शिलाहार घराणे
एक मध्ययुगीन राजघराणे. शिलाहारांची तीन घराणी पश्चिम महाराष्ट्रात उदयास आली. एक, उत्तर कोकणात ठाणे व कुलाबा ह्या जिल्ह्यांवर राज्य करीत होते. त्यात १,४०० गावांचा समावेश होता, अशी सांप्रदायिक समजूत होती. या घराण्याला उत्तर कोकणचे शिलाहार म्हणतात. त्यांची राजधानी पुरी (सध्याची कुलाबा जिल्ह्यातील राजपुरी किंवा दंडा राजपुरी) येथे होती. अरबी समुद्रावर या घराण्याचे वर्चस्व होते. त्यातील काहींनी ‘पश्चिम समुद्र चक्रवर्ती’ ही पदवी धारण केली होती.
शिलाहारांचे दुसरे घराणे दक्षिण कोकणात (याला सप्तकोकण म्हणत) राज्य करीत होते. त्यांची राजधानी बलिपत्तन (सध्याचे रत्नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण) येथे होती.
शिलाहारांचे तिसरे घराणे कोल्हापूर, सातारा, सांगली व बेळगाव ह्या जिल्ह्यांचा काही भाग ह्या प्रदेशांवर राज्य करीत होते. त्यांची राजधानी वळिवाड येथे होती. हे कोल्हापूच्या नैर्ऋत्येस सु. ४८ किमी. वर असलेले वळवडे असावे, असे काही तज्ज्ञांचे मत आहे. त्याचे आता राधानगरीत रूपांतर झाले आहे. काही जुन्या लेखांत कोल्हापूर आणि प्रणालक (पन्हाळा किल्ला) यांचाही राजधानी म्हणून उल्लेख येतो, तर काहींच्या मते कोल्हापूरच्या पूर्वेकडील वळिवडे हे विद्यमान खेडे त्यांच्या राजशिबिराचे स्थान असण्याची शक्यता आहे.
ही तिन्ही घराणी आपणास विद्याधर जीमूतवाहनाचे वंशज म्हणवीत. या जीमूतवाहनाने एका नागाला वाचविण्याकरिता स्वतःचा देह एका शिलेवर बसून गरुडाला अर्पण केला होता म्हणून या वंशाला शिलाहार (शिलेवरील गरुडाचा आहार) असे नाव पडले, ही आख्यायिका शिलाहारांच्या लेखात सापडते.
उत्तर कोकण आणि कोल्हापूर-सातारा या जिल्ह्यांतील प्रदेशांवर राज्य करणारे शिलाहार आपले वर्णन ‘तगरपुरवराधीश्वर’ असे करतात. तेव्हा ते मूळचे तगरनगराहून आले होते, हे उघड आहे. हे तगर मराठवाड्याच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तेर होय, हे आता निश्चित झाले आहे. ह्याचा उल्लेख महत्त्वाची बाजारपेठ म्हणून टॉलेमी याच्या ग्रंथात आणि पेरिप्लस ऑफ द एरीथ्रीअन सी या प्राचीन ग्रीक ग्रंथात येतो. शिलाहार कानडी-भाषी होते असे दिसते कारण त्यांच्या ताम्रपटात राजांनी धारण केलेली ‘मलगलण्ड’, ‘गण्डरगण्ड’, ‘विल्लविडेङ्ग’ यांसारखी कानडी बिरुदे आढळतात.
उत्तर कोकणच्या शिलाहार घराण्याचा मूळ पुरुष पहिला कपर्दी (कार. सु. ८००–८२५) याने राष्ट्रकूट सम्राट तिसरा गोविंद याला उत्तर कोकणात राष्ट्रकुटांची सत्ता पसरविण्यास मदत केली असावी म्हणून गोविंदाने तो प्रदेश जिंकल्यावर येथे मांडलिक म्हणून कपर्दीची नेमणूक केली. उत्तर कोकणाला त्याच्या नावावरून ‘कपर्दिद्वीप’ किंवा ‘कवडीद्वीप’ म्हणत. हे घराणे उत्तर कोकणात सु. ८०० पासून १२६५ पर्यंत म्हणजे सु. साडेचारशे वर्षे राज्य करीत होते. तेथे यांच्या सोळा पिढ्या झाल्या.
कपर्दीनंतर तिसऱ्या पिढीतल्या वप्पुवन्न राजाच्या (कार. सु. ८८०–९१०) काळात राष्ट्रकूट सम्राट द्वितीय कृष्ण याने ठाणे जिल्ह्याचा उत्तर भाग मधुमती (मुहम्मद) या मुसलमान सामंताच्या ताब्यात दिला. तेथे त्याच्या तीन पिढ्या राज्य करीत होत्या. त्यांची राजधानी संयान (डहाणू तालुक्यातील संजान) येथे होती. ही दोन्ही घराणी राष्ट्रकूट सम्राटांचीच मांडलिक होती पण त्यांच्यात वारंवार खटके उडत, असे दिसते. इ. स. ९७४ मध्ये झालेल्या राष्ट्रकुटांच्या पतनानंतर शिलाहार अपराजिताने त्यांचा उच्छेद करून त्यांचा प्रदेश खालसा केला.
हे घराणे शेवटपर्यंत राष्ट्रकूट सम्राटांशी एकनिष्ठ राहिले. त्यांच्या पतनानंतर अपराजिताने (कार. सु. ९७५–१०१०) उत्तरकालीन चालुक्य सम्राट तैलपापुढे मान न वाकवता आपल्या स्वातंत्र्याच्या निदर्शक अशा ‘पश्चिमसमुद्राधिपति’ आणि ‘मांडलिकत्रिनेत्र’ अशा पदव्या धारण केल्या. पुणक (पुणे), संगमेश्वर व चिपळूण जिंकून घेऊन आपल्या साम्राज्याची सीमा दक्षिण कोकणात व घाटावर नेली. त्याच्या ताम्रपटात त्याच्या राज्याच्या सीमा पुढीलप्रमाणे सांगितल्या आहेत : उत्तरेस लाट (दक्षिण व मध्य गुजरात), दक्षिणेस चंद्रपूर (गोव्यातील चांदोर), पश्चिमेस समुद्र व पूर्वेस यादव भिल्लमाच्या खानदेशातील राज्यापर्यंत. त्याने माळव्याचा परमार नृपती सिंधुराज याच्या च्छत्तीसगडातील स्वारीत आपला पुत्र पाठवून त्यास साहाय्य केले होते, असे पद्मगुप्ताच्या नवसाहसांकचरित काव्यावरून दिसते.
चालुक्यांना अपराजिताचे सामर्थ्य सहन होणे शक्य नव्हते. तैलपाचा पुत्र सत्याश्रय ह्याने त्याच्या प्रदेशावर स्वारी करून त्याला त्याच्या पुरी राजधानीत कोंडले. कर्नाटक कवी रन्न म्हणतो, ‘एका बाजूस सत्याश्रयाची सेना व दुसऱ्या बाजूस समुद्र यांच्या कैचीत सापडल्यामुळे अपराजिताची अवस्था जिची दोन्ही टोके जळत आहेत, अशा काठीवरील किड्यासारखी झाली’. नंतर शिलाहारांना चालुक्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारावे लागले पण ते परमार भोजाला सहन न होऊन त्याने उत्तर कोकणावर स्वारी करून शिलाहार अरिकेसरी ऊर्फ केशिदेव याचा पराभव केला. त्यानिमित्त त्याने इ. स. १०२० मध्ये दिलेले दोन ताम्रपट सापडले आहेत.
अपराजितानंतर त्याचे छित्तराज, नागार्जुन व मुम्मुणिराज असे तीन पुत्र एकामागून एक गादीवर आले. छित्तराजाच्या कारकिर्दीत कदंब नृपती षष्ठदेव याने कवडीद्वीप जिंकले. तसेच कोल्हापूरच्या गोंक राजानेही अपराजिताचा पराभव करून ‘कोंकणाधिपति’ अशी पदवी धारण केली. छित्तराजाने अंबरनाथ येथील शिवालय बांधण्यास प्रारंभ केला. ते मुम्मुणीने पूर्ण केले. तेथे त्याचा सन १०६० चा शिलालेख सापडला आहे.
मुम्मुणीच्या कारकिर्दीत शिलाहार आणि कदंब यांचा वैवाहिक संबंध जळून आला. मुम्मुणीने (कार. सु. १०४५–७०) कदंब द्वितीय षष्ठदेव याचे स्वागत करून त्याला आपली कन्या अर्पण केली. मुम्मुणीच्या नंतर गूहल्लाने उत्तर कोकणावर स्वारी केली. यात त्याला कोणा एका मुसलमान अधिपतीचे साहाय्य झालेले दिसते. त्याने देश उद्ध्वस्त करून देवब्राह्मणांचा छळ केला पण पुढे नागार्जुनाचा मुलगा अनंतदेव याने यवन आक्रमकांना हाकून लावले.
अनंतदेव (सु. १०७०–१११०) ह्याच्या कारकिर्दीत अखेरीस कदंब दुसरा जयकेशी याने पुन्हा उत्तर कोकणावर स्वारी करून तेथील राजाला ठार केले आणि तो प्रदेश आपल्या राज्यात सामील केला. इ. स. ११२५–२६ च्या नरेंद्र येथील शिलालेखात जयकेशीचा ‘कवडीद्वीपाधिपति’ म्हणून उल्लेख आहे पण पहिल्या अपरादित्याने लवकरच आपल्या देशाला कदंबांच्या मगरमिठीतून सोडविले.
अपरादित्याने दूरच्या काश्मिरातही तेजःकंठ यास आपला वकील नेमले. तेथे त्याने याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील अपरादित्याच्या अपरार्कानामक टीकेचा प्रचार केला.
यानंतरचा उल्लेखनीय शिलाहार नृपती मल्लिकार्जुन (कार. सु. ११५५–७०) हा होय. याच्या कारकिर्दीत गुजरातच्या चालुक्य कुमारपालाने कोकणावर स्वारी करून मल्लिकार्जुनाला ठार मारले आणि कोकण प्रदेश आपल्या राज्यास जोडला पण दुसऱ्या अपरादित्याने (कार. सु. ११७०–९५) तो परत मिळवून ‘महाराजाधिराज’ व ‘कोंकणचक्रवर्ती’ अशा स्वातंत्र्यनिदर्शक पदव्या धारण केल्या.
शेवटचा शिलाहार नृपती सोमेश्वर (कार. सु. १२५५–६५) यानेही याच पदव्या घेतल्या होत्या. त्याच्या काळी देवगिरीच्या यादवांची सत्ता वृद्धिंगत होत होती. त्यांना शिलाहारांच्या या पदव्या सहन होणे शक्य नव्हते. यादव सम्राट कृष्ण याने आपला सेनापती मल्ल यास कोकणावर स्वारी करण्यास पाठविले होते. त्याने विजय मिळविला असे म्हणतात पण यादवांचा फायदा झालेला दिसत नाही. नंतर कृष्णाचा भाऊ महादेव याने पुन्हा युद्धास सुरुवात करून गजसेनेसह कोंकणावर स्वारी केली. सोमेश्वराने जमिनीवर पराभव पावल्यावर समुद्राचा आश्रय घेतला पण तेथेही महादेवाने त्याचा पाठलाग करून त्याला जलसमाधी दिली. या प्रसंगाचे शिल्प बृहन्मुंबईत बोरिवली येथे सापडले आहे. हे युद्ध सु. १२६५ मध्ये झाले असावे. यानंतर यादवांनी आपला अधिकारी अच्युत यास कोंकणावर राज्यपाल म्हणून नेमले. त्याचा इ. स. १२७२ चा लेख मिळाला आहे.
शिलाहारांचे दुसरे घराणे दक्षिण कोकणात कार्यरत होते. आठव्या शतकाच्या द्वितीयार्धात राष्ट्रकूट नृपती पहिला कृष्ण याने दक्षिण कोकण जिंकून तेथे शिलाहारवंशी सणफुल्ल (कार. सु. ७६५–८५) याची प्रशासक म्हणून नेमणूक केली. या घरण्याच्या अकरा पिढ्या या प्रदेशावर राज्य करीत होत्या. प्रथम त्यांची राजधानी चंद्रपूर (दक्षिण गोवे प्रांतातील चांदोर) येथे होती. सणफुल्लाचा पुत्र धम्मियर याने बहुधा चंद्रपुरावर शत्रूचे आक्रमण झाल्यामुळे समुद्रकिनाऱ्यावर बलिपत्तन नगर स्थापून तेथे आपली राजधानी नेली. यातील काही राजांनी उत्तर कोकणच्या शिलाहारांशी व गोव्यातील कदंबांशी युद्ध करून विजय मिळविले होते.
हे शिलाहार आपले सम्राट राष्ट्रकूट यांच्याशी शेवटपर्यंत एकनिष्ठ राहिले पण उत्तरकालीन चालुक्य सत्याश्रय याच्या कारकिर्दीत या घराण्याचा शेवटचा ज्ञात पुरुष रट्टराज (कार. सु. ९९५–१०२४) याला चालुक्यांचे स्वामित्व मान्य करावे लागले. पुढे चालुक्यांची सत्ता दुर्बल होताच त्याने त्यांचे वर्चस्व झुगारून देण्याचा प्रयत्न केला. नंतर गादीवर आलेल्या चालुक्य सम्राट जयसिंहाने या बंडखोर मांडलिकाचा उच्छेद करून त्याचे राज्य खालसा केले. दक्षिण कोकण जिंकल्यावर कोल्हापूर येथे तळ असताना जयसिंहाने दिलेला ताम्रपट १०२४ सालचा आहे. तेव्हा हे घराणे इ. स. सु. ७६५ ते १०२४ पर्यंत म्हणजे सु. अडीचशे वर्षे राज्य करीत होते.
शिलाहारांचे तिसरे घराणे कोल्हापूर, सातारा, सांगली व बेळगाव या जिल्ह्यांतील काही प्रदेशांवर राज्य करीत होते. काही जुन्या लेखांत कोल्हापूरचे ‘क्षुल्लकपुर’ असे नाव येते. या शाखेची इष्टदेवता कोल्हापूरची महालक्ष्मी ही होती. तिचा वरप्रसाद आपणास प्राप्त झाला आहे, असे या शाखेचे राजे आपल्या ताम्रपटांत अभिमानाने सांगतात. हे घराणे राष्ट्रकुटांच्या पडत्या काळात उदयास आले म्हणून इतर शाखांप्रमाणे ते आपल्या आरंभीच्या ताम्रपटांत त्यांची वंशावळ देत नाहीत.
या शाखेचा मूळ पुरुष पहिला जगित हा इ. स. ९४० च्या सुमारास उदयास आला असावा पण तो व त्याचे दोन वंशज यांच्याविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही. या राजांपैकी काहींनी पांड्य राजांप्रमाणे आपल्या भावांस राजपदवीसह प्रांताधिपती केलेले दिसते. तेव्हा वंशवळीत त्यांची नावे आलेली असली, तरी ते एकाच काळी राज्य करीत होते.
सहावा विक्रमादित्य (कार. १०७६–११२६) याच्या काळात या घराण्याचा चालुक्य सम्राटांशी वैवाहिक संबंध जुळून आला. काश्मिरी राजकवी ⇨ बिल्हणाने विक्रमांकदेवचरितात विद्याधर (शिलाहार) राजकन्या चंद्रलेखा हिने करहाट (कऱ्हाड) येथे स्वयंवरात सहाव्या विक्रमादित्याला वरले असे वर्णन केले आहे. ते ऐतिहासिक दृष्ट्या विश्वसनीय नाही. सौंदर्याबद्दल तिची ख्याती दूरच्या काश्मीरपर्यंत पसरली होती. काश्मीरनृपती हर्ष याने कर्णाट राजा पर्मांडी (सहावा विक्रमादित्य) याच्या चंदला (चंद्रलेखा) राणीचे चित्र पाहिले, तेव्हा तो तिच्या सौंदर्याने वेडा झाला असे काश्मिरी कवी ⇨ कल्हणाने वर्णिले आहे. तिच्या पित्याचे नाव राजतरंगिणीत दिले नाही पण तो शिलाहार नृपती मारसिंह (कार. सु. १०५०–७५) असावा.
यानंतर या वंशातील उल्लेखनीय राजा गंडरादित्य (कार. सु. ११०५–४०) हा होता. विक्रमादित्याने त्याला ‘निःशंकमल्ल’ अशी पदवी दिली होती. याचे अनेक ताम्रपट सापडले आहेत. त्याने इरुकुडी गावाजवळ गण्डसमुद्रनामक विशाल तलाव बांधून त्याच्या काठावर हिंदू, बौद्ध व जैन या तिन्ही धर्मांची देवळे बांधली होती. त्याचा पुत्र विजयादित्य (कार. सु. ११४०–७५) याने उत्तर कोकणचा राजा पहिला अपरादित्य याला त्याची गादी मिळवून देण्यास साहाय्य केले होते. विजयादित्याने कलचुरी बिज्जल यालाही चालुक्यांचा पराभव करून त्यांचे राज्य बळकाविण्यात मदत केली होती.
विजयादित्याचा पुत्र दुसरा भोज (कार. सु. ११७५–१२१२) हा या शाखेचा शेवटचा राजा होय. याला त्याच्या शौर्यामुळे ‘वीरभोज’ असे म्हणत. याने ‘राजाधिराज’, ‘परमेश्वर’, ‘पश्चिमचक्रवर्ती’ अशा सम्राटपदनिदर्शक पदव्या धारण केल्या होत्या. हे त्या काळी प्रबळ झालेल्या देवगिरीच्या यादवांना सहण होणे शक्य नव्हते. यादव नृपती ⇨ सिंघण (कार. १२१०–४६) याने त्याच्या राज्यावर स्वारी करून प्रणालक दुर्गाला (पन्हाळा किल्ल्याला) वेढा घातला आणि तो काबीज करून भोजाला त्याच किल्ल्यावर बंदीत टाकले. भोजाचा पराभव १२१२ च्या सुमारास झाला असावा. यानंतर यादवांच्या अधिकाऱ्यांचे लेख कोल्हापूर प्रदेशात मिळू लागतात. [→ भोज, दुसरा शिलाहार].
मिराशी, वा. वि.
इतर प्राचीन भारतीय राजांप्रमाणे शिलाहारांनी धर्म, विद्या व कला यांना आश्रय दिला होता. दक्षिण कोकणच्या रट्टराजाने मध्य भारतातून आलेल्या मत्तमयूर पंथाच्या शैव आचार्यास ग्रामदान दिले होते. इतर शाखेच्या राजांचाही हिंदू व जैन धर्मास आश्रय होता. त्यांनी अनेक देवळे बांधली होती. त्यांतील काही अंबरनाथ, पेल्हार, कोल्हापूर व वाळकेश्वर येथे अद्यापि विद्यमान आहेत. कोल्हापूरच्या शिलाहारांनी महालक्ष्मीच्या पूजेअर्चेकरिता काही दाने दिली होती. तसेच जैन तीर्थंकरांच्या बस्तीकरिताही आणि जैन मुनींच्या योगक्षेमाकरिताही काही भूमी दिली होती.
शिलाहारांचा विद्येसही आश्रय होता. शिलाहार नृपती पहिल्या अपरादित्याने याज्ञवल्क्यस्मृतीवर अपरार्का टीका लिहिली होती. तिचा दूरच्या काश्मिरातही प्रसार झाला. छित्तराजाच्या व त्याच्या भावांच्या आश्रयास असलेल्या सोड्ढलाने उदयसुन्दरीकथा लिहिली होती. तीत शिलाहारांच्या दरबारी असलेल्या जैन व इतर अनेक कवींची नावे उदा., चंदनाचार्य, विजयसिंहाचार्य, महाकीर्ती, इंद्र इ. आली आहेत. जैनेंद्र व्याकरणातील शब्दार्णवचन्द्रिका ग्रंथाचा कर्ता सोमदेव हा कोल्हापूरच्या भोजाच्या आश्रयास होता.
कोल्हापूरच्या शिलाहारांनी बांधलेल्या अनेक मंदिरांपैकी खिद्रापूर (कोप्पेश्वर व ऋषभनाथ) आणि अंबरनाथ (शिव-अम्रेश्वर) येथील मंदिरे वास्तुशिल्पदृष्ट्या प्रसिद्ध आहेत. अंबरनाथ येथील शिवमंदिर हे तारकाकृती विधानाचे असून नागरशैलीतील भूमिज उपशैलीत बांधले आहे. गर्भगृह, अंतराल व सभागृह हे मंदिराचे तीन भाग असून शिखर पडले आहे. कीर्तिमुखे, गजरथ व नरथर हे अधिष्ठानात प्रतीकात्मक दर्शविले आहेत. सभामंडप व अंतराल यांची विताने (छत) समताल व करोटक पद्धतीची कलाकुसरयुक्त असून मधोमध कमळाकृती रचनाबंध आहे. बाहेरील भिंतीवर पूर्वेकडील कोनाड्यात उभी त्रिमूर्ती, उत्तरेकडे महाकाली, दक्षिणेकडे अष्टभुजानृत्या चंडिकादेवी या प्रमुख मूर्ती असून इतरत्र ब्रह्मा, तांडवनृत्यातील शिव, शिवपार्वती, गरुडारूढ विष्णू यांच्या मूर्ती आहेत. याशिवाय येथील विलोभनीय शालभंजिका, यक्षी व सुरसुंदरी यांची संभ्रमविभ्रम अवस्थांतील शिल्पे रेखीव, प्रमाणबद्ध आणि कमनीय आहेत.
कोल्हापूरच्या आग्नेयीकडील खिद्रापूर गावात असलेले कोप्पेश्वर मंदिर बाराव्या शतकातील असून चालुक्य वास्तुशैलीत बांधले असून त्याचे विधान तारकाकृती आहे. शिखराचे बांधकाम अपुरेच आहे. याच्या अधिष्ठानावर देवतारूढ अशा ९५ हत्तींच्या मूर्ती खोदलेल्या आहेत. बाहेरच्या भिंतींवर शिल्पपट्टांत व तीरशिल्पांत अनेक मूर्ती आढळतात. त्यांत शैवमूर्तींचे प्रमाण जास्त आहे. मूर्ती रेखीव व प्रमाणबद्ध आहेत. अष्टदिक्पालांच्या दांपत्य-मूर्ती स्वर्गमंडपात आढळतात. मंदिराच्या भिंतीवरील विविध आकर्षक अवस्थांतील मदनिकांच्या रेखीव शिल्पांतून तत्कालीन केश-वेषभूषा आणि अलंकार यांचे मनोज्ञ दर्शन घडते. या मूर्तिसंभारात आलिंगन-चुंबनापासून संभोगापर्यंतची काही दृश्ये आहेत. त्यामुळे दक्षिणेचे ‘छोटे खजुराहो’ असा त्याचा उल्लेख करतात. दुसऱ्या ऋषभनाथ मंदिरातील श्रुतदेवता लक्षवेधक आहे.
संदर्भ : १. देशपांडे, सु. र. भारतीय शिल्पवैभव, पुणे, २००५.
२. मिराशी, वा. वि. शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख, नागपूर, १९७४.
देशपांडे, सु. र.
शिलाहार हे राष्ट्रकूट कालखंडातील उत्तर आणि दक्षिण कोकण, दक्षिण महाराष्ट्र या भागांतील राजघराणे होते. इ.स. ९ वे ते १३ वे शतक, म्हणजे चार शतके त्यांनी राज्य केले. शिलाहार राजे तगरपूरवराधीश्वर असे बिरूद लावीत.
घराणी
शिलाहार वंशची तीन घराणी होती.
- उत्तर कोकणचे शिलाहार
- दक्षिण कोकणचे शिलाहार
- कोल्हापूरचे शिलाहार
ही तिन्ही घराणी स्वतःला विद्याधर जीमूतवाहन याचे वंशज मानत. जीमूतवाहनाने एका नागाला वाचवण्याकरिता आपला देह एका दगडावर (शिलेवर) बसून गरुडाला अर्पण केला होता. म्हणून त्याच्या वंशाला शिलाहार (शिलेवरील गरुडाचा आहार) असे म्हणतात, अशी आख्यायिका आहे.
उत्तर कोकणचे शिलाहार
उतर कोकणचे शिलाहार हे सध्याच्या ठाणे, मुंबई,रायगड या जिल्ह्यांवर राज्य करत होते. त्यांची राजधानी 'पुरी' म्हणजेच आताचे रायगड जिल्ह्यातील दंडराजपुरी होय. कपर्दी हा या घराण्याचा मूळ पुरुष होय.
उत्तर कोकणचे शिलाहार शासक
| शासक | कालखंड (इ.स.) |
|---|---|
| कपर्दी प्रथम | ८००-८२५ |
| पुल्लशक्ती | ८२५-८५० |
| कपर्दी द्वितीय | ८५०-८८० |
| वप्पूवन्न | ८८०-९१० |
| झंझ | ९१०-९३० |
| गोग्गीराज | ९३०-९४५ |
| वज्जड प्रथम | ९४५-९६५ |
| छद्वीदेव | ९६५-९७५ |
| अपराजित | ९७५-१०१० |
| वज्जड द्वितीय | १०१०-१०१५ |
| अरीकेसरी | १०१५-१०२२ |
| छित्तराज | १०२२-१०३५ |
| नागार्जुन | १०३५-१०४५ |
| मुम्मिनीराज | १०४५-१०७० |
| अनंतदेव प्रथम | १०७०-११२७ |
| अपरादित्य प्रथम | ११२७-११४८ |
| हरीपालदेव | ११४८-११५५ |
| मल्लिकार्जुन | ११५५-११७० |
| अपरादित्य द्वितीय | ११७०-११९७ |
| अनंतदेव द्वितीय | ११९७-१२०० |
| केशीदेव द्वितीय | १२००-१२४५ |
| अनंतदेव तृतीय | १२४५-१२५५ |
| सोमेश्वर | १२५५-१२६५ |
दक्षिण कोकणचे शिलाहार
दक्षिण कोकणचे शिलाहार हे सध्याच्या रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, गोवा इ. दक्षिणी कोकण प्रदेशात राज्य करत होते. त्यांची राजधानी वलीपट्टण म्हणजेच आत्ताचे रत्नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण होय. सणफुल्ल हा यांचा मूळपुरुष होता.
दक्षिण कोकणचे शिलाहार शासक
| शासक | कालखंड (इ.स.) |
|---|---|
| सणफुल्ल | ७६५-७९५ |
| धम्मियर | ७९५-८२० |
| ऐयपराज | ८२०-८४५ |
| अवसर प्रथम | ८४५-८७० |
| आदित्यवर्मा | ८७०-८९५ |
| अवसर द्वितीय | ८९५-९२० |
| इंद्रराज | ९२०-९४५ |
| भीम | ९४५-९७० |
| अवसर तृतीय | ९७०-९९५ |
| रठ्ठराज | ९९५-१०२० |
कोल्हापूरचे शिलाहार
कोल्हापूरचे शिलाहार हे सध्याच्या कोल्हापूर, सांगली, सातारा, बेळगाव इ. प्रदेशांवर राज्य करत होते. त्यांची राजधानी वळीवडे (वळवडे /राधानगरी), कोल्हापूर, प्रणालक (पन्हाळा) या ठिकाणांवर होती. जतिग हा त्यांचा मूळ पुरुष होता.
