक वाईट लक्षण मानले जाते.
मंदिराचा खलाशी या गोष्टीचा अवलंब करतात. दररोज मंदिरात येणाऱ्या लोकांची
संख्या दोन हजार ते दोन लाखादरम्यान असते. चमत्कारीपणे दररोज तयार केलेला
प्रसाद महाप्रसाद असे म्हणतात. जर या प्रभावी व्यवस्थापनाला ईश्वर म्हणतात
तर ते चुकीचे ठरणार नाही. इतकेच नाही तर मंदिराच्या स्वयंपाकघरात प्रसाद
शिजवण्यासाठी सात भांडी एकमेकांच्या वर ठेवल्या जातात आणि हा प्रसाद
मातीच्या भांड्यात लाकडावर शिजविला जातो. अशाप्रकारे वैज्ञानिकदृष्ट्या
सर्वात खालच्या भांड्याचे अन्न प्रथम शिजवले पाहिजे, तर जगन्नाथ पुरीमध्ये,
सर्वात वरच्या भागाचे अन्न, उलट, आधी शिजवले जाते.
शांत पाणी
जेव्हा तुम्ही सिंघाच्या प्रवेशद्वारापासून मंदिराच्या आत पहिले पाऊल उचलता
तेव्हा समुद्राच्या लाटांमुळे सुनावणी पूर्णपणे गमावली. संध्याकाळी ही
घटना अधिक प्रख्यात आहे. पुन्हा, कोणतेही वैज्ञानिक स्पष्टीकरण या
वास्तविकतेत भर घालत नाही. मंदिर सोडल्यावर आवाज परत येतो. स्थानिक
आख्यायिकेनुसार मंदिरातील प्रवेशद्वारांत शांती मिळावी अशी दोन राजांची
बहीण सुभद्रा मेची इच्छा होती. म्हणूनच त्याची इच्छा पूर्ण झाली जी आजही
अबाधित आहे.
घड्याळाच्या दिशेने
दिवसा पृथ्वीच्या वेळी वारा समुद्रातून कोठून आला आणि संध्याकाळी. परंतु,
पुरीमध्ये, विरोधाभास विरोध करण्याचा आणि वारामधील अगदी अचूक उलट दिशेने कल
आहे. दिवसाच्या वेळी, वारा जमिनीपासून समुद्राच्या दिशेने वाहतो आणि
संध्याकाळी हवेचा प्रवाह उलट असतो. जगन्नाथ पुरीचे हे मंदिर अनेक
आश्चर्यचकित आणि भक्ती आणि भक्तीने श्रद्धेने भरलेले आहे आणि खरोखरच
भक्तीच्या भावनेने लीन होण्यासाठी आपण एकदा तरी या ठिकाणी भेट दिली पाहिजे.
गन्नाथ पुरी मंदिराची माहिती जगन्नाथ मंदिर हे भारतातील प्राचीन आणि ऐतिहासिक मंदिर आहे. हे मंदिर हिंदू धर्माच्या चार धामांपैकी एक आहे. जगन्नाथ मंदिर त्याच्या भव्यते साठी आणि रहस्यमय कथा साठी प्रसिद्ध आहे. इथे भगवान विष्णू यांची पूजा केली जाते. आजच्या ब्लॉग मध्ये आपण याच मंदिरा बद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत. पुरी येथील श्री जगन्नाथ मंदिर हे हिंदु धार्मिक स्थळ आहे. येथे भगवान जगन्नाथ म्हणजेच भगवान श्रीकृष्ण यांची पूजा केली जाते. हे मंदिर भारताच्या ओडिशा राज्यातील पुरी या शहरात स्थित आहे.
jagannath temple information in marathi
| जगन्नाथ मंदिर | माहिती |
| मंदिराचे नाव | जगन्नाथ मंदिर |
| उत्सव, यात्रा | रथयात्रा उत्सव |
| मंदिर कोठे आहे | जगन्नाथ पुरी हे स्थळ भारतातील ओडिसा राज्यांमध्ये स्थित आहे. |
| मंदिर स्थापना | कारकिर्दीत (१०७८ ते ११४८) मंदिराचे जगमोहन आणि विमान भाग बांधले गेले. |
| मंदिर कोणी बांधले | कलिंग राजा अनंतवर्मन चोडगंगा देव |
| पाहाण्यासारखी ठिकाणे | लोकनाथ मंदिर, चक्रतीर्था मंदिर, सिद्ध महावीर मंदिर, पंचतीर्थ मंदिर, नरेंद्र टँक पुरी, कोणार्क सूर्य मंदिर, बाल गई बीच, पुरी बीच, गोल्डन बीच, स्वर्गद्वार बीच, चंद्रभागा बीच, अस्तरांगा बीच, इत्यादी. |
मंदिर वास्तुकला:
मंदिराच क्षेत्रफळ विशाल आहे. सुमारे ४००,००० चौरस फूट पर्यंत पसरलेलं आहे. म़दिरा सभोवती चौकार भिंती आहेत. हे मंदिर भारताच भव्य स्मारकांपैकी एक आहे. कलिंग शैलीतील मंदिराच्या आर्किटेक्चर आणि हस्तकला यांचा आश्चर्यकारक वापर करून हे मंदिर उभारले गेले आहे. मुख्य मंदिर वक्र रेखीय आहे ज्याचा शीर्षस्थानी विष्णूंचे श्री सुदर्शन चक्र सुशोभित केलेले आहेत. त्याला नीलचक्र असेही म्हणतात. हे अष्टधातु ने बनवलेले आहेत,आणि अतीशय पवित्र मानले जातात. मंदिराची मुख्य रचना २१४ फूट म्हणजेच ६५ मीटर उंच दगडी व्यासपीठावर बांधली गेली आहे.
- नक्की वाचा: बद्रीनाथ मंदिर माहिती
मुख्य दैवतांची मूर्ती आतमध्ये गर्भगृहात स्थापित केल्या गेल्या आहेत. आजूबाजूच्या इतर भागांपेक्षा हा भाग अधिक प्रभावी आहे. मंदिरांची पिरामिड आकार छप्पर आणि त्यालगतचे मंडप अटा्लीकारुपी असून उंच आहेत. मुख्य इमारत २० फूट उंचीची आहे. तर दुसरी इमारत मंदिराला जोडलेली आहे. जगन्नाथ मंदिरातील मुख्य आकर्षण म्हणजे स्वयंपाकघर हे स्वयंपाकघर भारतातील सर्वात मोठं स्वयंपाकघर म्हणून देखील ओळखल जात.
या स्वयंपाक घरात ५०० स्वयंपाकी आणि त्यांचे ३०० सहाय्यक परमेश्वराला अर्पण केले जाणारे महाप्रसाद तयार करायचं काम करतात. मुख्य प्रवेशद्वार समोरुन एक भव्य सोळा बाजू असलेला अखंड स्तंभ उभा आहे. ह्या प्रवेशद्वाराच रक्षण दोन सिंहांनी केले आहे.
मंदिराचा इतिहास:
गंगा वंशाच्या नुकत्याच सापडलेल्या ताम्रपत्रांवरून हे कळते की सध्याच्या मंदिराचे बांधकाम कलिंग राजा अनंतवर्मन चोडगंगा देव यांनी सुरू केले होते. त्याच्या कारकिर्दीत (१०७८ ते ११४८) मंदिराचे जगमोहन आणि विमान भाग बांधले गेले. त्यानंतर १९९७ मध्ये ओडिसा शासक अनंगा भिमा देव यांनी या मंदिराला सध्याचे स्वरूप दिले.
- नक्की वाचा: भीमाशंकर मंदिर माहिती
जगन्नाथ अर्चना मंदिरात १५५८ पर्यंत सुरू राहिली. याच वर्षी अफगाणिस्तानच्या जनरल काला पाहाडने ओडिशा वर हल्ला केला आणि मूर्ती आणि मंदिराचे काही भाग नष्ट केले. पूजा बंद केली आणि चिलिका तलावातील एका बेटावर देवतांना गुप्तपणे ठेवण्यात आले. नंतर रामचंद्र देब यांनी खुजडा येथे स्वतंत्र राज्य स्थापन केल्यानंतर मंदिर व त्यातील मूर्ती पुनर्रचित केल्या.
मंदिराची वैशिष्ट्ये:
पुरी येथील श्री जगन्नाथ मंदिर हे हिंदु धार्मिक स्थळ आहे. येथे भगवान जगन्नाथ म्हणजेच भगवान श्रीकृष्ण यांची पूजा केली जाते. हे मंदिर भारताच्या ओडिशा राज्यातील पुरी या शहरात स्थित आहे. जगन्नाथ शब्दाचा अर्थ आहे जगाचे स्वामी म्हणूनच या नगरीला जगन्नाथ पुरी किंवा पुरी बोललं जातं. हे मंदिर हिंदू धर्माच्या चार धामांपैकी एक आहे. हे मंदिर वैष्णव संप्रदायाचे मंदिर आहे जे भगवान विष्णू यांचा अवतार श्रीकृष्ण यांना समर्पित आहे. ह्या मंदिरामध्ये प्रत्येक वर्षी एक रथ यात्रा निघते. हा उत्सव अतिशय प्रसिद्ध असा आहे.
या मंदिरांमध्ये तीन मुख्य देवता आहेत भगवान जगन्नाथ त्यांचे मोठे भाऊ बलभद्र व त्यांची बहीण सुभद्रा. आणि ह्या तीन देवांच्या मुर्त्या वेगवेगळ्या भव्य आणि सुंदर रथांमध्ये विराजमान आहेत. या आधी श्री जगन्नाथ पुरी यांची निल माघव या नावाने पूजा केली जात होती. जे भिल सरदार विश्वासू यांचे आराध्यदैवत होते. आज पासून साधारण हजार वर्षांपूर्वी भिल सरदार विश्वासू निल पर्वताच्या गुहेमध्ये यांची पूजा करायचे.
मंदिराचे रहस्य:
एका पुरानिककथे नुसार असं म्हटलं जातं जेव्हा जगन्नाथ मंदिराची स्थापना झाली तेव्हा प्रत्येक भक्तांची देवाचं दर्शन घेण्याची इच्छा होती. असचं समुद्र देखील एक भगवान जगन्नाथ यांचा भक्त होता. त्यामुळे समुद्राने जगन्नाथ मंदिराला तीन चार वेळा भेट दिली आणि त्यामुळे मंदिराचा नुकसान व्हायचं. म्हणूनच एकदा भगवान जगन्नाथ यांनी भक्त हनुमान यांना समुद्रावर लक्ष ठेवायला पाठवलं.
- नक्की वाचा: घृष्णेश्वर मंदिर माहिती
तेव्हा हनुमान यांनी समुद्राला बेडींनी बांधून ठेवलं तेव्हा समुद्राने हनुमानाला विचारलं तुम्ही पण तर त्यांचे भक्त आहात तुम्हाला नाही होत का इच्छा त्यांनच दर्शन करण्याची. तेव्हा हनुमान यांनी भगवान जगन्नाथ यांना भेट देण्याचं ठरवलं तेव्हा हनुमान यांच्या सोबत समुद्र देखील भेट देण्यासाठी आले. हे दोघं बेडीने बांधले असल्यामुळे हनुमान जेव्हा जेव्हा भगवान जगन्नाथ यांनाच दर्शनासाठी यायचे तेव्हा तेव्हा समुद्र सुद्धा त्यांच्या सोबत जायचा.
यामुळे मंदिराचे नेहमीच नुकसान व्हायचं त्याचमुळे भगवान जगन्नाथ यांनी हनुमान आणि समुद्र दोघांना स्वर्ण बेडीने बांधून ठेवलं आणि हेच कारण आहे ज्यामुळे जगन्नाथ पुरी येथील समुद्र नेहमी शांत असतो.
उत्सव, यात्रा:
मंदिरात दैनिक पूजा-अर्चना होतेच. त्यासोबतच इथे अनेक वार्षिक उत्सवही आयोजित केले जातात. ज्यामध्ये हजारो भाविक भाग घेतात. त्यातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव म्हणजे रथयात्रा उत्सव. हा उत्सव आषाढ शुक्ल पक्षाच्या दुसऱ्या दिवशी येतो त्यानुसार जून किंवा जुलै महिन्यात आयोजित केला जातो. या उत्सवात तीन्ही मूर्ती अतिशय भव्य आणि सुंदर प्रकारे सजवून रथांमध्ये विराजमान होतात. आणि त्यांची यात्रा निघते. ही यात्रा जवळपास पाच किलोमीटर लांबीची असते. ही यात्रा बघण्यासाठी भाविक प्रचंड संख्येने मंदिरात गर्दी करतात. असं म्हणतात जे भाविक या यात्रेमध्ये मन मनपूर्वक सामील होतात त्यांना मोक्षप्राप्ती होते.
जगन्नाथ पुरी मंदिर फोटो:
jagannath temple information in marathi
मंदिर कोठे आहे? कसे जायचे?:
जगन्नाथ पुरी हे स्थळ भारतातील ओडिसा राज्यांमध्ये स्थित आहे. ओडिसा राज्याची राजधानी भुवनेश्वर हे हवाई रेल्वे आणि रोड मार्गे द्वारा सगळ्या मुख्य शहरांशी जोडले गेले आहे. त्यामुळे हवाईमार्गे जर मंदिराला भेट द्यायची असेल तर भुनेश्वर हे जवळचे विमानतळ आहे इथून जगन्नाथ पुरीच अंतर फक्त साठ किलोमीटर आहे. भुनेश्वरला पोहोचण्यासाठी भारतातील सर्व प्रमुख शहरांमधून मुंबई, बंगळूर, चेन्नई, दिल्ली, कोलकत्ता, नागपूर, हैदराबाद, रायपूर, वाराणसी अशा प्रमुख शहरातून विमानसेवा उपलब्ध आहेत.
- नक्की वाचा: बृहदेश्वर मंदिर माहिती
याच प्रकारे रेल्वे मार्ग देखील सर्व प्रमुख शहरांशी जोडले गेले आहेत. आणि भुवनेश्वर हेच जवळच रेल्वे स्टेशन आहे. त्यामुळे इथून जगन्नाथ मंदिरापर्यंत तुम्ही पुढे जाऊ शकता. भुवनेश्वर हे राष्ट्रीय महामार्गावर येतं म्हणूनच ते चेन्नई व कोलकाता अशा दोन महानगरांशी जोडलं गेलं आहे. भुवनेश्वर कडून मंदिराकडे जाण्यासाठी नियमित बससेवा देखील सुरू असतात.
मंदिर कोणी बनवले आहे:
जगन्नाथ पुरी या भव्य आणि ऐतिहासिक मंदिराचे निर्माण गंगा राजवटीतील राजा अनंतवर्मन चोडगंगा देव यांनी इ.स. ११७४ मध्ये केले त्यानंतर १९९७ मध्ये ओडीसा शासक अनंग भीम देव यांनी केले.
पाहण्यासारखी ठिकाणे :
ओडिसा राज्यातील पुरी हे ऐतिहासिक वारसा लाभलेल एक शहर आहे. जिथे सगळीच पर्यटन स्थळे अतिशय सुंदर आहेत अशीच काही स्थळे म्हणजे लोकनाथ मंदिर, चक्रतीर्था मंदिर, सिद्ध महावीर मंदिर, पंचतीर्थ मंदिर, नरेंद्र टँक पुरी, कोणार्क सूर्य मंदिर, बाल गई बीच, पुरी बीच, गोल्डन बीच, स्वर्गद्वार बीच, चंद्रभागा बीच, अस्तरांगा बीच, इत्यादी.
जगन्नाथ मंदिर रहस्या कथा:
चारण परंपरेमध्ये असं म्हटलं जातं की इथे भगवान द्वारकाधीश यांचे जळलेले मृतदेह पुरीच्या समुद्र किनार्‍यावर आले होते. अग्नि दिल्यावर समुद्राला तुफान आलं आणि त्यामुळे तिन्ही देह अर्ध जळलेल्या स्वरूपात किनार्‍यावर आले त्याच्यानंतर पुरीच्या राजाने ह्या देहांना वेगवेगळा रथामध्ये ठेवलं (कारण जर ते जिवंत असते तर एकाच रथामध्ये ठेवण्यात आला असत) त्यानंतर संपूर्ण शहरातील लोकांनी रथाला खेचायला सुरवात केली आणि शेवटी मृतदेहा सोबत वाहत आलेल्या लाकडाची एक पेटी बनवली आणि ती पृथ्वीला समर्पित केली.
खूपच कमी लोक आहेत ज्यांना ही खरी गोष्ट माहीत आहे जास्त करून तर लोकांना असं वाटतं की स्वतः खुद्द देव इथे जिवंत स्वरूपात विराजमान झाले होते. याचा उल्लेख चरण जगदंबा सोनल यांच्या गुरुपूजन डोलला दान बापूंच्या हस्तरेखेतही आहे.
पुरी माहिती मराठी मध्ये:
जगन्नाथ पुरी हे हिंदू धर्माचे प्रार्थना स्थळ आहे. जगन्नाथ पुरी याचं वर्णन पृथ्वीवरील स्वर्ग असा केला जातो. इथे भगवान विष्णूंनी पुरुषोत्तम नीलमाधव या रूपात अवतार घेतला होता. हे स्थळ हिंदू धर्मियांसाठी श्रद्धेच आणि भावनेचं स्थळ आहे. ह्या स्थळाला ऐतिहासिक वारसा लाभला असल्यामुळें भारतातील प्राचीन परंपरा आणि संस्कृती मध्ये हे स्थळ खूप महत्त्वाचे आहे.
जगन्नाथ रथयात्रेची माहिती:
जगन्नाथ पुरी हे ओडिसा मधील एक श्रीकृष्णाच मंदिर आहे. त्याच्यामध्ये श्री कृष्णाच जगन्नाथ ह्या अवताराची पूजा केली जाते. या मंदिरामध्ये भरणारी रथयात्रा भाविकांना आकर्षित करते. या रथयात्रेत भगवान जगन्नाथ यांचा मोठा भाऊ बालभद्र आणि त्यांची बहीण सुभद्रा या तिघांची अशी मोठी भव्य रथयात्रा निघते. या यात्रेमध्ये भगवान जगन्नाथ यांचा रथ सगळ्यात पाटी असतो.