कोल्हापूरचे शिलाहार शासक
| शासक | कालखंड(इ.स.) |
|---|---|
| जतिग प्रथम | ९४०-९६० |
| न्यायवर्मा | ९६०-९८० |
| चंद्र | ९८०-१००० |
| जतिक द्वितीय | १०००-१०२० |
| गोंक | १०२०-१०५० |
| गुहल प्रथम | - |
| कीर्तिराज | - |
| चंद्रादित्य | - |
| मारसिंह | १०५०-१०७५ |
| गुहल द्वितीय | १०७५-१०८५ |
| भोज प्रथम | १०८५-११०० |
| बल्लाळ | ११००-११०८ |
| गोंक द्वितीय | - |
| गंडारादित्य प्रथम | ११०८-११३८ |
| विजयादित्य प्रथम | ११३८-११७५ |
| भोज द्वितीय | ११७५-१२१२ |
लय
देवगिरीचे सिंघण यादव यांनी शिलाहारांचा पराभव केला.
शिलाहारांवरील मराठी पुस्तके
- शिलाहार कालीन नगरी दिवे आगर (निर्मला गोखले)
उत्तर कोकणातील शिलाहार राजवंश
राष्ट्र्कुट नृपती तृतीय गोविंदाने आपला सेनापती व मांडलिक कपर्दी शिलाहारास चालुक्यांविरूद्ध मोहिमेत साथ दिल्याबद्दल उत्तर कोकणाचे मांडलिक बनवले. हा कपर्दी म्हणजे उत्तर कोकण शिलाहार सत्तेचा पहिला राजा. या घराण्याने उत्तर कोकणावर तब्बल 350 वर्षे राज्य केले.
उत्तर कोकणाचा इतिहास शिलाहारांशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही. उत्तर कोकणास किंवा राजधानी पुरीस त्याकाळी कपर्दीद्वीप किंवा कवडीद्वीप असेही म्हणत व राजधानी अर्थात पुरी (मुंबई) हीच होती. शिलाहारांची एकूण तीन घराणी होती एक म्हणजे आपले उत्तर कोकण शिलाहार (ठाणे, कुलाबा, मुंबई), दुसरे दक्षिण कोकण शिलाहार हे रत्नागिरी, सिंधुदुर्गमध्ये राज्य करीत होते आणि तिसरे घराणे कोल्हापूरचे शिलाहार. यांच्या घराण्याच्या उगमाची कथासुद्धा नागांचा कोकणाशी संदर्भ दाखवते. ही तिन्ही घराणी आपणास विद्याधर राजा जीमूतवाहनाचे वंशज म्हणवीत. या जीमूतवाहनाने एका नागाला वाचविण्याकरिता स्वत:चा देह एका शिलेवर बसून गरूडाला अर्पण केला होता; म्हणून या वंशाला शिलाहार (शिलेवरील गरूडाचा आहार) असे नाव पडले, ही आख्यायिका शिलाहारांच्या लेखात सापडते.
कपर्दीनंतर तिसर्‍या पिढीतल्या वप्पुसन्न राजाच्या (काळ. सु. 880-910) काळात राष्ट्रकूट सम्राट द्वितीय कृष्ण याने ठाणे जिल्ह्राचा उत्तर भाग मधुमती (मुहम्मद) या मुसलमान सामंताच्या ताब्यात दिला. तेथे त्याच्या तीन पिढ्या राज्य करीत होत्या. त्यांची राजधानी संयान (डहाणू तालुक्यातील संजान) येथे होती. ही दोन्ही घराणी राष्ट्रकूट सम्राटांचीच मांडलिक होती; पण त्यांच्यात वारंवार खटके उडत, असे दिसते. इ.स. 974 मध्ये झालेल्या राष्ट्रकुटांच्या पतनानंतर शिलाहार अपराजिताने त्यांचा उच्छेद करून त्यांचा प्रदेश खालसा केला. हे घराणे शेवटपर्यंत राष्ट्रकूट सम्राटांशी एकनिष्ठ राहिले. मात्र राष्ट्रकुटांच्या पतनानंतर अपराजिताने उत्तरकालीन चालुक्य सम्राट तैलपापुढे मान न वाकवता आपल्या स्वातंत्र्याच्या निदर्शक अशा "पश्चिमसमुद्राधिपति' आणि "मांडलिकत्रिनेत्र' अशा पदव्या धारण केल्या. पुणक (पुणे), संगमेश्वर व चिपळूण जिंकून घेऊन आपल्या साम्राज्याची सीमा दक्षिण कोकणात व घाटावर नेली. त्याच्या ताम्रपटात त्याच्या राज्याच्या सीमा पुढीलप्रमाणे सांगितल्या आहेत : उत्तरेस लाट (दक्षिण व मध्य गुजरात), दक्षिणेस चंद्रपूर (गोव्यातील चांदोर), पश्चिमेस समुद्र व पूर्वेस यादव भिल्लमाच्या खानदेशातील राज्यापर्यंत. त्याने मावळच्या नृपती सिंधुराज याच्या छत्तीसगडातील स्वारीत आपला पुत्र पाठवून त्यास साहाय्य केले होते, असे पद्मगुप्ताच्या नवसाहसांकचरित काव्यावरून दिसते.
चालुक्यांना अपराजिताचे सामथ्र्य सहन होणे शक्य नव्हते. तैलपाचा पुत्र सत्याश्रय याने त्याच्या प्रदेशावर स्वारी करून अपराजित राजास त्याच्या पुरी राजधानीत कोंडले. "एका बाजूस सत्याश्रयाची सेना व दुसर्‍या बाजूस समुद्रातले बेट पुरी यांच्या कैचीत सापडल्यामुळे अपराजिताची अवस्था जिची दोन्ही टोके जळत आहेत, अशा काठीवरील किड्यासारखी झाली'. नंतर अपराजिताला चालुक्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारावे लागले; या मानहानीनंतर अपराजित फार काळ जगू शकला नाही. अपराजिताच्या मागून त्याचा पुत्र द्वितीय वज्जड गादीवर आला. त्यानंतर त्याचा धाकटा भाऊ अरिकेसरी उर्फ केशिदेव गादीवर आला. अरिकेसरीने चालुक्यांचे स्वामित्व मान्य केले पण ते भोजाला सहन न होऊन त्याने उत्तर कोकणावर स्वारी करून शिलाहार अरिकेसरी ऊर्फ केशिदेव याचा पराभव केला. अरिकेसरीनंतर त्याचे छित्तराज, नागार्जुन व मुम्मुणिराज असे तीन भाऊ एकामागून एक गादीवर आले.
छित्तराजाच्या कारकीर्दीत कदंब नृपती षष्ठदेव याने कवडीद्वीप जिंकले. तसेच कोल्हापूरच्या गोंक राजानेही अपराजितचा पराभव करून "कोकणाधिपति' अशी पदवी धारण केली. छित्तराजाने अंबरनाथ येथील शिवालय बांधण्यास प्रारंभ केला. ते मुम्मुणीने पूर्ण केले. तेथे त्याचा सन 1060 चा शिलालेख सापडला आहे. मुम्मुणीच्या कारकीर्दीत शिलाहार आणि कदंब यांचा वैवाहिक संबंध जुळून आला. मुम्मुणीने (सन 1045-70) कदंब द्वितीय षष्ठदेव याचे स्वागत करून त्याला आपली कन्या अर्पण केली. मुम्मुणीच्या नंतर गूहल्लाने उत्तर कोकणावर स्वारी केली. यात त्याला कोणा एक अरब मुस्लिम अधिपतीचे साहाय्य झालेले दिसते. त्याने देश उद्ध्वस्त करून कोकणातल्या जनतेचा छळ केला; पण पुढे नागार्जुनाचा मुलगा अनंतदेव याने यवन आक्रमकांना हाकलून लावले. अनंतदेव राजाचा ताम्रपट खारेपाटण येथे सापडला असून त्याने आपल्या मंत्र्यांच्या म्हणजे महाप्रधान दुर्ग श्रेष्ठींचे पुत्र भवन श्रेष्ठी आणि त्यांचे भाऊ धर्मश्रेष्ठी यांच्या मालवाहू जहाजांस नागोठणे, चौल, ठाणे व सोपारा या बंदरामध्ये करमाफी दिल्याचा उल्लेख आहे. ही करमाफी फक्त त्यांनाच नव्हे तर त्यांचे पुत्र आणि नातू श्रेष्ठी पनम, श्रेष्ठी कुडकल, श्रेष्ठी मलय आणि इतर अनेक लोकांनासुद्धा लागू होती. अनंतपालाच्या कारकीर्दीच्या अखेरीस शिलाहारांचा परत गोव्याच्या कदंबाशी झगडा उत्पन्न झाला. या झगड्यात कदंब नृपती जयकेशी याने उत्तर कोकणावर स्वारी करून अनंतदेवास ठार मारले आणि उत्तर कोकण आपल्या ताब्यात घेतले.
अनंतदेवाचा मुलगा अपरादित्य यांच्या काळात मोठी दैन्यावस्था आली होती. कदंबाच्या स्वारीच्या वेळी आजूबाजूचे मांडलिक त्यास जाऊन मिळाले यामध्ये काही अरब मांडलिकांचासुद्धा समावेश होता. एका शिलालेखामध्ये त्याचे पुढीलप्रमाणे वर्णन केले आहे "छित्तुक नामक असुराने कोकणावर स्वारी केली, त्यावेळी मांडलिक त्याला जाऊन मिळाले. धर्माचा नाश झाला, वृद्धांचा छळ झाला. प्रजाजन जिर्णशिर्णी झाले व राष्ट्राची कीर्ती धुळीला मिळाली. तथापि न डगमगता अपरादित्य घोड्यावर स्वार होऊन एकटा रणांगणात घुसला आणि आपल्या बाहुबलाच्या आणि तरवारीच्या योगे त्याने शत्रूचा नि:पात केला" अपरादित्य हा अतिशय पराक्रमी व न्यायी राजा होता. आणि सर्व कलांचा अधीपति होता. तो स्वत: लेखक असून त्याने याज्ञवल्क्य स्मृतीवर "अपारर्कटिका' नामक ग्रंथ लिहिला होता जो आजही काश्मिरमध्ये प्रमाण मानला जातो. अपरादित्याने आपले वकील तत्कालिन राजांच्या दरबारी नेमले होते. मंखाच्या श्रीकंठचरितामध्ये अपरादित्याने काश्मिरच्या जयसिंग दरबारी नेमलेल्या तेज:कंठ या दुताचा उल्लेख आहे. मंखाने आपले श्रीकंठचरित काव्य सादर केले. तेव्हा कुंकणाधिपती अपरादित्याचा दूत म्हणून तेज:कंठ हा उपस्थित होता. अपरादित्यानंतर त्याचे दोन पुत्र मल्लिकार्जुन व हरिपाल गादीवर आले. या काळात कुमारपाल चालुक्याची स्वारी कोकणावर झाली असल्याचे दिसून येते. यानंतर द्वितीय अपरादित्य, द्वितीय केशिदेवराय आणि शेवटी सोमेश्वर गादीवर आला. सोमे•ार हा उत्तर कोकण शाखेचा शेवटचा शिलाहार.
याच्या काळात देवगिरीच्या यादवांची सत्ता प्रबळ होत होती. यादव नृपती कृष्ण याने उत्तर कोकणावर स्वारी केली होती मात्र यादवांना फार काही फायदा झाला नसल्याचे दिसून येते. मात्र कृष्णाचा लहान भाऊ महादेव याने परत एकदा कोकण मोहीम उघडली आणि मोठ्या हत्तींच्या तांड्यासह कोकणावर हल्ला केला. प्रथम महादेवाने स्थानक म्हणजे ठाणे या राजधानीवर हल्ला केला येथे सोमेश्वराचा पराभव होऊ लागल्याचे दिसू लागताच त्याने समुद्रात स्थित असलेल्या पुरीचा म्हणजे मुंबईचा आसरा घेतला. जी शिलाहारांची पूर्वीची राजधानी होती मात्र तिची भौगोलिक रचना ही (द्वीपांची) बेटांची असल्याने शत्रूने हल्ला केल्यास निसटण्यासाठी मार्ग उपलब्ध होत नसत. कारण ती तीनही बाजूने समुद्राने वेष्टित होती तिला शिलाहारांनी दुसरी राजधानी बनवले होते. सोमेश्वराने पुरीचा आश्रय घेतल्यावर झालेल्या तुंबळ सागरी युद्धात सोमेश्वर जहाजासहीत बुडून मरण पावला व तब्बल चारशे वर्षे कोकणावर राज्य केलेले शिलाहार साम्राज्य नष्ट झाले. शिलाहारांनी कोकणाचा सर्वांगीण विकास केला. येथे सध्या दिसून येणारी अनेक मंदिरे ही शिलाहारकालिन आहेत. शिलाहारांनी बौद्ध, जैनांसहित सर्व पंथांना उदार आसरा दिला.
शिलाहार राजवंश आणि गंडरादित्याचा कोल्हापूर ताम्रपट
महाराष्ट्रातील आद्य राजवट सातवाहनांनंतर इये देशी गुप्त, अभीर, कलचुरी, राष्ट्रकूट, चालुक्य, कदंब इत्यादींनी वेगवेगळ्या भूभागावर राज्य केले. साधारण इ. ८व्या शतकात इथे शिलाहारांची राजवट उभी राहिली ती मुख्यतः पश्चिम महाराष्ट्रात आणि कोकण प्रांतात. शिलाहार राजांनी जरी प्रामुख्याने राष्ट्रकूट आणि चालुक्यांचे मांडलिक म्हणून काम पाहिले तरी त्यांची राजवट अत्यंत प्रबळ असून त्यांचे मांडलिकत्व केवळ नामधारी होते. हे राजे स्वतःला महामंडलेश्वर, कोकणाधिप, कोकणचक्रवर्ती, राजाधिराज अशी बिरुदे लावत. संपूर्ण कोकणात आणि दक्षिण महाराष्ट्रात राज्य करणारे हे राजे स्वतःला विद्याधर राजपुत्र जीमूतवाहनाचा वंशज मानत. प्राचीन दंतकथेप्रमाणे जीमूतवाहनाने शंखचूड नावाच्या नागाला गरुडाच्या पंजातून सोडवण्यासाठी स्वतःच्या प्राणांचे बलिदान दिले होते. ह्या प्रसंगापासूनच त्यांच्या कुलाला शिलाहार (शिला-आहार) असे नाव पडले, असे मानले जाते. तर प्रिन्स ऑफ वेल्स संग्रहालयातील शिलाहार राजा छद्वैदेवाच्या ताम्रपटात सिलार नावाच्या पराक्रमी वीराने परशुरामाच्या बाणापासून संत्रस्त झालेल्या समुद्राचे रक्षण केले, असा उल्लेख आहे. याच सिलाराच्या कुळाला पुढे सिलारा-सिलाहारा-शैलाहार-शिलाहार असे नाव मिळाले, असेही समजले जाते.
शिलाहारांच्या जवळपास दहा वेगवेगळ्या शाखांनी महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात कारभार केला. पैकी महाराष्ट्रातील उत्तर कोकण, दक्षिण कोकण आणि कोल्हापूरचे शिलाहार ही तीन घराणी सर्वाधिक प्रबळ होत. उत्तर कोकणचे आणि कोल्हापूरचे शिलाहार स्वतःला तगरपुराधीश्वर असे गौरवाने म्हणवून घेत त्यामुळे उस्मानाबादजवळील तेर-तगर हे त्यांचे मूळ ठिकाण असावे, पण नंतर हे कोकणात स्थायिक झाले असावेत.
तत्कालिन राजांच्या शिलालेखांत, ताम्रशासनांत शिलाहारांच्या राजवटीविषयी, वंशावळीविषयी माहिती उपलब्ध आहे. प्रस्तुत लेखात मी जरी कोल्हापूर शिलाहार घराण्यातील गंडरादित्याच्या ताम्रपटाविषयी लिहिणार असलो, तरी तत्पूर्वी महाराष्ट्रातील शिलाहार घराण्यांतील तीन प्रमुख शाखांची थोडक्यात माहिती करून घेणे उचित ठरावे.
उत्तर कोकणचे शिलाहार :
हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे मांडलिक होते. राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग याने उत्तर कोकण काबीज केल्यावर (साधारण इस. ७५०च्या आसपास) अनिरुद्ध नावाचा सरदाराला उत्तर कोकणाचा प्रांताधिपती केले. त्यानंतर साधारण इस. ७९०च्या आसपास कपर्दिन (पहिला) हा उत्तर कोकणच्या सत्तेवर आला. याच्यापासून उत्तर कोकण शिलाहार घराण्याची सुरुवात झाली. हा राष्ट्रकूट राजा गोविंद (तिसरा) याच्या समकालीन होता. कपर्दिनाने उत्तर कोकणात राष्ट्रकूट साम्राज्य वाढवायला भरपूर मदत केली आणि याची परिणती म्हणून याला उत्तर कोकणचे स्वामित्व मिळाले.
उत्तर कोकणाच्या शिलाहारांची राजधानी स्थानक अर्थात सध्याचे ठाणे ही होती. त्यांच्या पहिल्या राजधानीचे नाव 'पुरी' हे होते असे काही ताम्रपटांवरून आणि शिलालेखांवरून दिसते. काही संशोधक मुंबईजवळील घारापुरी बेट किंवा जंजिर्‍या जवळील राजापुरी हिलाच हे राजधानीचे ठिकाण मानतात. पण ठाणे जिल्ह्यातच कुठेतरी हे ठिकाण वसलेले असावे, असेही मानले जाते. यांच्या राज्यात प्रामुख्याने हल्लीच्या ठाणे आणि रायगड जिल्ह्यांच्या भूभागाचा समावेश होता. जवळपास १४०० गावे ह्यांच्या अमलाखाली होती.
या घराण्यात असंख्य राजे राज्य करून गेले. त्यापैकी कपर्दिन (पहिला व दुसरा), पुलशक्ती, झंझ, वज्जड, चित्तराजा, मुन्मुणी, अनंतदेव (पहिला व दुसरा), अपरादित्य (पहिला व दुसरा), केशीदेव (पहिला व दुसरा) व शेवटचा सोमेश्वर हे राजे प्रमुख होत.
ह्या शिलाहारांनी असंख्य मंदिरे बांधली. अंबरनाथचे कोरीव शिवमंदिर, ठाण्याचे कौपिनेश्वर मुन्मुणी राजाच्या कारकिर्दीत बांधले गेले, तर झंझ राजाने पूरचे कुकडेश्वर, हरिश्चंद्रगडावरचे हरिश्चंद्रेश्वर, खिरेश्वरचे नागेश्वर, रतनवाडीचे अमृतेश्वर अशी बारा शिवालये बांधली.
राष्ट्रकूट घराणे कमजोर झाल्यावर शिलाहारांनी जवळजवळ एकछत्री अंमल केला. पण नंतर ह्यांना गोव्याच्या कदंबांचे आणि त्यानंतर बदामीच्या चालुक्यांचे मांडलिकत्व पत्करावे लागले.
उत्तर कोकणातला शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वर. देवगिरीच्या यादवसत्तेचा प्रभाव वाढू लागल्यावर यादवसम्राट कृष्ण याने आपला मल्ल नावाचा सरदार उत्तर कोकणच्या मोहिमेवर पाठवला. मल्लाने जरी सोमेश्वरचा पराभव केला, तरी त्याला उत्तर कोकणाचा कुठलाही प्रदेश ताब्यात मिळाला नाही. पण कृष्णाचा भावाने आणि यादवांचा उत्तराधिकारी महादेव यादवाने ही मोहीम अशीच चालू ठेवली. हत्तींचे प्रचंड सैन्यदळ घेऊन त्याने सोमेश्वरावर स्वारी केली. जमिनीवरच्या या युद्धात सोमेश्वर पराजित झाल्यामुळे त्याने पळून जाऊन समुद्रात आश्रय घेतला (बहुधा घारापुरी येथे). महादेव यादवाने उत्तर किनार्‍यावरच्या अरब मांडलिकांची मदत घेऊन भर समुद्रातही सोमेश्वराचा पाठलाग करून आरमारी युद्धात त्याचा संपूर्ण पराभव केला आणि उत्तर कोकणच्या शिलाहारांचे राज्य खर्‍या अर्थाने समुद्रात बुडाले. (इ.स. १२६५).
बोरिवलीच्या एकसर गावात असणार्‍या एका वीरगळात जमिनीवरचे हत्तींच्या साहाय्याने केलेले युद्ध आणि समुद्रावरचे नावांच्या साहाय्याने केलेले युद्ध कोरण्यात आलेले आहे.
दक्षिण कोकणचे शिलाहार :
उत्तर कोकणच्या शिलाहारांप्रमाणेच हे शिलाहार घराणेसुद्दा राष्ट्रकूटांचे मांडलिक होते. उत्तर कोकण काबीज केल्यावर राष्ट्रकूट सम्राट दंतिदुर्गाचा काका आणि वारसदार कृष्ण (पहिला) याने दक्षिण कोकणावर ताबा मिळवला आणि त्या प्रदेशावर आपला प्रांताधिकारी म्हणून शनफल्ल याची नेमणूक केली. (इ.स. ७६५). हा शनफल्ल दक्षिण कोकण शिलाहार घराण्याचा मूळपुरुष. याच्या साम्राज्यात रत्नागिरीतील आणि गोव्यातील काही भागाचा समावेश होता.
सुरुवातीला गोव्यातील चंद्रपूर (हल्लीचे दक्षिण गोव्यातील चंदोर हे गाव) आणि नंतर रत्नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ही यांची राजधानी होती, असे खारेपाटण येथे मिळालेल्या रट्टराजा शिलाहाराच्या ताम्रपटावरून समजते.
धम्मिराया, ऐयप्पाराजा, अवसर (पहिला, दुसरा आणि तिसरा), आदित्यवर्मन, भीम आणि शेवटचा रट्टराजा हे यातले काही प्रमुख राजे. यातल्या अवसर (तिसरा) याच्या कार्यकाळात एका दानपत्रात दोन व्यापार्‍यांना १०० दिनारांची वृत्ती दिली होती, असे लिहिले आहे (इ.स. ९८८). अरब दिनारांचा महाराष्ट्रातील इतका प्राचीन उल्लेख आश्चर्यजनक आहे.
या तिसर्‍या अवसराच्या कार्यकाळात राष्ट्रकूटांचे साम्राज्य कमजोर होऊन बदामीच्या चालुक्यांनी दक्षिण कोकणावर ताबा मिळविला आणि शिलाहार शाखेला स्वतःच्या अंकित करून घेतले. सत्याश्रय ह्या चालुक्य राजाच्या मृत्यूनंतर चोलांबरोबर सतत चालणार्‍या लढायांमुळे चालुक्यांची केंद्रीय सत्ता उतरणीला लागली आणि याचा फायदा घेत रट्टराजाने आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. सत्याश्रयाचा उत्तराधिकारी विक्रमादित्य (पाचवा) हा कमजोर असल्याने रट्टराजास शासित करू शकला नाही. विक्रमादित्याच्या पाठीमागे ही उणीव भरून काढत विक्रमादित्याचा धाकटा भाऊ आणि चालुक्यांचा राजा जयसिंह याने दक्षिण कोकण काबीज करून रट्टराजाची सत्ता संपुष्टात आणली (इस. १०२४) व दक्षिण कोकण शिलाहार घराण्याचा शेवट झाला.
कोल्हापूरचे शिलाहार :
राजकीय पटलावर कोल्हापूरच्या शिलाहारांचा उदय तसा उशिराच झाला. यांच्या सुरुवातीच्या कार्यकाळात राष्ट्रकूटांची सत्ता उतरणीला लागली होती आणि बदामीच्या चालुक्य-चोलांबरोबरच्या सततच्या युद्धांमुळे कमजोर झाली होते. १०व्या शतकाच्या मध्यावर तेव्हा कर्हाचड-कोल्हापूर प्रांतावर राष्ट्रकूटांचा महासामंत सेंद्रक (सिंद) राजा आदित्यवर्मन सत्तेवर होता. त्याच्या एका दानपत्रात इंद्रायणीच्या जवळील कान्हे गावाचा आणि तिथल्या लेण्यांचा उल्लेख आहे. बहुधा नजीकची भामचंद्र डोंगरावरची ही लेणी असावीत.
राष्ट्रकूटांची मध्यवर्ती सत्ता अतिशय कमजोर झाल्याने याच काळात शिलाहार घराण्याचा राजा जतिग (दुसरा) याने कर्हा डवर स्वारी करून आदित्यवर्मनच्या उत्तराधिकार्‍याला सत्तेवरून खाली खेचले व कोल्हापूर शिलाहार घराण्याची स्थापना केली (इ.स. १०००). कोल्हापूर प्रांतावर जरी यांची सत्ता उशिरा स्थापन झाली, तरी ह्या घराण्याच्या सुरुवातीच्या पिढ्या कर्नाटकात सामंतपदावर होत्या. जतिग (पहिला) हा ह्या शाखेचा मूळ पुरुष (इ.स. ९४०-९६०) हा स्वतःला गोमन्थ दुर्गाचा स्वामी म्हणवतो. हा गोमन्थ दुर्ग म्हणजे हल्लीचे गोवे नसून कर्नाटकातील शिमोगा जिल्ह्यातील चंद्रगुप्ती. याच्या नंतरच्या पिढ्यांतील नायिमांक, चंद्रराजा ह्या पिढ्यासुद्धा कर्नाटकातच नांदल्या. आदित्यवर्मनचा पराभव करून जतिग (दुसरा) याने आपली राजधानी कर्हायड येथे वसवली व तिथूनही लवकरच त्याने ती कोल्हापूरला हलवली. लगेचच त्याने पन्हाळा (पर्णालक) किल्ला जिंकला आणि कोल्हापूर प्रांताचा विस्तार केला. यांच्या साम्राज्यात सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि बेळगाव येथपर्यंतच्या प्रांताचा समावेश झाला व यांनी बहुत काळ स्वतंत्रपणे राज्य केले. हे राजे जरी राष्ट्रकूट/चालुक्यांचे पूर्णपणे मांडलिक नसले, तरी त्यांच्या कलाने राज्यकारभार हाकत त्यांनी आपले राज्य संपन्न बनवले. चालुक्यांच्या असंख्य मोहिमांमध्ये कोल्हापूर शिलाहार घराण्याने त्यांना मदत केली.
जतिग (दुसरा) याचा नातू मारसिंह हा एका दानपत्रात जतिगाचा उल्लेख पन्हाळ्याचा सिंह असा करतो. तर आणखी एका दानपत्रात तो आपला पिता गोंकल याचा उल्लेख कुरहाट कुंडी (कर्हााड-बेळगाव), मिरिंज देश (मिरज) आणि दक्षिणचा कोक़णचा स्वामी असा करतो.
जतिग (पहिल व दुसरा) गोंकल, गूवल, चंदरादित्य, मारसिंह, भोज (पहिला व दुसरा) गंडरादित्य, विजयादित्य हे या घराण्यातील प्रमुख राजे.
हे घराणे कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीचे भक्त होते. मूळच्या देवी स्थानाचा त्यांनी जीर्णोद्धार करत प्रशस्त अशा मंदिराची निर्मिती केली. त्यांच्या कित्येक ताम्रशासनांत महालक्ष्मीला वंदन केलेले आढळते.
भोजराजा शिलाहाराने किंवा ह्या शिलाहार घराण्याने सातारा-कोल्हापूर प्रांतात असंख्य किल्ले बांधले. विशाळगड, अजिंक्यतारा, चंदन-वंदन, रोहिडा, वैराटगड, पांडवगड, केंजळगड, कमळगड, परळी (सज्जनगड) असे बलदंड दुर्ग ही यांचीच निर्मिती. तर गंडरादित्याने खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर बांधायला सुरुवात केली. या मंदिराच्या कामात पुढच्या जवळजवळ दोन पिढ्या खर्ची पडल्या. कोपेश्वराबरोबरच गंडरादित्याने अनेक हिंदू मंदिरांबरोबरच जैन आणि बुद्ध मंदिरेसुद्धा बांधली. गंडरादित्याची पत्नी कर्णावती जैन धर्माचे आचरण करणारी होती.
साधारण १२व्या शतकाच्या मध्यावर देवगिरीचे यादव आणि द्वारसमुद्राच्या (हळेबीडू) होयसाळाबरोबर चाललेल्या युद्धामध्ये परास्त होऊन चालुक्य राजा सोमेश्वर (चौथा) याने गोव्याच्या कदंबांकडे आश्रय घेतला. कलचुरींनी गोव्यावर स्वारी केली, तेव्हा शिलाहार राजा विजयदित्याने गोव्याच्या मदतीसाठी धाव घेऊन कलचुरी अहवमल्लाचा सरदार चंडुगीदेव दंडनायकाचा पराभव केला व गोव्याचे राज्य पुन:स्थापित करण्यास मदत केली. या विजयादित्याचा पुत्र भोजराजा (दुसरा) हा ह्या शाखेचा शेवटचा उत्तराधिकारी. हा अत्यंत पराक्रमी असून स्वतःला महामंडलेश्वर, राजाधिराज, परमेश्वर, परमभट्टरक, पश्चिमचक्रवर्ती अशी बिरुदे लावत असे. ह्याने अनेक दाने दिली. महालक्ष्मीचा हा परमभक्त होता. तिची पूजा आणि नैवेद्य यासाठी याने दानपत्रे लिहून दिली. लवकरच याने स्वतःला स्वतंत्र राजा म्हणून घोषित केले. देवगिरीच्या यादवांना याची वाढती सत्ता सहन न झाल्यामुळे बलाढ्य सिंघण यादवाने कोल्हापूर शिलाहारांवर आक्रमण केले. कृष्णा आणि दूधगंगा ह्या दोन नद्यांच्या मधल्या प्रदेशात खिद्रापूरनजीक हे युद्ध झाले. यात भोजाचा सेनापती मारला गेला. कोपेश्वर मंदिराजवळ त्याच्या पराक्रमाचा वीरगळ आहे. हे युद्ध जिंकल्यावर त्याने पन्हाळ्यावर स्वारी करून राजा भोजाला बंदिवान बनवले आणि पन्हाळ्यावरच कैदेत टाकले. एका शिलालेखात सिंघणाचा पक्षिराज (सर्पांना चिरडणारा गरूड) असा उल्लेख येतो, जे शिलाहार सत्तेवरील विजयाचे प्रतिक आहे.
कोपेश्वर मंदिरात सिंघणाने एक शिलालेख कोरविला. आणि कोल्हापूरच्या वैभवशाली शिलाहारांचे राज्य खालसा झाले (इ.स १२१२).
ह्याच शिलाहार घराण्यातील एक प्रमुख राजा गंडरादित्य ह्याचा कोल्हापूर येथे सापडलेल्या ताम्रपट खूप महत्वाचा असून ह्या घराण्याच्या वंशावळीबद्दल, तसेच घराण्याचा एकूण कारकिर्दीबद्दल ह्या ताम्रपटात विस्ताराने लिहिले आहे. याबद्दल पुढे काही लिहिण्याआधी ताम्रपट म्हणजे नेमके काय ते समजून घेणे महत्वाचे ठरावे.
ताम्रपट किंवा ताम्रशासन:
ब्राह्मी लिपीची अक्षरे उभ्या, आडव्या, तिरप्या अशा रेषांची मिळून बनलेली असल्याने शिळांवर ती कोरणे तुलनेने सोपे जात असे. पण नंतर देवनागरीसकट इतर लिप्यांचा उगम होऊन अक्षरांना सौष्ठ्व प्राप्त झाले. त्यामुळे शिळांवर अक्षरे कोरणे वेळखाऊ आणि किचकट काम बनले. तसेच शिळांचे वजन जड असल्याने त्या इकडून तिकडून नेण्यावर मर्यादा पडू लागल्या. त्यामुळे राजांची दानपत्रे धातूच्या पत्र्यांवर कोरण्याची प्रथा निर्माण झाली. हे धातूचे पट शक्यतो तांब्याचे वापरले जात, तर क्वचित चांदीच्या किंवा सोन्याच्या पत्र्याचाही वापर केलेला आढळतो. पत्रावर लिहिणे तुलनेने सोपे जाऊ लागले. तसेच ते टिकाऊ, वजनाने हलके असल्याने इकडून तिकडे सहज नेता येऊ लागले.
सर्वसाधारणपणे ताम्रपटाचे तीन पत्रे असतात. पहिल्या पत्र्याची पहिली बाजू व शेवटच्या पत्र्याची मागची बाजू कोरीच असे. पहिल्या पत्राची मागची बाजू, दुसर्‍या व तिसर्‍यात पत्र्याच्या दोन्ही बाजू व तिसर्‍या पत्र्याची पहिली बाजू यावर लेख लिहिले जात. तिन्ही पत्र्याच्या उंचावलेल्या कडा व मधल्या खोलगट बाजूमुळे अक्षरांचे घर्षण न होता ती सुरक्षित राहत. तीनही पत्र्यांच्या कडेला छिद्र पाडून त्यात धातूची तार ओवली जाई व तिची टोके एकत्र करून त्यावर राजमुद्रा अंकित करून ते दानपत्र (अथवा ताम्रशासन) दात्याला दिले जाई. हा एक कायदेशीर दस्तऐवज असे.
गंडरादित्याचा कोल्हापूर ताम्रपट - शके, १०३७ :
शिलाहार राजा गंडरादित्य याने त्याचा सामंत निगुंब वंशातला नोळंब यास वंशपरंपरेने दिलेल्या गावाच्या दानाचा उल्लेख यात आलेला आहे. कोल्हापूरजवळील वळेवाड या गावातल्या शिबिरातून हे दान दिले गेले.
कोल्हापूर येथील श्री. र. न. आपटे यांजकडून पुणे येथील डेक्कन कॉलेजचे माजी प्राध्यापक डॉ. काशीनाथ बापूजी पाठक यांच्याकडे हा ताम्रपट वाचनार्थ आला. त्यांनी त्याचे प्रथम वाचन केले. नंतर श्री. ग. ह. खरे यांच्याकडून एकदा आणि म.म. वा. वि. मिराशी यांच्याकडून दोन वेळा असे एकंदरीत चार वेळा ह्या ताम्रपटाचे संपादन झाले आहे.
ताम्रपटवर्णन :
ताम्रपटाचे तीन पत्रे असून ते एका जाड कडीत ओवलेले आहेत. कडीवर शिलाहार राजवंशाची खूण म्हणून सर्पधर गरुडाची मूर्ती कोरलेली आहे. पहिल्या व शेवटच्या पत्र्याची सुरुवातीची आणि शेवटची बाजू अलिखित असून दुसरा पत्रा दोन्ही बाजूंनी लिहिलेला आहे. पत्र्यांच्या कडा चारही बाजूंनी उंचावलेल्या असल्याने अक्षरे शाबूत आहेत.
अक्षरे कन्नड लिपीमध्ये असून भाषा मात्र गद्यपद्य संस्कृतात आहे, तरीही काही कानडी शब्द त्यात आले आहेत. शके १०३७, मन्मथ संवत्सर कार्तिक शुक्ल पक्ष, अष्टमी, बुधवार असा दान केल्याचा काळ आहे.
ताम्रपटाची मूळ संस्कृत संहिता:
पत्रा पहिला, बाजू दुसरी
१) स्वास्ति | जयत्याविष्कृतं विष्णोव्वाराहं क्षोभितार्ण्ण्वं दक्षिणोन्नतदंष्ट्राग्रविश्रा
२) न्तभुवनं वपु: || [१] जयति जगति रूढो राजलक्ष्मीनिवासः प्रविजितरिपु
३) वर्ग्गः स्वीकृतोत्कृष्टदुर्ग्गस्सकळसुकृतवासो वीरलक्ष्मीविळासो जनितसुजन
४) रागः श्रीशिळाहारवंशः [२] श्रीमत्शिळाहारनरेंद्रवंशे श्रीकीर्त्तिकान्ता: कमनी
५) यरूपा: विख्यातशौर्या बहवो नृपेंद्रा: संपाळयामासुरिमां धरि
६) त्रीं [३] तद्दृंशे नृपातिर्ब्बभूव जतोगो गोमन्थदुर्ग्गाधिपो | भूमः (पः) श्रीवनितापतिस्सु
७) चरितो गंगस्त पेर्मानडेस्तस्याभूत्तनयप्प्रतापनिळया (यः) श्रीनायिमां
८) को नृपः कर्ण्णाटीकिचकुंकुमांकिततनुर्व्विद्याधराधीश्वरः [४] तस्यात्म
९) जरसुपरिवर्द्वितराज्यलक्ष्मी प्प्रादुर्ब्बभूव समुपाजिंतपुण्यपुंजः
१०) चंद्राहृदयो जगति विश्रुतकीर्तिकान्तरस्यागार्ण्णवो बुधनुतो नयनाभि
११) रामः [५] तस्स्यापि पुत्रो जतिगो नरेंन्द्रो जातः प्रवीरो गजयूथनाथः तस्स्या
१२) त्मजौ गोंकलगूवलाख्या जातावुभौ वैरिकुळाद्रिवजौ [६] तदगोंकलस्य तनुजो रिपुदन्ति
१३) सिंहः श्रीमारसिंहनपतिर्म्मरूवक्कशर्प्पः प्प्रादुर्ब्बभूव समरांगणसूत्र
१४) धारो विख्यातकीर्तिरिह पंडितपारिजातः [७] तस्स्याग्रसूनुर्ज्जगदेकवीरो वी
१५) राजनाबाहुलतावगूढः | कीर्तिप्रियो गूवलदेवनामा बभूव भूपाळ
१६) वरो नरेंद्रः [८] तस्स्यानुजस्सकळमंगळजन्मभूमिरासीन्नृपाळतिलको भुवि भोज
१७) देवः प्रोत्तुंगवीरवनिताश्रयबाहुदण्डश्वण्डारिमण्डळशिरो गिरिवज्रदण्डः [९]
पत्रा दुसरा, बाजू पहिली
१८) श्रीमत्कदंबांबरतिग्मरश्मेश्शिरस्सरोजं खळु शान्तरस्य पूजां प्रचक्रे स च चक्रवर्त्तिशीविक्र
१९) मादित्यनृपेन्द्रपादे [१०] किं वर्न्न्य (र्ण्य)ते जगति वीरतरः प्रसिद्धः कोपात्तु कोंगजनृपोपि
२०) पपात यस्य सूर्य्यान्वयांबररविस्स च बिज्जणोपि चक्रे गृहं सुरपतेर्ब्भुवि य
२१) स्य कोपात् [११] यत्प्रतापप्रदीपेस्मिन् कोक्क्लस्सलभयितः पलायिता न गण्यन्ते सोयं
२२) भोजनृपाळकः [१२] वेणुग्रामदवानळो विजयते वैरिभकंठिरवो गोविंदप्रळयान्त
२३) कः शिखरिणो वज्रः कुरंजस्य च भोजः स्वीकृतकोंकणो भुजबळात्तद्भिल्लमोद्बंध
२४) कृत्सोयं कर्न्नदिशापटो रिपुभृद्दोर्द्दण्डकण्डूहरः [१३] तस्यानुजातो गुणराशि
२५) रासितबल्लाळदेवो जितवैरिभूपः जीमूतवाहान्वयरत्नदीपो गंभीर
२६) मूर्त्तिर्भ्भुविशौर्यशाली [१५] अजनि तदनुजातास्तिग्मरश्मिप्रतापो दिविजपतिवि
२७) भूतिस्सर्व्व्लक्ष्मीनिवासः कृतरिपुमदभंगो राजविद्याप्रसंगो भुवनवि
२८) नुतमूर्त्तिर्ग्ग्ण्डरादित्यदेवः [१५] चक्रे चाळुक्यक्रेशो विक्रमादित्यवल्लभः निश्शं
१९) कमल्ल इत्याख्यां गण्डरादित्यभूपते: [१६] धन्यास्ते मानवास्सव्वें धन्याश्च्मृगजात
३०) यः देश्स्स्फला यत्र गण्डरादित्यभ्पते: [१७] यखंगाभ्दुततीव्रघा
३१) तचकितस्तत्कुण्डिदेशोधिपो दण्डब्रह्मन्रुपो जगाम सदनं संसेव्यमानं सुरै
३२) स्त्यक्त्वा राष्ट्रमतीवरम्यतुळां लक्ष्मी भुजोपार्जितां सोयं गण्डरदेवमं
३३) ण्डळपतिस्संशोभते भूतळे [१८] रत्नानि यत्नेन ददाति तस्मै रत्नाकं
३४) रो भंगभयाज्ज्डात्मा आपूर्य्य सम्यक्सततं बहित्रं सूक्ष्माणि
३५) वासांसि हयांश्व तस्मै [१९] किमिह बहुभिरूक्तैरल्पगर्ब्भैर्व्वचिभिर्भुवन
पत्रा दुसरा, बाजू दुसरी
३६) विदितवीरः क्रूरसंग्रामधीरः अपरनृपतिकोशं देशमत्यंतशोभं यदिकुपितचित्तः
३७) कारयत्यात्मकीयं [२०] समधिगतपन्चमहाशब्दमहाण्डळेश्वरः तगरपुरा
३८) धीश्वरः शिळाहारनरेंद्रः | जीमूतवाहनान्वयप्रसूतः सुवर्ण्णगरुड
३९) ध्वजःमरूवक्क्शर्पः | अय्यनसिंहः रिपुमण्डळिकभैरव: विद्विष्टगजकंठी
४०) रवः | गणिकामनोजः | हयवच्छत्स राजः | शौचगांगेयः | सत्यराधेय
४१) इडुवरादित्यः | रूपनारायणः | कलियुगविक्रमादित्यः | शनिवार
४२) सिद्धो: | गिरिदुर्ग्ग्लंघनः | श्रीमन्महालक्ष्मीलब्धवरप्रसादादि समस्तराजाव-
४३) ळीविराजितः श्रीमन्महामण्डळेश्वरः श्रीगण्डरादित्यदेवः श्रीमद्वळय
४४) वाडशिबिरे सुखसंकथाविनोदेन राज्यं कुर्व्वाणः | सप्तत्रिंशदुत्तरसह
४५) स्त्रेषु श कवर्षेषु १०३७ अतीतेषु मन्मथसंवत्सरे कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षे |
४६) अष्टम्यां बुधवारे मिरिंजे देशे | मिरिंजे गम्पणमध्ये | अंकु
४७) लगोब्याप्पेयवाडैतिग्रामद्वयं आदगोनाम ग्रामस्य प्रविष्टं कृत्वा तद्ग्रा
४८) मारूवणं त्यक्त्वा तत्रत्यनार्ग्ग्वुण्डो यदि नायकत्वं कुर्वन्ति तेषां शरी
४९) रजीवितार्त्थ सुवर्ण्ण न ददाति यदि नायकत्वं नेच्छन्ति स्वेच्छया तिष्ठन्ति त
५०) दा कोदेवणं नास्ति | एवमनेन क्रमेण | श्रीमत्पवित्रेत्र निगुंब
पत्रा तिसरा बाजू पहिली
५१) वंशे जातः पुमान् हारिमनामधेयः कीर्त्तिप्रियः पुण्यधनः प्रसिद्धः श्री
५२) जैनसंघांबुजतिग्मरश्मि: [२१] तस्यात्मजोभूदिह बीरणाख्य स्तस्यानुजोभू
५३) दरिकेसरीति तद्वीरणस्यापि तनुभवोयं बभूव कुंदातिरिति प्रसिद्धः || [२२]
५४) तस्यानुजस्सुपरिपाळितबन्धुवर्ग्गः श्रीनायिमा जिनमतांबुधिचं
५५) द्रयेषः | त्यागान्वित सुचरितस्सुजनो बभूव प्रख्यातकीर्तिरिह धर्म्मप
५६) रः प्रसिद्ध [२३] तस्यापि वीरः सुजनोपकारी नोळंबनामा तनयोबभूव
५७) श्रीग्ण्डरादित्यपदाब्जभृंगो धर्म्मान्वितो वैरिमतंगसिंहः [२४] तस्मै
५८) समस्तगुणगणाळंकृताय निगुंबकुळकमळमार्तण्डाय | सुवर्ण्ण
५९) मत्स्योरगेन्द्रध्वजविराजिताय सम्यक्तत्त्व रत्नाकराय म पद्मावती देवीलब्धवर
६०) प्रसादाय नोळंबसामन्ताय सर्व्वनमस्यं सर्व्वबाधापरिहारं पुत्र
६१) पौत्रकमाचन्द्रार्क्क दत्तवान्
मराठी भाषांतरः
पत्रा पहिला, बाजू दुसरी
स्वस्ति, ज्याने समुद्र क्षुब्ध केला आहे व ज्याच्या उजव्या दाढेवर जग विश्राम पावत आहे, त्या वराहरूपी विष्णूचा जय असो.
या जगात जो प्रसिद्ध आहे, जो राजलक्ष्मीचे निवासस्थान आहे, ज्याने शत्रुवर्गाला जिंकले आहे, ज्याने सर्वोत्कृष्ट किल्ले आपल्या ताब्यात आणिले आहेत, ज्याच्या ठिकाणी सदैव सर्व सुकृतांचा वास आहे, जो वीरलक्ष्मींचे ठायी विलास करितो, सुजनांच्या ठिकाणी ज्याने प्रेम उत्पन्न केले आहे अशा शिलाहार वंशाचा जय असो.
या शिलाहार राजांच्या वंशात जे लक्ष्मी आणि कीर्ती यांचे मालक बनले आहेत, जे रूपसुंदर आहेत, ज्यांचे शौर्य विख्यात आहे अशा पुष्कळ राजांनी या धरित्रीचे पालन केले आहे.
त्या वंशात 'पेर्मानडी गंगाचा' गोमंथ नामक किल्ला धारण करणारा, ऐश्वर्यस्त्रीचा पती, उत्तम आचरणाचा असा 'जतिग' नावाचा राजा झाला. त्याला प्रतापाचे आश्रयस्थान, कर्नाटकी स्त्रीच्या स्तनाच्या कुंकवाने ज्याचे शरीर चिन्हित झाले आहे व जो विद्याधरांचा स्वामी आहे, असा 'नायिमांक' नावाचा मुलगा होता.
त्याचा मुलगा 'चंद्र' ज्याने राज्यलक्ष्मीची उत्तम वाढ केली, ज्याने पुण्यसंचय केला आहे, जो पृथ्वीवर प्रख्यातकीर्ती होता, जो त्यागाचा समुद्र, शहाण्यांनी स्तुती केलेला व डोळ्यांना आवडता असा होता.
त्याचा (चंद्राचा) मोठा, वीरहत्तींचे सैन्य बाळगणारा असा 'जतिग' या नावाचा मुलगा होता. त्याला शत्रुकुलरूपी पर्वतांना वज्रासमान असे 'गोकल' व 'गूवल' नांवाचे दोन मुलगे झाले.
त्या गोकलला शत्रुरूप हत्तींना सिंहाप्रमाणे समरांगणसूत्रचालक, विख्यातकीर्ती व पंडितांना प्रिय असा 'मारसिंह' नावाचा मुलगा झाला.
त्याचा थोरला मुलगा जगदेकवीर, राजसस्त्रियांच्या बाहूरूपी वेलींच्या विळख्यात असलेला, कीर्तिप्रिय, राजश्रेष्ठ असा 'गूवल' नावाचा राजा होता.
त्याचा धाकटा भाऊ 'भोज' हा सर्व मंगलांचे जन्मस्थान, नृपतिलक, सुंदर वीरपत्नींनी आलिंगलेला, भयंकर शत्रूंचे शिरोरूपी पर्वत असलेल्यांना वज्रासमान असा होता.
पत्रा दुसरा, बाजू पहिली
याने (भोज) कदंब वंशरूपी आकाशातील सूर्य असा जो 'शांतर', त्याच्या शिरकमलाने चालुक्य चक्रवर्ती 'विक्रमादित्य' याच्या पायांची पूजा केली.
या जगप्रसिद्ध योद्ध्याचे वर्णन काय करावे? याच्या कोपामुळे 'कोंगज' राजा पडला आणि सूर्यवंशरूपी आकाशाचा सूर्य असा जो 'बिज्जण', हा देवाघरी गेला.
याच्या प्रतापदीपावर 'कोक्कल' पतंग बनला (नाश पावला) व पळून गेलेल्यांची गणतीच नाही.
तोच हा 'भोजराजा', ज्याने वेणूग्राम (बेळगांव) जाळले, जो शत्रुरूपी हत्तींना सिंहासारखा होता, ज्याने 'गोविंदाचा' नाश केला, 'कुरंज'रूपी पर्वताला जो वज्रासमान झाला, ज्याने कोकण ताब्यात आणिले व बाहुबलाने 'भिल्लम' याची मुक्तता केली. हा (राजा भोज) शत्रुराजांची बाहूंची कंडू शमन करणारा असा होता.
त्याचा धाकटा भाऊ 'बल्लाळदेव' हा ज्याने शत्रुराजांना जिंकले, जो जीमूतवाहन वंशांतील रत्नदीप, जो गंभीर स्वरूपाचा व भूवरी शौर्यशाली असा होता.
त्याच्या (बल्लाळदेवाच्या) पाठीमागून सूर्यासारखा प्रतापी, इंद्रासारखा ऐश्वर्यवान, सर्व लक्ष्मींचे निवासस्थान, शत्रूंच्या मदाचा भंग केलेला, राजविद्येची गोडी असलेला, जगाने ज्याची स्तुती केली आहे, असा 'गंडरादित्य' झाला.
याच्या साहाय्याने चालुक्य 'विक्रमादित्य' याने 'नि:शंकमल्ल' ही पदवी धारण केली.
ज्या ठिकाणी 'गंडरादित्य' राजा होता तेथील मानव, पशू व तो देश हे सर्व धन्य होत.
ज्याच्या तलवारीच्या तीव्र आघाताने भ्यालेला 'कुंडी'देशाचा राजा 'दंडब्रह्म' अतिशय रम्य राष्ट्र व स्वहस्ते मिळवलेले ऐश्वर्य टाकून देवाघरी गेला. तो हा गंडरादित्य' भूतलावर शोभायमान होत आहे. जड असा जो समुद्र तो स्वत:च्या भंगाच्या भयाने यास नेहमी रत्ने, तलम वस्त्रे आणि अश्च देतो.
पत्रा दुसरा, बाजू दुसरी
याची अल्प स्तुती करून काय उपयोग ! जो जगप्रसिद्ध वीर भयंकर संग्रामातही धैर्यशाली असा हा रागावला तर दुसर्‍या राजांचे खजिने आणि सुंदर प्रदेश आत्मसात करितो.
ज्याने पाच महाशब्द मिळविले आहेत, असा महान मंडळांचा स्वामी (महामंडळेश्वर- महान मांडलिकांचा ईश्वर), तगरपुराचा स्वामी, शिलाहार राजा जीमूतवाहनाच्या वंशात उत्पन्न झालेला, सुवर्ण गरुडाचा ध्वज असलेला, मरूवक्कसर्प, आयाळ असलेला सिंह, रिपुमंडळाला भयंकर, शत्रुरूपी हत्तींना सिंह, गणिकांना मदनासारखा, घोड्याला वत्स राजासमान, शुद्धतेंत जणू भीष्मच, खरेपणात कर्ण, अंधाराला आदित्य, रूपाने विष्णू, कलियुगातला विक्रमादित्य, शनिवार सिद्धी, गिरिदुर्गांचे ओलांडून जाणारा, 'महालक्ष्मी'चा प्रसाद व सर्व राजांमध्ये शोभायमान असा गंडरादित्यदेव श्री 'वळयवाड' शिबिरात सुखसंभाषण व विनोद यांनी युक्त होऊन राज्य करीत असता, याने शक १०३७, मन्मथ संवत्सर, कार्तिक शुक्ल अष्टमी, बुधवार या दिंवशी 'मिरज' देशातील 'मिरज' विभागातील 'अंकुलगे' '(अक्कलखोप) आणि 'बोप्पयवाड' (आंबेवाडी) ही गावे 'अदगो' नावाच्या गावाचा त्यातच समावेश करून व त्यातील अंकुलगे व बोप्पयवाड या गावांचा कर (आरूवण) माफ करून त्या नगरांतील प्रमुख व्यापारी (नार्ग्गावुंड) सावकारी करतील त्यांना सुवर्णनाण्याचा कर लागेल व जे सावकारी करणार नाहीत त्यांना कोदेवण (राजक्षत्रावरील कर) लागणार नाही, अशी ही गावे (अधोलेखित 'नोळंब' सामंताला) देता झाला. 'निगुंब' वंशात कीर्तिप्रिय, पुण्यधन, जैनसंघरूपी कमळाला सूर्याप्रमाणे व प्रख्यात असा 'हारिम' नांवाचा मनुष्य झाला.
पत्रा तिसरा, बाजू पहिली
त्याचा (हारिम) मुलगा 'बीरण', त्याचा धाकता बंधू ' अरिकेसरी'. त्या बीरणांचा मुलगा प्रसिद्ध कुंदाति.
त्याचा (कुंदातिचा) धाकटा भाऊ 'नायिम'. याने बंधुवर्गांचे उत्तम पालन केले. हा जिनमतरूपी समुद्राला चंद्राप्रमाणे झाला. तसेच हा त्यागयुक्त, सुचरित, सुजन, प्रख्यात व धर्मपर असा होता.
त्याचा (नायिमाचा) सज्जनांना उपकारक, वीर, गंडरादित्याच्या पदकमलांच्या ठिकाणी भुंग्यासारखा, धर्मयुक्त व वैरीरूप हत्तींना सिंहासारखा असा 'नोळंब' नांवाचा मुलगा होता.
सर्व गुणसमुदायांनी अलंकृत, 'निगुंब' कुलकमलाला सूर्यासारखा, सुवर्ण मत्स व सर्प यांच्या ध्वजेने विराजमान, समुद्र व पद्मावती देवीचा वरप्रसाद मिळालेला, अशा त्या 'नोळंब' सामंतास सर्वमान्य व कुठलाही त्रास नसलेले असे वरील ग्रामद्वय पुत्रपौत्रादी वंशपरंपरेने जोवर सूर्य चंद्र आहेत, तोवर दिले आहे.
थोडेसे स्पष्टीकरण :
वरील ताम्रपटात शिलाहार आणि गंडरादित्याचा सामंत नोळंब याच्या निगुंबवंशाची वंशावळ आली आहे.