त्याच्यानंतर बहिण सुभद्रा यांचा रथ मध्ये असतो आणि भाऊ बलभद्र यांचा सर्वात पुढे असतो. बालभद्र यांच्या रथाला तालध्वज असे म्हटले जाते. सुभद्रेचा रथ दर्पदलंन म्हणून ओळखला जातो. भगवान जगन्नाथ यांचा रथ नंदीघोष किंवा गरुडध्वज म्हणून ओळखला जातो. असे म्हणतात या यात्रेमध्ये सहभागी होणार्या भाविकांना मोक्षप्राप्ती मिळते. या रथामध्ये जगन्नाथ यांचा रथ सोळा चाकी असलेल्या लाकडी रथ आहे. हा रथ ३५ फूट लांब, ३५ फूट रुंद आणि ४५ फूट उंचीचा आहे. बाकीचे दोन रथ तसे आकारमानाने थोडे लहान आहेत.
वरील सर्व गोष्टी पाहून आपणास अंदाज लागला असेलच कि हा जगन्नाथ पुरी मंदिर माहिती jagannath temple information in marathi language हे मंदिर कुठे आहे? ह्याचे वैशिष्ट्य, त्याचे सौंदर्य, याचा इतिहास, मंदिरातील रहस्य, मंदिरात घडणारे उत्सव, जत्रा याची थोडक्यात माहिती दिली आहे. jagannath temple information in marathi wikipedia हा लेख आपल्याला आवडल्यास आपल्या मित्र परिवारासोबत फेसबुक ओट्सअप्प सारख्या विविध सोशियल मेडिया वरून माहिती पोहचवा. तसेच information about jagannath temple in marathi हा लेख कसा वाटला व अजून काही जगन्नाथ पुरी मंदिर माहिती विषयी राहिले असेल तर आपण comments द्वारे कळवू शकता धन्यवाद.
आणि म्हणून जगन्नाथ पुरी मंदिरातील मूर्ती आजही अपूर्ण अवस्थेत आहेत...
ओरिसा मधील जगन्नाथ पुरी या मंदिरातील मुर्ती अपूर्ण अवस्थेत का आहेत ? हा कित्येक लोकांना पडणारा प्रश्न आहे. दरवर्षी जगन्नाथ पुरीची यात्रा ही लाखो लोक दूरदर्शनवरून बघत असतात. कित्येक लोक सुट्ट्यांमध्ये ओरिसा फिरून देखील येतात. पण, आपल्या या ऐतिहासिक मंदिराची ही माहिती विचारण्यात, इतरांना ती माहिती सांगण्यात खूप कमी जणांना रस असतो.
जगन्नाथ पुरी येथे प्राचीन काळात घडलेल्या काही घटनांमुळे या मूर्ती अर्धवट अवस्थेत आहेत ? याची एक कथा प्रचलित आहे. काय आहे ही कथा? काय आहे या मंदिराच्या अपूर्ण अवस्थेचं कारण ? कुतूहल म्हणून जाणून घेऊयात.
—
आमचं युट्यूब चॅनल आणि त्यावरचे व्हिडिओज बघण्यासाठी चॅनलला फॉलो करा :
—
हिंदू धर्मातील बऱ्याच प्रथा, जागा, मंदिरांची माहिती ही आजवर आपल्याला अर्धवट मिळत आलेली आहे. काही वर्षांपासून लोकांमध्ये हिंदू धर्माविषयी निर्माण झालेल्या जागरूकतेमुळे ही माहिती आता लोकांपर्यंत पोहोचत आहे आणि त्यामुळे आजच्या पिढीला प्रत्येक गोष्टीमागे असलेलं शास्त्र, लॉजिक कळत आहेत.
सृष्टीचे पालनकर्ता भगवान विष्णू यांच्या एका अवतारात त्यांनी जगन्नाथ यांचं रूप धारण केलं होतं, तेव्हा त्यांना बलभद्र नावाचा भाऊ आणि सुभद्रा नावाची बहीण होती. जगन्नाथ पुरीची यात्रा ही तीन भावांची असते. देव जगन्नाथ म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण यांचं प्रतीक आहे हे अशी देखील मान्यता आहे.
दरवर्षी जून महिन्यात ही रथ यात्रा निघत असते. मराठी महिन्यांप्रमाणे आषाढ महिन्याच्या अखेरीस या रथयात्रेत सहभागी होण्यासाठी जगभरातून लोक सहभागी होत असतात. जगन्नाथाच्या यात्रेत कडुनिंबाच्या झाडाच्या लाकडाने तयार करण्यात आलेले एकूण तीन रथ असतात.
मागील दोन वर्षांपासून या यात्रेत केवळ मर्यादित लोकांना सहभागी होण्याची परवानगी ओरिसा प्रशासनाकडून मिळत आहे.
कथा काय आहे ?
सत्य युगात इंद्रद्युम्न नावाचा एक राजा होता. हा राजा भगवान विष्णूंचा परम भक्त होता. आपल्या आराध्य दैवताचं एक मंदिर बांधावं अशी त्याची इच्छा होती.
भगवान विष्णूंच्या मूर्तीचा आकार कसा असावा? याचं ज्ञान राजाकडे नव्हतं. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी त्याने ब्रह्माची उपासना केली. काही काळ भक्ताची परीक्षा घेऊन देव प्रसन्न झाले. पण, त्यांच्याकडे या प्रश्नाचं उत्तर नव्हतं.
ब्रह्माजींनी इंद्रद्युम्न राजाला भगवान विष्णूंची उपासना करून त्यांच्याकडूनच मंदिरासाठी अपेक्षित असलेल्या मूर्तीची माहिती घेण्याचा सल्ला दिला.
इंद्रद्युम्न राजाने भगवान विष्णूंची आराधना केली. कालांतराने भगवान विष्णू हे इंद्रद्युम्न राजाच्या स्वप्नात आले आणि त्यांनी राजाला सांगितलं की, “तू बंकामूहाना नावाच्या जागेला भेट दे आणि तिथून कडुनिंबाच्या झाडाच्या लाकडाचा ओंडका शोधून आण आणि त्यापासून माझी मूर्ती तयार कर.”
इंद्रद्युम्न राजाला झालेल्या दृष्टांता नंतर तो बंकामूहाना या जागेवर गेला आणि तो लाकडाचा ओंडका घेऊन आला. पण, त्या लाकडापासून मूर्ती कोण साकारणार ? हा राजासमोर मोठा प्रश्नच होता. त्याने कित्येक कारागिरांवर ही कामगिरी सोपवली, पण कोणालाच ते काम जमत नव्हतं.
मूर्ती तयार करण्याचा प्रयत्न करत असतांना काही कारागिरांची अवजारं तुटली. भगवान विष्णूंची मनासारखी मुर्ती तयार होत नसल्याने इंद्रद्युम्न राजा नाराज झाला होता.
हे बघून देवांचे ‘आर्किटेक्ट’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले भगवान ‘विश्वकर्मा’ तिथे प्रसन्न झाले आणि त्यांनी या कामासाठी राजासमोर ‘अनंत महाराणा’ या कारागिराला हजर केलं.
भगवान विश्वकर्मा स्वतः या कामावर लक्ष ठेवून होते. त्यांनी मंदिराची रचना करून दिली. पण, मुर्ती तयार करत असतांना त्यांनी इंद्रद्युम्न राजासमोर ही अट ठेवली होती की, “आम्ही मुर्त्या तयार करून देऊ. पण, आमचं काम होईपर्यंत माझ्या परवानगी शिवाय मंदिराचं दार कोणीही उघडायचं नाही. आणि तसं झालं तर आम्ही त्या क्षणी जितकं काम झालं आहे ते सोडून अदृश्य होऊ.”
काही दिवस हे काम सुरू होतं. काम संपत नव्हतं. आजकाल सांगतात तसं भगवान विश्वकर्मा यांनी या कामासाठी कोणतीच कालमर्यादा निश्चित केली नव्हती. राजा आपल्या लाडक्या देवाची मुर्ती बघण्यासाठी अधीर झाला होता.
एक दिवस न राहून त्याने त्या मंदिराचं दार उघडलं. दार उघडताच राजाला जगन्नाथ, बलभद्र आणि सौभद्र यांच्या तीन अर्धाकृती मुर्ती दिसल्या. इंद्रद्युम्न राजाला भगवान विश्वकर्मा यांची अट न पाळण्याचा पश्चात्ताप झाला. पण, तोपर्यंत खूप उशीर झाला होता.
इंद्रद्युम्न राजाने परत एकदा ब्रह्नदेवाची उपासना केली आणि त्यांच्याकडे भगवान विश्वकर्मा यांची तक्रार केली. ब्रह्माजींनी तयार झालेल्या मूर्त्यांची माहिती भगवान विष्णूला दिली.
भगवान विष्णूला त्या तयार झालेल्या मुर्ती आवडल्या त्यांनी ब्रह्माजींना याच मूर्त्यांची आपण स्वहस्ते प्रतिष्ठापना करावी असे आदेश दिले. ब्रह्मदेवांनी ही माहिती इंद्रद्युम्न राजाला दिली आणि ते मंदिराच्या पूजेच्या, लोकार्पणाच्या दिवशी स्वतः हजर राहिले.
इंद्रद्युम्न राजाच्या मनात स्वप्नात दिसलेलं मंदिर पूर्ण झाल्याची भावना आली आणि तो धन्य झाला. आपण इच्छा व्यक्त केलेलं हे मंदिर भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेवाच्या आशीर्वादाने तयार झालं आहे याचं राजाला समाधान वाटलं.
ब्रह्मदेवाने इंद्रद्युम्न राजाला आश्वस्त केलं की, भगवान विष्णूंचे मोठे डोळे असलेल्या या मूर्ती जगभरात लोकांना आवडतील.
अर्धवट किंवा भंगलेल्या मुर्त्यांची पूजा करणं हे हिंदू धर्मात जरी अशुभ मानलं जात असलं तरीही या मुर्ती साक्षात भगवान विष्णूंना आवडलेल्या असल्याने त्यांची पूजा करावी असं हिंदू ग्रंथांमध्ये लिहिण्यात आलं आहे. हिंदू धर्मात मान्यता असलेल्या चार धामांपैकी जगन्नाथ पुरी हे सर्वात महत्वाचं धाम म्हणून मानलं जातं.
१ जुलै २०२२ रोजी यावर्षीची जगन्नाथ पुरीची यात्रा होणार आहे. मंदिर प्रशासन आणि ओरिसा सरकार सध्या हा कार्यक्रम निर्विघ्नपणे पार पाडण्यासाठी तयारी करत आहेत.
रहस्यमयी जगन्नाथ पुरी मंदिर - Historical Touch
Post Views: 2,657
हिंदू धर्मातील एक महत्वाचे धार्मिक स्थळ म्हणून जगन्नाथ पुरीची ओळख आहे. हिंदू धर्मातील चार धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक ओरिसा येथील जगन्नाथ पुरी आहे. त्यामुळे जगन्नाथ पुरी हे हिंदुसाठी अत्यंत पवित्र असे धार्मिक ठिकाण आहे. पुराणात पृथ्वीवरील वैकुंठ असा जगन्नाथ मंदिराचा उल्लेख केला आहे. जगन्नाथ पुरी येथील रथयात्रा जगप्रसिद्ध आहे.आजच्या या लेखात आपण Puri Jagannath Temple 2021 म्हणजेच रहस्यमयी जगन्नाथ पुरी मंदिर याबाबत माहिती घेऊ या.
जगन्नाथ पुरी मंदिराचा इतिहास आणि रचना : Puri Jagannath Temple 2021
हिंदू धर्मात अतिशय पवित्र मानल्या गेलेल्या या जगन्नाथ पुरीला पुराणात श्रीक्षेत्र वा पुरुषोत्तम क्षेत्र असेही म्हटल्या गेले आहे. हे मंदिर ज्या ठिकाणी आहे त्या ठिकाणाचा आकार शंखासारखा आहे म्हणून या ठिकाणाला शंख क्षेत्र असेही म्हटले जाते.
असे मानले जाते की, जगन्नाथ पुरी येथील मंदिर बाराव्या शतकात कलिंगचा राजा चोडगंगा आणि अनंग भीमदेव यांनी बांधले.या मंदिरात भगवान जगन्नाथ म्हणजेच भगवान श्रीकृष्ण त्याचे भाऊ बलराम आणि बहीण सुभद्रा यांच्या लाकडी मुर्त्या आहेत. या मुर्तींना फक्त डोळे,नाक, आणि तोंड एवढेच अवयव आहेत. दर बारा वर्षांनी या मुर्त्या नवीन तयार केल्या जातात.
जगन्नाथ पुरी मंदिर नीलाचल पर्वतावर आहे. या मंदिराच्या द्वारासमोरच काळ्या पाषाणाचा अरुणस्तंभ आहे. हा स्तंभ जवळपास आठ मी. उंच आहे. मंदिराच्या सभोवती सुमारे सहा मी. उंचीची दगडी तटबंदी आहे. पूर्वेकडील तटबंदी १९५ मी. तर दक्षिणेकडील तटबंदी ८० मी. लांब आहे. या तटबंदीच्या आतील भागात आणखी एक तटबंदी आहे आणि त्यानंतर आत मुख्य मंदिर आहे.हे मंदिर एकुण ४००००० चौरस फुट आहे.या मंदिराची उंची २१४ फुट आहे.
मंदिराच्या आवारात अनेक देवतांची मंदिरे आहेत. त्यामध्ये एक सूर्य मंदिर आणि तेरा शिवालये आहेत. मुख्य मंदिरात चार स्वतंत्र विभाग आहेत. गर्भगृह,त्या व्यतिरिक्त सभामंडप, नृत्यमंडप आणि भोगमंडप आहेत. गर्भगृहावर जवळपास ६१ मी. उंचीचे विमान आहे. त्यावर गरुडध्वज आणि सुदर्शनचक्र आहे. सुंदर अशी कोरीव चित्रे या मंदिरावर आणि विमानावर आहेत. मंदिराला चारही बाजूने प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्व दिशेला असलेले प्रवेशद्वाराला सिंहद्वार म्हटले जाते.यालाच महाद्वार असेही म्हटले जाते.
जगन्नाथ पुरी रथयात्रा :Puri Jagannath Temple 2021
जगन्नाथाची रथयात्रा ही जगप्रसिध्दआहे. ही रथयात्रा आषाढ शु. दितीयेला सुरु होते.भगवान जगन्नाथ, बलराम आणि सुभद्रा या तिघांच्याही रथांची यात्रा निघते. लाखोंच्या संख्येने भाविक दरवर्षी या यात्रेकरिता या ठिकाणी येतात. भाविकांची अशी श्रध्दा आहे की या रथाखाली सापडून मृत्यु आल्यास मोक्ष प्राप्त होतो. परंपरेनुसार कोणत्याही कारणाने जर एखाद्या वर्षी रथयात्रा स्थगित झाली तर पुढील बारा वर्षे रथयात्रा करता येत शकत नाही
भगवान जगन्नाथाच्या रथयात्रेत वापरले जाणारे रथ भव्य आहेत. हे रथ संपूर्ण लाकडी आहेत. या रथांमध्ये कोणताही धातु वापरल्या जात नाही. जेव्हा रथयात्रा निघते तेव्हा बलराम हे वडिल बंधू असल्याने त्यांचा रथ सर्वात समोर असतो. या रथाला तालध्वज असे नाव आहे. हा रथ ४५ फुट उंच असतो. त्यानंतर सुभद्रेचा रथ असतो. त्याला पद्मरथ किंवा दर्पदलन म्हटले जाते. हा रथ ४३ फुट उंच असतो. नंतर सर्वात शेवटी भगवान जगन्नाथाचा रथ असतो. या रथाला नंदीघोष किंवा गरुड ध्वज म्हणतात. हा रथ ४५ फुट उंच असून त्याला १६ चाके असतात.
जगन्नाथ पुरी मंदिरातील रहस्य : Puri Jagannath Temple 2021
सुदर्शन चक्र हे मंदिराच्या शिखरावर असून ते अष्टधातूचे बनविले आहे. या सुदर्शन चक्राला नील चक्र असेही म्हणतात. शहरातील कोणत्याही कोपऱ्यातून ते सरळच दिसते.
भाविकांसाठी प्रसाद तयार करण्यासाठी एकावर एक अशी सात भांडी ठेवली जातात. यातील सर्वात वरच्या भांड्यात प्रसादाचे अन्न शिजविल्या जाते. ही भांडी मातीची असतात.
जगनाथ पुरीचे मंदिर समुद्र किनारी आहे. समुद्र किनाऱ्यावरच्या लाटांचा आवाज मंदिरात अजिबात ऐकू येत नाही. मंदिराच्या सिंह द्वारातुन प्रवेश केल्यावर समुद्राच्या लाटांचा आवाज बंद होतो.
सहसा कोणत्याही मंदिराच्या कळसावर पक्षी बसलेले दिसून येतात. परंतु या मंदिराच्या कळसावरून पक्षी उडत नाही. किंवा पक्षी कळसावर बसत नाहीत.
जगनाथ पुरीच्या मंदिरावरील ध्वज नेहमी हवेच्या विरुध्द दिशेला फडकतो. रोज नविन ध्वज लावल्या जातो.
सर्वसामान्यपणे दिवसा वारे समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात आणि रात्री जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात. नेमके याच्या उलटे जगन्नाथ पुरी येथे होते.
मंदिराच्या शिखराची सावली दिवसाच्या कोणत्याही वेळेला पडत नाही.
ज्या दिवशी मंदिरातील भगवान जगन्नाथाची मूर्ती बदलली जाते त्या दिवशी संपूर्ण शहरातील वीज बंद केली जाते. जे पुजारी मूर्ती बदलतात त्यांच्या डोळ्यावर पट्टी बांधली जाते. त्याच प्रमाणे हाताला सुध्दा कापड गुंडाळलेले असते.
जगन्नाथ पुरी जवळच मार्कंडेय सरोवर,कृष्णवट,बलराम समुद्र आणि इन्द्रद्युम्न कुंड हे इतर तीर्थ स्थळे आहेत.
जगन्नाथ पुरीला भेट देऊन आपण एक अलौकिक आनंद प्राप्त करू शकतो.
अशी झाली जगन्नाथ मंदिराची स्थापना | Shri Jagannath temple information in marathi
जगन्नाथ मंदिर हे भारतातील प्राचीन आणि ऐतिहासिक मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर अतिशय पवित्र मानले जाते. शिवाय हिंदू धर्माच्या चार धामांपैकी हे एक धाम आहे. भगवान विष्णूची मनोभावे येथे पूजा केली जाते. परंतू तुम्हाला हे माहिती आहे का, की जगन्नाथ मंदिर हे त्याच्या भव्यतेसोबतच त्याच्या रहस्यमय कथेसाठी सुध्दा प्रसिद्ध आहे. या मंदिराची स्थापना कशी झाली, कोणी केली हे तुम्हाला माहिती आहे का? तर आज या लेखात आपण याच गोष्टीची माहिती घेणार आहोत.