कोल्हापूर शिलाहार वंशावळ (गंडरादित्यापर्यंत):
१) जतिग(प्रथम)
२) नायिम
३) चंद्र
२) जतिग (द्वितीय) - गूवल (प्रथम) आणि गोकल ही दोन मुले
३) गोकल - मारसिंह
४) मारसिंह - गूवल (द्वितीय), भोज (प्रथम), बलाळ आणि गंडरादित्य ही चार मुले
५) गंडरादित्य
निगुंब वंशः
१) हारिम - बीरण आणि अरिकेसरी ही दोन मुले
२) बीरण - कुंदाति आणि नायिम ही दोन मुले
३) नायिम - नोळंब
४) नोळंब
या ताम्रपटाच्या प्रारंभीच विष्णूच्या वराहावताराचा 'जयत्याविष्कृतं विष्णोव्वाराहं ...' हा श्लोक येतो. चालुक्य राजवटीचे राजचिन्ह 'वराह' हे असल्याने शिलाहार हे चालुक्यांचे नाममात्र का होईना, पण मांडलिक होते हे स्पष्ट होते.
यानंतर शिलाहार राजा भोज (पहिला) याच्या पराक्रमाचे बरेच वर्णन आले आहे.
भोजाने कदंब नृपती शांतर, कोंगजनृपती, सूर्यवंशी बिज्जण, कोक्कल, गोविंद, कुरुंज यांचा पराभव केला, वेणुग्राम जाळले तर भिल्लमाची मुक्तता केली. हा शांतर म्हणजे कदंबराजा शांतिवर्मन असावा. तर कोंगज, कोक्कल, कुरूंज यांचा पत्ता लागत नाही, गोविंद मौर्यवंशातील असावा. भिल्लम बहुधा यादवकुळातला असावा. सेऊणचंद्र यादवाने गोविंदाच्या मदतीने भिल्लमाला कैदेत टाकून गादीवर आला असावा. वेणुग्रामात (बेळगावात) सौंदत्तीच्या रट्टांचे राज्य होते. ही सर्व युद्धे भोजाने चालुक्य विक्रमादित्यासाठी केली असावीत. भोजाचे विक्रमादित्याची नातेसंबंधसुद्धा होते. विक्रमादित्य (सहावा) याची पत्नी चंद्रलेखा अथवा चंदलादेवी ही भोजाचा पिता मारसिंह याची कन्या होती.
यानंतर गंडरादित्याच्या पराक्रमाचे वर्णन ताम्रपटात आले आहे.
गंडरादित्याच्या साहाय्यानेच विक्रमादित्याने नि:शंकमल्ल ही पदवी धारण केली आणि त्याने कुंडी देशाचा राजा दंडब्रह्म याचा उच्छेद केला. यावरून गंडरदित्यानेसुद्धा अनेक मोहिमांमध्ये विक्रमादित्याला मदत केली असावी असे दिसते. गंडरादित्याला मरुवक्कसर्पाचीही उपमा दिलेली आहे. मरूवक्क हे सुगंधी वनस्पती मरवा याचे कन्नड रूप. मरव्याजवळ साप येत नाहीत, अशी समजूत आहे. मरूवक्कसर्प म्हणजे ज्या प्रमाणे मरव्याजवळ साप येत नाहीत, त्याचप्रमाणे गंडरादित्यासमोर सापांसारखे दुष्ट मनुष्य येत नाहीत.
ज्या शिबिरात बसून गंडरादित्याने हे दान दिले, ते वळयवाड कोल्हापूरच्या पूर्वेस २/३ मैलांवर असलेले वळेवाड असावे. तर निगुंबवंशी सामंत हे जैन धर्माचे अनुयायी दिसतात.
असा हा ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्वाचा कोल्हापूर ताम्रपट, शिलाहारवंशावर बराच प्रकाश तर टाकतोच शिवाय त्यांच्या पराक्रमाचीही माहिती पुरवतो.
शिलाहार राजा भोज दुसरा आणि त्याने बांधलेले किल्ले
उत्तर कोकण, दक्षिण कोकण, कोल्हापूर, गोवा, कारवार या भागावर शिलाहार घराण्यातील विविध शाखांनी अनेक शतके राज्य केले. या शिलाहारांचे मूळ स्थान आजच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तेर येथे होते. हे शिलाहार नागवंशी, कन्नड-मराठी असे द्विभाषिक आणि धर्माने मुख्यत्वे जैन व शैव होते. मराठ्यांच्या आजच्या कुळ्यापैकी शेलार आणि सावंत या शिलाहार घराण्याशी संबंधीत आहेत, त्यामुळे शिलाहार हे मराठाही होते. या राजांची कुळदेवी कोल्हापूरची अंबाबाई, जी त्या काळात पद्मावती देवी म्हणून ओळखली जात असे, होती.शिलाहारांच्या विविध शाखांपैकी कोल्हापूरचे शिलाहार घराणे महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने फार महत्वाचे मानले पाहिजे. या घराण्याने इसवी सन ९४० ते १२१२ एवढ्या काळात राज्य केले. या घराण्यात एकूण १६ राजे सिंहासनावर बसले. त्यातील शेवटचा राजा भोज दुसरा हा होता.
त्याने ११७५ ते १२१२ या काळात राज्य केले. तो महापराक्रमी आणि धार्मिक होता. त्याने आपल्या हयातीत एकूण १५ किल्ले बांधले. पश्चिम महाराष्ट्रातील महत्वाचे असलेले अनेक किल्ले राजा भोज २रा याने बांधलेले आहेत. पुढे या किल्ल्यांचा उपयोग यादव राजांना, छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, ताराराणी यांना झाला.
राजा भोज दुसरा याने डोंगरावरील किल्ल्याबरोबरच एक सागरी किल्लाही बांधला. राष्ट्रकुटांसारखेच शिलाहार राजांकडेही त्यांचे स्वत:चे आरमार होते.
येथे मी या राजाने बांधलेल्या कांही महत्वाच्या किल्ल्यांची ओझरती ओळख करून देत आहे.
पन्हाळा किल्ला: राजा भोज दुसरा याने बांधलेल्या किल्ल्यांमध्ये पन्हाळा हा किल्ला सगळ्यात महत्वाचा आहे. हा किल्ला कोल्हापूरच्या वायव्येला २० किलोमीटर अंतरावर आहे. हा किल्ला इसवी सन ११७८ ते १२०९ या कालावधीत बांधण्यात आला. सामरिक दृष्ट्या महत्वाच्या ठिकाणी असलेला हा किल्ला ११९१ पासून राजा भोज दुसरा याची राजधानी बनला. समुद्रसपाटी पासून सुमारे ८५० मीटर उंच असणारा हा किल्ला दक्खनवरील सगळ्यात मोठा किल्ला आहे. इसवी सन १२१० मध्ये देवगिरीचा बलाढ्य यादव राजा सिंघण याने राजा भोज दुसरा याचा पराभव करून हा किल्ला ताब्यात घेतला.
अजिंक्यतारा: साता-
याचा अजिंक्यतारा हा महाराष्ट्रातील एक महत्वाचा किल्ला आहे. हा किल्ला समुद्र सपाटीपासून सुमारे एक हजार मीटर उंच आहे. हा किल्ला शिलाहार राजा दुसरा भोज याने इसवी सन ११९० मध्ये बांधला. पुढे या किल्ल्याचा छत्रपती शिवाजी महाराजांना फारच उपयोग झाला.कल्याणगड उर्फ नांदगिरी: हा किल्ला साता-यापासून सुमारे २२ किलोमीटर अंतरावर आहे. हा समुद्रसपाटी पासून सुमारे १०५० मीटर उंच आहे. राजा भोज दुसरा याने बांधलेल्या १५ किल्ल्यांपैकी हा एक आहे. या किल्ल्यावर एक जैन गुफा असून गुफेत पाण्याचे तळे आणि एक शिलाहारकालीन जैन मूर्ती आहे.
विजयदुर्ग: विजयदुर्ग हा शिलाहार राजा दुसरा भोज याने बांधलेला समुद्री किल्ला आहे. हा किल्ला देवगड तालुक्याच्या किना-यावर आहे. या किल्ल्यापासून पुढील समुद्रात दहा मीटर खोलीवर १२२
मीटर लांब, सात मीटर जाड व तीन मीटर उंचीची दगडी भिंत आहे. शत्रूची जहाजे या भिंतीला थडकून फुटावीत यासाठी ही भिंत बांधण्यात आली होती.याशिवाय या राजाने बांधलेले आणखी कांही किल्ले म्हणजे सज्जनगड, विशालगड, रांगणा, भुदरगड, पांडवगड, चंदन-वंदन, वासोटा वगैरे.
पूर्वी राजा भोज दुसरा याचा फारसा उल्लेख होत नसे, पण विजय दुर्ग या किल्ल्याला इ.स. २००६ मध्ये ८०० वर्षे पूर्ण झाल्यापासून या राजाची कांही प्रमाणात दखल घेतली जावू लागली आहे.
शिलाहार राजा झंज आणि शिवमंदिरे
सह्याद्रीत भटकंती करताना नाशिक ते जुन्नर या भागात उगम पावणाऱ्या नद्यांच्या उगमस्थानाजवळ शिवभक्त शिलाहार राजा झंज याने बारा शंकराची मंदिरे बांधली ही आख्यायिका ऐकायला मिळते. पण खरोखर ही मंदिरे झंज राजाने बांधली आहेत का? शिलाहार राजांच्या आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या विविध शिलालेख आणि ताम्रपट यांच्याद्वारे झंज आणि त्याने बांधलेल्या (?) शिवमंदिराचा आढावा ह्या लेखाद्वारे घेऊया.
राष्ट्रकुट राजा गोविंद तिसरा (शके ७१५-७३६) याच्या काळात राष्ट्रकुट घराण्याचे मांडलिक म्हणून शिलाहारांचा उदय झाला. उत्तर कोकणातील शिलाहार राजघराण्यातील राजा वप्पूवन्न याचा मुलगा झंज. राजा वप्पूवन्न यांच्यानंतर झंज सत्तेवर आला.
झंजाच्या आधी व छित्तराजापर्यंत होऊन गेलेले शिलाहार राजे
झंज राजाचा राज्यकाल किती होता सांगणारा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही आहे. आजपर्यंत झंज राजाचा कोणताही शिलालेख किंवा ताम्रपट अभ्यासासाठी उपलब्ध झालेला नाही आहे. झंज राजाचा कोणताही पुराभिलेखीय पुरावा (शिलालेख/ताम्रपट) नसल्यामुळे त्याच्या काळातील महत्त्वाच्या राजकीय घडामोडी किंवा त्याच्या राज्यकाळात त्याने बांधलेल्या मंदिरांची माहिती मिळू शकत नाही.
शिलाहार राजघराण्यातील कपर्दी पहिला, वप्पूवन्न, झंज, गोग्गी, वज्जड पहिला आणि वज्जड दुसरा या राजांचा कोणताही पुराभिलेखीय पुरावा उपलब्ध नाही आहे. त्यामुळे त्यांच्या राज्यकाळाबद्दल निश्चित सांगता येत नाही. असे असले तरी अ. स. आळतेकर यांनी शके ८३२-८५२ हा झंज राजाचा कार्यकाळ निश्चित केला आहे. वि. वा. मिराशी यांनी शिलाहार राजांवर लिहिलेल्या पुस्तकात अ. स. आळतेकर यांनी झंज राज्याचा सांगितलेलाच कार्यकाळ नमूद केला आहे.
अरब इतिहासकार आणि भूगोलतज्ञ अल मसुदी याने आपल्या प्रवासवर्णनात सन ९१६ मध्ये शिलाहारांसंदर्भात पुढीलप्रमाणे नोंद करून ठेवली आहे. “सामूर (चौल) येथे राज्य करणाऱ्या राजाचे नाव झंज (Djandja) असे आहे.”
झंज राजाच्या काळात त्याचे राज्य कुठून कुठपर्यंत पसरले होते ह्याची निश्चित माहिती उपलब्ध नाही आहे. पुरी येथील राष्ट्रकुट राजघराण्याचे “महामंडलेश्वर” अशी उपाधी लावून शिलाहारांनी उत्तर कोकणावर श्रीस्थानक (आताचे ठाणे) ह्या आपल्या राजधानीतून राज्य केले.
झंज राजाच्या मंदिराबद्दल इतिहासकारांनी शिलाहार राजा छित्तराजा याच्या नंतर सत्तेवर आलेल्या राजांच्या निवडक शिलालेख आणि ताम्रपटांचा विचार केलेला दिसून येतो. सन १८८० मध्ये के. टी. तेलंग यांनी खारेपाटण येथील राजा अनंतदेव याचा प्रकाशित केलेला ताम्रपट अ. स. आळतेकर यांनी संदर्भ म्हणून वापरला आहे. तर वि. वा. मिराशी यांनी शिलाहार राजघराण्याच्या शिलालेखांवर आधारित पुस्तकात “त्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या ठिकाणी स्वतःच्या नावाने शिवाची १२ मंदिरे बांधली. पण ती आता नष्ट झाली असावीत.” असे विधान केले आहे. पण ह्या विधानाला मिराशी यांनी कोणताही पुरावा दिला नाही आहे.
मंदिर प्रकरणाची सुरुवात
झंज राजाने बांधली म्हणून ज्या मंदिरांचा उल्लेख केला जातो, ती मंदिरे पुढीलप्रमाणे.
०१. गोदावरी नदी, त्र्यंबकेश्वर, जिल्हा नाशिक (अहिल्यातीर्थानजीक असलेले भग्न शिवालय)
०२. वाकी नदी, त्रिंगलवाडी, जिल्हा नाशिक
०३. बाम नदी, बेलगांव, जिल्हा नाशिक
०४. धारणा नदी, तऱ्हेळे, जिल्हा नाशिक
०५. कडवा नदी, टाकेद, जिल्हा नाशिक
०६. प्रवरा नदी, रतनवाडी, अमृतेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर
०७. मुळा नदी, हरिश्चंद्रगड, हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर
०८. पुष्पावती नदी, खिरेश्वर, नागेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
०९. कुकडी नदी, पूर, कुकडेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
१०. मीना नदी, पारुंडे, ब्रम्ह्नाथ मंदिर, जिल्हा पुणे
११. घोड नदी, वचपे, सिध्देश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
१२. भीमा नदी, भोरगिरी येथील शिवमंदिर, भोरगिरी, जिल्हा पुणे
वरील मंदिरांची यादी बघितल्यास यातील एकही मंदिर उत्तर कोकणात नाही आहे. ही सगळी मंदिरे घाटमाथ्यावर आहेत.
झंज राजाच्या मंदिरासाठी शिलाहार राजा अपरादित्य याचा पन्हाळे (ता. दापोली, जिल्हा रत्नागिरी) ताम्रपटात असलेल्या श्लोकाचा संदर्भ दिला जातो. पण पन्हाळे ताम्रपट अपरादित्य राजाने दिलेलाच नाही आणि संदर्भासाठी दिलेला श्लोक पण अर्धवट आहे. “घ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानी” ह्याचा अर्थ आहे “झंजाने स्वतःच्या नावाने शंकराची बारा मंदिरे उभारली. हि मंदिरे म्हणजे धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” ह्या संपूर्ण श्लोकात फक्त मंदिरांचा उल्लेख आहे. मंदिरे कोणती हे सांगितलेले नाही.
ताम्रपटातून आढळणारे झंजाचे आणि मंदिरांचे उल्लेख
छद्वैदेव याच्या छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयात (पूर्वीचे प्रिन्स ऑफ वेल्स) शके ८७० या काळातील ताम्रपट आहे. झंज राजाचा उल्लेख असलेला पहिलाच ताम्रपट म्हणून हा महत्त्वाचा ताम्रपट आहे. या ताम्रपटात झंजाचे वर्णन करणारा श्लोक आहे. “झंज: सकलगुनौघै: संपहो (न्नो) गीयते जगत्यनिशं| आखंडल इव तस्मादभवत्सां (ग्रामिकैर्) गुणै (वि)दित:” याचा अर्थ आहे “त्याच्यापासून झंज ज्याची संपूर्ण जगात प्रशंसा केली जात होती, त्याच्याकडे अनेक गुणवत्ता होत्या. युध्दकौशल्यामध्ये तो इंद्रासारखाच निपुण आहे.” छद्वैदेव याने झंज राजाची तुलना इंद्राबरोबर केली आहे. परंतु त्याने कोणत्याही मंदिरांचा उल्लेख केलेला नाही आहे. तसेच छद्वैदेव नंतर सत्तेवर आलेल्या कोणत्याही शिलाहार राजाने छद्वैदेव याचा उल्लेख केलेला नाही आहे. तसेच झंज राजानंतर गोग्गी आणि गोग्गीनंतर छद्वैदेव सत्तेवर आले. याचाच अर्थ झंज आणि छद्वैदेव यांच्यामध्ये कमीतकमी साधारणपणे ३० वर्षांचे अंतर असावे. तसेच झंज व छद्वैदेव यांचे नाते आजोबा-नातू असे होते.
छद्वैदेव राजानंतर त्याचा भाचा अपराजित सत्तेवर आला आणि याच्याच राज्यकाळात ताम्रपटांचा मसुदा निश्चित करण्यात आला. अपराजित याचे शके ९१५ मधील दोन ताम्रपट जंजिरा येथे सापडले आहेत आणि दोन्ही ताम्रपटात झंजाबद्दल वर्णन करणारे श्लोक सारखेच आहेत. जंजिरा ताम्रपटात “झंजनामा सुतस्तस्माद्वप्पुन्नादभूदसौ । उदितोदितता येन वंशस्य प्रकटिकृता ||२०|| चतुरश्चतुरारा स्योपि नकृत्स्नान्गदितुंगुणान् । स(श)रद भ्रसितान्यस्याचतुरास्ये तु का कथा ||२१|| तस्यानुजो निजभुजोर्ज्जितारि: श्रीगोग्गीराज इह श्रीझंजराणकगुणान्दधानस्त्यागा भ्दुजङविजयीर्म्मडिझंजनामा ||२२||” असे झंजाचे वर्णन केले आहे. याचा अर्थ आहे “वपुवन्नापासून जन्माला आलेल्या मुलाचे नाव झंज होते आणि त्याने घराण्याचे नाव उच्चपदाला नेले. तसेच त्याच्याकडे असलेल्या चांगल्या गुणांची बरोबरी ब्रम्हदेवसुध्दा करू शकत नाही. झंजानंतर गादीवर आलेल्या त्याच्या धाकट्या भावाकडे म्हणजे गोग्गीकडे सुध्दा त्याच्या मोठ्या भावासारखेच चांगले गुण आहेत. म्हणून त्याला “इर्मडी झंज” किंवा “तरुण झंज” अशी उपाधी दिली आहे.” या श्लोकात सुध्दा कोणत्याही मंदिरांचा उल्लेख आलेला नाही.
अपराजित यांच्या शके ९१९ मधील भदना ताम्रपटात “वपुवन्नापासून जन्माला आलेल्या मुलाचे नाव झंज होते आणि त्याने घराण्याचे नाव उच्चपदाला नेले” अश्या अर्थाचा श्लोक आहे. इथे पण कुठेही मंदिराचा उल्लेख आलेला नाही.
अपराजितनंतर सत्तेवर आलेल्या अरीकेशरी (वज्जड दुसरा याचा भाऊ आणि छित्तराजा याचा काका) राजाचा एकमेव ताम्रपट शके ९३९ मधील असून तो ठाणे येथे सापडला. या ताम्रपटात झंजाचे वर्णन “त्याचा मुलगा (वप्पुवन्नाचा) झंज हा पराक्रमी होता” असे केलेले आहे.
अरीकेशरी नंतर त्याचा भाचा छित्तराजा सत्तेवर आला. याचे आत्तापर्यंत ७ ताम्रपट उपलब्ध झालेले आहेत. शिलाहार घराण्यातील हा एकमेव राजा ज्याचे एवढे ताम्रपट उपलब्ध आहेत. झंज राजाने बांधलेल्या शिवमंदिराचा पहिल्यांदा उल्लेख असणारा छित्तराजा याच्या राज्यकाळातील पहिला ताम्रपट कल्याण येथे सापडला. या ताम्रपटाचा काळ शके ९४१ असा आहे. या ताम्रपटात मंदिरासाठी पुढील श्लोकरचना आहे. “शंभोर्यो द्वादशापि व्यरचयदचिरात्कीर्तनानिस्वना म्ना सोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृतां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” याचा अर्थ आहे “त्याने शंकराची बारा मंदिरे बांधली आणि ती त्याच्या नावाने ओळखली जाऊ लागली. धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी ती मंदिरे म्हणजे स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” छित्तराजाच्या भोईघर (शके ९४६) च्या ताम्रपटात फक्त “स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” फक्त एवढाच उल्लेख आहे. भोईघर ताम्रपट गहाळ झालेला असल्यामुळे संपूर्ण श्लोक उपलब्ध नाही आहे. पण हा श्लोक झंज राजाशीच निगडीत असावा असे मिराशी यांचे मत आहे. छित्तराजाचा पनवेल ताम्रपट (शके ९४७) काळातील आहे. ह्या ताम्रपटाच्या फक्त एकाच पत्र्याच्या फोटो उपलब्ध आहे. इतर पत्रे गहाळ झालेले असल्यामुळे ह्या ताम्रपटातील झंजाचे वर्णन माहिती नाही. छित्तराजाच्या भांडूप (शके ९४८) व दिवे आगार (शके ९४९) या ताम्रपटात अनुक्रमे “श्रीझंज इत्यभवदस्य सुत:” (त्याचा मुलगा (वप्पुवन्नाचा) पराक्रमी झंज होता आणि “श्रीझंजराजस्ततोभूत्” (त्याच्यानंतर झंजराजा होता) असे झंजराजाचे वर्णन आले आहे. छित्तराजाच्या भोईघर, भांडूप व दिवेआगार ताम्रपटात मंदिराचा उल्लेख आलेला नाही. पुन्हा मंदिरांचा उल्लेख एकदम शके ९५६ काळातील व सध्या बर्लिन येथे असलेल्या ताम्रपटात मिळतो. बर्लिन ताम्रपटात “तस्माज्जातस्तनूजो रजनिकर इवानदिताशेषलोक श्लाघ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृ तां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” अशा स्वरूपाचे झंज राजा व त्याच्या मंदिरांचे वर्णन आले आहे. या श्लोकाचा अर्थ “त्याचा (वप्पुवन्नाचा) कौतुकास्पद मुलगा पराक्रमी झंज सत्तेवर आला. चंद्र आकाशात आल्यानंतर जसा लोकांना आनंद लोकांना होतो, तसाच आनंद झंज सत्तेवर आल्यानंतर लोकांना झाला. सूर्य जसा अंधार दूर करतो तसाच अंधकार त्याने दूर केला. त्याने स्वतःच्या नावाने शंकराची बारा मंदिरे उभारली. ही मंदिरे म्हणजे धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” चिंचणी ताम्रपट (शके ९५६) छित्तराजाचा मांडलिक चामुंड राजा याचा असल्यामुळे त्या ताम्रपटात झंजाचा उल्लेख नाही आहे.
नागार्जुन राजा ठाणे (९६१), मुम्मुणी ठाणे (९७०), मुम्मुणी छत्रपती शिवाजी वस्तू संग्रहालय (९७१), अनंतदेव खारेपाटण (१०१६), महाकुमार केशिदेव ठाणे (१०४२), अपरादित्य वडवली (१०४९), विक्रमादित्य पन्हाळे (१०६१) आणि मल्लिकार्जुन पन्हाळे (१०७३) या नंतरच्या सर्व ताम्रपटात छित्तराजाने झंज राजाबद्दल व मंदिरांबद्दल बर्लिन ताम्रपटात लिहिलेलाच श्लोक लिहिलेला आहे.
झंज राजाने बांधलेल्या मंदिरासाठी ज्या अपरादित्य राजाच्या पन्हाळे ताम्रपटाचा आधार घेतला जातो असा कोणताही ताम्रपट ह्या राजाचा नाही. अपरादित्य राजाचा वडवली ताम्रपट आहे आणि पन्हाळे ताम्रपट एक नसून दोन आहेत. त्यापैकी पहिला ताम्रपट विक्रमादित्य (शके १०६१) व दुसरा ताम्रपट मल्लिकार्जुन (शके १०७३) या राजाचा आहे. तसेच ज्या श्लोकाचा संदर्भ दिला जातो, तो अर्धवट आहे. पूर्ण श्लोक: तस्माज्जातस्तनूजो रजनिकर इवानदिताशेषलोक श्लाघ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृ तां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां. हा संपूर्ण श्लोक सद्यस्थितीत बर्लिनमध्ये असलेल्या छित्तराजाच्या शके ९५६ च्या ताम्रपटात आधीच आला आहे.
वरील ताम्रपटांचा अभ्यास केल्यानंतर छित्तराजाच्या कल्याण व बर्लिन ताम्रपटात पहिल्यांदा झंज राजाचे नाव शिवमंदीरांशी जोडले गेलेले दिसते. जर झंज राजाने शंकराची मंदिरे बांधली असती तर त्याचा उल्लेख झंजानंतर सत्तेवर आलेल्या गोग्गी किंवा छद्वैदेव यांनी नक्कीच केला असता. पण झंज राजानंतर साधारणपणे ८९ वर्षानंतर सत्तेवर आलेल्या छित्तराजा याने केलेला आहे. छित्तराजाच्या आधीच्या राजांनी ताम्रपटात झंज राजाने बांधलेल्या शंकराच्या मंदिराविषयी काहीच भाष्य का केलेले नाही ह्याचे समाधानकारक उत्तर मिळणे सध्यातरी कठीण आहे.
जर झंजाने मंदिर ताम्रपटातील नोंदीनुसार शंकराची मंदिरे बांधली असतील तर त्याची नोंद झंजानंतर सत्तेवर आलेल्या गोग्गी आणि छद्वैदेव यांनी का नाही घेतली.
जर झंज राजाच्या काळात ह्या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली असे मानले आणि ही मंदिरे त्याच्या कार्यकालात पूर्ण न होता नंतरच्या राजांच्या कार्यकालात पूर्ण झाली असे मानले, तर त्या राजांनी शिलालेख नोंदून ठेवले असते. उदा. अंबरनाथ शिवमंदिरातील राजा मम्मुनी याचा शिलालेख. छित्तराजा हा पण मोठा शिवभक्त होता. त्याने अंबरनाथ येथील प्रसिध्द भूमिज शैलीतील शिवमंदिर बांधायला सुरुवात केली. पण ते मंदिर छित्तराजाच्या कारकिर्दीत पूर्ण न होता मम्मुनी राजाच्या कार्यकालात पूर्ण झाले. तर अंबरनाथ मंदिरात तश्या अर्थाचा शिलालेख कोरून ठेवला आहे. या शिलालेखात हे मंदिर छित्तराजा याने बांधायला सुरुवात केले आणि मम्मुनी याच्या काळात काही अधिकाऱ्यांनी मंदिराचे काम पूर्ण केले असे नमूद केले आहे. ह्या शिलालेखाचा काळ शके ९८२, शुक्रवार ९ आणि श्रावण महिना आहे. मंदिराचे काम ज्या अधिकाऱ्यांनी पूर्ण केले त्यांची नावे सुध्दा दिलेली आहेत. उदा. महामात्य बिंबपैय, महाप्रधान नागनैय इ.
अंबरनाथ मंदिरातील शिलालेख 
अंबरनाथ शिवालय
शिलाहार राजांनी मंदिरे बांधली आणि त्या मंदिरांसंदर्भात त्यांनी शिलालेख पण कोरून ठेवले आहेत. त्या शिलालेखांमध्ये मंदिराचे नाव, काळ, मंदिराला जमीन दान दिली असेल तर त्याचे उल्लेख, मंदिर कोणाच्या काळात बांधून पूर्ण झाले इ. अनेक संदर्भ वाचायला मिळतात. उदा. १) लोणाड येथील अपरादित्य दुसरा याच्या शके ११०६ मधील गध्देगाळीवर कोरलेल्या शिलालेखात “व्योमेश्वर” मंदिराचा उल्लेख आहे. लोणाड गावात शिलाहारकालीन मंदिर आहे आणि तो शिलालेख ह्याच मंदिरासंदर्भात असावा. २) चौधरपाड्यातील केशीदेव दुसरा याच्या शके ११६१ काळातील शिलालेखात “श्रीषोंपेश्वर” असा मंदिराचा उल्लेख आला आहे.
लोणाड शिलालेख 
चौधरपाडा शिलालेख
मंदिर की कीर्तन?
वरील सर्व ताम्रपटात मंदिराऐवजी ‘कीर्तन’ हा शब्द वापरला आहे. तर कीर्तन म्हणजे नक्की काय? हा प्रश्न वाचकांना पडू शकतो. झंज राजाने बारा शिवकीर्तन बांधली असे वरील ताम्रपटात वाचायला मिळते. दिनेशचंद्र सरकार यांच्या मते “कीर्तने म्हणजे एखाद्या राजाच्या नावामुळे प्रसिध्द झालेले मंदिर अथवा वास्तू. शिलाहारराजांच्या समकालीन असलेल्या इतर राजांच्या ताम्रपटांमध्ये कीर्तन हा शब्द आलेला आहे.
झंज राजाने बांधली म्हणून जी बारा मंदिरे सांगितली जातात, त्यापैकी फक्त हरिश्चंद्रेश्वर, अमृतेश्वर आणि नागेश्वर हीच तीन मंदिरे मूळ रुपात आहेत. बाकीची मंदिरे धरणाच्या पाण्यात गेलेली आहेत किंवा त्यांचे आधुनिकीकरण झालेले आहे. मंदिराची शैली ओळखण्यासाठी मंदिराचे शिखर महत्त्वपूर्ण ठरते. हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर नागर शैलीत, अमृतेश्वर मंदिर भूमिज शैलीत आणि नागेश्वर मंदिर फांसणा शैलीत आहेत. कुकडेश्वर मंदिराचा शिखर नष्ट झालेले असल्यामुळे त्याची निश्चित शैली सांगता येणार नाही. जर झंज राजाने ही मंदिरे बांधली आहेत, तर त्यांची शैली वेगवेगळी का?
भूमिज शैलीतील अमृतेश्वर मंदिर 
फांसणा शैलीतील नागेश्वर मंदिर 
शिखर नसलेले कुकडेश्वर मंदिर
तसेच झंज राजा मंदिरे बांधतो ती पण त्याच्या राजधानीपासून भरपूर लांब ठिकाणी. असे का? त्याला मंदिरे बांधायचीच असती तर ती त्याने राजधानीच्या आसपास बांधली असती. ज्या प्रदेशात ही सगळी मंदिरे आहेत तो प्रदेश झंज राजाच्या ताब्यात होता का हे पण आपल्याला माहिती नाही. त्यामुळे सद्यस्थितीत नाशिक, अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यातील नद्यांच्या उगमावर असलेली बारा मंदिरे झंज राजानेच बांधलेली आहेत ह्या दाव्याला आपल्याकडे कोणताही ठोस पुरावा नाही आहे.
संदर्भ
- Mokashi, Rupali 2016 King Jhanja and the Legend of Shiva Temples: An Epigraphical Analysis. Research Deliberation, Vol II / Issue I (May, 2016) 8:3, pp. 25–41.
- Kanhere, Gopal 1988 The Temples of Maharashtra. Maharashtra Information Centre, New Delhi
- सूत्रधार मंडन विरजित प्रासाद मंडन, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई
- गद्रे, प्रभाकर २०१० मंदिर स्थापत्याचा इतिहास, श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर
- Fergusson, James History of Indian and Eastern Architecture (Vol. I & II), Rupa Publications, New Delhi
शिलाहार
हे शिल्प सातारा जिल्ह्यातील, किकली या गावातील भैरवनाथ मंदिराच्या एका खांबावर कोरलेले हे शिल्प आहे. “संबंद्धीत भैरवनाथ मंदिर शिलाहार कालिन आहे”. त्यांची बांधनी ८ व्या शतकातील आहे. असे बोलले जाते पण याचा ठोस पुरावा समोर येत नाही. यात अजुन काही गोष्टी समोर येत आहेत. या किकली गावातील भैरवनाथ मंदिरावर यादवकालिल शैलीचा प्रभाव आहे. त्या बरोबर इतिहास अंभ्यासकांच्या म्हणण्या नुसार शिलाहार राजा हे ९ ते १० शतकातील त्या ठीकाणी आहेत. तसेच काही ठीकाणी असे ही वाचनात येते की शिलाहार राजा भोज चा पराभव करून यादव राजा सिंघणदेव ने हा भाग १२१० मध्ये घेतला. काहींच्या मते असे ही आहे की याचा इतिहास ८ व्या शतकातील शिलाहार राजवटितील आहे. व मंदिर ही तेव्हाचे आहे. याला पुरावे समोर येत नाहीत. म्हणुन यावर शिक्का मोर्तब करणे बरोबर नाही.
सर्व प्रथम आपण या शिल्पाचे वाचन करूयात. या शिल्पा मधे आपण पाहीले तर डाव्या बाजुला आपनास गो माता गाई दिलेस तीच्याच बाजुला एक छोटस पाडस(वासरू) दिसेल. मंध्यभागी आपनास एक योद्धा दिसत आहे युद्ध करत असणारा. उजव्या बाजूला शरभ दिसत आहे. त्या योद्ध्याच्या हातामधे काठी किंवा एखाद शस्ञ दिसत आहे. हे झाले शिल्पाचे वाचण.
आता पापण या शिल्पा संबंद्धी कोन कोनते संदर्भ सापडत आहेत हे पाहुन पाहुयात.
या शिल्पासंबंधी पुराण, इतिहास असे मीळुन चार संदर्भ सापडतात. त्यातील एक संदर्भ म्हणुन दक्षिणेकडील रामायणात. त्याच बरोबर दुसरा संदर्भ “शिवपुराण मधे पान क्रमांक ४१६ वर शिवाचा व्याघ्रवध”असा संदर्भ आडळत आहे. *पण शील्पा मधे डाव्या बाजूला असलेला प्राणि हा “शरभ” आहे यावर शिक्कामोर्तब करण्यास हरकत नाही.
तर चौथा संदर्भ हा स्थानिक पातळीवर एका वीराने केलेली व्याघ्रापासून गायची रक्षा.
त्यामुळे या चारी संदर्भांपैकी कोणता संदर्भ आहे हे सांगणे कठिण ! पण आपण शिवपुराणात काय सांगीतले गेले आहे ते पाहुयात.
दुन्दुभिनार्ह्राद नामक दैत्य व्याघ्र रूप घेऊन, शिवभक्तावर आक्रमण करण्याचा विचार व शिवद्वारा त्या व्याग्राचा वध.
(मराठी अनुवाद)
दुन्दभिनार्ह्राद हा दैत्य देवांचा विरोध करनारा होता. त्यास हे ज्ञात होते की देवतांना संपवायचे असेल तर ब्राह्मण संपवावा लागेल कारण देवी देवतांना खाद्य हे यज्ञातुनच प्राप्त होते व यज्ञ हे ब्राह्मण करतात म्हणुन तो दैत्य त्याना मारत होता. असेच एका शिवभक्ताला मारण्यास तो दैत्य आला पण तो शिवभक्त शिवभक्ती मधे ध्यानस्थ झाला होता की त्यावर त्या दैत्याला आघात करणे शक्य झाले नाही. म्हणुन त्या दुन्दभिनार्ह्राद याने व्याघ्राचे रूप घेतले व त्या भक्ताच्या गाईवर हल्ला केला पण तेव्हा तेथे भगवान शंकर प्रकट झाले व त्यांनी त्या व्याघ्रास आपल्या बगलेत पकडले व त्याच्या शिरावर ‘मुष्ठीचा (बुक्कीचा) आघात केला व त्या व्याघ्राचा वध केला.
पण या शिल्पा मधे त्या योद्ध्याच्या हातात शस्ञ आहे. व तो त्या शस्ञाने आघात करत आहे. इथे हे बोलणे योग्य आहे का सदर चे शिल्प हे शिवपुरानातील आहे. हे अस ही असु शकते या शिल्पाशी नीघडीत अजुन शिल्प त्या भैरवनाथ मंदिरात असाव कारण तीथे एक पुर्ण शिल्पांच्या रूपातुन काळ कोरलेला आहे कींवा आजच्या भाषेत बोलले तर एक मालीका कोरलेली आहे.
तसेच अजुन काही पुरावे तपासून पाहुयात.
शिलाहार उत्पदी काळ ९ व्या शतका पासुन आढळतो. आणि किकली किंवा सातारा कडील उत्कर्ष काळ हा ११ व्या ते १२ व्या शतकातील आढळतो. संदर्भ:- सातार चा किल्ला अजिंक्यतारा शिलाहार वंशीय दुसरा राजा भोज याने बांधला. शिलाहार हे सुरवातीला जैन धर्माला आशय देनारे होते. नंतर त्यांनी शैव परंपरेकडे आपले लक्ष केंद्रीत केले, असे काही अंभ्यास कांचे मत आहे. व काही ठीकाणी उल्लेख ही आढळतो. सातारा जिल्ह्यातील किकली मधील भैरवनाथ मंदिर बांधनी चे ठोस पुरावे सापडत नाहीत. पण मंदिराच्या पायरीवर एक पाली भाषेतील शीला लेख आपनास पहायला मीळतो. तो सद्ध्या जरा पुसट आहे कारण पायरीवरून एता जाता तो घर्षनाने. जेव्हा त्या शीला लेखाचे वाचन होईल तेव्हा आपनास ठोस पुरावे मीळण्याची शक्यता आहे. तो लेख स्थानिक इतिहास प्रेमींनी वाचनासाठी दिला आहे असे ही समोर येते.
तसेच या मंदिरावर यादव शैलीचा बराचसा प्रभाव आहे. तो ११ व्या १२ शतकातील प्रभाव आहे असे दिसुन येते.तसेच या शिल्पा मधे असलेला शरभ हा प्राणि अस्थीत्वात नसलेला काल्पनिक प्राणि आहे.पौराणिक कथेत भगवान शंकराने दैत्यांचा विनाश करण्यासाठी एका अक्राळ विक्राळ पशुचे रूप धारण केले होते ते राक्षसांचा वध करण्यासाठी. या मधे आपण एका गोष्टीवर शिक्कामोर्तब करत आहोत कि या शिल्पा मधे दिसणारा उजव्या बाजुचा प्राणि हा “शरभ” आहे. या शरभ प्राण्याचे अक्राळ विक्राळ शिल्प हे सातार चा किल्ला अजिंक्यतारा वरती आहे. यावरील शरभाने आपल्या पायाखाली हत्ती चीरडले आहेत तसेच तोंडात ही हत्ती चीरडले आहेत.सातार्‍याचा किल्ला हा शिलाहार वंशातल्या दुसर्‍या भोजराजाने इ.स. ११९० मध्ये बांधला.
पुढे हा किल्ला बहामनी सत्तेकडे गेला. तसेच किल्ले रायगड वर ही आहे, सातारा जिल्ह्यातील देवाची पाली मधील खंडोबाच्या मंदिरावर शरभ दिसुन येतो पण तो साधा शरभ आहे. तसेच प्रतापगडावर ही दिसुन येतो. त्याच बरोबर कोल्हापुर मधील वाडी रत्नागिरी मधील जोतीबाच्या मंदिरावर ही काही शील्पे दिसुन एतात. शरभ हे शक्तीचे प्रतीक आहे. त्याला खुप महत्व आहे.
लेखन व माहिती संकलन
दुर्गवेडा कृष्णा घाडगे
अध्यक्ष:-हिंदवी स्वरांज्य गडकोट समीती.
८१०८३३५९२५
शेवटचा शिलाहार राजा – सोमेश्वर आणि त्याचे लेख
उत्तर शिलाहार राजवंशाने सुमारे ४६५ वर्ष (इ.स. ८०० – १२६५) कोकणप्रांतावर राज्य केले. ठाणे आणि रायगड या प्रांतावर यांचे राज्य पसरले होते. उत्तर शिलाहार राजवंशाचा संस्थापक कपर्दिन पहिला (अंदाजे सन ८००-८२५) हा उत्तर कोकणावर राज्य करणारा पहिला ज्ञात राजा. कपर्दिन पहिला हा राष्ट्रकुट राजा गोविंद तिसरा (सन ७९३-८१४) याच्या समकालीन. कपर्दिन पहिला राष्ट्रकुटांचा मांडलिक राजा असावा आणि त्याने राष्ट्रकुट राजा गोविंद तिसरा याला उत्तर कोकणात राज्यविस्तारासाठी महत्त्वपूर्ण मदत केली असावी. राज्यविस्तारासाठी केलेल्या मदतीबद्दल कपर्दिन पहिला याच्याकडे नवीन प्रांताची जबाबदारी सोपवली असावी. कपर्दिन पहिला याच्या राज्यकाळातील एकही शिलालेख उपलब्ध नाही. कपर्दिन पहिला हा शिलाहार राजघराण्याचा संस्थापक होता हे उत्तर कोकणला त्याच्या सन्मानार्थ दिलेल्या कपर्दिक द्वीप किंवा कवडी द्वीप या नावावरून समजते. श्रीस्थानक (आत्ताचे ठाणे) ही उत्तर शिलाहारांची राजधानी होती. महासामंत, कोकणवल्लभ, पश्चिमसमुद्राधिपती, कोकणचक्रवर्ती, महासामंताधिपती, तगरपुर परमेश्वर, सिलारनरेंद्र, त्यागजगझंप्यगुण, महामंडलेश्वर, स्वर्णगरुडध्वज, गंडरुध्दफोडी, गंडनारायण, मंडलिकत्रिनेत्र, महामंडलेश्वराधिपती, समस्तकोंकणभुवन इ. बिरुदे शिलाहार राजे लावत होते.
अशा वैभवशाली उत्तर शिलाहार राजवंशाचा सोमेश्वर (सोमेश्वरदेव) शेवटचा राजा असून सन १२५५-१२६५ या काळात त्याने उत्तर कोकणावर राज्य केले. सोमेश्वराचे सन १२५९ आणि १२६० मधील शिलालेख उपलब्ध आहेत. याच्या काळात देवगिरीच्या यादवांचे सामर्थ्य वाढीस लागले होते. उत्तर कोकण ताब्यात घेण्यासाठी यादव राजा कृष्ण (सन १२४७-१२६१) याने सेनापती मल्ल याच्या नेतृत्वाखाली सैन्य पाठवले. पण या मोहिमेतून यादवांना कोणताही जास्तीचा भूभाग मिळाला नाही. कृष्णानंतर सत्तेवर आलेल्या त्याचा भाऊ महादेव याने हत्तींचा समावेश असलेल्या मोठ्या सैन्यासह उत्तर कोकणावर आक्रमण केले. जमिनीवर झालेल्या दारुण पराभवानंतर सोमेश्वराने आपल्या नौसेनेचा आश्रय घेतला. परंतु महादेवाने सोमेश्वराचा समुद्रातसुध्दा पाठलाग केला. महादेवाबरोबर झालेल्या नौकायुध्दात सोमेश्वर बुडून मेला असावा. ह्या घटनेबद्दल हेमाद्री म्हणतो महादेवाच्या क्रोधाग्नीपेक्षा समुद्रातील वडवानळ अधिक सुसह्य असावा असे मानूनच सोमेश्वराने समुद्राचा ठाव घेतला. हेन्री कझिन्स यांनी मेडीएवल टेंपल ऑफ डेक्कन या पुस्तकात एक्सर येथे सात वीरगळ होत्या असे नमूद करून ठेवले आहे. परंतु सद्यस्थितीत चार अखंड वीरगळ, तर एक अर्धवट वीरगळ आणि काही वीरगळांचे अवशेष बघायला मिळतात. या वीरगळ १२व्या-१३व्या शतकातील असल्यामुळे तसेच या वीरगळांवर हत्तींचा समावेश असलेले जमिनीवरील युध्द आणि एकमेकांवर आक्रमण करण्याऱ्या नौकांचे युध्द दाखवण्यात आलेले असल्यामुळे वीरगळांवर दाखवलेला युध्दप्रसंग शिलाहार राजा सोमेश्वर आणि यादव राजा महादेव यांच्यातील असे हेन्री कझिन्स यांचे मत आहे.
सोमेश्वर राजाचे रानवड (शक ११८१) आणि चांजे (शक ११८२) असे दोन शिलालेख उपलब्ध आहेत.
हेन्री कझिन्स यांच्या मेडीएवल टेंपल ऑफ डेक्कन या पुस्तकातील एक्सर वीरगळांचे छायाचित्र 
हत्तीयुद्ध 
नौकायुद्ध 
एक्सर वीरगळ 
एक्सर वीरगळ
रानवड शिलालेख (शक ११८१)
शिलालेख असलेली गध्देगाळ उरण जवळील रानवड गावात मिळाली. या शिलालेखाची नोंद पहिल्यांदा पंडित भगवानलाल इंद्राजी यांनी केली. भगवानलाल इंद्राजी यांच्यानंतर डॉ. अळतेकर, डॉ. सांकलिया व एस. सी. उपाध्याय, डॉ. दिक्षित आणि डॉ. तुळपुळे यांनी या शिलालेखाची नोंद घेतली आहे.
हा शिलालेख सद्यस्थितीत छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयात आहे. नागरी लिपीतील हा शिलालेख संस्कृत-मराठी अशा संमिश्र भाषेत असून ११ ओळींचा आहे.
वाचन
सिध्दम् (|) स्वस्ति (|) श्री: अद्येह समस्तराजावलीसमलंकृतमहाराजाधि-
राजकों(क)णचक्रवर्तिश्रीमत्सोमेश्वरदेवरायकल्याणविजयराज्ये
तथैतप्र सादाव्याप्तसमस्तमंडलचिंत्ताभारं समुद्वहति महामात्यश्री-
झंपडप्रभु महासांधिविग्रही (तैज)प्रभु श्रीकरणी दादप्रभु इत्यादी (श्री)
करणभांडागारे (सत्येतस्मिन्) काले प्रवर्त्तमाने सति शकसंवतु ११८१ (सि)-
धार्थसंवछरे चैत्र व दि १५ सामाई श्रीदामोदरभट्ट तथा भ्रातर वासु-
दे(व) भट्ट नेऊन २ नारियले (दे)णे निमित्ते श्रीराउलें दामोदरभट्टांचिया
उरणेंपडिवसेंग्रामपतिबध्दखंडपलास्थानिचा | भाग १ देउलेखं(ड)-
समग्र हिया वृत्ती ३(सर्वे)चां वृत्तिची निमित्तें सूर्यपर्वे हस्तोदकपू-
र्वक दामोदरभटांचेआं भाउआं प्रती भाउआं प्र(ती) सकरंति दीन्ह-
लीआ (|) मंगल महाश्री:||
भाषांतर
सिध्दी असो. समस्तराजावलिसमलंकृत, महाराजाधिराज, कोंकणचक्रवर्ति श्रीमत सोमेश्वरदेव हा राज्य करत असताना आणि त्याच्या मंत्रीमंडळात महामात्य झंपडप्रभु, महासांधिविग्रही तैजप्रभु आणि श्रीकरणी दादप्रभु असताना, शक संवत ११८१ सिध्दार्थ संवत्सरी चैत्र वद्य १५ रोजी श्रीराउलाने (सोमेश्वरदेवाने) श्रीदामोदरभट्ट तसेच भाऊ वासुदेवभट्ट यांना आमंत्रण देऊन २ नारळ अर्पण करून, दामोदरपंत आणि त्यांच्या भावाला संक्रांतीच्या निमित्ताने उरणेंपडिवसें या गावातील खंडपलास्थानाचा एक भाग, देउलेखंड संपूर्ण व तीन वृत्ती (म्हणजे शेते) हस्तोदकपूर्व दिले. मंगल महाश्री.
रानवड शिलालेख (सौजन्य: छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय, मुंबई) 
ह्या लेखाची पहिल्यांदा नोंद घेणारे भगवानलाल इंद्राजी यांनी काल चुकीने ११७१ असा नोंदून ठेवला. परंतु डॉ. अळतेकर यांनी हा शिलालेख शके ११८१ मधील असल्याचे दाखवून भगवानलाल इंद्राजी यांची चूक दुरुस्त केली. चैत्र वद्य १५ शके ११८१ या दिवशी मेषसंक्राती होती आणि त्या निमित्ताने लेखातील दान दिले आहे. लेखातील उल्लेख आलेले उरण गाव अजूनही त्याच नावाने ओळखले जाते. पण पडिवसे नावाचे कोणतेही गाव उरण परिसरात नाही आहे. डॉ. सांकलिया आणि डॉ. उपाध्याय यांच्या मते उरण जवळील फुंडे किंवा पांजे म्हणजे पडिवसे गाव. खंडपलास्थान म्हणजे नक्की काय हे सांगता येत नाही आणि देउलखंड म्हणजे देवळाशी निगडीत भाग किंवा देवळाशी निगडीत जमीन.
चांजे शिलालेख (शक ११८२)
उरण जवळील चांजे गावात शिलालेख असलेली गध्देगाळ मिळाली. पंडित भगवानलाल इंद्राजी यांनी या शिलालेखाची नोंद पहिल्यांदा केली. भगवानलाल इंद्राजी यांच्यानंतर डॉ. सांकलिया व डॉ. उपाध्याय आणि डॉ. तुळपुळे यांनी या शिलालेखावर काम केले आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयात हा शिलालेख असलेली शिळा सुरक्षित ठेवण्यात आलेली आहे. नागरी लिपीतील हा शिलालेख संस्कृत-मराठी अशा संमिश्र भाषेत असून १८ ओळींचा आहे.
वाचन
ओं नमो विनायकाय | लंवोदर नम(स्तु)भ्यं सततं मोदकपृयं ||
अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा | अद्येह समस्तरा–
जावलीसमलंकृत | महाराजाधिराज | कोंकणचक्रव-
र्तिश्रीसोमेस्वरदेवरायकल्याणविजयराज्ये तथैतत्प्रसादा-
व्याप्तसमस्तमंडलचिंताभारं समुद्वहति महामात्य श्रीझांपडप्रभु
महासांधिविग्रह माइनाकु | बेबलप्रभु | पोमदेपंडित | श्रीकरणीभां-
डागारे प्रथमच्छेपाटी गोवेनाकु | इत्येतस्मिन्काले प्रवर्तमाने सति श-
कनृपकालातीतसंवच्छरसतेष्वेकादशसु | द्वासीत्यधीकेषु अत्रांकतोपि
सक संवतु ११८२ रौद्रसंवच्छरे चैत्र वदि १५ सोमदिने | सूर्योपरागे उ-
रण आगराभू | चांडिजेग्रामप्रतिवदकोंथलेस्थानवाटिकाभू | अस्य चा-
घाटनानि | पूर्वे | सानु ठाकुराची वृति | दक्षिणें विष्नु(क)न्हाची वृति | पश्चिमें
राजमार्ग | उत्तरें विरा | एवं चतुराघाटनानि | ससीमापर्यंतं सतृणकाष्ठो-
दकोपेतं रुणदायाद्यदिसंवंधविजर्जितं सर्व्वोत्पतिसहितं सिधा(या) पोरुत्थ(द्र)-
माणां दश विसोव द्विषष्ठीद्रमाभ्यधीकमेकशतानि | अंकतोपि द्र १६२
श्रीस्थानकीयश्रीउत्तरेस्वरदेवाय शासनप्रतिवधं कृत्वा | महाराजश्री-
सोमेस्वरदेवेन उदकातिसर्ग्गेण प्रदत्तं || वर्तमानस्यास्य धर्मस्य परिपं-
थना न सेनापि कार्या | स्वदतां परदतां वा यो हरेत वसुंधरा | षष्ठिवर्षसह-
स्त्राणि विष्ठायां जायते कृमि || मंगलं माहाश्री (:) सुभं भवतु ||
भाषांतर
सिध्दी असो. विनायकाला नमन. ज्याला मोदक प्रिय आहेत त्या लंबोदराला नमस्कार. देवा, कायम माझी सर्व विघ्न दूर कर. महाराजाधिराज, कोंकणचक्रवर्ती श्री सोमेश्वरदेव हा राज्य करीत असताना आणि महामात्य श्री झांपडप्रभु, महासांधिविग्रही माईनाकु, बेबलप्रभु, पोमदेपंडित आणि प्रथमच्छेपाटी (कोषाध्यक्ष) त्याच्या कृपेने मंत्रीमंडळात असताना, शक संवत ११८२ रौद्र संवत्सर चैत्र वद्य 15 सोमवार सूर्यग्रहणप्रसंगी, सोमेश्वरदेवाने हस्तोदकपूर्व श्रीस्थानक येथील श्रीउत्तरेश्वरदेवाच्याप्रित्यर्थ उरणजवळील चांडिजे गावातील कोंथळेस्थानातील जमीन, जमिनीच्या सीमा पुढीलप्रमाणे: पूर्वेला सानु ठाकुराची वृत्ति (शेत), दक्षिणेस विष्णुकान्हाची वृत्ति, पश्चिमेस राजमार्ग आणि उत्तरेस विरा (माळरान जमीन) आणि १६२ पोरुत्थ द्राम यांचे दान दिले. हे दान हस्तेपरहस्ते घेण्याचा प्रयत्न केल्यास तो विष्ठेतील कृमी होईल. मंगल महाश्री. शुभं भवतु.
चांजे शिलालेख (सौजन्य: छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय, मुंबई)
शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वरदेव याचा हा शेवटचा लेख. उत्तर शिलाहारांच्या आधीच्या सर्व लेखांमध्ये गणपतींची स्तुती दिसून येत नाही. परंतु केशीदेव (दुसरा) याचा चौधरपाडा शिलालेख आणि सोमेश्वरदेवाच्या चांजे लेखात अशा दोन लेखातच गणपतीचे नमन केले आहे. लेखात उल्लेखलेली श्रीस्थानक, उरण, चांडिजे ही ठिकाणे म्हणजे आताचे ठाणे, उरण आणि चांजे होय. लेखातील कोंथळेस्थान म्हणजे नक्की कोणती जागा हे सांगता येत नाही. डॉ. सांकलिया आणि डॉ. उपाध्याय यांच्या मते कोंथळेस्थान म्हणजे उरण जवळील कलधोंड.