राजा इंद्रद्युम्न हा माळव्याचा राजा होता, त्याच्या वडिलांचे नाव
भरत आणि आईचे नाव सुमती होते. इंद्रद्युम्न राजाला स्वप्नात जगन्नाथाचे
दर्शन झाले व त्यानंतर राजाने अनेक मोठे यज्ञ केले आणि तलाव बांधला. एका
रात्री भगवान विष्णूंनी त्यांना स्वप्नात दर्शन दिले आणि सांगितले, की
निलांचल पर्वतातील एका गुहेत माझी एक मूर्ती आहे, तिचे नाव नीलमाधव आहे.
तुम्ही मंदिर बांधा आणि त्यात माझी ही मूर्ती बसवा. राजाने आपल्या नोकरांना
नीलांचल पर्वताच्या शोधात पाठवले. त्यापैकी एक ब्राह्मण विद्यापती होता.
विद्यापतीने ऐकले होते, की सबर कुळातील लोक नीलमाधवची पूजा करतात आणि
त्यांनी ही मूर्ती निलांचल पर्वताच्या गुहेत लपवून ठेवली होती. सबर कुळाचा
प्रमुख हा नीलमाधवाचा उपासक आहे आणि त्याने ही मूर्ती गुहेत लपवून ठेवली
होती हेही त्याला माहीत होते. हुशार विद्यापतीने सरदाराच्या मुलीशी लग्न
केले व शेवटी पत्नीच्या माध्यमातून तो नीलमाधवच्या गुहेत पोहोचू शकला.
अत्यंत शिताफीने त्याने मूर्ती चोरून राजाकडे आणली.
आपल्या प्रिय देवतेची मूर्ती चोरीला गेल्याने विश्ववसुला खूप दुःख झाले. आपल्या भक्ताच्या दुःखाने भगवानही दुःखी झाले. भगवान गुहेत परतले, परंतु त्याच वेळी राज इंद्रद्युम्नाला वचन दिले, की तो एक दिवस त्याच्याकडे परत येईल, जर तो त्याच्यासाठी एक मोठे मंदिर बांधेल. राजाने मंदिर बांधले आणि भगवान विष्णूंना मंदिरात बसण्यास सांगितले. देव म्हणाले, की माझी मूर्ती बनवण्यासाठी समुद्रात तरंगणाऱ्या झाडाचा एक मोठा तुकडा आण. जो समुद्रात पोहत द्वारकेहून पुरीला येत आहे. राजाच्या सेवकांना त्या झाडाचा तुकडा सापडला, पण सर्व लोक मिळून ते झाड उचलू शकले नाहीत. तेव्हा राजाला समजले, की नीलमाधवचा अनन्य भक्त, सबर कुळाचा प्रमुख विश्ववसुची मदत घ्यावी लागेल. म्हणून त्याने त्याची मदत घेतली आणि विश्ववसूने अगदी सहजरित्या जड लाकूड उचलून मंदिरात आणले. हे पाहून तिथे जमलेले सगळेच आश्चर्यचकित झाले.
आता देवाची मूर्ती लाकडापासून बनवण्याची पाळी होती. राजाच्या कारागिरांनी खूप प्रयत्न केले पण कोणीही लाकडात छिन्नी टाकू शकले नाही. तेव्हा तिन्ही लोकांचे कुशल कारागीर भगवान विश्वकर्मा वृद्धाच्या वेशात आले. त्याने राजाला सांगितले, की आपण नीलमाधवची मूर्ती बनवू शकतो. परंतू 21 दिवसात मी ही मूर्ती एकटाच बनवणार अशी अटही त्यांनी घातली तसेच त्यांना मूर्ती बनवताना कोणीही पाहणार नाही. या सर्व अटी मान्य करण्यात आल्या व मूर्ती बनवण्याच्या कामाला सुरूवात झाली. लोकांना करवतीचे, छिन्नीचे, हातोड्याचे आवाज ऐकू येत होते. परंतू थोड्या दिवसांनी हे सगळे आवाज बंद झाले. त्यामुळे राजा इंद्रद्युम्नची राणी गुंडीचा स्वतःला रोखू शकली नाही. ती दाराजवळ गेली. तिथे गेल्यावर तिला कोणताच आवाज आला नाही. ती घाबरली. तिला वाटले म्हातारा कारागीर मेला. तिने राजाला याची माहिती दिली. आतून आवाज येत नव्हता त्यामुळे राजालाही तसेच वाटले. सर्व परिस्थिती आणि इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करून राजाने खोलीचा दरवाजा उघडण्याचा आदेश दिला.
खोली उघडली असता म्हातारा बेपत्ता होता आणि त्यामध्ये 3 अपूर्ण मूर्ती पडलेल्या आढळल्या. त्यामध्ये भगवान नीलमाधव आणि त्यांच्या भावाचे हात लहान होते, परंतु त्यांचे पाय नव्हते, तर सुभद्राचे हात आणि पाय अजिबात बनलेले नव्हते. देवाची इच्छा मानून राजाने या अपूर्ण मूर्तीची स्थापना केली. तेव्हापासून आजतागायत तिन्ही भावंडे या रूपात अस्तित्वात आहेत आणि अशाप्रकारे जगन्नाथ मंदिर स्थापन झाले.
सध्याचे मंदिर हे जरी सातव्या शतकात बांधले गेले असले तरी हे मंदिर इ.स.पू. 2 मध्येच बांधले गेले होते. तसेच येथे असलेल्या मंदिराची 3 वेळा मोडतोड झाली आहे व 1174 मध्ये ओरिसाचा शासक अनंगा भीमदेव याने त्याचे नूतनीकरण केले. जगन्नाथ मंदिर स्थापनेबद्दलचा इतिहास सांगितला जातो.
जगन्नाथ पुरी येथील मूर्ती अर्धवट का आहेत?; रहस्य आणि पौराणिक कथा
ओरिसा येथे असलेले जगन्नाथ पुरी (Jagannath Puri) मंदिर हे भारतातील चार पवित्र तीर्थांपैकी एक आहे. येथे दरवर्षी आषाढ महिन्यामध्ये भव्य रथयात्रा (Jagannath Puri rathayatra 2022) काढण्यात येते. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक या रथयात्रेत पोहोचतात. जगन्नाथ मंदिरात भगवान श्रीकृष्ण जगन्नाथ रूपाने विराजमान आहेत. याच ठिकाणी त्यांच्यासोबत त्याचा मोठा भाऊ बलराम आणि बहीण सुभद्रा विराजमान आहेत. आषाढातील शुक्ल […]
ओरिसा येथे असलेले जगन्नाथ पुरी (Jagannath Puri) मंदिर हे भारतातील चार पवित्र तीर्थांपैकी एक आहे. येथे दरवर्षी आषाढ महिन्यामध्ये भव्य रथयात्रा (Jagannath Puri rathayatra 2022) काढण्यात येते. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक या रथयात्रेत पोहोचतात. जगन्नाथ मंदिरात भगवान श्रीकृष्ण जगन्नाथ रूपाने विराजमान आहेत. याच ठिकाणी त्यांच्यासोबत त्याचा मोठा भाऊ बलराम आणि बहीण सुभद्रा विराजमान आहेत. आषाढातील शुक्ल पक्षाच्या दुसऱ्या दिवशी सुरू होणाऱ्या रथयात्रेत रथ कोणत्याही यंत्राने किंवा प्राण्याने नाही तर भाविकांनी ओढला जातो. पुरीमध्ये भगवान जगन्नाथाशिवाय मोठा भाऊ बलराम आणि बहीण सुभद्रा यांच्या मूर्ती लाकडाच्या आहेत. या मूर्ती आणि मंदिराबद्दल काही रहस्य आहेत (Jagannath Puri Mysteries and myths). पहिले रहस्य म्हणजे या तिन्ही मूर्ती अपूर्ण आहेत आणि दुसरे म्हणजे मंदिराची सावली पडत नाही. या मूर्ती का अपूर्ण राहिल्या आणि भगवान जगन्नाथाच्या अपूर्ण मूर्तीची पूजा का केली जाते त्याबद्दल अधिक माहिती जाणून घेऊया.
भगवान जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे? (Why is the idol at Jagannath Puri incomplete)
पौराणिक कथेनुसार, राजा इंद्रद्युम्न जेव्हा पुरीमध्ये मंदिर बांधत होता, तेव्हा त्याने भगवान जगन्नाथाची मूर्ती बनवण्याचे काम शिल्पी विश्वकर्मा यांच्याकडे सोपवले होते. मूर्ती बनवणाऱ्या भगवान विश्वकर्माने राजा इंद्रद्युम्नसमोर एक अट ठेवली की, तो दरवाजा बंद करून मूर्ती बनवेल आणि जोपर्यंत मूर्ती तयार होत नाही तोपर्यंत आत कोणीही प्रवेश करणार नाही. कोणत्याही कारणास्तव मूर्ती पूर्ण होण्याआधी दरवाजा उघडल्यास ते मूर्ती बनविण्याचे काम बंद करतील.
आत मूर्ती घडवण्याचे काम चालू आहे की नाही हे जाणून घेण्यासाठी राजा दरवाजाबाहेर उभा राहून, मूर्ती घडवण्याचा आवाज ऐकत कानोसा घेत असे. एके दिवशी राजाला आतून कोणताच आवाज आला नाही, त्यामुळे विश्वकर्मा काम सोडून गेले असे त्याला वाटले. यानंतर राजाने दरवाजा उघडला. यानंतर भगवान विश्वकर्मा तेथून अदृश्य झाले आणि भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती अपूर्ण राहिल्या. त्या दिवसापासून आजतागायत या मूर्ती येथे विराजमान आहेत. आणि आजही देवाची याच रूपात पूजा केली जाते.
भग्न किंवा अपूर्ण मूर्तीची पूजा करणे हिंदू धर्मात अशुभ मानले जात असले तरी हिंदूंच्या चार धामांपैकी एक असलेल्या पुरीच्या जगन्नाथ धाम येथे पूर्ण भक्तिभावाने पूजा केली जाते. तिन्ही देवांवर श्रद्धा आणि निष्ठा ठेवल्यास भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, अशी मान्यता आहे.
(वरील माहिती उपलबध स्रोतावरून देण्यात आलेली आहे. याच्या तथ्यांबद्दल आम्ही कुठलाही दावा करीत नाही, तसेच अंधश्रद्धेला दुजोरा देत नाही.)
कलाकारांचे गाव – रघुराजपूर
कलाकाराचं गाव रघुराजपूर. जगन्नाथपुरी या सुप्रसिद्ध ठिकाणापासून अवघ्या
१० कि.मी.वर असलेले हे अत्यंत सुंदर ठिकाण. ओडिशा सरकारने या गावाला
ऐतिहासिक वारसा गाव असा दर्जा दिलेला आहे. सुप्रसिद्ध नर्तक केलुचरण
महापात्र यांचे हे जन्मगाव. या गावात १२० घरं आहेत आणि सगळी मंडळी कलाकार.
गावाच्या मधोमध मंदिरांची एक रांग आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूला घरांच्या
रांगा. शिल्पकार, चित्रकार, लाकडावर काम करणारे, रंगकाम करणारे आणि
पट्टचित्र हे खास ओडिशाचे वैशिष्टय़ असलेली कला जोपासणारे असे सगळे लोक
आहेत. इथे सगळ्या घरांवर बाहेरून सुंदर सुंदर चित्रकला केलेली. घराबाहेर
मूर्ती करून ठेवलेल्या असे हे अगदी मनमोहक असे गाव आहे. पाहताक्षणी प्रेमात
पडावे असे हे गाव. इथे बरेच परदेशी कलाकार शिकायला येतात त्यांची सोय
गावाच्या एका टोकाला बांधलेल्या टुमदार बंगलीमध्ये केलेली असते. जगन्नाथ
मंदिराच्या इतिहासाशी निगडित आणि तेवढीच पुरातन अशी ही कला आहे. उंदराच्या
केसांचा ब्रश इथे अगदी बारीक चित्रे काढण्यासाठी मुद्दाम वापरला जातो. काही
चित्रे मात्र अगदी हुबेहूब आपल्या वारली चित्रांसारखी दिसतात. साबुदाणा
भिजवून त्याचा डिंक कापडाला लावून त्यावर कृष्णलीला, रामायण, महाभारत आणि
जगन्नाथाची चित्रं अशी अनेक चित्रं इथे काढली जातात. चित्रांमधले रंग सगळे
नसíगक असतात. हिंगूळ जातीचा दगड आणून त्याची पावडर करतात. त्याचा लाल रंग
होतो तो या चित्रांमध्ये वापरला जातो. खरंतर या गावात राहायलाच यायला हवे.
धावती भेट देऊन काही समाधान होत नाही. खास करून कलाकार मंडळींनी तर तिथे
गेलेच पाहिजे. आपल्याकडे दशावतार असतात तसाच इथे गोट्टीपो नावाचा प्रकार
आहे. गुरू मागुणीदास यांनी हा प्रकार इथे रूढ केला. केलुचरण महापात्रांचे
घर मात्र अगदी दयनीय अवस्थेमध्ये आहे. पद्मविभूषणसारख्या पुरस्काराने
गौरवलेल्या या व्यक्तीचे घर इतक्या वाईट स्थितीमध्ये आहे. त्यांचा
शिष्यसंप्रदाय पण मोठा आहे. ना त्यांचे लक्ष ना सरकारचे लक्ष. तेवढे एक
गालबोट मात्र या गावाला लागले आहे.
जगन्नाथपुरी : पुरी. भारतातील चार धामांपैकी एक आणि ओरिसा राज्यातील पुरी जिल्ह्याचे प्रमुख ठिकाण. लोकसंख्या ७२,६७४ (१९७१). हे महानदीच्या त्रिभुज प्रदेशाच्या दक्षिणेस समुद्रकाठी वसले असून कटकपासून सु. ७२ किमी. व भुवनेश्वरपासून सु. ३२ किमी. वर आहे.
जगन्नाथ मंदिरात पंचामृताभिषेक, अग्निपूजा, महापूजा, महानैवेद्य, वस्त्रालंकारादी राजभोग इ. कार्यक्रम अहोरात्र चालू असतात.जगन्नाथाची रथयात्रा विशेष प्रसिद्ध असून ती आषाढ शु. द्वितीयेला सुरू होते. कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा या तिघांच्याही रथांची यात्रा असते. यात्रेसाठी भारतातून लाखांवर भाविक जमतात. या रथाखाली सापडून मृत्यू आल्यास मोक्ष मिळतो, अशी भाविकांची समजूत आहे. जगन्नाथाचा जड रथ हजारो लोक ओढून नेतात, यावरून पुष्कळ लोकांच्या श्रमांमुळेच पूर्ण होऊ शकणाऱ्या कामाविषयी ‘जगन्नाथाचा रथ’ असा वाक्‍प्रचार रूढ झाला.
फाल्गुन शुद्ध द्वादशीला गोविंद द्वादशी म्हणतात व तो जगन्नाथाचा जन्मदिवस मानतात. या तिथीला पुष्य नक्षत्र असल्यास पुरीला समुद्रस्नानासाठी मोठी यात्रा जमते. मार्कंडेय सरोवर, कृष्णवट, बलराम समुद्र, इंद्रद्युम्न कुंड ही येथील मुख्य तीर्थस्थाने होत.
येथे धर्मशाळा, पुरीच्या राजाचा राजवाडा, महाविद्यालय, वेधशाळा व अनेक विश्रामगृहे आहेत. पुरीचा समुद्रकिनारा हे तर प्रवाशांचे खास आकर्षण आहे.
कापडी, सुलभा
जिथे हवा देखील आपली दिशा बदलते, आकाशात ना विमान उडत ना पक्षी , जाणून घ्या ...
ओडिशाच्या पुरी शहरात असलेले जगन्नाथ मंदिर हे हिंदू धर्मातील मुख्य चार धामांपैकी एक आहे. चार धामच्या प्रवासादरम्यान शेवटचे दर्शन येथे घेतले जाते. वैष्णव परंपरेशी संबंधित असलेल्या या पवित्र श्रद्धेला पृथ्वीचे वैकुंठ म्हणतात.
Nov 23, 2021 | 7:30 AM
| Edited By: मृणाल पाटील
Nov 23, 2021 | 7:30 AM
ओडिशाच्या पुरी शहरात असलेले जगन्नाथ मंदिर हे हिंदू धर्मातील मुख्य चार धामांपैकी एक आहे. चार धामच्या प्रवासादरम्यान शेवटचे दर्शन येथे घेतले जाते. वैष्णव परंपरेशी संबंधित असलेल्या या पवित्र श्रद्धेला पृथ्वीचे वैकुंठ म्हणतात. भगवान जगन्नाथाचे ह्या मंदिराने अनेक रहस्ये दडवून ठेवली आहेत.
1 / 7
पुरीचे जगन्नाथ मंदिर हे वैष्णव परंपरेचे मुख्य देवस्थान आहे. येथे दररोज हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या ठिकाणी कृष्णा सोबतच त्यांचा मोठा भाऊ बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा देखील पूजा करतात. मंदिराच्या गर्भगृहात भगवान जगन्नाथ, भाऊ बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा यांच्या मूर्ती लाकडापासून बनवलेल्या आहेत, ज्या दर 12 वर्षांनी बदलल्या जातात.
2 / 7
असे मानले जाते विश्वकर्माने राजा इंद्रद्युम्नच्या काळात हे मंदिर बांधले होते. विश्वकर्माने . देवाची मूर्ती बनवण्यासाठी त्यांनी राजा इंद्रद्युम्न यांच्यासमोर एक अट ठेवली होती की ती बंद खोलीत बनवावी आणि त्या खोलीत कोणीही प्रवेश करणार नाही. त्यात कोणी शिरले तर ते मूर्ती घडवणे बंद करतील. असे म्हणतात की एके दिवशी राजा इंद्रद्युम्नला त्या खोलीतून आवाज आला तेव्हा त्याने त्या खोलीचे दार उघडले. राजाने असे करताच भगवान विश्वकर्मा अपूर्ण मूर्ती तिथेच टाकून निघून गेले. तेव्हापासून आजतागायत भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती अपूर्ण आहेत.