संदर्भ
- Corpus Inscriptionum Indicarum, Volume VI, Inscriptions of the Shilaharas, 1977 (Editor: V. V. Mirashi)
अनंतदेव याचा शिलालेख असलेली विहार गध्देगाळ
छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय हे मुंबईतील आणि भारतातील एक प्रमुख संग्रहालय. संग्रहालय १९२२ साली सामान्य लोकांसाठी उघडे झाले. संग्रहालयात प्राचीन, मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासासंदर्भात अनेक पुरावशेष आहेत. हिंदू-जैन-बुध्द धर्माशी संबंधित शिल्पकला, वीरगळ, गध्देगाळ, शिलालेख, शस्त्रास्त्रे, विविध राजवंशाची नाणी, लघुचित्रे, सिंधूसंस्कृतीशी निगडीत पुरावशेष, प्रसिध्द चित्रकारांची चित्रे इ. अनेक गोष्टी संग्रहालयात सर्वसामान्यांना बघायला मिळतात. ह्या सर्व पुरावशेषांमध्ये महाराष्ट्रातील पहिला ज्ञात गद्धेगाळ आहे. या गद्धेगाळापासून महाराष्ट्रात गद्धेगाळ परंपरेला सुरुवात झाली असे सद्यपुराव्यावरून वाटते. प्राचीन महाराष्ट्रातील उत्तर कोकणावर राज्य करणाऱ्या शिलाहार राजवंशाच्या काळातील आहेत. ह्या गध्देगाळीची ओळख करून घेण्यापूर्वी शिलाहार राजवंशाबद्दल थोडक्यात माहिती करून घेऊया.
शिलाहार राजवंश
सातवाहन, वाकाटक, कलचुरी, राष्ट्रकुट, अभीर इ. महाराष्ट्रात होऊन गेलेल्या राजवंशांपैकी अजून एक महत्त्वाचा राजवंश म्हणजे शिलाहार. उपलब्ध शिलालेखांवरून महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात शिलाहारांच्या दहा शाखांनी महाराष्ट्र आणि कर्नाटक प्रांतावर राज्य केले असे दिसून येते. त्यापैकी उत्तर कोकणचे शिलाहार, दक्षिण कोकणचे शिलाहार आणि कोल्हापूरचे शिलाहार ह्या तीन प्रमुख शाखा होत्या.
उत्तर कोकणच्या शिलाहारांचे ठाणे आणि रायगड प्रांतावर राज्य होते आणि त्यांची राजधानी श्रीस्थानक (आताचे ठाणे) होती. ह्या राजघराण्याचा पहिला राजा कपार्दिन पहिला आणि सोमेश्वर हा शेवटचा राजा. इ.स. ८०० ते १२६५ अशी सुमारे ४६५ वर्ष ह्या राजघराण्याची सत्ता ह्या प्रांतावर होती. शिलाहार राजघराणे राष्ट्रकुटांचे मांडलिक राजे म्हणून उदयाला आले. उत्तर शिलाहार राजघराण्याची स्थापना करणारा कपर्दिन पहिला हा राष्ट्रकुट राजा गोविंद तिसरा (सन ७९३-८१४) याच्या समकालीन. कपर्दिन पहिला याने गोविंद तिसरा याला उत्तर कोकणात राज्यविस्तारासाठी मोलाची मदत केली असावी आणि या मदतीबद्दल कपार्दिन पहिला याच्याकडे नवीन प्रांताची जबाबदारी सोपवली. महासामंत, कोकणवल्लभ, पश्चिमसमुद्राधिपती, कोकणचक्रवर्ती, महासामंताधिपती, तगरपुर परमेश्वर, सिलारनरेंद्र, त्यागजगझंप्यगुण, महामंडलेश्वर, स्वर्णगरुडध्वज, गंडरुध्दफोडी, गंडनारायण, मंडलिकत्रिनेत्र, महामंडलेश्वराधिपती, समस्तकोंकणभुवन इ. बिरुदे शिलाहार राजे लावत होते.
शिलाहारांची दुसरी शाखा दक्षिण कोकणावर राज्य करत होती. ह्यांचे राज्य आत्ताचे गोवा, सावंतवाडी आणि रत्नागिरी ह्या भागात होते. ह्यांची राजधानी चंद्रपूर (आत्ताचे चांदोर) असावी असा अंदाज आहे. ह्यांच्या राज्याला सप्तकोकण असे ओळखले जात होते. सणफुल्ला हा ह्या राजघराण्याचा पहिला ज्ञात राजा, तर रट्टराजा हा शेवटचा ज्ञात राजा. ह्या राजघराण्याने साधारणपणे २६० वर्ष ह्या भागावर राज्य केले.
आत्ताच्या कोल्हापूर, सातारा, सांगली आणि बेळगाव प्रांतावर शिलाहारांची तिसरी शाखा राज्य करत होती. ह्या शाखेचे बरेचसे शिलालेख कोल्हापूर (प्राचीन क्षुल्लाकपूर) येथे मिळालेले असलेले असल्यामुळे ती त्यांची राजधानी असावी असे वाटते. जतीग पहिला हा पहिला आणि भोज दुसरा हा शेवटचा राजा. ह्या राजघराण्याची साधारणपणे २५० वर्ष ह्या भागावर सत्ता होती.
अनंतदेव (शक १००३ / सन १०८१) याचा शिलालेख असलेली विहार गध्देगाळ
ठाणे जिल्ह्यातील विहार येथे अनंतदेव याचा शिलालेख असलेली गध्देगाळ सापडली. सध्या ही गध्देगाळ छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालयात ठेवलेली आहे. ४’ x १’५” आकाराची गध्देगाळ वालुकाश्म दगडात कोरलेली आहे. गध्देगाळीचा वरचा भाग गोलाकार असून चंद्र-सूर्य कोरलेले आहेत. नंतर शिलालेख असून त्याच्या खालती गाढव-स्त्री संकरशिल्प आणि खालच्या भागात अजून तीन ओळी कोरल्या आहेत. पण ह्या तीन ओळी पूर्णपणे अवाचनीय आहेत.
ह्या गध्देगाळीची आणि शिलालेखाची पहिली नोंद १८८२ साली प्रकाशित झालेल्या बॉम्बे गॅझेटीयर, Vol XIV मध्ये करण्यात आलेली आहे. त्यात शिलालेख शक १००३ (सन १०८१) आणि शिलाहार राजा अनंतदेव याच्या कारकिर्दीतील असल्याचे नमूद केले आहे.
अनंतदेव पहिला याचे विहार येथील शिलालेख शक १००३ (सन १०८१) आणि खारेपाटण ताम्रपट शक १०१६ (सन १०९५) असे दोन लेख उपलब्ध आहेत. खारेपाटण ताम्रपटात अनंतदेवाच्या नावाच्या आधी महामंडलेश्वराधिपती, पश्चिमसमुद्राधिपती व समस्तकोंकणभुवना अशी बिरुदे लावलेली आहेत. अनंतदेवाचे अनंतपाल हे अजून एक नाव आहे.
वाचन
संवतु (त्) १००३ महामण्डलेस्व (श्व) राध्दि (धि) पतिश्रीअनं-
तं (त) देव अमात्यरु[द्र]पैयेत्यादि श्रीकरणं (णम्) | विया–
डिकवंस (श) मावैयासुत अज्यपा नायकस्य खै-
रामणं यत्र सिध्दाय देणा पडणं गृहद्रम्म
अर्थ
संवत १००३ मध्ये महामंडलेश्वराधिपति श्रीअनंतदेव याच्या राजवटीत त्याचा अमात्य रुद्रपैय व इतर अधिकारी असताना, वियाडिक वंशातील मावैयाचा पुत्र अज्यपानायक याला खैरामण गावातील काही घरांची घरपट्टी द्रम्माच्या रुपात दान दिली.
शिलालेखाचा ठसा 
शिलाहार राजा अनंतदेव याचा विहार शिलालेख
लेख नागरी लिपीत कोरलेला असून भाषा संस्कृत असली तरी तिच्यावर मराठीचा प्रभाव आहे. ह्या लेखात खैरामण ह्या स्थानाचा उल्लेख आहे. पण हे स्थान नक्की कोणते हे कळून येत नाही. भगवानलाल इंद्राजी यांनी खरासण असे वाचले आणि त्याचा संदर्भ पारसी जमातीशी जोडला. डॉ. म. गो. दीक्षित यांनी खैरामणच्या ऐवजी वैणापटण असे वाचले आणि ते विहारचे जुने नाव असावे असे त्यांनी सुचवले. परंतु त्याला कोणताही पुरावा नाही आहे.
संदर्भ
- Corpus Inscriptinum Indicarum Volume VI, Inscriptions of the Shilaharas, 1977 (Editor: V. V. Mirashi)
- प्राचीन मराठी कोरीव लेख (संपादक: शं. गो. तुळपुळे)
अपरादित्य दुसरा याचा नांदुई शिलालेख
उत्तर कोकणावर राज्य करणाऱ्या शिलाहार राजघराण्याचा अभ्यास करण्यासाठी शिलालेख आणि ताम्रपट मोलाची भूमिका पार पाडतात. शिलाहार राजा अपरादित्य दुसरा याचा शके १११९ (सन ११९७) मधील शिलालेख असलेली गध्देगळ छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयाच्या प्रांगणात ठेवली आहे.
अपरादित्य दुसरा याचा शिलालेख असलेली गध्देगळ पालघर जिल्ह्यातील वाडा या तालुक्याच्या ठिकाणापासून अंदाजे १८-१९ किमीवर असलेल्या नांदुई गावात सापडली. नांदुई येथून ही शिळा वसई जवळील माणिकपूर येथील दुमजली इमारतीत हलवली. नंतरच्या काळात सदर गध्देगळ माणिकपूर येथून छत्रपती शिवाजी वस्तू संग्रहालयात (पूर्वीचे प्रिन्स ऑफ वेल्स संग्रहालय) हलवण्यात आली. परंतु, संग्रहालयात कोणत्या वर्षी आणण्यात आली याची काहीही माहिती उपलब्ध नाही आहे.
बॉम्बे गॅझेटीयर (जुनी आवृत्ती), खंड १४ (पान क्रमांक ३८७) आणि डॉ. दीक्षित यांनी महाराष्ट्रांतील कांही प्राचीन ताम्रपट व शिलालेख या दोन पुस्तकांमध्ये वरील शिलालेखाची नोंद करण्यात आलेली आहे.
गध्देगळ अंदाजे ५ फूट उंच आणि २.६ फूट रुंद आहे. वरील भागात चंद्र व सूर्य कोरले असून दोघांच्या मध्ये संन्यासाची मूर्ती कोरली. संन्यासी अंदाजे एक फूट उंच असून तो पद्मासनात बसलेला असून हात जोडलेले आहेत. त्याच्या डाव्या खांद्याजवळ कमंडलू कोरलेला आहे. लेखाची भाषा संस्कृत आणि लिपी नागरी आहे. लेखातील शेवटच्या तीन ओळीतील सोडल्यास, संपूर्ण शिलालेख गद्यात आहे. लेखाच्या शेवटी स्त्री-गाढव यांचे शिल्प कोरण्यात आलेले आहे.
मल्लिकार्जुननंतर अपरादित्य दुसरा सत्तेवर आला. नांदुई व्यतिरिक्त अपरादित्य दुसरा याचे लोणाड (शके ११०६, सन ११८४), ठाणे (शके ११०७, सन ११८५), परळ (शके ११०८, सन ११८७) हे शिलालेख उपलब्ध आहेत. शिलाहार राजघराण्यात एकूण दोन अपरादित्य राजे होऊन गेले. अपरादित्य पहिला याचे वडवली (शके १०४९), सिंत्रा-पोर्तुगाल (शके १०५९) आणि चांजे (शके १०६०) हे तीन शिलालेख उपलब्ध आहेत.
वाचन
सिध्दम् | (स्वस्ति) | (जयश्चा) भ्युदयश्च | सकनृपकालातीत(संवत्सरे)षु नवत्यधिके-
ष्वेकादससतेषु (यत्रांकतोपि) सकसंवतु ११(१)९ प्रवर्त्तमानेषु कार्त्तिक वदि १० गुरौ
अस्यां संवत्सरमासपक्षदिवसपूर्व्वायां तिथौ अद्येह समधिगत(पंच)महासब्दामहा-
सामंताधिपतितगरपुरपरमेस्वरश्रीसेलहारनरेंद्रजीमूतवा(हनान्वय)प्रसूतसुवर्ण्णगरुड- (ध्वजाभि)मानमहोदधित्यागजगझंपझंपडाचार्यानि:संकलंकेस्वर….(म)हाजिभूमिमार्त –
ड …… पस्चिमसमुद्राधिपतिसरणागतवज्ज्रपं(ज)रेत्यादिसम-
(स्तराजावलिविरा)जितमहाराजाधिराजकोंकणचक्रवर्तिश्रीमदपरादित्यदेवकल्याण-
विजयराज्ये | तथैतत्प्रसादावाप्तसमस्तराजमंडलचिताभारं समुद्वहति | महामात्यश्री-
अमुक नायकश्री(करण)साहामल्ल प्रथमछेपाटी द्वितीयछेपाटी तृतीय –
छेपाटी चतुर्थछेपाटी इत्यादिश्रीकरणे सत्येतस्मिनु काले प्रवर्त्तमाने सा(तु)-
(लीग्रामशासनं) समभिलिक्षते यथा श्रीजोघुनायकप्रभु ब्रा(मा)नायक श्री-
….. नायक …. सतृणकाष्ठोदकोपेतं पूर्वदत्तदेवदा –
यविवर्जितं (क्षेत्रं) …. श्रीसोमेश्वरदेवपादाभियाजकश्रीवेदांगरासिका-
य उदकाति(सर्गेण प्रदत्तं|) वहुभिर्व्वसुधा भुक्ता राजभि: सगरादिभि: | जस्य ज-
(स्य जदा भूमिस्तस्य तस्य) तदा (फ)लं || लुप्यति लोपाय(ति) वा | तस्य मातरं गर्द्दभो
ज …… (|) (यदत्र ऊनाक्षरमधि)काक्षरं वा तत्सर्व प्रमाणमिति (|) मंग(लं) महाश्री || छ छ ||
भाषांतर
सिध्दी असो. शके अकराशे अधिक नव्वद, शके १११९ कार्तिक वद्य १० गुरुवार – वर्ष, मास, पक्ष, दिवस, तिथी आधी नमूद केल्याप्रमाणे आजच्या तिथीला –
महाराजाधिराज, कोकणचक्रवर्ती, पराक्रमी अपरादित्य (दुसरा), ज्याने पंचमहाशब्द, महासामंताधिपती आणि इतर बिरुदे धारण केली आहेत त्याच्या राज्यकाळात आणि त्याच्या कृपेने राज्याच्या कारभारावर लक्ष ठेवणारे महामात्य अमुक नायक, सचिव साहामल्ल, प्रथम छेपाटी (कोषाध्यक्ष), द्वितीय छेपाटी, तृतीय छेपाटी आणि चतुर्थ छेपाटी हे अधिकारी असताना –
सातुली गावासंदर्भात ही आज्ञा खालीलप्रमाणे देण्यात येत आहे –
जोघुनायक, ब्रामानायक, …. नायक (यांच्या उपस्थितीत) वर नमूद केलेले गाव आणि त्यातील गवत, लाकुड आणि पाणी यांच्यासहित, पण पूर्वी देवाला दिलेले दान सोडून, सोमेश्वर देवाचे पुजारी वेदांगराशिका यांना दान देण्यात आले.
दानाच्या उल्लेखानंतर आशीर्वाद देण्यात आले आहेत आणि त्याचबरोबर या आज्ञेचा भंग केल्यास किंवा तसा प्रयत्न केल्यास त्यांच्या आईला गाढव झवेल असा सुध्दा शाप (शिल्परुपात) देण्यात आलेला आहे.
शिलालेखाच्या सुरुवातीला लेखाचा काल अक्षरात आणि आकड्यात सांगितला आहे. परंतु ह्या दानपत्राच्या लेखकाकडून शकाच्या बाबतीत चूक झाली आहे. अक्षरी कालगणनेत शके ११९० आणि आकडी कालगणनेत शके १११९ असे लेखात कोरलेले आहे. लेखात नोंद केलेली तिथी, महिना आणि पक्ष हे सर्व शके १११९ शी जुळून येतात. तसेच अपरादित्य (दुसरा) याच्या इतर शिलालेखांचा काळ बघता आकड्यात नोंद केलेले शके १११९ बरोबर आहे. नोंद केलेली तिथीशके १११९ शिलालेखाचा उद्देश सोमेश्वर मंदिराचे पुजारी वेदांगराशी यांना सातुली गावातील दिलेल्या जमिनीच्या संदर्भात आहे. लेखात उल्लेखलेले वेदांगराशी पाशुपत पंथाशी निगडीत असावे आणि त्यांचीच मूर्ती शिलालेखाच्या वरील भागात कोरलेली असावी. शिलालेखात नमूद केलेले सातुली म्हणजे म्हणजेच वसई-माणिकपूरपासून अंदाजे ५ किमीवर अंतरावर असलेले सातिवली गाव. हे दान अपरादित्य (दुसरा) सत्तेवर असताना दिलेले आहे. त्याचबरोबर अपरादित्य (दुसरा) याच्या दरबारातील अधिकाऱ्यांच्या नावांची नोंद लेखात केली आहे.
अपरादित्य (दुसरा) याने श्रीशिलाहारनरेंद्रजीमूतवाहनान्वयप्रसूत (जीमूतवाहन याच्या वंशात जन्मलेला), पंचमहाशब्द, महासामंताधिपती, तगरपुरपरमेश्वर, सुवर्णगरुडध्वजाभिमान, झंपडाचार्य, महाराजाधिराज, पश्चिमसमुद्रधिपती, कोंकणचक्रवर्ती इ. बिरुदे धारण केली आहेत. उत्तर शिलाहारांच्या शिलालेखात नेहमी दोन छेपाटी (कोषाध्यक्ष) यांचा उल्लेख असतो. पण नांदुई शिलालेखात चार छेपाटी यांचा उल्लेख आहे. शिलालेखात जोघुनायक, ब्रामानायक यांच्याशिवाय अजून एक नायकाचा उल्लेख आहे. पण त्याचे नाव असलेला शिलालेखातील भाग वाचता येत नाही आहे.
अपरादित्य (दुसरा) याचा नांदुई शिलालेख हा शेवटचा शिलालेख आहे. अपरादित्य (दुसरा) याच्यानंतर अनंतदेव (दुसरा) सत्तेवर आला. शके ११२० मधील वसई शिलालेख अनंतदेव (दुसरा) याचा एकमेव शिलालेख आहे.
संदर्भ
- Corpus Inscriptionum Indicarum, Volume VI, Inscriptions of the Shilaharas, 1977 (Editor: V. V. Mirashi)
मल्लिकार्जुन याचा वसई शिलालेख
शिलाहार राजा हरिपालदेव याच्यानंतर सत्तेवर आलेल्या मल्लिकार्जुन याचे चिपळूण (शके १०७८) आणि वसई (शके १०८३) असे दोन शिलालेख उपलब्ध आहेत. हे दोन्ही शिलालेख गद्धेगाळ स्वरूपात आहेत.
मल्लिकार्जुन याचा शिलालेख असलेली गद्धेगाळ वसई येथे मिळालेली आहे. या शिलालेखाची पहिली नोंद बॉम्बे गॅझेटियरमध्ये (खंड १ – भाग २, पान क्र २०) करण्यात आलेली आहे. त्यानंतर डॉ. सांकलिया आणि एस. सी. उपाध्याय यांनी एपिग्राफिया इंडिकामध्ये (खंड २३, पान क्र २७४) ठस्याशिवाय या शिलालेखाचे संपादन केले. वा. वि. मिराशी यांनी १९७७ साली शिलाहारांवर लिहिलेल्या पुस्तकात या शिलालेखाचा ठसा दिलेला आहे. सद्यस्थितीत हा शिलालेख छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयात आहे.
शिळा ४६.९९ सेंमी रुंद आणि १०३.९७ सेंमी उंच आहे. शीर्षभागात चंद्रसूर्य आहेत. चंद्रसूर्याच्या खाली असलेल्या चौकोनात दोन व्यक्ती आणि एक मोठे व एक लहान अशी दोन शिवलिंग दाखवली आहेत. मोठे शिवलिंग उंच साळुंखेवर स्थापन केले आहे. या दोन्ही व्यक्ती स्त्रिया असाव्यात असे त्यांच्या केसरचनेवरून वाटते. या दोन्ही स्त्रियांनी/व्यक्तींनी आपले हात शिवलिंगावर ठेवले आहेत.
लेखाची भाषा संस्कृत असून नागरी लिपीत कोरलेला आहे. लेख कोरणाऱ्या व्यक्तीने हा लेख अत्यंत निष्काळजीपणे कोरला आहे. तसेच लेख कोरताना दान दिलेल्या तिथीचा वार बुधवारऐवजी सोमवार कोरला आहे. कोरणाऱ्या व्यक्तीकडून ही चूक का झाली हे कळत नाही.
वाचन
सिद्ध | स्वस्ति | सकु संवत १०८३ (वृ)षसयसरान्तर्गत
पुष्ये मासि व दि १५ सोमदिने || सूर्ज पर्व्वणि
अद्येह समधिगताशेषपंचमहासब्द महासामंता
धिपतितगरपुरपरमेश्वर | श्रीसीलाहारनरेंद्र
इत्यादिसम(स्त)रा(जा)वलीविराजितश्रीमल्लिकार्जुनदेव
राज्ये | महासांधिविग्रहिकप्रभाकरनायको श्री
करणे प्रथमस्थपाटिमहाप्रधानश्रीअणतपैप्रभा द्विती
यस्थपाटिअमुक | सत्यपालतु काले प्रवर्तमाने सती
राजगुरुश्रीवे(द)सिव | भोप(क)व्यमसिव | विवेक (मूलो)
गुणपलवौघ: || संपतिसाप: स च कीर्तिपु(ष्प) स्त्रे(य:)फले
ज(या)चककल्प(वृक्ष:) श्रीभोपकव्यमसिवो विभाति || ताभ्यां च पु
रु(ष)भ्यां स जीर्नोधारो | कारित महदुगिव झासुत: | लाष
णवङ्गकेन (कृ)त: …. प्रसादेन | ता(भ्यं) गुरुकुले
(वा)पी च …. कटष(डी)विषयंत:पाती | पटालकस | लो
नवाटको | लाषण उवाझाय दत: | तथा धमादा(य:) तप: सौखा
(य) संप(प्र)दत | जश्च वुरुष: | एतत्पाल्यते वाप: तपि स धणं ल
(भ)ते ….न केनापि प्रति: विजानीथ | यस्तु परिपथी (भ)वत
तस्य माता गदभेन
भाषांतर
सिद्धी असो. वृष संवत्सर शके १०८३, सोमवार पौष वद्य अमावस्या या दिवशी सूर्यग्रहणानिमित्त, पंचमहाशब्द, महासामंताधिपती, तगरपूरपरमेश्वर इ. राजबिरुदे लावणाऱ्या शिलाहार राजा मल्लिकार्जुन याच्या कार्यकाळात, तसेच महासंधिविग्रहिक प्रभाकरनायक, मुख्य खजीनदार महाप्रधान अनंतपैप्रभू आणि दुय्यम खजिनदार अमुक, राजगुरु वेदशिव आणि भोपक व्योमशिव हे मंत्रिमंडळात कार्यरत असताना…यानंतर यानंतर भोपक व्योमशिव स्तुती केलेली आहे. हा भोपक याचना करणाऱ्यांसाठी कल्पवृक्ष आहे, त्या कल्पवृक्षाची पाने म्हणजे त्याचे सद्गुण, फांद्या म्हणजे संपत्ती, प्रसिद्धी म्हणजे फुले आणि अध्यात्मिकता म्हणजे झाडाला लागलेली फुले आणि तो कोणताही भेदभाव पाळत नाही अशा स्वरूपात भोपक व्योमशिव याची स्तुति केलेली आहे. या दोघांनी शिवमंदिराचा जीर्णोद्धार केला. जीर्णोद्धाराचे काम महदुगिव झा याचा मुलगा लशण वंगक याने पूर्ण केले. तसेच या दोघांनी आपल्या गुरूच्या निवासस्थानाजवळ विहीर खणली. त्याचबरोबर लशण उपाध्याय याला कटषडी विषयातील पटालकस विभागातील लोणवाटक हे गाव दान करण्यात आले.
हे दान जो सांभाळून ठेवेल त्याला ऐश्वर्य प्राप्त होईल. कोणीही ह्या दानाला विरोध करू नये. या दानात जो अडथळा आणेल त्याच्या आईला गाढव……..
लेखात तगर, लोणवाटक, कटषडी व पटालकस या चार स्थानांचा उल्लेख केलेला आहे. त्यापैकी लोणवाटक म्हणजे भिवंडी तालुक्यातील लोणाड हे गाव असावे. कटषडी व पटालकस या दोन गावांच्या बाबतीत ठोस माहिती उपलब्ध नाही आणि तगर म्हणजे उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तेर हे सर्वमान्य आहे.
भोपक व्योमशिव, अनंतपैप्रभू व अमुक यांचे इतर शिलालेखातील उल्लेख
अपरादित्य दुसरा याच्या लोणाड (शके ११०६) व परळ (शके ११०८) या दोन शिलालेखात भोपक व्योमशिव याचा राजगुरु म्हणून उल्लेख आलेला आहे. तसेच मल्लिकार्जुनाच्या वसई शिलालेखाशिवाय महाप्रधान अनंतपैप्रभू व अमुक यांचा उल्लेख अपरादित्य दुसरा याच्या काळातील परळ शिलालेखात (शके ११०८) पण करण्यात आलेला आहे.
संदर्भ
- Corpus Inscriptionum Indicarum, Volume VI, Inscriptions of the Shilaharas, 1977 (Editor: V. V. Mirashi)
शिलाहार राजा झंज आणि शिवमंदिरे
सह्याद्रीत भटकंती करताना नाशिक ते जुन्नर या भागात उगम पावणाऱ्या नद्यांच्या उगमस्थानाजवळ शिवभक्त शिलाहार राजा झंज याने बारा शंकराची मंदिरे बांधली ही आख्यायिका ऐकायला मिळते. पण खरोखर ही मंदिरे झंज राजाने बांधली आहेत का? शिलाहार राजांच्या आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या विविध शिलालेख आणि ताम्रपट यांच्याद्वारे झंज आणि त्याने बांधलेल्या (?) शिवमंदिराचा आढावा ह्या लेखाद्वारे घेऊया.
राष्ट्रकुट राजा गोविंद तिसरा (शके ७१५-७३६) याच्या काळात राष्ट्रकुट घराण्याचे मांडलिक म्हणून शिलाहारांचा उदय झाला. उत्तर कोकणातील शिलाहार राजघराण्यातील राजा वप्पूवन्न याचा मुलगा झंज. राजा वप्पूवन्न यांच्यानंतर झंज सत्तेवर आला.