3 / 7
भगवान जगन्नाथजींचे हे भव्य मंदिर पुरीच्या समुद्राच्या बाजूला आहे. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी सिंहद्वार आहे. असे मानले जाते की जोपर्यंत तुम्ही तुमची पावले गाभाऱ्यात ठेवत नाही तोपर्यंत तुम्हाला बाहेरून समुद्राचा आवाज ऐकू येतो, पण तुम्ही तुमची पावले टाकून गर्भगृहात प्रवेश करताच समुद्राचा आवाज बंद होतो.
4 / 7
भगवान जगन्नाथाच्या मंदिराशी संबंधित अशा अनेक गोष्टी आहेत, ज्यांचे उत्तर आजपर्यंत विज्ञानालाही सापडलेले नाही. मंदिरावर फडकणार्‍या ध्वजाप्रमाणे, जो आजही नेहमी वार्‍यावर फडकताना दिसतो. जगन्नाथ मंदिराच्या ध्वजाशी संबंधित विशेष गोष्ट म्हणजे दररोज एक पुजारी चढून तो बदलतो. वर्षानुवर्षे चालत आलेली परंपरा आजही थांबलेली नाही.पुरीतील भगवान जगन्नाथाचे भव्य मंदिर कलिंग शैलीत बांधलेले आहे. या अतिशय सुंदर मंदिराची खास गोष्ट म्हणजे या मंदिरावर दिवसा कधीही सावली पडत नाही. काही लोक याला भगवान जगन्नाथाचा चमत्कार मानतात तर काही लोक याला सर्वोत्तम बांधकाम शैली मानतात.
5 / 7
पुरीच्या या पवित्र मंदिराशी संबंधित सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे त्यावरून ना विमान उडत आहे ना पक्षी. देशाशी जोडलेल्या सर्व मंदिरांमध्ये हे कुठेच दिसत नाही. मंदिराच्या शिखरावर असलेल्या चाकाला सुदर्शन चक्र म्हणतात. या पवित्र वर्तुळाकडे कोणत्याही कोपऱ्यातून पाहिल्यास ते आपल्याच बाजूने फिरत असल्याचे दिसते.
6 / 7
भगवान जगन्नाथजींची मूर्ती आणि त्यांच्या मंदिरावर फडकणारा ध्वज यांसारख्या प्रसादासाठी तयार केलेले स्वयंपाकघर ही आश्चर्यकारक आहे. या पवित्र स्वयंपाकघरात भगवान जगन्नाथजींचा सर्व प्रसाद मातीच्या भांड्यांमध्ये तयार केला जातो, ज्यासाठी सात भांडी एकमेकांच्या वर ठेवली जातात. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे प्रसादाचे सर्वात वरचे भांडे आधी शिजते आणि खालचे भांडे सर्वात शेवटी शिजवले जाते
पुरीच्या जगन्नाथ मंदिराची हि रहस्ये माहित आहेत का तुम्हाला?
भारतातील अनेक मंदिरांना खूप मोठा इतिहास आहे. काही मंदिरांचा इतिहास तर त्यांच्या निर्मितीच्याही आधीचा आहे. मंदिर कुठे उभारायचं ह्या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना अनेक बाबींचा सखोल विचार आणि अभ्यास केला गेला.
ज्या ठिकाणी मंदिर बांधायचं तिथलं वातावरण, तिथल्या नैसर्गिक गोष्टी तसेच पुढे येणाऱ्या अनेक ज्ञात अज्ञात गोष्टींचा अभ्यास केला गेल्यावर ज्या ठिकाणी ह्या गोष्टी जुळून येतील अशा ठिकाणी भव्य दिव्य मंदिरांची निर्मिती केली गेली.
ही निर्मिती करताना कळलेल्या तंत्रज्ञानाला श्रद्धेची जोड देऊन अशा ठिकाणांचं महत्त्व धार्मिक दृष्टीने वाढवलं गेलं.
खंत एकच की ह्यातलं तंत्रज्ञान ह्या श्रद्धेमुळे येणाऱ्या पुढच्या काळात लुप्त झालं आणि परकीय आक्रमणांनी भारताच्या अनेक पिढ्यांच्या तंत्रज्ञानातील समृद्धीची वाट लावली.
श्रीकृष्णाला आणि त्याच्या भावंडांना वाहिलेलं एक मंदिर भारतात गेल्या ९०० वर्षाहून जास्ती काळ उभं आहे. जगन्नाथ, बलराम, सुभद्रा ह्या तीन देवतांना समर्पित असलेलं पुरी, ओरिसा इथलं जगन्नाथ मंदिर!
आपल्या रथयात्रेसाठी जगभर प्रसिद्ध असणारं हे मंदिर अनेक रहस्यमय गोष्टींनी वेढलेलं आहे. आत्ता जे मंदिर उभं आहे त्याची निर्मिती साधारण १२ व्या शतकात इ.स. १११२ च्या आसपास झाली असावी असा अंदाज आहे.
हे मंदिर आत्तापर्यंत १८ वेळा लुटलं गेलं आहे. इतकं लुटून सुद्धा आजही ह्याच्या खजिन्यामध्ये जवळपास १२० किलोग्राम सोनं तर २२० किलोग्रॅमपेक्षा जास्त चांदी आहे.
ज्याची किंमत कित्येक कोटी रुपयांमध्ये आहे. ह्याशिवाय अनेक अमूल्य रत्ने ही त्याच्या खजिन्याचा भाग आहेत.
ह्या पूर्ण मंदिराचं क्षेत्र जवळपास ४००,००० चौरस फूटात सामावलेलं आहे. मुख्य मंदिर हे कर्व्हीलिनियर आकारात असून त्याची उंची जवळपास २१४ फूट (६५ मीटर ) आहे.
ह्याच्या शिखरावर एक चक्र ज्याला नील चक्र असंही बोललं जातं ते बसवलेलं आहे. हे नील चक्र अष्टधातूंनी बनवलेलं आहे.
११ मीटर चा घेर आणि ३.५ मीटरची उंची असलेलं हे चक्र जवळपास वजनाने १००० किलोग्रॅमपेक्षा जास्त आहे. हे चक्र ९०० वर्षापूर्वी ६५ मीटर उंचीवर कसं नेलं गेलं असेल हे अजूनही एक रहस्य आहे.
आधी म्हटलं त्याप्रमाणे मंदिराची जागा निवडताना अनेक गोष्टींचा अभ्यास त्या काळी केला गेला होता. भारताच्या ज्या भागात पुरी मधलं जगन्नाथ मंदिर आहे तो भाग शंखाच्या आकाराच्या आहे.
शंख आणि चक्र ह्या दोन महत्त्वाच्या गोष्टी विष्णूच्या मूर्तीत आपल्याला नेहमीच बघायला मिळतात. म्हणूनच ह्या भागाला शंख क्षेत्र म्हटलं जातं.
ह्याशिवाय ह्या जागेची निवड करताना इथल्या काही नैसर्गिक गोष्टींवर खूप अभ्यास केला गेला आहे. जगात कुठेही दिवसा हवा समुद्रावरून जमिनीच्या दिशेने वाहते तर रात्री ह्याविरुद्ध म्हणजे जमिनीवरून समुद्राकडे वहाते.
पण ज्या ठिकाणी हे मंदिर आहे तिकडे नेमकं उलट घडतं. जगन्नाथ मंदिराच्या इथे दिवसा हवा जमिनीवरून समुद्राकडे वहाते तर रात्री उलट्या दिशेने म्हणजे समुद्राकडून जमिनीकडे वहाते.
जगन्नाथ मंदिराच्या भोवती अनेक रहस्य गुंफली आहेत.
त्यातली काही महत्त्वाची आहेत ती म्हणजे इकडे देवळाचा फडकणारा झेंडा हा वाऱ्याच्या उलट्या दिशेला फडकतो. ज्या दिशेला वारा वाहतो त्या दिशेला झेंडा फडकायला हवा पण इकडे नेमका तो उलट दिशेला फडकतो.
तसेच ह्या मंदिरावरून काहीच उडत नाही. ह्या मंदिरावरून कोणतेच पक्षी उडत नाहीत किंवा मंदिराच्या शिखराचा आसरा घेत नाहीत. तसेच ह्या मंदिराची सावली कधीच जमिनीवर पडत नाही.
दिवसाची कोणतीही वेळ घेतली तरी ह्याच्या शिखराची सावली जमिनीवर पडत नाही. ह्यामागे श्रद्धा आणि चमत्कार लोकांनी म्हटलं असलं तरी मंदिराच्या जागेची निवड आणि मंदिर बांधण्यामागील तंत्रज्ञान ह्या सगळ्याला कारणीभूत आहे.
भारतातल्या मंदिरांची शिखरं ही वर निमुळती होतं जाणारी आणि साधारण चपटी असलेली बांधली जातात.
पण जगन्नाथ मंदिर ह्याला अपवाद आहे. हे मंदिराचं शिखर थोडफार गोलाकार स्वरूपात बनवलं गेलं आहे.
देवळाच्या शिखरावर फडकणारा झेंडा उलट दिशेला फडकण्यामागे ह्या मंदिराचा आकार कारणीभूत आहे. ह्या मंदिराच्या आकारामुळे इथे ‘कर्मन व्हॉरटेक्स्ट इफेक्ट’ बघायला मिळतो.
एकसंध वाहणाऱ्या एखाद्या गोष्टीच्या प्रवाहात जर आपण टोकेरी नसलेली साधारण गोलाकार एखादी गोष्ट आणली तर त्याच्या प्रवाहात त्या वस्तूमुळे बदल होतो आणि हा बदल अगदी विरुद्ध दिशेने असतो.
त्यामुळे हवा वाहताना मंदिराच्या साधारण गोलाकार असणाऱ्या शिखराला आदळून ‘कर्मन व्हॉर्टेक्स्ट इफेक्ट’ तयार करते. ज्यामुळे काही भागात हवा उलट्या दिशेचा प्रवाह निर्माण करते.
हाच विरुद्ध दिशेचा प्रवाह झेंड्याला हवेच्या अगदी विरुद्ध दिशेला फडकवतो.
A Kármán vortex street (or a vonKármán vortex street) is a repeating pattern of swirling vortices, caused by a process known as vortex shedding, which is responsible for the unsteady separation of flow of a fluid around blunt bodies. Vortex shedding happens when the wind hits a structure, causing alternating vortices to form at a certain frequency. This, in turn, causes the system to excite and produce a vibrational load.
Wikipedia
ह्या मंदिरामुळे निर्माण होणाऱ्या कर्मन व्हॉर्टेक्स्ट इफेक्टमुळे कदाचित पक्षी सुद्धा उडण्यास कचरत असावेत असा एक अंदाज आहे. कारण प्रत्येक पक्षी हा हवेच्या प्रवाहाच्या बदलांबाबत अतिशय ज्ञानी असतो.
कदाचित ह्या शिखराच्या आजूबाजूला हवेत होणाऱ्या बदलांमुळे उडण्याची क्रिया करण्यासाठी त्यांना अडचण येतं असावी. त्यामुळेच ह्या शिखराच्या आसपास पक्षी उडताना दिसत नाहीत.
ह्या मंदिराच्या शिखरावर जे नील चक्र आहे ते पूर्ण पुरी मधून बघताना कुठूनही तुम्हाला ते समोरून बघत आहात असंच दिसून येते. ह्या मागे कारण आहे ते पुरी शहराची रचना आणि त्याला अनुसरून मंदिराचं केलेलं बांधकाम.
ज्या भागातून ह्या चक्राचा बाजूचा भाग दिसण्याची शक्यता आहे. त्या सर्व भागात एकतर तुरळक वस्ती आहे किंवा मंदिराच्या आसपास असणाऱ्या इतर इमारतींमुळे मंदिराचं शिखर दिसत नाही.
त्यामुळेच जिथे लोकवस्ती अथवा जिथून मंदिराच्या शिखराचं दर्शन होतं त्या सर्व भागातून चक्र आपण समोर बघत आहोत असा भास होतो.
नील चक्र जे मंदिराच्या शिखरावर बसवलं गेलं आहे, ते अष्टधातूंच्या संयुगातून बनवलं गेलं आहे. त्यामुळे आज ९०० वर्षानंतर ही समुद्रावरून येणाऱ्या खाऱ्या हवेला मात देत टिकून आहे.
मंदिराच्या सिंघ दारातून प्रवेश करताच कानावर आदळणारा लाटांचा आवाज अचानक नाहीसा होतो. जेव्हा आपण पुन्हा बाहेर पडू तेव्हा लाटांचा आवाज आपल्या कानावर पडतो.
असं होण्यामागे मंदिराच्या निर्माणात वापर केलेल्या दगडी तंत्रज्ञानांचा समावेश आहे. इकडे दगड असे वापरले गेले आहेत की ज्यामुळे बाहेरून येणाऱ्या ध्वनीलहरी आतमध्ये शिरत नाहीत.
त्यामुळे मंदिराच्या आत शिरताच आपल्याला अचानक आवाज नाहीसा झाल्याचा अनुभव येतो.
कर्मन व्हॉरटेक्स्ट इफेक्ट असो वा पुरी च्या कोणत्याही भागातून दर्शनी दिसणार नील चक्र असो. ह्या मंदिराची निर्मिती करताना त्याच्या बांधकामाची सावली ही त्याच्या बांधकामावर पडते.
त्यामुळे जमिनीवर सावली दिसणार नाही अश्या पद्धतीने केलेलं बांधकाम. प्रत्येक गोष्टीची निवड ही पूर्ण विचारांती मंदिर निर्माण करताना केली गेली आहे.
ह्या गोष्टींना जगन्नाथाच्या शक्तीचं रूप दिलं असलं तरी मंदिर उभारताना वापरलेले गेलेल्या उच्च तंत्रज्ञानामुळे हे शक्य झालेलं आहे.
जागेची निवड ते मंदिराचा आकार आणि ते उभारताना वापरल्या गेलेल्या विज्ञानामुळे आजही इतके वर्षानंतर हे मंदिर आपल्या सोबत अनेक रहस्य घेऊन दिमाखात उभं आहे.
रथयात्रेसारखी जवळपास १८०० वर्षाची परंपरा असलेली यात्रा जितकी जगभरात जगन्नाथ पुरी ची शान आहे तितकंच ह्या मंदिराच्या निर्मिती मागचं विज्ञान आणि तंत्रज्ञान!!!
श्री जगन्नाथ मंदिर पुरी रथयात्रा Shri Jagannatha Temple Puri Ratha Yatra 2022: Marathi
श्री जगन्नाथ मंदिर पुरी रथयात्रा Shri Jagannatha Temple Puri Ratha Yatra 2022: Marathi (History, Festival, Date and Time) #rathayatra2022 #odisha
जगन्नाथ रथयात्रा हा भारतातील एक महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव आहे. जगन्नाथ रथयात्रा उत्सव भारतात दरवर्षी हिंदू दिनदर्शिकेनुसार (शुक्ल पक्ष द्वितीया तिथी, आषाढ महिना) साजरा केला जातो.
जगन्नाथ पुरी रथयात्रा 2022 उत्सव 1 जुलै 2022 रोजी ओडिशा (पुरी) येथून सुरू होईल आणि 12 जुलै 2022 रोजी संपेल. यावर्षीची जगन्नाथ रथ यात्रा खूप खास आणि महत्त्वाची आहे कारण लोकांना प्रत्यक्ष जगन्नाथ रथचे साक्षीदार आणि सहभागी होता येईल.
Rath Yatra Festival: 2022
पुरी येथील रथयात्रा म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या भगवान जगन्नाथांच्या दिव्य यात्रेत सहभागी होणार असल्याने भाविकांमध्ये उत्साह शिगेला पोहोचला आहे. दोन वर्षांच्या कालावधीनंतर या वेळी भक्तांना उत्सवात सहभागी होण्यास परवानगी देण्यात आल्याने हा भक्तांचा प्रभूशी संस्मरणीय पुनर्मिलन ठरणार आहे. कोविड-19 मुळे सरकारने घातलेल्या निर्बंधांमुळे भाविकांना रथयात्रेत सहभागी होण्याची परवानगी नव्हती. 2022 मध्ये तिन्ही रथ पुन्हा जगन्नाथ मंदिरासमोर उभे आहेत. पवित्र नगरीमध्ये आधीच पोहोचलेले लाखो भाविक आज (१ जुलै) भगवान जगन्नाथ, भगवान बलभद्र आणि देवी सुभद्रा यांचे तीन अवाढव्य रथ बडदांडा (ग्रँड रोड) वरून ओढतील.
जगन्नाथ रथ यात्रेचा इतिहास: Shri Jagannatha Rath Yatra History in Marathi
पुरी रथयात्रा उत्सव हा ओडिशा राज्यातील पुरी येथे होणारा वार्षिक उत्सव आहे. रथयात्रेचा संबंध विश्वाचा देव जगन्नाथ यांच्याशी आहे. असे मानले जाते की भगवान जगन्नाथ (सुभद्रा) च्या बहिणीने पुरी (ओडिशाचे राज्य) येथे जाण्याची इच्छा व्यक्त केली तेव्हा हा उत्सव सुरू झाला. सुभद्राची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भगवान जगन्नाथ भगवान बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्यासह रथात बसून पुरीला रवाना झाले. तेव्हापासून हिंदू दिनदर्शिकेनुसार दरवर्षी जगन्नाथ उत्सव साजरा केला जातो.
जगन्नाथ उत्सवावर, भगवान जगन्नाथ, भगवान बलभद्र आणि देवी सुभद्रा त्यांच्या रथात बसून गुंडीचा मंदिराला भेट देण्यासाठी निघतात. ते गुंडीचा मंदिरात 8 दिवस मुक्काम करतात.
आठव्या दिवसानंतर, देवता (भगवान जगन्नाथ, भगवान बलभद्र आणि देवी सुभद्रा) गुंडीचा मंदिरातून निघतात आणि या कालावधीला बहुदा यात्रा म्हणतात.
Odisha Rath Yatra 2022: Information in Marathi
ओडिशातील पुरी येथे जगन्नाथ रथयात्रेचे आयोजन करण्यात आले आहे. असे मानले जाते की भगवान जगन्नाथ दरवर्षी त्यांच्या जन्मस्थानाला भेट देतात. या उत्सवाशी विविध कथा निगडीत आहेत त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत.
भगवान कृष्णाचे मामा कंस यांनी बलराम आहि श्रीकृष्ण त्यांना मारण्यासाठी मथुरेला बोलावले. कंसाने अक्रूरला रथासह गोकुळात पाठवले. भगवान श्रीकृष्ण आणि बलराम रथावर बसून मथुरेला निघाले. प्रस्थानाचा हा दिवस भाविक रथयात्रा म्हणून साजरा करतात.
दुसरी कथा सांगते की द्वारकेतील रथयात्रा उत्सव भगवान कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा यांच्याशी संबंधित आहे. एके काळी, भगवान श्रीकृष्णाच्या आठ पत्नींना आई रोहिणीकडून कृष्ण आणि गोपी यांच्याशी संबंधित काही दैवी कथा ऐकायच्या होत्या. पण आई गोष्ट सांगायला तयार नव्हती. बराच वेळ विनंती केल्यानंतर, तिने मान्य केले परंतु सुभद्रा दारावर पहारा ठेवेल जेणेकरून कोणीही ऐकू नये. रोहिणी माता कथा सांगत असताना सुभद्रा एवढ्या मोहात पडल्या की, तितक्यात भगवान कृष्ण आणि बलराम दारात आले आणि सुभद्राने त्यांच्यामध्ये हात पसरून उभे राहून त्यांना थांबवले. त्या वेळी नारद ऋषी आले आणि त्यांनी तीन भावंडांना एकत्र पाहिले आणि त्यांनी या तिघांना कायमचा आशीर्वाद द्यावा अशी प्रार्थना केली. भगवान श्रीकृष्ण ने नारदांची इच्छा पूर्ण केली आणि म्हणून द्वारकामध्ये, भक्तांनी तो दिवस साजरा केला जेव्हा भगवान कृष्ण, बलरामांसह, सुभद्राला, शहराचे सौंदर्य दर्शविण्यासाठी रथावर स्वार करण्यासाठी घेऊन गेले.
जगन्नाथ रथयात्रा दिनांक आणि वेळ: Shri Jagannatha Rath Yatra Date and Time 2022
जगन्नाथ पुरी यात्रेतील रथ यात्रा एका विशिष्ट पॅटर्नचे अनुसरण करते. रथाच्या पुढच्या बाजूला भगवान बलभद्र आणि देवी सुभद्रा आणि भगवान जगन्नाथ रथाच्या मागच्या बाजूला बसवले आहेत.
जगन्नाथ रथयात्रा 2022 ही हिंदू दिनदर्शिकेनुसार (द्वितिया तिथी) शुक्रवार, 01 जुलै 2022 रोजी साजरी केली जाईल. या वर्षी, द्वितीया तिथी 30 जून, 10:49 वाजता सुरू होईल आणि 01 जुलै 2022 रोजी दुपारी 1:09 पर्यंत चालेल.
जगन्नाथ रथयात्रा 2022 चे संपूर्ण वेळापत्रक खालीलप्रमाणे आहे:
01 जुलै 2022 (शुक्रवार): जगन्नाथ रथयात्रा सुरू होईल आणि देवता गुंडीचा मंदिराकडे प्रवास सुरू करतील).
05 जुलै 2022 (मंगळवार): हेरा पंचमी (पहिले पाच दिवस ज्या दरम्यान देवता गुंडीचा मंदिरात वास्तव्य करतात).
08 जुलै 2022: संध्या दर्शन किंवा नवमी दर्शन किंवा अडप मंडप दर्शन. एक शुभ प्रसंग ज्या दरम्यान भक्त सर्व देवतांचे दर्शन आणि प्रार्थना करू शकतात.
09 जुलै 2022 (शनिवार): बहुदा यात्रा (ज्या काळात देवता त्यांच्या घरी परततात).
10 जुलै 2022 (रविवार): सुनाबेसा (जगन्नाथ मंदिरात तिन्ही देवतांचे वास्तव्य कालावधी).
11 जुलै 2022 (सोमवार): आधार पान (एक विधी ज्या दरम्यान पवित्र रथांना विशेष पेय अर्पण केले जाते).
12 जुलै 2022 (मंगळवार): निलाद्री बीजे, जगन्नाथ यात्रेच्या शेवटी पार पडलेला एक विशेष विधी.
पुरी रथयात्रेत किती रथ सहभागी होतात?
संपूर्ण रथयात्रेसाठी बलराम, श्रीकृष्ण आणि देवी सुभद्रा यांचे तीन वेगळे रथ बनवले जातात. रथयात्रेत बलरामाचा रथ अग्रभागी असतो, त्यानंतर मध्यभागी देवी सुभद्राचा रथ आणि मागच्या बाजूला भगवान जगन्नाथ श्रीकृष्णाचा रथ असतो. हे त्यांच्या रंग आणि उंचीवरून ओळखले जाते.
भगवान जगन्नाथाच्या रथाचे नाव काय आहे?
भगवान जगन्नाथजी ज्या रथावर स्वार होतात त्याला ‘नंदीघोष’ असे नाव आहे. या रथावर गरुडध्वज फडकवला जातो.
मराठ्यांनी तलवार गाजवली म्हणून आजही पुरीच्या जगन्नाथाची रथयात्रा धडाक्यात साजरी होते
मराठ्यांनी तलवार गाजवली म्हणून आजही पुरीच्या जगन्नाथाची रथयात्रा धडाक्यात साजरी होते
ओरिसामध्ये जगन्नाथपुरीची रथयात्रा इतकी प्रचंड असते की तिची तुलना फक्त पंढरपूरच्या वारीशी करता येईल. लाखो लोक या निमित्ताने पुरीमध्ये येतात. आता कोरोनामुळे जरी निर्बंध असले तरी तोच धडाका आणि उत्साह कायम दिसून येतो.
चार धामापैकी एक असलेल्या या जगन्नाथ मंदिराची निर्मिती कलिंगचा राजा चोडगंगाने आणि अनंग भीमदेवाने सु. बाराव्या शतकात केली, असे मानले जाते.
हे मंदिर जगन्नाथाचे (कृष्णाचे) असले तरी येथे कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा यांच्या लाकडी मूर्ती असून त्यांस फक्त डोळे, नाक, तोंड एवढेच अवयव आहेत. त्या दर बारा वर्षांनी नवीन करतात.
शेकडो वर्षांपासून या मूर्तींविषयी अनेक कथा प्रचलित आहेत. रथयात्रा हा इथला प्रमुख उत्सव मानला जातो. जगन्नाथाचा जड रथ हजारो लोक ओढून नेतात.
संपूर्ण देशभरातून लोक या उत्सवासाठी ओरिसामध्ये दाखल होतात.
अनेक वर्षे इथे मुघलांनी राज्य केले. इथून मिळणाऱ्या यात्रा कराच्या उत्पन्नामुळे त्यांनी जगन्नाथ पुरीकडे वक्रदृष्टी फिरवली नाही.
पण कट्टर धर्मवेडा औरंगजेब जेव्हा सत्तेत आला तेव्हा त्याने हिंदूधर्म स्थळांची विटंबना करण्यास सुरवात केली. त्याने आपल्या ओरिसामधल्या अधिकाऱ्यांना जगन्नाथाच मंदिर फोडायचा फर्मान काढला होता.
पण कसंबसं तिथल्या पुजाऱ्यांनी या अधिकाऱ्यांना लाच देऊन मंदिर वाचवलं.
याच काळात औरंगजेब बादशाह दक्षिणेत मराठ्यांशी युद्धाच्या धामधुमीत गुंतला होता त्यामुळे त्याच त्याच्या आदेशाकडे दुर्लक्ष झालं. यामुळे अप्रत्यक्षरित्या मराठ्यांमुळे जगन्नाथ पुरीचं रक्षण झालं.
पण औरंगजेबाच्या मृत्यू पर्यंत हे मंदिर बंदच राहिलं.
पुढे शंभूपुत्र शाहू महाराज छत्रपती बनले आणि मराठा राजसत्तेला स्थैर्य आलं. पेशव्यांनी महाराष्ट्रात कारभाराला घडी बसवली. याच स्थैर्यामुळे बाजीराव पेशव्याच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्राबाहेर मराठी घोडे दौडू लागले.
होळकर शिंदे अशा पराक्रमी सरदारांच्या मुळे संपूर्ण भारतभरात मराठ्यांचा वचक निर्माण झाला. रघुनाथराव पेशव्याने तर अटकेपार झेंडा लावला.
नागपूरच्या बेरार प्रांतात रघुजी भोसलेंचा उदय झाला होता.
याच काळात शेजारच्या बंगाल प्रांतामध्ये मात्र परिस्थिती गोंधळाची होती. तिथला नवाब अलीवर्दी खान याच्यावर त्याचे सरदार नाखूष होते. अशाच एका नाखूष सरदाराने मीर हबिबने नागपूरच्या भोसल्यांना अवतान धाडले.
सुरवातीला रघुजी भोसल्यांनी भास्कर पंडितच्या नेतृत्वाखाली सैन्य देऊन बंगाल प्रांतात पाठवलं. भास्कर पंडित आणि त्याच्या सैन्याने तिथल्या मुघल व्यापाऱ्यांची लूट आणली. तेव्हा ओरिसा बंगाल प्रांताचाच भाग होता.
जवळपास १० वर्षे मराठ्यांच्या धाडी बंगाल आणि ओरिसा मध्ये सुरू असायच्या.
मराठा सैनिकांची दहशत एवढी मोठी होती की तिथल्या आया आपल्या मुलांना झोप नाही तर मराठा येतील या कथा सांगायच्या.
रघुजी भोसलेंनी बंगालच्या नवबाला एवढे जेरीस आणले की अखेर त्याने मराठ्यांशी तह केला आणि ओरिसाचा हिस्सा त्यांच्या कडे सोपवला.
हे वर्ष होत १७५१. जवळपास दीडशे वर्षांनी ओरिसामधली परकीय राजवट संपुष्टात आली होती.
मराठ्यांच्या हातात सत्ता आल्यावर अनेक बदल घडवून आणले. अनिल धीर या अभ्यासकांच्या मते मराठ्यांनी ओरिसाच्या राजकारभाराची घडी बसवली. बऱ्याच काळानंतर या भागात स्थैर्य व शांतता लाभली होती.
रघुजी भोसलेंनी अनेक मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला. जगन्नाथपुरी मंदिराकडे विशेष लक्ष दिले. या मंदिराला दानधर्म केला. इथल्या पूजेसाठी जमिनी दान दिल्या.
रघुजी भोसले यांची आई चिमाबाई हिने देवाला मोहनभोग चढवण्याच्या परंपरेला सुरवात केली.
मराठ्यांनी ब्रजदेव गोस्वामीना इथला मठ प्रमुख बनवलं. एका मराठी गोसावीने सोन्या चांदीच्या मूर्ती दान दिल्या
रघुजी भोसलेंनी जगन्नाथपुरीची रथयात्रा धुमधडाक्यात साजरी करण्यास सुरवात केली. या यात्रेसाठी मोठा निधी दिला जाऊ लागला.
यात्राकरातून येणारा पैसाही मंदिराच्या विकासासाठी वापरला जात होता.
रघुजी भोसलेंच्या नंतर आलेल्या मराठा सुभेदारांनी देखील जगन्नाथ मंदिराची व्यवस्था चोख ठेवली. इतर अनेक जमीनदारांना राजा महाराजांना जगन्नाथाला जमिनी दान देण्यास भाग पाडलं.
मराठ्यांनी कोणार्क मधून अरुण स्तंभ उखडून जगन्नाथ पुरीच्या मंदिरात उभारला.
अस म्हणतात की, जगन्नाथ मंदिरातील दुसरी महत्वाची झुलना ही यात्रा मराठ्यांनी सुरू केली. या यात्रांना भारतभरातून भाविक गर्दी लागले याच प्रमुख कारण म्हणजे इथे असलेल मराठ्यांच राज्य.त्यांच्या पराक्रमाने आपल्या धार्मिक कार्याला संरक्षण आहे ही समजूत दृढ झाली.
मराठ्यांमुळे कोणत्याही धर्मांध राजसत्तेला जगन्नाथ मंदिराकडे पाहण्याची टाप नव्हती.
फक्त मंदिरच नाही तर मराठ्यांनी संपूर्ण ओरिसाचा विकास घडवून आणला. पुरीला बंगालशी जोडणाऱ्या जगन्नाथ सडकची निर्मिती केली.
राजाराम पंडित आणि सदाशिवराव पंडित अशा अनेक सुभेदारांनी अनेक ठिकाणी रस्ते, धर्मशाळा,विहिरी उभारल्या. यात्रेकरूंना सोईसुविधा बनवल्या. करांमध्ये सुधारणा केली, शेतीवर विशेष लक्ष पुरवले. जमिनीचे रेकॉर्ड बनवले.
मराठ्यांनी बनवलेल्या सैनिकांच्या बराकी आजही ओरिसामध्ये उभ्या असलेल्या पाहायला मिळतात.
आज अनेकदा बंगाली इतिहासकार मराठ्यांच लुटारू म्हणून चित्र रंगवतात पण याच मराठी राजसत्तेने ओरिसाला आपल्या पायावर उभे केले होते हा इतिहास त्यांच्या नजरेत येत नाही.
पुढे दुसऱ्या रघुजी भोसलेंनी इंग्रजांशी करार करून या प्रांतावरील हक्क गमावला. मराठ्यांचे राज्य संपुष्टात येताच सर्व प्रथम इंग्रजांनी जगन्नाथाच्या मंदिरावर हल्ला करून तिथला खजिना लुटला.
शेकडो वर्षांनी आजही जगन्नाथाची यात्रा धडाक्याने साजरी होते.
इथल्या सगळ्या विधी परंपरा थोड्या विचित्र आहेत. जगन्नाथ बाबा सर्दी तापाच्या रोगापासून सुरक्षा म्हणून १५ दिवसांच्या क्वारंटाईन पिरियडमध्ये जातात. दरवर्षी लाकडाच्या मूर्तीची पूजा केली जाते.
आजही तिथले लोक जगन्नाथ पुरीची यात्रा संपन्न होते याच श्रेय जातं रघुजी भोसलेंच्या राजवटीला देतात.
ओडिशामध्ये पण एक गाव आहे जिथे घरांना दारे नाहीत. भुवनेश्वरपासून १३० किमी अंतरावर केंद्रपाडा या जिल्ह्यातील राजकणिका या तालुक्याच्या ठिकाणापासून फक्त ५ कि.मी. वर सीरिलिया या गावात एक आश्चर्य दडलेले आहे. या गावात जवळ जवळ ८० घरे असून त्या कोणत्याही घराला दरवाजा नाही. अगदी आपल्या शनििशगणापूरसारखे. गावची देवता खोखराई ठकुरानी हिच्यावर गावकऱ्यांची प्रचंड श्रद्धा. ही देवीच घराच्या उंबरठय़ावर बसली आहे, त्यामुळे घराला दार कसे लावणार आणि त्यामुळे कुठल्याही घराला दरवाजा नाही. या गावात चोरी होत नाही. पूर्वी कोणी चोरी केली होती तर तो त्या घरातच अडकून पडला. गावच्या एका बाजूला देवीचे मंदिर आहे. मंदिर म्हणजे मूर्ती उघडय़ावरच आहे. परंतु चारही बाजूंनी भिंत बांधली आहे. इथे देवीला नवस बोलताना लाकडाचा किंवा मातीचा घोडा वाहायची पद्धत आहे. मंदिराच्या परिसरात या घोडय़ांच्या असंख्य मूर्ती पाहायला मिळतात. घराला दरवाजे नसण्याची ही पद्धत देशाच्या एका कोपऱ्यातसुद्धा तेवढीच श्रद्धेने पाळली जाते हे खरेच नवल म्हणायला लागेल. शरदचंद्रपती पंडित हे या देवीचे पुजारी आहेत. काíतकी पौर्णिमेला इथे मोठा उत्सव होतो, पण नवरात्रात मात्र काहीच नसते, हे पण एक अजबच आहे. मंगळवार, गुरुवार आणि शनिवारी गावात कोणत्याही घरी मांसाहार करत नाहीत. तसेच देवीलासुद्धा मांसाचा नवेद्य कधीही दाखवत नाहीत. अत्यंत जागृत देवस्थान म्हणून हे पंचक्रोशीत प्रसिद्ध आहे. इथेपण घराच्या भिंतींवर चित्रकला केलेली दिसते. अगदी वेगळे आणि मस्त ठिकाण बघीतल्याचे समाधान मिळते.
अथांग चिलिका सरोवर
प्रसिद्ध चिलिका सरोवर त्या सरोवराबरोबरच त्यातले एक बेट आणि त्यावर असलेली देवी पहाण्यासारखे आहे. भुवनेश्वरपासून १०० कि.मी.वर सुप्रसिद्ध चिलिका सरोवर आहे. खाऱ्या पाण्याचा हा अथांग जलाशय सरोवर वाटतच नाही. तो एक शांत समुद्रच वाटतो. त्याचा पलीकडचा काठ दिसत नाही. या जलाशयामध्ये खूप मोठय़ा प्रमाणावर डॉल्फिन मासे पाहता येतात. बाळूगाव नावाच्या गावी गेल्यावर इथून आपल्याला सरोवरात फेरफटका मारण्यासाठी यांत्रिक बोटी मिळतात. या सरोवरात ६ कि.मी.वर एक छोटेसे बेट असून त्यावर कालीजाई देवीचे मंदिर आहे. किनाऱ्यापासून इथे जायला एक तास लागतो. वाटेत बरेच डॉल्फिन दर्शन देतात. बोटीचे भाडे माणशी ५० रुपये किंवा सगळ्या बोटीचे ८०० रुपये असे आहे. अथांग सरोवरात केलेला हा प्रवास खूप रमणीय असतो. बेटावरील देवीचे मंदिर छोटेसे पण आकर्षक आहे. खाण्या-पिण्याची आणि विविध वस्तूंच्या विक्रीची दुकाने तिथे मांडलेली आहेत. साधारण तीन तास या सगळ्या प्रवासासाठी पुरतात. भुवनेश्वर-विजयवाडा या राष्ट्रीय महामार्गावरून होणारा आपला प्रवास फार सुंदर होतो. अध्र्या दिवसात हा कार्यक्रम उरकता येतो. तिथे ४ तासांची पण बोट राईड आहे, पण ती मात्र कंटाळवाणी असते.
कोणार्क :-
सकाळी नऊ-सव्वानऊला आमची ओटीडीसीची टूर सुरू झाली. कोणार्कच्या दिशेने जाताना वाटेत पिपिली नावाचं गाव आहे. तिथे हस्तकलेच्या विविध प्रकारच्या वस्तू बनवतात. नारळाच्या काथ्यापासून, करवंटीपासून सुंदर सुंदर वस्तू केलेल्या होत्या. पामच्या पानावर केलेली चित्रकला ही ओडिशाची खासियत आहे. रघुराजपूर नावाचं दुसरं एक गाव त्यासाठी सुप्रसिद्ध आहे. आम्ही मात्र पिपिलीवरच समाधान मानलं. थोडीफार खरेदी झाली आणि आमची टेंपो ट्रॅव्हलर कोणार्कच्या दिशेने निघाली. रस्ता छान होता. साधारणपणे अकरा-साडेअकरा वाजता कोणार्कला पोचलो. एक गाईड घेतला. कारण त्याशिवाय सूर्यमंदिराबद्दलचे बारकावे कळले नसते.