झंजाच्या आधी व छित्तराजापर्यंत होऊन गेलेले शिलाहार राजे
झंज राजाचा राज्यकाल किती होता सांगणारा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही आहे. आजपर्यंत झंज राजाचा कोणताही शिलालेख किंवा ताम्रपट अभ्यासासाठी उपलब्ध झालेला नाही आहे. झंज राजाचा कोणताही पुराभिलेखीय पुरावा (शिलालेख/ताम्रपट) नसल्यामुळे त्याच्या काळातील महत्त्वाच्या राजकीय घडामोडी किंवा त्याच्या राज्यकाळात त्याने बांधलेल्या मंदिरांची माहिती मिळू शकत नाही.
शिलाहार राजघराण्यातील कपर्दी पहिला, वप्पूवन्न, झंज, गोग्गी, वज्जड पहिला आणि वज्जड दुसरा या राजांचा कोणताही पुराभिलेखीय पुरावा उपलब्ध नाही आहे. त्यामुळे त्यांच्या राज्यकाळाबद्दल निश्चित सांगता येत नाही. असे असले तरी अ. स. आळतेकर यांनी शके ८३२-८५२ हा झंज राजाचा कार्यकाळ निश्चित केला आहे. वि. वा. मिराशी यांनी शिलाहार राजांवर लिहिलेल्या पुस्तकात अ. स. आळतेकर यांनी झंज राज्याचा सांगितलेलाच कार्यकाळ नमूद केला आहे.
अरब इतिहासकार आणि भूगोलतज्ञ अल मसुदी याने आपल्या प्रवासवर्णनात सन ९१६ मध्ये शिलाहारांसंदर्भात पुढीलप्रमाणे नोंद करून ठेवली आहे. “सामूर (चौल) येथे राज्य करणाऱ्या राजाचे नाव झंज (Djandja) असे आहे.”
झंज राजाच्या काळात त्याचे राज्य कुठून कुठपर्यंत पसरले होते ह्याची निश्चित माहिती उपलब्ध नाही आहे. पुरी येथील राष्ट्रकुट राजघराण्याचे “महामंडलेश्वर” अशी उपाधी लावून शिलाहारांनी उत्तर कोकणावर श्रीस्थानक (आताचे ठाणे) ह्या आपल्या राजधानीतून राज्य केले.
झंज राजाच्या मंदिराबद्दल इतिहासकारांनी शिलाहार राजा छित्तराजा याच्या नंतर सत्तेवर आलेल्या राजांच्या निवडक शिलालेख आणि ताम्रपटांचा विचार केलेला दिसून येतो. सन १८८० मध्ये के. टी. तेलंग यांनी खारेपाटण येथील राजा अनंतदेव याचा प्रकाशित केलेला ताम्रपट अ. स. आळतेकर यांनी संदर्भ म्हणून वापरला आहे. तर वि. वा. मिराशी यांनी शिलाहार राजघराण्याच्या शिलालेखांवर आधारित पुस्तकात “त्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या ठिकाणी स्वतःच्या नावाने शिवाची १२ मंदिरे बांधली. पण ती आता नष्ट झाली असावीत.” असे विधान केले आहे. पण ह्या विधानाला मिराशी यांनी कोणताही पुरावा दिला नाही आहे.
मंदिर प्रकरणाची सुरुवात
झंज राजाने बांधली म्हणून ज्या मंदिरांचा उल्लेख केला जातो, ती मंदिरे पुढीलप्रमाणे.
०१. गोदावरी नदी, त्र्यंबकेश्वर, जिल्हा नाशिक (अहिल्यातीर्थानजीक असलेले भग्न शिवालय)
०२. वाकी नदी, त्रिंगलवाडी, जिल्हा नाशिक
०३. बाम नदी, बेलगांव, जिल्हा नाशिक
०४. धारणा नदी, तऱ्हेळे, जिल्हा नाशिक
०५. कडवा नदी, टाकेद, जिल्हा नाशिक
०६. प्रवरा नदी, रतनवाडी, अमृतेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर
०७. मुळा नदी, हरिश्चंद्रगड, हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर, जिल्हा अहमदनगर
०८. पुष्पावती नदी, खिरेश्वर, नागेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
०९. कुकडी नदी, पूर, कुकडेश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
१०. मीना नदी, पारुंडे, ब्रम्ह्नाथ मंदिर, जिल्हा पुणे
११. घोड नदी, वचपे, सिध्देश्वर मंदिर, जिल्हा पुणे
१२. भीमा नदी, भोरगिरी येथील शिवमंदिर, भोरगिरी, जिल्हा पुणे
वरील मंदिरांची यादी बघितल्यास यातील एकही मंदिर उत्तर कोकणात नाही आहे. ही सगळी मंदिरे घाटमाथ्यावर आहेत.
झंज राजाच्या मंदिरासाठी शिलाहार राजा अपरादित्य याचा पन्हाळे (ता. दापोली, जिल्हा रत्नागिरी) ताम्रपटात असलेल्या श्लोकाचा संदर्भ दिला जातो. पण पन्हाळे ताम्रपट अपरादित्य राजाने दिलेलाच नाही आणि संदर्भासाठी दिलेला श्लोक पण अर्धवट आहे. “घ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानी” ह्याचा अर्थ आहे “झंजाने स्वतःच्या नावाने शंकराची बारा मंदिरे उभारली. हि मंदिरे म्हणजे धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” ह्या संपूर्ण श्लोकात फक्त मंदिरांचा उल्लेख आहे. मंदिरे कोणती हे सांगितलेले नाही.
ताम्रपटातून आढळणारे झंजाचे आणि मंदिरांचे उल्लेख
छद्वैदेव याच्या छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालयात (पूर्वीचे प्रिन्स ऑफ वेल्स) शके ८७० या काळातील ताम्रपट आहे. झंज राजाचा उल्लेख असलेला पहिलाच ताम्रपट म्हणून हा महत्त्वाचा ताम्रपट आहे. या ताम्रपटात झंजाचे वर्णन करणारा श्लोक आहे. “झंज: सकलगुनौघै: संपहो (न्नो) गीयते जगत्यनिशं| आखंडल इव तस्मादभवत्सां (ग्रामिकैर्) गुणै (वि)दित:” याचा अर्थ आहे “त्याच्यापासून झंज ज्याची संपूर्ण जगात प्रशंसा केली जात होती, त्याच्याकडे अनेक गुणवत्ता होत्या. युध्दकौशल्यामध्ये तो इंद्रासारखाच निपुण आहे.” छद्वैदेव याने झंज राजाची तुलना इंद्राबरोबर केली आहे. परंतु त्याने कोणत्याही मंदिरांचा उल्लेख केलेला नाही आहे. तसेच छद्वैदेव नंतर सत्तेवर आलेल्या कोणत्याही शिलाहार राजाने छद्वैदेव याचा उल्लेख केलेला नाही आहे. तसेच झंज राजानंतर गोग्गी आणि गोग्गीनंतर छद्वैदेव सत्तेवर आले. याचाच अर्थ झंज आणि छद्वैदेव यांच्यामध्ये कमीतकमी साधारणपणे ३० वर्षांचे अंतर असावे. तसेच झंज व छद्वैदेव यांचे नाते आजोबा-नातू असे होते.
छद्वैदेव राजानंतर त्याचा भाचा अपराजित सत्तेवर आला आणि याच्याच राज्यकाळात ताम्रपटांचा मसुदा निश्चित करण्यात आला. अपराजित याचे शके ९१५ मधील दोन ताम्रपट जंजिरा येथे सापडले आहेत आणि दोन्ही ताम्रपटात झंजाबद्दल वर्णन करणारे श्लोक सारखेच आहेत. जंजिरा ताम्रपटात “झंजनामा सुतस्तस्माद्वप्पुन्नादभूदसौ । उदितोदितता येन वंशस्य प्रकटिकृता ||२०|| चतुरश्चतुरारा स्योपि नकृत्स्नान्गदितुंगुणान् । स(श)रद भ्रसितान्यस्याचतुरास्ये तु का कथा ||२१|| तस्यानुजो निजभुजोर्ज्जितारि: श्रीगोग्गीराज इह श्रीझंजराणकगुणान्दधानस्त्यागा भ्दुजङविजयीर्म्मडिझंजनामा ||२२||” असे झंजाचे वर्णन केले आहे. याचा अर्थ आहे “वपुवन्नापासून जन्माला आलेल्या मुलाचे नाव झंज होते आणि त्याने घराण्याचे नाव उच्चपदाला नेले. तसेच त्याच्याकडे असलेल्या चांगल्या गुणांची बरोबरी ब्रम्हदेवसुध्दा करू शकत नाही. झंजानंतर गादीवर आलेल्या त्याच्या धाकट्या भावाकडे म्हणजे गोग्गीकडे सुध्दा त्याच्या मोठ्या भावासारखेच चांगले गुण आहेत. म्हणून त्याला “इर्मडी झंज” किंवा “तरुण झंज” अशी उपाधी दिली आहे.” या श्लोकात सुध्दा कोणत्याही मंदिरांचा उल्लेख आलेला नाही.
अपराजित यांच्या शके ९१९ मधील भदना ताम्रपटात “वपुवन्नापासून जन्माला आलेल्या मुलाचे नाव झंज होते आणि त्याने घराण्याचे नाव उच्चपदाला नेले” अश्या अर्थाचा श्लोक आहे. इथे पण कुठेही मंदिराचा उल्लेख आलेला नाही.
अपराजितनंतर सत्तेवर आलेल्या अरीकेशरी (वज्जड दुसरा याचा भाऊ आणि छित्तराजा याचा काका) राजाचा एकमेव ताम्रपट शके ९३९ मधील असून तो ठाणे येथे सापडला. या ताम्रपटात झंजाचे वर्णन “त्याचा मुलगा (वप्पुवन्नाचा) झंज हा पराक्रमी होता” असे केलेले आहे.
अरीकेशरी नंतर त्याचा भाचा छित्तराजा सत्तेवर आला. याचे आत्तापर्यंत ७ ताम्रपट उपलब्ध झालेले आहेत. शिलाहार घराण्यातील हा एकमेव राजा ज्याचे एवढे ताम्रपट उपलब्ध आहेत. झंज राजाने बांधलेल्या शिवमंदिराचा पहिल्यांदा उल्लेख असणारा छित्तराजा याच्या राज्यकाळातील पहिला ताम्रपट कल्याण येथे सापडला. या ताम्रपटाचा काळ शके ९४१ असा आहे. या ताम्रपटात मंदिरासाठी पुढील श्लोकरचना आहे. “शंभोर्यो द्वादशापि व्यरचयदचिरात्कीर्तनानिस्वना म्ना सोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृतां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” याचा अर्थ आहे “त्याने शंकराची बारा मंदिरे बांधली आणि ती त्याच्या नावाने ओळखली जाऊ लागली. धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी ती मंदिरे म्हणजे स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” छित्तराजाच्या भोईघर (शके ९४६) च्या ताम्रपटात फक्त “स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” फक्त एवढाच उल्लेख आहे. भोईघर ताम्रपट गहाळ झालेला असल्यामुळे संपूर्ण श्लोक उपलब्ध नाही आहे. पण हा श्लोक झंज राजाशीच निगडीत असावा असे मिराशी यांचे मत आहे. छित्तराजाचा पनवेल ताम्रपट (शके ९४७) काळातील आहे. ह्या ताम्रपटाच्या फक्त एकाच पत्र्याच्या फोटो उपलब्ध आहे. इतर पत्रे गहाळ झालेले असल्यामुळे ह्या ताम्रपटातील झंजाचे वर्णन माहिती नाही. छित्तराजाच्या भांडूप (शके ९४८) व दिवे आगार (शके ९४९) या ताम्रपटात अनुक्रमे “श्रीझंज इत्यभवदस्य सुत:” (त्याचा मुलगा (वप्पुवन्नाचा) पराक्रमी झंज होता आणि “श्रीझंजराजस्ततोभूत्” (त्याच्यानंतर झंजराजा होता) असे झंजराजाचे वर्णन आले आहे. छित्तराजाच्या भोईघर, भांडूप व दिवेआगार ताम्रपटात मंदिराचा उल्लेख आलेला नाही. पुन्हा मंदिरांचा उल्लेख एकदम शके ९५६ काळातील व सध्या बर्लिन येथे असलेल्या ताम्रपटात मिळतो. बर्लिन ताम्रपटात “तस्माज्जातस्तनूजो रजनिकर इवानदिताशेषलोक श्लाघ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृ तां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां” अशा स्वरूपाचे झंज राजा व त्याच्या मंदिरांचे वर्णन आले आहे. या श्लोकाचा अर्थ “त्याचा (वप्पुवन्नाचा) कौतुकास्पद मुलगा पराक्रमी झंज सत्तेवर आला. चंद्र आकाशात आल्यानंतर जसा लोकांना आनंद लोकांना होतो, तसाच आनंद झंज सत्तेवर आल्यानंतर लोकांना झाला. सूर्य जसा अंधार दूर करतो तसाच अंधकार त्याने दूर केला. त्याने स्वतःच्या नावाने शंकराची बारा मंदिरे उभारली. ही मंदिरे म्हणजे धार्मिक वृत्तीच्या माणसांसाठी स्वर्गात जाणारी पहिली पायरी असेल.” चिंचणी ताम्रपट (शके ९५६) छित्तराजाचा मांडलिक चामुंड राजा याचा असल्यामुळे त्या ताम्रपटात झंजाचा उल्लेख नाही आहे.
नागार्जुन राजा ठाणे (९६१), मुम्मुणी ठाणे (९७०), मुम्मुणी छत्रपती शिवाजी वस्तू संग्रहालय (९७१), अनंतदेव खारेपाटण (१०१६), महाकुमार केशिदेव ठाणे (१०४२), अपरादित्य वडवली (१०४९), विक्रमादित्य पन्हाळे (१०६१) आणि मल्लिकार्जुन पन्हाळे (१०७३) या नंतरच्या सर्व ताम्रपटात छित्तराजाने झंज राजाबद्दल व मंदिरांबद्दल बर्लिन ताम्रपटात लिहिलेलाच श्लोक लिहिलेला आहे.
झंज राजाने बांधलेल्या मंदिरासाठी ज्या अपरादित्य राजाच्या पन्हाळे ताम्रपटाचा आधार घेतला जातो असा कोणताही ताम्रपट ह्या राजाचा नाही. अपरादित्य राजाचा वडवली ताम्रपट आहे आणि पन्हाळे ताम्रपट एक नसून दोन आहेत. त्यापैकी पहिला ताम्रपट विक्रमादित्य (शके १०६१) व दुसरा ताम्रपट मल्लिकार्जुन (शके १०७३) या राजाचा आहे. तसेच ज्या श्लोकाचा संदर्भ दिला जातो, तो अर्धवट आहे. पूर्ण श्लोक: तस्माज्जातस्तनूजो रजनिकर इवानदिताशेषलोक श्लाघ्य श्रीझंजराजो दिवसकर इव (ध्व)स्तनिशेषदोष| शंभोर्योद्वादशापिव्यरचयदचिरात्कीर्तना निस्वनाम्नासोपानानीव मन्ये प्रणत तनुभृ तां स्वर्ग्गमार्ग्गोद्यातानां. हा संपूर्ण श्लोक सद्यस्थितीत बर्लिनमध्ये असलेल्या छित्तराजाच्या शके ९५६ च्या ताम्रपटात आधीच आला आहे.
वरील ताम्रपटांचा अभ्यास केल्यानंतर छित्तराजाच्या कल्याण व बर्लिन ताम्रपटात पहिल्यांदा झंज राजाचे नाव शिवमंदीरांशी जोडले गेलेले दिसते. जर झंज राजाने शंकराची मंदिरे बांधली असती तर त्याचा उल्लेख झंजानंतर सत्तेवर आलेल्या गोग्गी किंवा छद्वैदेव यांनी नक्कीच केला असता. पण झंज राजानंतर साधारणपणे ८९ वर्षानंतर सत्तेवर आलेल्या छित्तराजा याने केलेला आहे. छित्तराजाच्या आधीच्या राजांनी ताम्रपटात झंज राजाने बांधलेल्या शंकराच्या मंदिराविषयी काहीच भाष्य का केलेले नाही ह्याचे समाधानकारक उत्तर मिळणे सध्यातरी कठीण आहे.
जर झंजाने मंदिर ताम्रपटातील नोंदीनुसार शंकराची मंदिरे बांधली असतील तर त्याची नोंद झंजानंतर सत्तेवर आलेल्या गोग्गी आणि छद्वैदेव यांनी का नाही घेतली.
जर झंज राजाच्या काळात ह्या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली असे मानले आणि ही मंदिरे त्याच्या कार्यकालात पूर्ण न होता नंतरच्या राजांच्या कार्यकालात पूर्ण झाली असे मानले, तर त्या राजांनी शिलालेख नोंदून ठेवले असते. उदा. अंबरनाथ शिवमंदिरातील राजा मम्मुनी याचा शिलालेख. छित्तराजा हा पण मोठा शिवभक्त होता. त्याने अंबरनाथ येथील प्रसिध्द भूमिज शैलीतील शिवमंदिर बांधायला सुरुवात केली. पण ते मंदिर छित्तराजाच्या कारकिर्दीत पूर्ण न होता मम्मुनी राजाच्या कार्यकालात पूर्ण झाले. तर अंबरनाथ मंदिरात तश्या अर्थाचा शिलालेख कोरून ठेवला आहे. या शिलालेखात हे मंदिर छित्तराजा याने बांधायला सुरुवात केले आणि मम्मुनी याच्या काळात काही अधिकाऱ्यांनी मंदिराचे काम पूर्ण केले असे नमूद केले आहे. ह्या शिलालेखाचा काळ शके ९८२, शुक्रवार ९ आणि श्रावण महिना आहे. मंदिराचे काम ज्या अधिकाऱ्यांनी पूर्ण केले त्यांची नावे सुध्दा दिलेली आहेत. उदा. महामात्य बिंबपैय, महाप्रधान नागनैय इ.
अंबरनाथ मंदिरातील शिलालेख अंबरनाथ शिवालय
शिलाहार राजांनी मंदिरे बांधली आणि त्या मंदिरांसंदर्भात त्यांनी शिलालेख पण कोरून ठेवले आहेत. त्या शिलालेखांमध्ये मंदिराचे नाव, काळ, मंदिराला जमीन दान दिली असेल तर त्याचे उल्लेख, मंदिर कोणाच्या काळात बांधून पूर्ण झाले इ. अनेक संदर्भ वाचायला मिळतात. उदा. १) लोणाड येथील अपरादित्य दुसरा याच्या शके ११०६ मधील गध्देगाळीवर कोरलेल्या शिलालेखात “व्योमेश्वर” मंदिराचा उल्लेख आहे. लोणाड गावात शिलाहारकालीन मंदिर आहे आणि तो शिलालेख ह्याच मंदिरासंदर्भात असावा. २) चौधरपाड्यातील केशीदेव दुसरा याच्या शके ११६१ काळातील शिलालेखात “श्रीषोंपेश्वर” असा मंदिराचा उल्लेख आला आहे.
लोणाड शिलालेख चौधरपाडा शिलालेख
मंदिर की कीर्तन?
वरील सर्व ताम्रपटात मंदिराऐवजी ‘कीर्तन’ हा शब्द वापरला आहे. तर कीर्तन म्हणजे नक्की काय? हा प्रश्न वाचकांना पडू शकतो. झंज राजाने बारा शिवकीर्तन बांधली असे वरील ताम्रपटात वाचायला मिळते. दिनेशचंद्र सरकार यांच्या मते “कीर्तने म्हणजे एखाद्या राजाच्या नावामुळे प्रसिध्द झालेले मंदिर अथवा वास्तू. शिलाहारराजांच्या समकालीन असलेल्या इतर राजांच्या ताम्रपटांमध्ये कीर्तन हा शब्द आलेला आहे.
झंज राजाने बांधली म्हणून जी बारा मंदिरे सांगितली जातात, त्यापैकी फक्त हरिश्चंद्रेश्वर, अमृतेश्वर आणि नागेश्वर हीच तीन मंदिरे मूळ रुपात आहेत. बाकीची मंदिरे धरणाच्या पाण्यात गेलेली आहेत किंवा त्यांचे आधुनिकीकरण झालेले आहे. मंदिराची शैली ओळखण्यासाठी मंदिराचे शिखर महत्त्वपूर्ण ठरते. हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर नागर शैलीत, अमृतेश्वर मंदिर भूमिज शैलीत आणि नागेश्वर मंदिर फांसणा शैलीत आहेत. कुकडेश्वर मंदिराचा शिखर नष्ट झालेले असल्यामुळे त्याची निश्चित शैली सांगता येणार नाही. जर झंज राजाने ही मंदिरे बांधली आहेत, तर त्यांची शैली वेगवेगळी का?
भूमिज शैलीतील अमृतेश्वर मंदिर फांसणा शैलीतील नागेश्वर मंदिर शिखर नसलेले कुकडेश्वर मंदिर
तसेच झंज राजा मंदिरे बांधतो ती पण त्याच्या राजधानीपासून भरपूर लांब ठिकाणी. असे का? त्याला मंदिरे बांधायचीच असती तर ती त्याने राजधानीच्या आसपास बांधली असती. ज्या प्रदेशात ही सगळी मंदिरे आहेत तो प्रदेश झंज राजाच्या ताब्यात होता का हे पण आपल्याला माहिती नाही. त्यामुळे सद्यस्थितीत नाशिक, अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यातील नद्यांच्या उगमावर असलेली बारा मंदिरे झंज राजानेच बांधलेली आहेत ह्या दाव्याला आपल्याकडे कोणताही ठोस पुरावा नाही आहे.
संदर्भ
- Mokashi, Rupali 2016 King Jhanja and the Legend of Shiva Temples: An Epigraphical Analysis. Research Deliberation, Vol II / Issue I (May, 2016) 8:3, pp. 25–41.
- Kanhere, Gopal 1988 The Temples of Maharashtra. Maharashtra Information Centre, New Delhi
- सूत्रधार मंडन विरजित प्रासाद मंडन, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई
- गद्रे, प्रभाकर २०१० मंदिर स्थापत्याचा इतिहास, श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर
- Fergusson, James History of Indian and Eastern Architecture (Vol. I & II), Rupa Publications, New Delhi
केशिदेव दुसरा याचा चौधरपाडा शिलालेख आणि षोंपेश्वर मंदिर
कल्याण-आधारवाडी-सापे रस्त्याने उल्हास नदीवरील गांधारी पूल ओलांडल्यानंतर बापगाव नावाचे गाव आहे. गावकरी आणि अभ्यासक सोडल्यास फार कमी लोकांना बापगावला ७८० वर्षांचा इतिहास आहे याची माहिती असेल. केशिदेव दुसरा याच्या चौधरपाड्यातील शके ११६१ (सन १२३९) मधील शिलालेखात बापगाव किंवा बोपेग्रामचा पहिला उल्लेख वाचायला मिळतो.
शिलाहार राजघराण्यातील केशिदेव दुसरा बाविसावा राजा. अनंतदेव दुसरा याच्यानंतर केशिदेव दुसरा सत्तेवर आला. याचे याचे मांडवी (शके ११२५), अक्षी (शके ११३१) आणि चौधरपाडा (शके ११६१) असे तीन शिलालेख उपलब्ध आहेत.
(सौजन्य – डॉ. रुपाली मोकाशी)
बरीच वर्ष किंवा शतक हा शिलालेख चौधरपाड्याजवळील माळरानावर पडून होता. गावकऱ्यांना त्या शिलालेखाचे महत्त्व समजावून सांगितल्यानंतर गावात असलेल्या शिवमंदिराच्याशेजारी शिलालेखाचे जतन करून ठेवण्यात आले आहे. सन १८८२ मध्ये पंडित भगवानलाल इंद्राजी यांनी हा शिलालेख उजेडात आणून त्याचे वाचन केले. शिलालेख २२ ओळींचा आहे. लेखाची भाषा संस्कृत आणि नागरी लिपी आहे. लेखाच्या वरील भागात चंद्र-सूर्य आणि मध्यभागी कलश आहे. शिलालेखाच्या खाली गद्धेगाळाचे शिल्प आहे.
वाचन
सिद्धम् ओं नमो विनायकाय || नमामि भुवनोत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणं | श्रीमत्षुंपेस्व-
रं भक्तजनसर्वार्त्तिहारिणं ||१|| श्रीविद्याधरवंशमंडनमणिर्जीमूतकेतो: कु-
ले विख्यातोस्त्यपरार्क्कराजतनय श्रीकेशिपृथ्वीपति: | यस्यापारपवित्र-
पौरुषनिधेरालोक्य राज्यस्थिर्ति श्रीरामादिमहीभुजां भगवती धत्ते
धरा न स्मृतिं ||२|| सकसंवत् ११६१ विकारिसंवत्सरान्तर्ग्गतमाघ व दि १४
चतुर्द्दश्यां भौमे शिवरात्रौ पर्व्वणि अद्येह समस्तराजावलीसमलंकृ-
तमहाराजाधिराजकोंकणचक्रवर्त्तिश्रीकेशिदेवकल्याणवि-
जयराज्ये तथैतत्प्रसादात्समस्तराजमंडलचिंताभारं समुव्दहति
महामात्ये श्रीझंपडप्रभुमहासांधिविग्रहि के राजदेवे पंडितश्री-|
करणभांडागारे अनंतप्रभुप्रमुखेषु सत्सु एतस्मिन्काले प्रवर्त्तमाने
सति ब्रह्मपुरीग्रामदानसासनं समभिलिक्षते यथा || श्रीषोंपेश्व-
रदेवपूजनसदाव्यासक्तसर्व्वा(न्तर:) | सत्पात्रव्दिजसोमनायक व –
टो: संतानयोग्यस्थिति | श्रीब्रह्मपुरीं पुरारिभवनक्ष्माभृन्मनोहा-
रिणीं | वीर: कारयति स्म विस्मयमयीं श्रीकेशिपृथ्वीपति: ||३|| वटुक-
नामानि कथ्यंते | सोमनायक: | सूर्य्यनायक: | गोविंदनायक: | ना(ऊ)-
नायक: | इति चत्वारो वटुका: || निर्व्वाहाव पुरारिपूजकबटुश्रेणीद्वि-
जानां सदा वो(बो)पग्रामगता स्वसीमसहिता मां(जे)सपल्ली पुरा दत्ता श्रीशि-
वरात्रि पर्व्वणी विभो: षोंपेस्वरस्याग्रत: श्रीमत्केशिनरेश्वरेण विमला चं-
द्रार्क्कतारावधि ॥४॥ (राज्य)स्य मंत्रिणान्यैर्व्वा कर्त्तव्यं धर्म्मपालनं । धर्म-
ध्वंशे …….. नरकस्थिति ॥५॥ तथा चोक्तं पूर्वाचार्यमुनि-
भि: । सुवर्ण्णमेकं गामेकां भुमेरप्येकमंगुलं । हरन्नरकमाप्नोति या-
(वदाभूत)संप्लवं ॥६॥ मंगलं महाश्री: । (शुभं भ)वतु ॥ लेषकपाठकयोः ॥
भाषांतर
सिद्धी असो. विनायकाचे नमन. विश्वाची उत्पत्ती, सांभाळ आणि संहार करणाऱ्या आणि सर्व भक्तांचे दु:ख दूर करणाऱ्या षोंपेश्वरासमोर मी नतमस्तक होतो. राजा अपरार्क (दुसरा) याचा मुलगा राजा केशी (देव) जो पराक्रमी विद्याधर वंशातील अमुल्य रत्न आहे आणि जीमूतवाहन वंशात सर्वपरिचित आहे. शक ११६१ विकारीन संवत्सर, शिवरात्रीच्या पवित्र दिवशी, गुरुवार चतुर्दशी १४, माघ वद्य या दिवशी, त्याच्या आज्ञेनुसार राज्यकारभार सांभाळणारे महामात्य झंपडप्रभु, महासांधीविग्रही राजदेव पंडित, कोषाधिकारी अनंतप्रभु आणि इतर जण असताना ब्रम्हपुरी गावाचे दान दिल्याची राजाज्ञा पुढीलप्रमाणे लिहिण्यात आली आहे: षोंपेश्वराचा परमभक्त असलेल्या शूर आणि पराक्रमी केशी याने पुरारी (शिव) याचे ब्रह्मपुरी येथे भव्य आणि प्रसिद्ध मंदिराची निर्मिती केली, सोमनायक ब्राम्हणाच्या वंशजांकडे मंदिराचे हक्क अबाधित राहतील. सोमनायक, सूर्यनायक, गोविंदनायक आणि नौनायक ब्राम्हणांची नावे आहेत. पराक्रमी राजा केशी (दुसरा) याने षोंपेश्वराच्या समक्ष बोपेग्रामातील मांजसपल्लीचे दान दिले. जोपर्यंत सूर्यचंद्र आहेत आणि पुरारीचे (शिवाचे) जोपर्यंत ब्राम्हण पूजन करतील तोपर्यंत हे दान कायम राहील. हे दान सांभाळून ठेवण्याचे धर्मपालन मंत्री आणि इतरांनी करावी. हे दान नष्ट करणारा नरकात जाईल. हे आमच्या गुरुंनीं अर्थात प्राचीन ऋषीमुनींनी नमूद करून ठेवले आहे. सर्वत्र मंगलमय आणि भरभराट होऊ दे. तसेच लेखकाचे आणि वाचकाचे कल्याण व्हावे.