"पुत्रा, गुन्हाच तसा घडला होता तुझ्याकडून. भलेही नारदमुनींनी मुद्दाम कळ लावून हे घडवून आणलय. पण चुकून का होइना तू श्रीकृष्णमहाराजांचा गुन्हा केलास आणि त्यांच्या तोंडून शापवाणी निघाली. आणि तूला कुष्ठरोग झाला."
"अगदी योग्य बोललीस माते, पण माझं निर्दोष असणं सिद्ध झाल्यावर तातांनीच त्यावर उ:शाप म्हणून सुर्यपुजेचा उपाय सांगितला. सुर्यदेव जे सर्व त्वचाविकारांचे नाशक मानले जातात त्यांची साधना."
"आणि गेल्या बारा वर्षाच्या अथक साधनेनंतर आज तू त्या महाभयंकर व्याधीतून मुक्त झालास. आता पुढे काय करायचे ठरवले आहेत. सुर्यपुजा अशीच चालू ठेवणार?"
"माते, गेली बारा वर्षे चंद्रभागेच्या तीरी मित्रवनातील या पवित्र जागी सुर्यदेवांची उपासना करत आलोय. त्यांच्या कृपेने या व्याधीतून मुक्त झालोय. त्या सुर्यदेवांचं भव्य मंदीर या ठिकाणी उभे करायची माझी इच्छा आहे."
"अगदी माझ्या मनातले बोललास पुत्रा, पण आधी या आनंदाच्या क्षणी श्रीकृष्ण महाराजांचे दर्शन घेवून त्यांचे आशीर्वाद घेवूया. या मंदीर उभारणीबद्दलही त्यांचे मार्गदर्शन घेणे आवश्यकच आहे, नाही?"
"चल माते, आधी तातांचे आशीर्वाद घेवून त्यांच्यासमोर ही मनीषा व्यक्त करू."
आणि श्रीकृष्णपुत्र सांब आपली माता जांबुवंतीसह पित्याच्या महालाकडे, त्या सर्व शक्तिमान, पुर्ण पुरूषाच्या, देवोत्तमाच्या, श्रीकृष्णाच्या दर्शनासाठी निघाला.......!
**********
नारदाच्या खोडकर, कळी लावण्याच्या स्वभावामुळे एकदा श्रीकृष्णपुत्र सांब याला आपल्या पित्याचे कोपभाजन व्हावे लागले. सांबाने आपल्या स्वभावानुसार एकदा नारदाची खोडी काढली. त्याला धडा शिकवण्यासाठी म्हणून नारदमुनी त्याला एका ठिकाणी घेवून गेले. नेमके ती जागा श्रीकृष्णाच्या बायकांची स्नान करण्याची जागा होती. सांबाला तिथे सोडून नारद त्याच्या नकळत कृष्णाला तिथे घेवून आले. आपल्या बायकांच्या स्नानाच्या ठिकाणी सांबाला पाहून संतप्त झालेल्या कृष्णाने त्यास कुष्ठरोग होइल असा शाप दिला. नंतर सांबाने आपले निर्दोषत्व सिद्ध केले पण एकदा दिलेला शाप परत घेणे शक्य नव्हते. त्यामुळे श्रीकृष्णांनी त्यास सुर्यदेवांची आराधना करण्यास सुचवले. त्यानुसार बारा वर्षे सुर्याची आराधना केल्यावर सांबास आपले आरोग्य आणि सौंदर्य पुनश्च प्राप्त झाले.
(दंतकथा संदर्भ : श्री सांब पुराण)
*************************************************************************************
ही आणि अशा अनेक दंतकथा पुराणात वाचायला मिळतात. सांबपुराणानुसार श्रीकृष्णपुत्र सांबाने आपल्या कृतज्ञतेचे प्रतिक म्हणून त्याकाळी चंद्रभागेच्या तीरी (सद्ध्याची चिनाब त्याकाळी चंद्रभागा या नामे ओळखली जात असे म्हणे) पुढे सांबाच्या नंतर मुळ-सांबपुर म्हणुन ओळखल्या गेलेल्या नगरी (सद्ध्याचे पाकिस्तानमधील मुलतान) एक विशाल सुर्यमंदीर बांधले. साधारण सातव्या शतकात भारताला भेट दिलेल्या चिनी प्रवासी ह्यु-एन त्संग याच्या लिखाणात मुलतानच्या या पुरातन सुर्यमंदीराचे उल्लेख येतात. नंतर हे मंदीर जिथे सांबाने प्रत्यक्ष सुर्याची आराधना केली होती तिथे हलवण्यात आले. यामागे देखील एक दंतकथा आपल्या पुराणात तसेच कपिल संहितेत आढळते. उडीया भाषेतील मदला पंजी या स्थानिक ग्रंथातदेखील अशाच प्रकारची दंतकथा सापडते.
आपली तपश्चर्या पुर्ण केल्यावर सांबाने चंद्रभागेत ( हे चंद्रभागा म्हणजे एक छोटेसे सरोवर आहे कोणार्कपासुन काही किमी अंतरावर) स्नान करण्यासाठी म्हणून एक डुबकी मारली, तेव्हा त्याला पाण्यात एक मुर्ती सापडली. जी विश्वकर्म्याने घडवलेली सुर्याची मुर्ती होती. त्या मुर्तीची सांबाने तिथुन जवळच असलेल्या मित्रवनात एक छोटेसे मंदीर बांधून तिथे प्रतिष्ठापना केली. बहुदा आताचे कोणार्क आणि त्यावेळचे मित्रवन या जागा एकच असाव्यात, म्हणूनच सांबाने सांबपूरात बांधलेले भव्य सुर्यमंदीर पुन्हा इथे स्थलांतरीत करण्यात आले.
कोनार्कचे जगदविख्यात सुर्यमंदीर.....!
दुसर्या एका दंतकथेनुसार पुढे कधीतरी केसरी राजवंशाच्या पुरंदरकेसरी नामक राजाने कोनार्क देवाचे एक मंदीर उभे केले. कोनार्क हा शब्द बहुदा कोना ( Corner : भारताच्या एका कोपर्‍यातच ओरिसातील हे जगदविख्यात सुर्यमंदीर वसलेले आहे) आणि अर्क (सुर्य) यांच्या संधीतून निर्माण झाला असावा. त्याला त्याकाळी कोनादित्य या नावाने संबोधले जात असे. त्यानंतर तिथे गंगा राजवंशाच्या राजवटीत राजा नरसिंहदेव (१२३८-६४) याने या मंदीरासमोरच दुसरे एक भव्य मंदीर उभे केले. राजा नरसिंहदेवाचा पिता राजा अनंगभिम याने पुरीच्या जगन्नाथासमोर या मंदीराचे एका भव्य मंदीरात रुपांतर करण्याचे कबुल केले होते. हे मंदीर एका रथाच्या आकाराचे होते. मध्यभागी अतिषय देखणे असे भव्य मंदीर (रथ) ज्याला सात अश्व आणि चक्रांच्या (चाकांच्या) १२ जोड्या म्हणजे रथाला अतिशय सुक्ष्म आणि सुंदर कोरीवकाम केलेली एकुण २४ चाके आहेत.
इथे आणखी एक दंतकथा सांगण्याचा मोह आवरत नाही. राजा नरसिंहदेवाने जेव्हा हे भव्य मंदीर बांधायला घेतले, तेव्हा सुरूवातीला या मंदीराच्या बांधकामासाठे एकुण १२०० कामगार तत्कालीन विख्यात वास्तुविद 'बिसू महाराणा' याच्या हाताखाली राबत होते. मंदीर पुर्ण करायला त्यांना अतिशय कष्टाची अशी १२ वर्षे लागली. पण मंदीर काही पुर्ण होत नव्हते. सगळे बांधकाम कळसापाशी येवून अडकले होते. एवढा विस्तीर्ण कळस पेलायची खालच्या सांगाड्याची ताकत नव्हती. त्यामुळे कळस काही पुर्ण होत नव्हता. नेमका त्यावेळी बिसू महाराणाचा १२ वर्षाचा मुलगा 'धर्मपद' मंदीराचे बांधकाम पाहण्यास आला. आणि पित्याची अडचण पाहून कळस पुरा करण्याचे काम त्याने स्वतःच्या डोक्यावर घेतले. कळसाचा शेवटचा दगड त्याने स्वतःच्या हाताने बसवला, आणि कळस पुर्ण झाला. पण हा शेवटचा दगड काही वेगळ्याच प्रकारचा होता. तो नक्की दगडच होता की......?
पण त्यानंतर काही दिवसातच समुद्रकिनारी धर्मपदाचे शव सापडले. दंतकथा असे सांगते की धर्मपदाने आपल्या योगशक्तीच्या जोरावर आपल्या शरीरातील सर्व उर्जा त्या दगडात ओतून त्याचे एका महा - शक्तिशाली चुंबकात रुपांतर केले होते. त्यामुळे काही दिवसातच त्याचा मृत्यू झाला. पण त्याची पुर्ण ज्ञाती त्याच्या या त्यागामुळे राजाच्या कोपाला बळी जाण्यापासून वाचली.....
ऐकावे ते नवलच.....
पुराणातील अनेक दंतकथा, किवंदंतीने सजलेले तत्कालीन शिल्पकलेचा विलक्षण नमुना असलेले हे सुर्यमंदीर केवळ अद्वितीयच आहे. काही दिवसांपुर्वी ऑफीसच्या काही कामानिमीत्त ओरिसाभेटीचा योग आला. त्या संदर्भातले काही फोटो इथे टाकले होते. काम आटोपल्यावर सुदैवाने लागुनच आलेला एक सुटीचा दिवस पकडून मी भटकंतीला निघालो. हॉटेलहून बाहेर पडलो तेव्हा प्रवासाची काहीच रुपरेषा ठरवली नव्हती.
सूर्यमंदिर
पाहून आपण अवाक होतो. त्याची भव्यता चकित करून टाकते. मुख्य मंदिर जरी
कोसळलेलं असलं तरी ’ ढासळलेले बुरुज सांगतात, मूळचा गड किती बुलंद होता ते’
! मंदिरासमोर दोन्ही बाजूला सिंह, त्याखाली हत्ती आणि त्याहीखाली माणूस,
अशी शिल्पं आहेत. सिंह हे संपत्तीचं आणि हत्ती हे सत्तेचं प्रतीक आहे.
सत्ता आणि संपत्ती माणसाला चिरडते असं दाखवणारी ही शिल्पं आहेत.
सूर्यमंदिराची
रचना रथाच्या आकारात केलेली आहे. दोन्ही बाजूंना बारा-बारा चाकं आणि पुढे
रथ ओढणारे ७ घोडे. कोणार्कच्या सूर्यमंदिराची ’ ओळख’ म्हणता येईल असं शिल्प
म्हणजे हीच सुप्रसिद्ध चाकं. जुन्या वीसच्या नोटेवर आणि नवीन दहाच्या
नोटेवर याच चाकाचं चित्र आहे.
रथाचे
घोडे मात्र आता भंगून गेलेले आहेत. चाकंही काही सगळी सुस्थितीत नाहीतच. ही
चाकं पूर्वपश्चिम दिशेने आहेत आणि रोचक बाब म्हणजे ही चाकं वापरून
आपल्याला दिवसाची वेळ सांगता येते. एखादी सरळ काठी चाकाच्या मध्यबिंदूकडे
रोखून धरली, की तिची सावली कुठे पडते यावरून अचूकपणे वेळ कळते. उत्तरायणात
उत्तर बाजूच्या चाकांवर सूर्यप्रकाश पडतो, दक्षिणायनात दक्षिण बाजूच्या
चाकांवर. प्रत्येक चाकावर सुरेख नक्षीकाम आहे. मंदिराला पूर्वेच्या बाजूला
तीन दरवाजे आहेत. सूर्य जेव्हा मकरवृत्तावर जातो (उत्तर गोलार्धात सर्वात
लहान दिवस), तेव्हा सकाळी सूर्य उगवल्यावर त्याचे किरण मुख्य दरवाज्याच्या
दक्षिणेकडे असलेल्या दरवाजातून आत शिरतात. याउलट जेव्हा सूर्य
कर्कवृत्तापर्यंत जातो, (उत्तर गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस) तेव्हा मुख्य
दरवाज्याच्या उत्तरेकडे असलेल्या दरवाजातून सूर्यकिरण आत शिरतात. जेव्हा
दिवस-रात्र समसमान असते, म्हणजेच ज्या दिवशी सूर्य बरोबर विषुववृत्तावर
असतो, तेव्हा सकाळी पहिले सूर्यकिरण मधल्या मुख्य दरवाजातून आत शिरतात. इ.
स. तेराव्या शतकात हे मंदिर बांधलेलं आहे. पुरीचं जगन्नाथ मंदिर आणि
भुवनेश्वरचं लिंगराज मंदिरही याच सुमारास बांधलं गेलेलं आहे.
सूर्यमंदिरावरची शिल्पकला अतिशय सुंदर आहे. अनेक कथा, प्रसंग त्या दगडी शिल्पांमधून जिवंत केलेले आहेत.
यात समुद्रमंथनाचा देखावा आहे.
यात श्रावणबाळाची कथा आहे.
हे अजून एक वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्प आहे. यात कलिंगाचा राजा हत्तीवर बसलेला दाखवला आहे आणि त्याला भेट म्हणून एक जिराफ नजर केलेला दाखवला आहे. जिराफ या आफ्रिकन प्राण्याचा जुन्या भारतीय शिल्पकलेतला हा एकमेव उल्लेख आहे. अरबी व्यापार्यांनी आफ्रिकेतून हा जिराफ आणून कलिंगाच्या राजाला नजर केला असावा.
हे मंदिर दगडी असलं तरी दगड एकत्र ठेवण्यासाठी आत लोखंडी कांबींचा वापर केलेला आहे.
असं म्हणतात की मुख्य देवळाच्या कळसात एक मोठा चुंबक होता. पोर्तुगिजांनी काही कारणाने तो काढला आणि त्यामुळे मंदिर कोसळलं. खरंखोटं माहिती नाही. मंदिराचं अजून काही नुकसान होऊ नये यासाठी १९०३ मध्ये आतला भाग चिणून बंद केला गेला. तिथे जायला मनाई आहे, पण तरीही नियम हे मोडण्यासाठीच असतात असा ठाम विश्वास असणारे काही महाभाग असतातच.
कोसळलेल्या मंदिरातली काही शिल्पं कोणार्कमधल्याच संग्रहालयात ठेवलेली आहेत. पण टूरच्या कार्यक्रमात त्यासाठी वेळ न मिळाल्यामुळे ती पाहता आली नाहीत याची रुखरुख लागली. काही मोठे दगडी भाग मंदिराच्या आवारात ठेवलेले आहेत. प्रचंड अवजड अशा लोखंडी कांबीही आहेत.
सूर्यमंदिर पाहून आम्ही भारावून बाहेर पडलो. उन्हात फिरून मुलंही दमली होती. बाहेरच असलेल्या शहाळीवाल्याकडून शहाळी घेतली. ते मधुर पाणी पिऊन खूप छान वाटलं. ओटीडीसीच्या ठरलेल्या हॉटेलमधे जाऊन जेवलो आणि परत गाडीत बसून पुरीच्या दिशेने निघालो.
पुरी ते कोणार्क हा प्रवास बर्‍यापैकी हिरव्यागार भागातून होतो. रस्त्याच्या दोन्ही बाजुला येणारी छोटी छोटी गावे, माडाच्या झाडांच्या दाटीत वसलेली घरे वेड लावतात. हा पुर्ण पट्टाच हिरव्यागार निसर्गाने भारलेला आहे. मध्येच एका ठिकाणी कुठलीतरी एक छोटीशी नदी लागली आणि मी कॅमेरा सरसावला.
साधारण ४० मिनीटांनी बसायला जागा मिळाली. मी खुशीत येवून सीटवर टेकलो आणि हुश्श.....तेवढ्यात बस थांबली आणि बसवाहक ओरडला (त्याला बोंबलणे हा शब्द जास्त समर्पक ठरावा)......
"उतरो भाय्...कोSSSSSSSSणार...... !
शेवटचा 'क' त्याने खाल्ला की बसमधल्या कोलाहलाने कुणास ठाऊक? पण पुन्हा धक्के खात एकदाचा कोनार्कच्या त्या बसथांब्यावर उतरलो. तसे लगेच तिथले गाईडस माझ्याकडे धावले.......
"यार पहिली बार नही आ रहा हू मै...गाईडकी जरुरत नही है!" या परिस्थितीतला माझा पेटंट डायलॉग.
मेल्यावर उकळत्या तेलाच्या कढईकडे नेणार्‍या यमदुतालादेखील बहुदा हेच ऐकवीन मी.....! (चमकलात?
थेट स्वतःलाच नरकात नेवून उभे केले हे पाहील्यावर. वो क्या है ना भाय, अपन
अपने दोस्तलोगको भोत चाहता है भिडू..जिधर तुमे लोगा रहेंगे उधरीच अपुनभी
आयेगा, बोले तो ...... Innocent ) तसे त्यांनी स्थानिक भाषेत बहुदा दोन चार
शिव्या हासडून माझा नाद सोडला. तरी एकजण मंदीरापर्यंत माझ्या पाठीमागे
होताच. शेवटी वैतागून मीच त्याला विचारले सौ रुपये देगा क्या, तो मै तेरेको
साथमें लेताय गाईड करके.... तो बिचारा खालमानेने निघून गेला. 
(सज्जन होता बिचारा, खरेतर मी भांडायची आणि तशीच वेळ पडली तर बचावासाठी पलायनाची तयारीही ठेवली होती. 
)
मंदीरापाशी आल्यावर कळाले की सुर्यमंदीर आणि तेथील पुराण वस्तु खात्याचे वस्तु संग्रहालय यांचे कॉमन तिकीट एकाच ठिकाणी मिळते. मी २० रुपये मोजून तिकीट घेतले. मंदीरदर्शनाची फी १० रुपये आणि संग्रहालयाची १० रुपये...आणि मंदीराकडे निघालो. समोरून मंदीराचे प्रथमदर्शन झाले ते या स्वरुपात. यावरुनच मंदीराच्या भव्य स्वरुपाची कल्पना येते.
तिकीट खिडकीपाशीच मंदीराबद्दल माहिती देणारे दोन फलक आढळले.
तिथे असलेल्या गार्डकडुन तिकीट पंच करुन घेतले आणि आत शिरलो.
या भव्य वास्तुच्या प्रांगणात आपले स्वागत होते.... ते भोग मंडपाच्या दर्शनाने. आता भोग मंडपाचे फक्त अतिषय सुंदर कोरीव काम असलेले उभे खांब आणि पाया शिल्लक आहेत, पण जे काही आहे, तेही वेड लावायला पुरेसे आहे. परमेश्वराच्या भोजनासाठी म्हणुन हा भोग मंडप (भोग : नैवेद्य) उभारण्यात आला होता. अतिशय सुंदर, आणि बारीक कलाकुसर असलेला भोग मंडप त्यावेळी आपल्या परमोच्च अवस्थेत असलेल्या ओरीसाच्या अत्युच्च शिल्पकलेची साक्ष देत आजही उभा आहे. पुर्णपणे अतिषय बारीक नक्षीकाम केलेल्या एका विस्तीर्ण चौथर्‍यावर सोळा संपुर्णपणे अतिषय सुरेख नक्षीकाम केलेल्या खांबाच्या आधाराने भोग मंडपाचे हे शिल्प उभे होते. आता फक्त चौथरा आणि खांबच शिल्लक आहेत. पण जे काही आहे ते निर्विवादपणे भव्य आणि सुंदर आहे.
(भोग मंडप)
भोग मंडपातून बाहेर पडले की समोर येतो तो सुर्यमंदीराचा दर्शनी भाग. त्याकडे आपण शेवटी येवू....
सुर्यमंदीराच्या उजव्या बाजुला एक पुरातन वटवृक्ष आपल्या स्वागताला हजर असतो..
मी मंदीराच्या प्रदक्षिणेला सुरूवात केली.
डाव्या बाजुला दर्शनी बाजूला सात अश्वांपैकी आता फक्त दोन शिल्लक आहेत, तेही भग्नावस्थेत. मी भारावल्यासारखा मंदीराच्या चारीबाजुनी प्रदक्षिणा घालायला सुरुवात केली. नृत्यकला, यक्ष किन्नर यांच्याबरोबरच कामशास्त्रातील विविध श्रुंगारीक आसने अशा विभीन्न प्रकारांनी नटलेली ती नितांत सुंदर शिल्पे बघताना डोळे एका जागेवर ठरत नव्हते. हे एवढं भव्य, विशाल आणि तरीही इतकं सुक्ष्म नक्षीकाम केलेलं महाशिल्प उभे करायला किती वेळ लागला असेल्..किती जण त्यासाठी राबले असतील? त्या पुरंदरकेसरी ने किंवा नरसिंहदेवाने त्यांच्या प्रजेसाठी काय केले माहीत नाही, पण हे अद्वितीय मंदीर उभारून अखंड भारताला मात्र एक खुप मोठा सन्मान प्राप्त करून दिला आहे एवढे नक्की.
(प्रदक्षिणा मार्ग )
दोन तीन प्रदक्षिणा घालून झाल्यावर जाणवले की ...
अरेच्चा, अजुन आपल्याला खुप काही पाहायचे आहे. इथेच गुंतून राहीलो तर कसे व्हायचे? म्हणून मी प्रदक्षिणेचा नाद सोडला आणि मंदीराच्या प्रांगणात असलेल्या इतर शिल्पांकडे वळलो.
मंदीराच्या डाव्या बाजुला एक छोटेसे सद्ध्या भग्नावस्थेत असलेले शिल्प आहे. याला नटमंदीर या नावाने ओळखले जाते. उपलब्ध माहितीनुसार या मंदीरात नर्तकी (देवदासी ? ) देवासमोर नृत्य करायच्या. भग्नावस्थेत असलेले हे छोटेसेच नटमंदीरदेखील अंगा खांद्यावर आपल्या तत्कालीन वैभवाच्या अनेक समृद्ध खुणा बाळगून होते.
(नटमंदीर)
पुर्वी केसरी वंशातील श्री पुरंदरकेसरी याने बांधलेल्या शिल्पात एक श्रीकृष्णाचे (जगमोहन) मंदीरही होते. बहुदा सुर्यमंदीराची अजस्त्र वास्तू ढासळायला (कळस) सुरूवात झाल्यावर ते बंद करण्यात आले असावे. पण त्या मंदीरातील 'जगमोहना'चे देखणे शिल्प मात्र आजही नटमंदीरात प्रतिष्ठापीत करून जतन करून ठेवले आहे.
(जगमोहन)
जगमोहनाचे (श्रीकृष्णाचे) दर्शन घेवून बाहेर पडलो आणि अहो आश्चर्यम इथे मला अचानक आपली माणसं भेटली.
"वो ताई, हिकडं या. येक फोटू काडू या समदे मिळून....!"
एक पांढरा शुभ्र सदरा आणि पायजामा घातलेले, गांधीबाबांचे समर्थक (?) (त्यांना गांधीबाबांना समर्थन करण्यासाठी गांधी टोपीची गरज नव्हती, डोइवर मस्त पुर्णचंद्र चमकत होता, भर माध्यान्हसमयी कुणातरी ताईंना हाका मारत होते.
त्या परक्या राज्यात मराठी कानावर पडलं आणि माझी अवस्था 'देता किती घेशील दो कराने' अशी झाली. त्यांच्या हातवार्‍यांच्या रोखाने पाहीलं आणि अजुनच चाट पडलो. ते एका विदेशी तरुणीला बोलावत होते. नंतर तिचाशी बोलताना कळले की ती जपानी असुन, तिचे नाव 'एमिको' आहे, ज्याचा जॅपनीजमध्ये अर्थ होतो 'हसरं मुल' किंवा ' सुंदर मुल' ! दोन्ही नावं तिला अगदी सुट होत होती.
तर या काकांचा, माफ करा काकांची ओळख राहीलीच. 
चार काकालोक (अगदी सदरा, पायजामा आणि मुंडासं किंवा गांधी टोपी अशा पारंपारीक महाराष्ट्रीय वेशातले) आणि चक्क नऊवारीतल्या सहा मावश्या (बहुतेक सगळेच ४५-५० च्या पुढचे) असा हा सुरेख गृप खास नाशकाजवळच्या मालेगाववरून थेट ओरीसात जगन्नाथाच्या दर्शनासाठी आणि आजुबाजुचा हा भाग पाहण्यासाठी आला होता. विशेष म्हणजे एवढ्या लांब आलोय, तर काही जामानिमा करून नटून थटून वगैरे न येता अगदी घरगूती पेहरावात ही सगळी मंडळी आली होती. सर्वच जण सामान्य घरातले आहेत हे त्यांच्या पेहरावावरूनच लक्षात येत होते. पण प्रवासाची त्यांची या वयातली ओढ पाहून खुप छान वाटले. विशेष म्हणजे ती जपानी तरूणी 'एमिको' भाषेचा अडसर बाजुला ठेवून त्यांच्यात अगदी सहज मिसळून गेली होती.
कसं असतं ना, तुमची मनं शुद्ध असली, मनापासुन नाती जोडण्याची तयारी असली की वय, शिक्षण, भाषा, रंग, रूप, देश हे सगळे अडसर क्षुद्र ठरतात. केवळ हातवारे आणि खाणा खुणा यांच्या साह्याने त्यांच्या संभाषण चालू होते.
मी लगेचच काकांना गाठले....
"नमस्कार काका, कुण्या गावचे?"
मी संभाषणाला सुरूवात केली, मराठी ऐकली आणि काका हरखले.
"आरं ही तर आपली भाषा हाये. आमी मालेगावहून आलो देवा, तुमी कुंकडून आले?"
"मी मुंबईला असतो, कंपनीच्या कामासाठी आलो होतो. आज सुटी होती मग फिरायला बाहेर पडलो झालं. तुमच्या तोंडुन आईची भाषा ऐकली आणि राहवलं नाही" इति मी.
"लै बेस झालं देवा, आता तुमीच आमची आमच्या नव्या तायशी नीट वळक करून द्या बिगी बिगी."
म्हणाजे आत्तापर्यंत त्यांना त्या जपानी मुलीचं किंवा तिला त्यांचं नाव ही माहीत नव्हतं. मग मी त्यांच्याशी आईच्या भाषेत आणि एमिकोशी इंग्लिशमध्ये बोलत (माझ्या धन्य इंग्लीश अ‍ॅक्सेंटमध्ये) त्यांची ओळख करुन दिली. एमिको (याचा उच्चार अमिको असाही करतात का? पण स्पेलिंग EMIKO असेच होते.असो) तिच्या बॉयफ्रेंडबरोबर जगभरातील विविध जाती-धर्माच्या मंदीरांचा अभ्यास करत, जग बघायला निघाली होती. मी तिला मुंबईला येण्याचे आमंत्रण द्यायला विसरलो नाही.
(गाववाले काका आणी जॅपनीज ताई)
नंतर मालेगावची काका-मावशी कंपनी आणि जॅपनीज ताईचा निरोप घेवून मी पुढे निघालो.
मुळ मंदीराकडे वळण्याआधी मी पुन्हा एकदा आजुबाजुचा परिसर पाहून घेतला. आपल्या पुराण वस्तु संशोधन खात्याने (त्यांच्याकडून अपेक्षा नसतानाही) सुर्यमंदीराच्या आजुबाजुच्या निसर्गाची व्यवस्थीत निगा राखलेली आहे. चारी बाजुला बागा मेनटेन केलेल्या आहेत. सगळीकडे हिरवेगार असल्याने परिसर कसा प्रसन्न वाटत होता.
(सुर्यमंदीराभोवतालचा निसर्ग)
आधीच ठरवल्याप्रमाणे सगळ्यात शेवटी मी मुख्य मंदीराकडे वळलो....
कोनार्कचे हे सुर्यमंदीर तत्कालीन ओरीसा वास्तु शैलीचे एक अतिषय सुंदर उदाहरण आहे. उडीया शैलीप्रमाणे मुळ मंदीराच्या रचनेत देऊळ (गर्भगृह), जगमोहन (सभामंडप किंवा महामंडप) , अंतराळ आणि भोग मंडप अशा वास्तु अंतर्भूत आहेत. भोग मंडपाची वास्तू मुळ मंदीराच्या वास्तुपासून थोडी बाजुला असली तरी तो संपुर्ण योजनेचाच एक मुलभुत घटक आहे हे नक्की. अन्य उडीया मंदीरे आणि कोनार्कचे सुर्यमंदीर यात एकच मुलभुत फ़रक दिसून येतो तो म्हणजे हे मंदीर एका योग्य आणि सुस्थीत चौथर्‍यावर बांधण्यात आलेले आहे. एक भक्कम बेस (पाया, कट्टा .. काय बरे म्हणता येइल त्याला?) बांधून त्यावर मंदीर बांधण्यात आलेले आहे.
टिपीकल वक्रीय शिखरासहीत असलेले गर्भगृह हे उडीया शैलीच्या 'रेखा देउळ' या पद्धतीने बांधण्यात आलेले आहे. तर जगमोहन किंवा सभामंडपाचे बांधकाम हा "उडीया शैलीच्या "पिढा देउळ" या प्रकाराचा उत्कृष्ट अविष्कार आहे. दोन्ही वास्तू म्हणजे रेखा देऊळ आणि पिढा देऊळ मे मुळ प्लानप्रमाणे आतुन आयताकृती असून बाहेरून मात्र उडीया वास्तू शैलीच्या पंचरथ शैलीचे अतिषय योग्य आणि लक्षणीय उदाहरण आहे. या आणि अशाच प्रकारची बरीच माहिती तो गाईड सांगत होता. खरेतर ते सगळे माझ्या डोक्यावरून जात होते. कारण तो ज्या अगम्य हिंदी-इंग्लीश किंवा तत्सम भाषेत बोलत होता ती भाषा जाम डोक्यावरून (की डोक्यात जात होती). मलाच ते फारसं कळालं नाही पण जे कळालं ते इथे लिहीण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.
(सर्वसाधारण आराखडा : मुख्य मंदीर + जगमोहन मंदीर)
मुख्यमंदीरालाच लागून असलेल्या या भव्य मंदीरालाच (सभामंडप) जगमोहन म्हणूनच संबोधले जात असावे. कारण तिथले गाईडलोक त्याचा उल्लेख जगमोहन असाच करीत होते. साधारण ३० चौरस मिटर आकारमान आणि तेवढीच उंची लाभलेल्या जगमोहन नामक या वास्तुला लागुनच मुख्य सुर्यमंदीर कळासासहीत उभे आहे (साधारण ६८ मिटर उंच). पुढच्या काळात कधीतरी शिखराचा भाग ढासळला गेला... (त्याची कारणे आजही अज्ञात आहेत)
यासंदर्भात इथे गाईडकडून एक विलक्षण दंतकथा ऐकायला मिळाली. (मी त्याचा फुकट्या ग्राहक होतो). त्यानुसार त्यावेळी जगमोहनाचे शिखर बांधताना त्यात एक विलक्षण शक्तीशाली असा चुंबक बसवण्यात आला होता. तो चुंबक सर्व वास्तुचा (कळस) भार सावरून धरत असे. परंतू मध्ये काही शतकांपुर्वी मंदीरावर वीज कोसळली आणि त्यावेळी तो चुंबक निखळून पडला आणि त्या नंतर मंदीराचे शिखर ढासळायला सुरूवात झाली. ही कथा जर खरी असेल तर त्यावेळचे आपले वास्तुशास्त्र किती प्रगत असेल याची कल्पनाच केलेली बरी. खरे खोटे तो जगमोहनच जाणो. नंतर शिखर कोसळायला सुरूवात झाल्यावर मंदीरात आत, गाभार्‍यात भर घालून लोकांना जाण्यास मनाई करण्यात आली. तिन्ही बाजुला असलेली दारे आता सुरक्षेच्या कारणास्तव काँक्रीटने बंद करण्यात आलेली आहेत. त्यापुर्वी वर सांगितल्याप्रमाणे आतली जगमोहनाची मुर्ती काढून बाहेरील नटमंदीरात स्थापीत करण्यात आली. जगमोहनाचे छत तीन विभीन्न स्तरात विभाजीत करण्यात आले आहे. या तिन्ही स्तरांवर अतिशय सुंदर आणि सुक्ष्म नक्षीकाम केलेली विविध शिल्पे कोरण्यात आलेली आहेत.
(जगमोहन : सभामंडप)
जगमोहन हे मला वाटते त्यावेळी एकप्रकारचे सभास्थान किंवा देवाचा दरबार भरण्याची जागा असावी. तत्कालीन उडीया मंदीरांप्रमाणे हे देखील पंचरथ पद्धतीचे बांधकाम आहे. एका विस्तृत प्लॅटफॉर्म किंवा पिठावर उभारलेल्या जगमोहनाचा आराखडा पाच आडव्या विभागांमध्ये (स्तर) विभागला गेलेला आहे. सगळ्यात खालचा भाग 'पभगा', त्यानंतर त्यावरील स्तर 'जंघा', 'बंधना' 'उर्ध्वजंघा' आणि त्यानंतरचा भाग म्हणजे 'वरंडा'. हा प्रत्येक स्तर पुन्हा वेगवेगळ्या डिझाईनमध्ये विभागला गेलेला आहे. त्यावर मुर्ती कोरण्यासाठी किंवा नक्षीकाम करण्यासाठी छोटी छोटी खिडकीवजा आकार कोरण्यात आले आहेत. त्याला पिढा मुंडी, खाखर मुंडी आणि वज्र मुंडी अशी नावे आहेत. यापैकी पिढा मुंडीच्या रचनांमध्ये मुख्यतः यक्ष, किन्नर, फुले, नागदेवता कोरलेल्या आहेत. बाडा उर्फ जगमोहनाच्या सगळ्यात वरच्या स्तरात आठ मुक्तपणे उभ्या असलेल्या दिपकला अर्थात अष्टदिशांच्या देवतांच्या मुर्ती उभ्या केलेल्या होत्या. उदा. इंद्र (पुर्व), अग्नि (south east), यम (दक्षीण), नैरुत्य (नैरुत्य), वरुण (पश्चिम), वायू (north west), कुबेर (उत्तर) आणि इशान (इशान्य) इ. यापैकी बर्‍याचशा मुर्ती चोरून परदेशी स्मगल करण्यात आल्या. यापैकी एक मुर्ती परत मिळवण्यात ओरिसा सरकारला यश आले. ती मुर्ती सध्या कोणार्क येथील वस्तु संग्रहालयाची शोभा वाढवते आहे.
असो तर पिढा मुंडीच्या नंतर जरा वर सरकले की क्रमांक लागतो तो खाखरमुंडी रचनांचा. हे आकार बहुतांशी रिकामे आहेत किंवा बहुतेकांमध्ये काही विचित्र आकाराचे प्राणी आणि बहुतांशी अगदी लाईफ साईझ म्हणता येतील अशी कामशास्त्राशी संबंधीत शिल्पे कोरण्यात आलेली आहेत्.पुर्ण वास्तू बहुदा लोखंडी बिम्सच्या आधारावर उभी आहे. आणि मधला भिंतीचा भाग , तसेच दरवाजे बहुदा क्लोराईट किंवा तत्सम पाषाणापासुन कोरण्यात, बनवण्यात आलेले आहेत. या दरवाज्यांवर किंवा चौकटींवर म्हणु हवेतर देखील अतिषय सुक्ष्म आणि सुंदर असे नक्षीकाम करण्यात आलेले आहे. (आराखड्याच्या फोटोत डावीकडील उभे तीन आकार हे पिढा मुंडी, खाखर मुंडी आणि वज्र मुंडीचे आहेत)
जगमोहनाला लागूनच मुख्य सुर्यमंदीर आहे. इथे बाहेरच्या बाजुने, चौकटीमधून तीन सुर्यप्रतिमा स्थापीत करण्यात आलेल्या आहेत. जे काही समोर होते ते विलक्षण भारावून टाकणारे होते. या तिन्ही सुर्यप्रतिमा शैशव, तारुण्य आणि वार्धक्य या मानवी जीवनाच्या तीन कालावधीनुसार बसवलेल्या आहेत. काळ्या पत्थरात (क्लोराईट) कोरलेल्या या सुर्यप्रतिमा अतिषय देखण्या आणि भव्य आहेत. मला इथे आणखी एक रंजक माहिती मिळाली जी आधी कधीच ऐकलेली नव्हती. आपल्याकडे वैदिक काळापासून सुर्यपुजेची पद्धत आहे. पण सुर्य हा आपला देव नाही. सुर्य हा आर्यांचा देव. शेकडो युगांपूर्वी आर्य जेव्हा भारतात आले तेव्हा त्यांनी आपल्या बरोबर आपले देवही आणले. त्यात सुर्य हा प्रमुख देव होता. त्यामुळेच आपल्या इतर देवांपेक्षा वेगळी एक गोष्ट सुर्याच्या प्रतिमेत आढळते ती म्हणजे सुर्यदेवाच्या पायात घोट्याच्याही वर येणारे बुट आहेत.
(सुर्यदेव)
निघण्यापुर्वी मंदीराच्या परिसरातील अन्य काही भग्न शिल्पांचे घेतलेले फोटो.
पाय निघत नव्हता पण निरोप घेणे आवश्यक होते. संध्याकाळ व्हायला लागली होती. मग शेवटी न राहवून पुन्हा एकदा मंदीराभोवती एक प्रदक्षीणा घातली आणि मावळत्या सुर्यनारायणाला नमस्कार करत कोणार्कच्या त्या अद्वितीय चमत्काराचा निरोप घेतला. निघता निघता तिथून जवळच असलेल्या पुराण वस्तु खात्याच्या संग्रहालयाला भेट दिली. मंदीरातून तुटून पडलेली काही शिल्पे इथे जतन करून ठेवली आहेत.
शेवटी पुन्हा एकदा इथून थेट भुवनेश्वरला जाणारी बस पकडली..... अहं लटकलो... बसला !
बॅक टू पॅव्हेलियन.... भुवनेश्वर ! उद्या मुंबईला परत..........
कोणार्कला जायचे कसे?
ट्रेन
अथवा विमानाने भुवनेश्वर आणि तिथून मग बस (खाजगी बसेस सुटतात
भुवनेश्वरहून). पुरी, कोनार्क एका दिवसात सहज होण्यासारखे आहे. कोनार्कच्या
आसपास अजुनही काही बघण्यासारखी क्षेत्रं आहेत. उदा. चंद्रभागा ई. पुरीबरून
कोनार्कला जाताना मध्येच हे लागते. मला नाही जमले पण होण्यासारखे आहे.
राहण्याची सोय भुवनेश्वर आणि पुरी इथे चांगली होवू शकेल. कोनार्कमध्ये मला
काही विशेष हॉटेल्स दिसली नाहीत. भुवनेश्वरला राहणे उत्तम.
कोणार्क मंदिरातील सिंहासनाविषयीही अनेक मिथ्यके आहेत. कळसात असलेल्या चुंबकांमुळे ते सिंहासन हवेत तरंगायचे म्हणे! कोरलेल्या प्राण्यांमध्ये जिराफही आढळतो! [ आफ्रिकेशी व्यापार?]
कोणार्क मंदिर जर का गोर्‍या साहेबाने बंद करून ठेवले नसते तर ते एव्हाना पडून पण गेले असते. मुख्य मंदिर आतमधून पूर्णपणे रेबिटने भरलेले आहे. आणि त्यामुळेच वरचा ढाचा अजून उभा आहे.
इथे बाहेरच्या बाजुने, चार दिशांना, चार सुर्यप्रतिमा स्थापीत करण्यात आलेल्या आहेत. (मला फक्त तीनच पाहता आल्या, कारण सुर्यमंदीराच्या बर्‍याचशा भागात सुरक्षेच्या कारणास्तव सामान्य दर्शकांना प्रवेश नाही.)>> आम्हाला गाईडने दिलेल्या माहितीनुसार बाहेरच्या बाजूस तीन सूर्यप्रतिमा आहेत आणि त्या बालक(सकाळ) , तरूण (दुपार) आणि वृद्ध (संध्याकाळ) अशा ठेवल्या होत्या व त्या त्या वेळेप्रमाणे त्यावरती सूर्याची किरणे पडत असत. सध्या या मूर्ती पुराणतत्त्व खात्याने या तीन कमानीमधे बसवल्या आहेत.
त्यामुळेच आपल्या इतर देवांपेक्षा वेगळी एक गोष्ट सुर्याच्या प्रतिमेत आढळते ती म्हणजे सुर्यदेवाच्या पायात घोट्याच्याही वर येणारे बुट आहेत.>> कारण सूर्य हा इराणी (झरतुष्ट्राच्या अगोदरचे) देव आहे त्यामुळे "खरी सूर्यप्रतिमा" ओळखायची खूण ही असते.
कोणार्कचे गाईड बर्‍याचदा भारत
का इकलौता सूर्यमंदिर अशी ओळख करून देतात, मात्र कोकण किनारपट्टीवर बरीच
सूर्यमंदिरे आहेत व ती अजून पूजनीय अवस्थेमधे आहेत हे त्यानाच काय कित्येक
मराठी लोकाना ठाऊक नाही 
कशेळीची सूर्यमंदिर, अर्थात ही मंदिरे कोणार्कैतकी भव्य नाहीत हेही खरे
कोणार्कमधे सर्वात जास्त बघन्यालायक काय असेल तर ते रथाची चोवीस चक्रे. प्रत्येक चक्रावर वेगळ्या मूर्ती. वेगळी थीम. आणि त्या चक्रावर पडणार्‍या सावलीवरून अचूक वेळदेखील सांगता येते.
मंदिराच्या पाठीमागे उषा आणि छाया (सूर्यदेवाची मंदिरे) आहेत. तसेच, कोणार्कच्या मंदिराचे सर्वात जास्त वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे हे मंदिर बांधल्यापासून तेथे कधीही पूजा झालेली नाही. दंतकथा सांगते की, मंदिराचे बांधकाम करणारा मुख्य पुजार्‍याचा मुलगा या मंदिराच्या कळसावरून खाली पडला त्यामुळे मंदिर अपवित्र झाले व येथे पूजा झाली नाही... इतके सुंदर मंदिर उभारून देखील तिथे पूजा न होणे म्हणजे काय उपयोग त्या मंदिराचा.
कोणार्कच्या मंदिरातील मूळ पूजेची मूर्ती नक्की कुठे हे माहित नाही. मात्र, जगन्नाथ पुरीच्या मंदिराच्या आवारामधे एक सूर्याची मूर्ती आहे तीच कोणार्कमधली असे पुजारी व गाईड सांगतात, इतिहासतज्ञ त्याला दुजोरा देत नाहीत.
कोणार्क मंदिराच्या आवारातच
अजून एक नवग्रह मंदिर आहे. इथे अजून पूजा चालते. आणि इथे जर गेलं तर खास
ओरिसाच्या पंड्याचा अनुभव येतो. आठवड्यातून कधीही जा... आज अमुक वार है,
अमुक ग्रहका वार. पूजा कराईये बस्स पाचसो रूपयेमे बहनजी, आप दान धरम करेंगे तो गरीब ब्राह्मण भोजन करेगा.. "
ओरिसामधे फिरताना या पंड्यापासून फार जपून फिरावे लागते. हातोहात लुटत जातात ते.
कोणार्कवरून
पुरीला जाणारा रस्ता मात्र खूप सुंदर आहे. पूर्ण समुद्रकिनार्‍याच्या
बाजूने हा रस्ता जातो. इथे वाटेमधे आमचा डायवर आम्हाला एका देवीच्या देवळात
घेऊन गेला. देवळाच्या आवारामधे एक डोल्फिनचा सांगाडा ठेवलाय. उग्र अशी
कालीची मूर्ती होती. आम्हाला देवळात गेल्यावर मासे तळण्याचा वास यायला
लागला. अगदी उभे राहवेना. देवळात असा वास कसा काय?? पुजार्‍याला शेवटी
विचारलं.
"मा को सिर्फ मछली का भोग चलता है!!!!!" अर्थात ती कोळ्याची देवी आहे.
विशाल, जगन्नाथाच्या मंदिरामधे तुम्हाला जगन्नाथजी का प्रशाद मिळाला का??
नंदीनी, चांगलाच प्रशाद (?) मिळाला. तिथल्या कार्यालयातून मी जगन्नाथजींना चढवण्यासाठी म्हणून नैवेद्य (स्थानिक शब्दात भोग) घेतला.. रुप्ये ३५१ फ़क्त...(सुरूवात २५१ पासून होते ती चार-पाच हजारापर्यंत पर्याय उपलब्ध करून देते) . पुन्हा आत जगन्नाथाच्या पायापर्यंत प्रशाद पोहोचवण्यापुर्वी त्या पंड्याने ’भोग’च्या बॊक्समध्ये काहीतरी खुशी थेवायची विनंती केली, ते ५१ रुपये आणि मग शेवटी आतपर्यंत प्रवेश मिळवून दिल्याबद्दल त्याला एकशे एक रुपये.
पण म्हणले आपलं कुठे नेहमी नेहमी येणे होणार आहे... असेही
बाहेर जेवायला गेलो की एका वेळी सात-आठशे रुपये तरी किमान जातातच. आज तो
खर्च देवबाप्पांच्या जेवणासाठी करू... मग भले ते पैसे कुणाच्याही पोटात का जाईनात.
अर्र...
हा प्रशाद नव्हे!!! जगन्नाथच्या मंदिरामधे जे पंडे उभे असतात त्याच्या
हातात एक वेताची छडी असते. त्याने ते सपासप लोकावर मारत असतात आणि लोक
भक्तिभावाने "जगन्नाथजी का प्रशाद" म्हणून तो मार खात असतात. जास्त जोरात लागत नाही.
हा तो जिराफचा फोटो.
विशाल, भुवनेश्वर मधील अनेक मंदिरांव्यतिरीक्त जमल्यास पुढच्यावेळी हिरापुर आणि शिशुपालगढला जाता आले तर पहा. हिरापुर मधी ६४ योगिनींचे मंदिर भव्य जरी नसले तरी स्तापत्यशास्त्राच्या व पुराणवस्तुशास्त्राच्या दृष्टीने महत्वाचे आहे (८वे शतक), तर शिशुपालगढला अजुनही उत्खनन सुरु आहे (निदान ३ वर्षांपुर्वी मी गेलो होतो तेंव्हा तरी होते). ते शहर कलिंगाची राजधानी असावी असा कयास होता/आहे (ईसपुर्व तिसरे शतक).
राजधानी भुवनेश्वर से 65 किमी की दूरी पर स्थित कोणार्क आश्चर्यजनक इमारतों और प्राकृतिक सुन्दरता वाला खूबसूरत शहर है। बंगाल की खाड़ी से लगा इस छोटे से शहर में भारत के खूबसूरत वास्तुकला के ज्यादातर जादुई भाग समाहित हैं। कोणार्क ओडिशा के मन्दिर वास्तुकला को प्रदर्शित करता है। कोणार्क की सुन्दरता पत्थरों में संजोई गई है और अक्सर कहा जाता है कि यहाँ पत्थरों की भाषा मानव भाषा को हरा देती है। कोणार्क के शानदार इमारतें अपने धार्मिक महत्व के कारण भी मशहूर हैं। कोणार्क और इसके आसपास के पर्यटक स्थल कोणार्क पर्यटन बहुआयामी आकर्षणों को प्रस्तुत करता है जो विश्व भर के पर्यटकों को लुभाता है। यह शहर सूर्य मन्दिर के नायाब वास्तुकला के कारण प्रसिद्ध है। वास्तव में कोणार्क नाम संस्कृत के कोण और अर्क शब्द से मिलकर बना है जिनका क्रमशः अर्थ होता है कोण और सूर्य, जैसेकि यह शानदार मन्दिर भगवान सूर्य को समर्पित है। सूर्य मन्दिर परिसर में मायादेवी मन्दिर और वैश्णव मन्दिर भी हैं जो पर्यटकों में काफी लोकप्रिय हैं। आप प्रसिद्ध कोणार्क के कई मन्दिरों की मन्त्रमुग्ध कर देने वाली सुन्दरता का आनन्द ले सकते हैं। रामचण्डी मन्दिर कोणार्क की इष्टदेवी को समर्पित है। रामचण्डी भी एक प्रसिद्ध पर्यटक स्थान है। कुरुमा नाम का मठ खुदाई में मिले अचम्भित मुद्रा में बुद्ध के कारण विशेष रूप से आकर्षक है। प्राची नदी के तट पर स्थित काकतापुर मंगला मन्दिर अपने लोकप्रिय झामू यात्रा महोत्सव के कारण पर्यटकों को आकर्षित करता है। देवी माता की अनोखी मूर्ति के कारण चौरासी का बाराही मन्दिर प्रसिद्ध है। अस्तरंग में सूर्यास्त के समय क्षितिज का सम्पूर्ण परिदृश्य देखते ही बनता है। कोणार्क मठ भी एक प्रसिद्ध पर्यटक स्थान है। वृहद ईमारतों और धार्मिक आकर्षणों के अतिरिक्त कोणार्क में पर्यटकों को मोहने के लिये चन्द्रभागा समुद्र तट भी है। भारतीय पुरातत्व विभाग का संग्रहालय भी पर्यटकों के लिये आकर्षण का केन्द्र है। इसमें सूर्य मन्दिर परिसर से एकत्र किये गये कई असाधारण अवशेषों के संग्रह हैं। कोणार्क – वर्तमान और अतीत का मिलन कोणार्क पर्यटन ऐसे स्थान का अनुभव कराता है जहाँ पर वर्तमान अतीत से मिलता प्रतीत होता है। जहाँ एक ओर ऐतिहासिक इमारतें और सदियों पुराने मन्दिर आपकी साँसे थाम देते हैं वहीं समुद्रतट और कोणार्क का रंगबिरंगा सामाजिक जीवन इस स्थान के लिये आकर्षित करता है। कोणार्क – रंगीन दृश्यों और ध्वनियों की मृगमरीचिका कोणार्क पर्यटकों को हर्षित करने वाला है। यहाँ मनाये जाने वाले त्यौहारों के कारण यह शहर दुनिया भर से पर्यटकों को आकर्षित करता है। 1 से 5 दिसम्बर के बीच आयोजित होने वाला कोणार्क नृत्य महोत्सव देश के सबसे मशहूर नृत्य महोत्सवों में से एक है। यह मन को प्रसन्न कर देने वाले ओड़िसी, भरतनाट्यम, कथक, कुचीपुड़ी और स्थानीय छाऊ कुछ प्राचीन नृत्य कलाओं को प्रदर्शित करता है। शिल्प मेला कोणार्क पर्यटन का प्रमुख आकर्षण है। पेटू लोग यहाँ पर लजीज पकवानों का आनन्द ले सकते हैं। फरवरी के महीने में आयोजित होने वाला माघ सप्तमी मेला या चन्द्रभागा मेला भी बहुत जोर-शोर से मनाया जाता है। कोणार्क में खरीददारी लोगों को पसन्द आती है। यहाँ का रंगीन कुटीर उद्योग गोटे के काम वाली छतरियाँ, झोले और अन्य वस्तुयें यादगार के रूप में उपलब्ध कराता है। हिन्दू देवी-देवताओं के चित्र, लकड़ी, पत्थर और सींग से बने सजावटी समान और पट्टा की चित्रकारी खरीदने वाली कुछ अन्य लोकप्रिय वस्तुयें हैं। कोणार्क आने के सर्वोत्तम समय कोणार्क आने के सर्वोत्तम समय अक्टूबर से मार्च के बीच का है जब सर्दियों का तापमान घूमने फिरने के लिये सुहावना होता है। कोणार्क कैसे पहुँचें एक प्रमुख पर्यटक स्थल होने के कारण कोणार्क वायु, रेल तथा सड़क मार्गों से अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है। विमानों से आने वाले लोगों के लिये भुवनेश्वर हवाईअड्डा प्रवेशद्वार है। पुरी और भुवनेश्वर के रेलवेस्टेशन और सड़कें देश के सभी छोटे-बड़े शहरों से कोणार्क को अच्छी तरह से जोड़ते हैं।
ओडिशा मधील प्रेक्षणीय स्थळे
संबलपूर
संस्कृती आणि नैसर्गिक सौंदर्याने समृद्ध असलेली संबलपूर हे ओरिसामधील सर्वात महत्वाचे पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. पश्चिम ओरिसाचे प्रवेशद्वार, या भूमीला निसर्गाच्या काही सर्वोत्कृष्ट भेटवस्तू आहेत ज्यामुळे हिरवेगार जंगले आणि नयनरम्य धबधबे या थिअक्नि पाहायला मिळतात.
राउरकेला
राउरकेला हे ओरिसा मधील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे आणि हे भारतातील सर्वात मोठ्या स्टील प्लांट्सचे मुख्य ठिकाण, हे ठिकाण तुम्हाला त्याच्या काही अद्भुत पर्यटन स्थळांद्वारे त्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक भूतकाळाची माहिती देते.
जेंव्हा आपण कोणार्कचा विचार करता तेव्हा तुमचे मन सूर्य मंदिराकडे धावणे स्वाभाविक आहे. करणे हे तेराव्या शतकातील मंदिर आता भग्नावस्थेत असूनही पर्यटकांच्या मनात उंच जागा असलेले आहे. कोणार्कमध्ये काही इतर प्राचीन मंदिरे देखील आहेत.
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/dhenkanal/#attractions
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/keonjhar/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/paradip/
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/karanjia/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/rourkela/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/jashpur/#attractions
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/sambalpur/#attractions
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/udayagiri/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/chilka/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/kandhamal/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/balangir/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/kalahandi/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/jeypore/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/gopalpur/
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/berhampur/#overview
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/chilka/#attractions
Read more at: https://hindi.nativeplanet.com/sambalpur/
ओडिशा पर्यंत कसे पोहोचावे – how to reach odisha
रस्त्याने
ओडिशा (ओरिसा) देशाच्या इतर भागांशी रस्त्याने खूप चांगले जोडलेले आहे. सर्व शहरांच्या प्रवासासाठी तुम्हाला टॅक्सी आणि बस सहज मिळू शकतात.
रेल्वेद्वारे
ओडिशा (ओरिसा) त्याच्या रेल्वे नेटवर्कद्वारे संपूर्ण भारतात जोडलेले आहे. भारतातील सर्व मेट्रो शहरांसाठी गाड्या येथून धावतात.
विमानाने
भुवनेश्वर येथील बिजू पटनायक विमानतळ ओडिशा (ओरिसा) पर्यंत हवाई मार्गाने जाण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. विमानतळ दिल्ली, मुंबई, कोलकाता आणि चेन्नई सारख्या भारताच्या विविध शहरांशी चांगले जोडलेले आहे.
कोनारकचे सुप्रसिद्ध सूर्यमंदिर 
No comments:
Post a Comment