शिलाहार राजे शंकराचे भक्त होते. त्यामुळे इतर देवतांची स्तुती शिलालेखातून बघायला मिळत नाही. हा पहिला शिलालेख आहे ज्यात विनायकाचे (गणपती) वंदन केले आहे. लेखात सोमनायक नंतर उल्लेखलेले सूर्यनायक, गोविंदनायक आणि नौनायक हे सोमनायकचे मुलगे आहेत. कारण लेखात स्पष्ट लिहिलेले आहे सोमनायकाच्या वंशजांकडेच मंदिराचे हक्क अबाधित राहिले पाहिजेत. लेखात बोपग्राम, ब्रह्मपुरी आणि मांजसपल्ली अशा तीन स्थळांचा उल्लेख आहे. त्यापेकी बोपग्राम म्हणजे चौधरपाड्यापासून जवळच असलेले बापगाव. बोपग्रामतील बहुदा वाडी असलेले मांजसपल्ली गाव काळाच्या ओघात नष्ट झाले आहे. षोंपेश्वराचे मंदिर असलेले ब्रह्मपुरी म्हणजे आजचे चौधारपाडा असावे.
ज्या षोंपेश्वर मंदिराचा उल्लेख वरील शिलालेखात आहे, ते मंदिर बापगाव किंवा चौधारपाडा परिसरात होते. केशीदेवाने “श्रीब्रह्मपुरीं पुरारिभवनक्ष्माभृन्मनोहारिणीं म्हणजे ब्रह्मपुरी येथील शिवमंदिर पृथ्वीतलावरील अत्यंत मनोहारी आहे” असे कोरून ठेवले आहे. एवढे सुंदर मंदिर कधी आणि कसे नष्ट झाले ह्याचे उत्तर आज कोणाकडेच नाही आहे. मंदिर नष्ट झाले तरी मंदिराच्या सुवर्णकाळाचे साक्षीदार असलेले भव्य शिवलिंग आणि उमा-महेश्वर मूर्ती मात्र सुस्थितीत आहेत आणि त्यांची स्थापना पाड्यातील मंदिरात करण्यात आली आहे.
उमा शंकराच्या डाव्या मांडीवर बसलेली असून तिचा उजवा हात शिवाच्या खांद्यावर आणि डाव्या हातात कमळ आहे. शिवाच्या उजव्या हातांमध्ये त्रिशूळ व माहळूंग आणि एक डावा हात उमाच्या डाव्या खांद्यावर आहे व दुसऱ्या हातात नाग आहे. उमाच्या डाव्या बाजूला गणपती आणि शिवाच्या उजव्या बाजूला मोरावर आरूढ कुमार (कार्तिकेय) आहे. शंकराच्या पायाजवळ वाहन नंदी आहे. शिवलिंग उंचीला साधारणपणे २ फूट आहे. याचे योनीपीठ चौकोनी आकाराचे आहे.
संदर्भ
- Corpus Inscriptionum Indicarum, Volume VI, Inscriptions of the Shilaharas, 1977 (Editor: V. V. Mirashi)
‘पुरी’कथेतील राजकुमारा...
⚔ ‘पुरी’कथेतील राजकुमारा...
(शोध हरवलेल्या राज्याचा, शोध इतिहासाच्या पाऊलखुणांचा)
दहिसरला एक सदिच्छा भेट घेऊन ‘बोरीवली वेस्ट’ला जाण्यासाठी रिक्षा शोधत होतो. ज्या ठिकाणी जायचं ती वास्तू फारशी प्रसिद्ध नाही, स्थानिक लोकही त्याबाबत अनभिज्ञ. त्यामुळे फक्त “देविदास रोड, बोरीवली वेस्टला याल का?” असा प्रश्न विचारला. हिंदीत होकारार्थी प्रतिसाद आला. आता ज्या वास्तूच्या शोधात मी निघालोय ते रिक्षावाल्याला हिंदीत सांगणं कठीण जाईल हे जाणून शांतपणे रस्ते शोधून देणाऱ्या गुगलताईंची मदत घ्यायचे ठरवले. हिरव्या झाडींमध्ये लपलेल्या बोरीवली पश्चिमेच्या दिशेने रिक्षा निघाली. यावेळेसच्या शोधमोहीमेत संसारातील एकमेव मार्गदर्शक आमच्या सौभाग्यवतीही सोबत होत्या. रिक्षाने मंडपेश्वर लेणींना वळसा घालताच आमच्या मोबाईलचे नेटवर्कही कैलासवासी झाले. आता इच्छित स्थळाचा शोध घेणे आणखिनच कठीण झाले. गुगल मॅपवर मागे एकदा ‘देविदास रोड’वरील एल.आय.सी. कॉलनीचे नाव वाचल्यासारखे आठवले. चालकाला एल.आय.सी. कॉलनीजवळ नेण्यास सांगीतले. त्यानेही ‘इधर पुछता हूँ-उधर पुछता हूँ’ करत कॉलनीच्या फाटकापर्यंत कसंतरी पोहोचवलं.
‘इथपर्यंत पोचलो, आता पुढे काय?’ असा प्रश्न निर्माण झाला. इतक्यात माझ्या मोबाईलचे नेटवर्क अवतीर्ण झाले. आपल्या लक्ष्यापासून आपण किती लांब आहोत याची थोडीफार ‘आयडीया’ आली.
डाव्या बाजूला फक्त 200 मीटर! - गुगलताईंनी मृदू आवाजात माहिती पुरवली. सूचनेप्रमाणे वळलो. मुख्य रस्त्याला लागून एका शाळेच्या परिसरातून पुढे जाऊ लागलो. गुगलताईंनी दाखवलेल्या जागेत ‘क्लब अॅक्वेरिया’ नावाची गगनचुंबी इमारत. मी ज्या आठशे वर्षापूर्वीच्या वास्तूचा शोध घेत आहे ती इथे कशी असू शकेल, अशी शंका मनात डोकावली.
 |
| वीरगळांची जागा |
(https://g.co/kgs/sTV7h4)
वॉचमनच्या परवानगीने त्या जागेत गेलो. समोर सात-साडेसात फुट उंचीचे दोन भव्य ‘विरगळ’ उभे होते. बाजूला मूळ तेवढ्याच उंचीचे परंतु मोडतोड झाल्याने पाच फुटापर्यंत शिल्लक असलेले एक आणि कलशाचा भाग दाखवणारे दोन भग्न विरगळ दिसत होते.
 |
| हत्तीदळ |
 |
| कलश |
 |
| नौकायुद्ध |
इतके भव्य आणि आकर्षक वीरगळ आहेत तरी कोणाचे?
या वीरगळांची ‘पुरी’कथा आहे तरी काय?
खरं तर एखाद्या परीकथेपेक्षाही सुरस वाटू शकेल इतके या विषयावरील ऐतिहासिक संदर्भ आज उपलब्ध आहेत.
चला, या शिल्पांबाबत थोडं अधिक जाणून घेऊया.
मूळ एकसार(बोरीवली पश्चिम) गावातल्या या शिल्पांवर कोणतीही तिथी किंवा कोणाचेही नाव कोरलेले नाही.
पुरातत्ववेत्ता हेन्री कझेन्सच्या मते शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वर आणि देवगिरीचा राजा महादेव यादव यांच्यात तेराव्या शतकात झालेल्या घनघोर युद्धाचे व त्यात वीरमरण पत्करलेल्या सोमेश्वराचे शिल्पचित्रण त्यात आहे.
‘शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख- वा.वि.मिराशी’ या पुस्तकातदेखिल एकसारचे विरगळ सोमेश्वराचे असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
या दोन्ही तज्ञांना दुजोरा देत या विरगळांचे महत्त्व सदाशिव टेटविलकर यांनी आपल्या ‘महाराष्ट्रातील विरगळ’ या पुस्तकात खूप चांगल्या रितीने विशद केले आहे.
या विरगळांशी संबंधित शिलाहारांची राजवट इसवी सनाच्या आठव्या शतकात महाराष्ट्रात उभी राहिली. पश्चिम महाराष्ट्रात आणि कोकण प्रांतात त्यांचा प्रभाव होता. खरं तर हे राजे सुरूवातीला केवळ राष्ट्रकूट आणि चालुक्यांचे मांडलिक म्हणून काम पहात होते. परंतु हे मांडलिकत्व केवळ नावापुरतेच होते. शिलाहार राजे स्वतःला महामंडलेश्वर, कोकणाधिपती, कोकणचक्रवर्ती, राजाधिराज अशा उपाध्या लावत. संपूर्ण कोकणात आणि दक्षिण महाराष्ट्रात राज्य करणारे हे राजे स्वतःला विद्याधरकुलीन राजपुत्र जीमूतवाहनाचा वंशज मानत.
या शिलाहार नावामागची कथादेखिल रंजक आहे.
एका प्राचीन दंतकथेप्रमाणे जीमूतवाहनाने शंखचूड नावाच्या नागाला गरुडाच्या पंजातून सोडवण्यासाठी स्वतःच्या प्राणांचे एका शिळेवर बलिदान दिले होते. ह्या प्रसंगापासूनच त्यांच्या कुलाला शिलाहार (शिला-आहार) असे नाव पडले, असे मानले जाते.
तर छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तूसंग्रहालयातील (जुने नाव- प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम) शिलाहार राजा छद्वैदेवाच्या ताम्रपटात सिलार नावाच्या पराक्रमी वीराने परशुरामाच्या बाणापासून संत्रस्त झालेल्या समुद्राचे रक्षण केले, असा उल्लेख आहे. याच सिलाराच्या कुळाला पुढे सिलारा-सिलाहारा-शैलाहार-शिलाहार असे नाव मिळाले, असेही समजले जाते.
शिलाहारांच्या जवळपास दहा वेगवेगळ्या शाखांनी महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात राज्य केले. त्यापैकी महाराष्ट्रातील उत्तर कोकण, दक्षिण कोकण आणि कोल्हापूरचे शिलाहार ही तीन घराणी प्रभावी मानली जातात. उत्तर कोकणचे आणि कोल्हापूरचे शिलाहार स्वतःला तगरपुराधीश्वर असे गौरवाने म्हणवून घेत. शिलाहार राजे शैवपूजक असल्याचे त्यांनी उभारलेल्या अनेक शिवमंदिरावरून लक्षात येते. अंबरनाथचे सुप्रसिद्ध शीवमंदिरही त्यांच्याच राजवटीतील. हे राजे शांतताप्रिय असल्याचे मानले जाते. त्यांच्या राजवटीत हिंदू, बौद्ध, जैन धर्म मोकळेपणाने नांदत असल्याचे मत इतिहासतज्ञ व्यक्त करतात. त्यांनी दिलेल्या विविध दानपत्रांमध्ये बौद्ध विहारांसाठीदेखिल तरतूद केल्याचे आढळते. आपल्या कथेतील सोमेश्वर राजाच्या अंमलाखाली ‘अपरान्त’ म्हणजेच उत्तर कोकणातील मुंबई, ठाणे आणि रायगड परिसरातील जवळपास चौदाशे गावे होती. या शिलाहारांची राजधानी श्रीस्थानक अर्थात सध्याचे ठाणे ही होती. त्यांच्या पहिल्या राजधानीचे नाव 'पुरी' होते असे काही ताम्रपटांवरून आणि शिलालेखांवरून दिसते. काही संशोधक मुंबईजवळील घारापुरी बेट किंवा जंजिर्‍याजवळील राजापुरी हिलाच हे राजधानीचे ठिकाण मानतात. घारापुरी (Elephanta Caves) हेच राजधानीचे ठिकाण असावे हे नक्की. एकसारच्या विरगळांमध्ये मला रस असण्याचे कारणही हेच आहे. या राजवटीचा उरण परिसराशी असणारा संबंधच मला येथवर घेऊन आला.
शिलाहार राजवटीचे करंजा बेटावरील उरण नगरीशी असलेले संबंध दृढ करणारे तीन शिलालेखही सापडले आहेत. हे शिलालेख म्हणजे त्याकाळातील एक प्रकारचे चेकबुकच! उरण जवळील चांडिजे (चाणजे) गावात सापडलेल्या पहिल्या शिलालेखात अपरादित्यदेव नावाच्या शिलाहार राजाने नागुम (नागाव) गावातील आंबराई(आंबिवडी) येथील जमिन श्रीधर नावाच्या व्यक्तीला इ.स. ११३९ मध्ये सूर्यग्रहणाच्या दिवशी दान केल्याचा उल्लेख आहे. तर याच गावात आढळलेल्या दुसऱ्या शिलालेखात ‘सोमेश्वरदेवाने’ इ.स.११८२ च्या सूर्यग्रहणाच्या दिवशी कोंथलेवाडी (काळधोंडा) येथील जमिन व काही आर्थिक मदत उत्तरेश्वर देवस्थानाला दिल्याचे संदर्भ आहेत.
सध्या हे तिनही शिलालेख छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय मुंबई येथे पहायला मिळतील.
सूर्यग्रहणांच्या वेळी दान देणाऱ्या या शिलाहारांच्या राजवटीला तेराव्या शतकात मात्र ग्रहण लागले. यादव राजवटीच्या रुपाने या चारशे वर्षाहूनही अधिक काळ सत्ता गाजवलेल्या शिलाहारांवर संक्रांत आली. सोमेश्वराच्या अखेरच्या युद्धाचे वर्णन हेमाद्री पंडीताने आपल्या ‘चतुर्वर्ग चिंतामणी’ या ग्रंथातही केले आहे. देवगिरीच्या यादवसत्तेचा प्रभाव वाढू लागल्यावर यादवसम्राट कृष्ण याने आपला मल्ल नावाचा सरदार उत्तर कोकणच्या मोहिमेवर पाठवला. मल्लाने जरी सोमेश्वरचा युद्धात पराभव केला, परंतु उत्तर कोकणात सत्ता स्थापन करण्यात त्याला अपयश आले. पण कृष्णा राजाचा भाऊ आणि यादवांचा उत्तराधिकारी महादेव यादव या पराक्रमी राजाने ही मोहीम अशीच चालू ठेवली. इ.स. १२६५ मध्ये हत्तींचे प्रचंड सैन्यदळ घेऊन त्याने सोमेश्वरावर स्वारी केली. जमिनीवरच्या या युद्धात सोमेश्वर पराजित झाल्यामुळे त्याने आपल्या बचावासाठी अरबी समुद्रातील घारापुरी या बेटावर आश्रय घेतला. चहूबाजूंनी पाण्याने वेढलेल्या बेटावर आपल्या आरमाराच्या साह्याने आपले अस्तित्व टिकवण्याचा प्रयत्न सोमेश्वराने केला, मात्र महादेव यादवाने उत्तर किनार्‍यावरच्या अरब मांडलिकांची मदत घेऊन भर समुद्रातही सोमेश्वराचा पाठलाग करून आरमारी युद्धात त्याचा संपूर्ण पराभव केला आणि उत्तर कोकणच्या शिलाहारांचे राज्य खर्‍या अर्थाने समुद्रात बुडाले. सोमेश्वराचे अग्नीसंस्कार समुद्रकाठच्या एकसार गावात करण्यात आले. या महायुद्धाचे वीरगळरुपी स्मारक याच गावात उभे राहीले. एका राजसत्तेचा अस्त झाला. परंतु शिलाहारांना मुळापासून उखडणाऱ्या आणि आपल्या खड़गाने प्रसिद्ध पावलेल्या यादव राजा महादेवाचे काय झाले?या प्रश्नाचे उत्तर कदाचित सोमेश्वराच्या कथेपेक्षाही रहस्यमय आणि रंजक असू शकेल.
आठशे वर्ष उलटून देखिल हे वीरगळ मुंबईच्या आधुनिकीकरणाच्या विळख्यात सन्मानाने उभे आहेत. ते आपल्याला इतिहासातील काही आठवणी संकेतांच्या आधारे, खुणांच्या आधारे सांगू पाहताहेत. आपण या खुणांना ओळखण्याचा प्रयत्न करूया, त्यात दडलेला इतिहास जाणून घेऊया.
समोर दिसत असलेल्या खुणा डोळ्यांत साठवण्याचा प्रयत्न केला. समाजात वावरण्यासाठी अत्यावश्यक असे सेल्फीयुक्त फोटोही काढले.
घड्याळ पाहीलं, बराच वेळ झाला होता. स्मारकांजवळून पाय निघत नव्हता, पण लोकलच्या गर्दीतून मार्ग काढण्याचा संभाव्य समरप्रसंग आठवला. वॉचमनला थँक्यू म्हणालो आणि निघालो पुढील रहस्याच्या शोधात...🏇🏻
ⓒ- तुषार म्हात्रे, पिरकोन (उरण)
संदर्भ: _महाराष्ट्रातील वीरगळ-सदाशिव टेटविलकर,शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख- वा.वि.मिराशी, कुलाबा गॅझेटिअर, चतुर्वर्ग चिंतामणी- हेमाद्री पंडीत_
#वीरगळ #शिलाहार #एकसार #घारापुरी #उरण #ठाणे #तुषारकी
#Herostones #Shilahar #Eksar #Elephantacaves #Gharapuri #Uran #Thane #Tusharki
चौधरपाडा : शिलाहार कालीन पुरातन शिलालेख
समाज एकसंध राहण्यासाठी मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासात अनेक पुरावशेष कोरलेले पहायला मिळतात . हिंदू-जैन-बुध्द धर्माशी संबंधित शिल्पकला, वीरगळ, गध्देगाळ, शिलालेख, शस्त्रास्त्रे, विविध राजवंशाची नाणी, लघुचित्रे, सिंधूसंस्कृतीशी निगडीत पुरावशेष, प्रसिध्द चित्रकारांची चित्रे इ. अनेक पूर्वेस यात बघायला मिळतात.
सातवाहन, वाकाटक, कलचुरी, राष्ट्रकुट, अभीर इ. महाराष्ट्रात होऊन गेलेल्या राजवंशांपैकी अजून एक महत्त्वाचा राजवंश म्हणजे शिलाहार. उपलब्ध शिलालेखांवरून महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात शिलाहारांच्या दहा शाखांनी महाराष्ट्र आणि कर्नाटक प्रांतावर राज्य केले असे दिसून येते. त्यापैकी उत्तर कोकणचे शिलाहार, दक्षिण कोकणचे शिलाहार आणि कोल्हापूरचे शिलाहार ह्या तीन प्रमुख शाखा होत्या.हेमाडपंती कलाकृतीची मंदिरे बांधण्याचा प्रभाव यादव, शिलाहार काळापासून आहे.
उत्तर कोकणच्या शिलाहारांचे ठाणे आणि रायगड प्रांतावर राज्य होते आणि त्यांची राजधानी श्रीस्थानक (आताचे ठाणे) होती. ठाणे, कल्याण शहरांच्या आसपास शिलाहारांचा इतिहास उलगडून सांगणारी अनेक दानपत्रे, मंदिरे पहायला मिळतात. भिवंडी तालुक्यातील चौधरपाडा येथील शिलालेख असाच ऐतिहासिक दृष्ट्या अनन्यसाधारण आहे.
इस ८०० ते १२६५ अशा साडे चार शतकांच्या प्रदीर्घ कालावधीत शिलाहार राजघराण्याने उत्तर कोकण प्रांतावर राज्य केले. या राजघराण्याचा इतिहास समजण्याकरिता या राजांनी दिलेली ताम्रपट आणि शिलालेख स्वरूपातील दानपत्रे अतिशय मूल्यवान आहेत. शिलाहार राजे शिवभक् होते. त्यांनी अप्रतिम भूमिज शैलीतील( पूर्व हेमाडपंती शैली) अनेक शिव मंदिरे बांधली. कल्याण परिसरातच खिडकाळी, लोनाड मधील रामेश्वर/लोणादित्य आणि बापगाव येथील सुम्पेश्वर हि मंदिरे शिलाहार राजांच्या काळातील. विहार येथील अनंतदेव यांची गध्देगळ, भिवंडी तालुक्यातील चौधरपाडा येथील शिलालेख असाच ऐतिहासिक दृष्ट्या अनन्यसाधारण आहे.
बापगाव येथे माळरानात अनेक वर्षे एक प्राचीन शिलालेख दुर्लक्षित अवस्थेत पडलेला होता. शिलाहार राजा दुसरा केशिदेव याने कोरविलेला हा शिलालेख आता नष्ट झालेल्या सुम्पेश्वर मंदिराबद्दल काही माहिती देतो. इतिहासात इस १८८२ मध्ये ही शीला सापडल्याची नोंद आहे. त्यावरील लेखाचे वाचन पं. भगवानलाल इंद्राजी यांनी केले होते. लेखाची भाषा संस्कृत आणि लिपी नागरी आहे. या लेखात २२ ओळी आहेत.
सिद्धम ।
अर्थ : (सिध्दी असो)
ॐनमो विनायकाय ॥
अर्थ : (विनायकास नमस्कार असो)
नमामि भुवनोत्पत्तिस्थितीसंहारकारीणं(णम्) ॥
अर्थ : (विश्वाची उत्पत्ती, संंधारण व लय यास कारणीभूत असलेला व)
श्रीमत्षुंपेश्वरंभक्तजनसर्वार्त्तिहारीणं ॥१ ॥
अर्थ : (भक्तजनांचे दुःख हरण करणा-या श्रीमत् षुपेंश्वरास नमन असो)
श्रीविद्याधरवंशमंडनमणिर्ज्जीमूतकेतो: कुलेविख्यातोस्त्यपरार्क्कराजतनय (य:) श्रीकेशिपृथ्वीपति: ।
अर्थ : (श्रीविद्याधर वंशाचा भूषणभूत जीमूतकेतूच्या कुळात प्रसिद्ध असलेल्या राजा अपरार्काचा पुत्र पृथ्वीपती केशीदेव)
यस्यापारपवित्रपौरुषनिधेरालोक्य राज्यस्थितिं श्रीरामादिमहिभुजां भगवती धत्तेधरा न स्मृतिं ॥२॥
अर्थ : (ज्याचे पावित्र्य अपार व अवर्णनीय आहे, व ज्याच्या पौरूषत्वाचा संचय अवलोकन करण्यासारखा आहे व ज्याच्या राज्याची समृद्धी श्रीराम आदी पराक्रमी राजांची पृथ्वीदेवतेला स्मरण करून देणारे आहे.
स(श)क संवत् ११६१ विकारीसंवत्सरांतर्गत माघ वदि १४ चतुर्द्द्श्यां भौमे शिवरात्रौ पर्व्वणीअद्येह समस्तराजावलीसमलंकृत महाराजाधिराजकोकणचक्रवर्त्ति श्रीकेशिदेवकल्याणविजयराज्ये तथैतत्प्रसात्समस्तराज्यमंडलचिंताभारं समुद्वहति ।
अर्थ : (शक संवत ११६१ विकारी संवत्सर माघ कृष्ण चतुर्दशी शिवरात्री मंगळवार या दिवशी संपूर्ण राजमंडळाने सुशोभित असलेला महाराजाधिराज कोकणचक्रवर्ती श्रीकेशीदेव ज्यांचे राज्य पराक्रमी व कल्याणदायी आहे, अत्यंत प्रसन्न होऊन जो चिंता वहातो)
महामात्ये श्रीझंपडप्रभु महासांधिविग्र(हि)क राजदेवे पंडित श्रीकरणभांडागारे अनंतप्रभुप्रमुखे(षु) सत्सु एतस्मिन्काले प्रवर्तमाने
सतिब्रह्मपुरीग्रामदानसा(शा)सनं समधिलिक्ष(ख्य)ते यथा ॥
अर्थ : (महामंत्री श्रीझंडप्रभू महासंधीविग्रहक रामदेव पंडित व कोषाध्यक्ष अनंतप्रभू हे ज्याचे प्रमुख मंत्री आहेत त्या ब्रम्हपूरी या गावात हे आज्ञापत्र या काळात लिहिले गेले ते असे)
श्रीषोंपेश्वरदेव पूजनसदाव्यासक्तसर्वा(न्तरः) ।
अर्थ : (श्री षूपेंश्वर देवाच्या पूजाअर्चेत सतत रममाण असलेला)
सत्पात्रद्विज सोमनायकव (ब)टोःसंतानयो(भो)ग्यस्थितिं (तिम्)।
अर्थ : (योग्य सत्पात्र ब्राम्हण सोमनायक यास त्याच्या मुलाबाळांच्या देखभालीसाठी)
श्रीब्र्ह्मपुरीपुरारिभवनक्ष्माभृन्मनोहारिणीं।
अर्थ : (पुरातन काळात शिवाच्या वास्तव्यास योग्य असलेल्या मनोधारिणी ब्रम्हपूरी)
वीर: कारयति स्म विस्मयमयीं श्रीकेशिपृथ्वीपति: ॥३॥
अर्थ : (जेथे शूर केशीदेव पृथ्वीपती विस्मयकारक गोष्टी करण्यात अग्रेसर असे.)
बटुकनामानि कथ्यंन्ते। सोमनायक: सुर्य्यनायक: । गोविंदनायक: । नाऊ नायक:। इति चत्वारो बटुका: ॥
अर्थ : सोमनायक, सूर्यनायक, गोविंदनायक व नावनायक अशी या चार भटांची नावे सांगितली आहेत.)
निर्व्वाहाय पुरारिपूजकबटुश्रेणी द्विजानां सदावो(बो)पग्रामगता स्वसीमसहिता मां(जे/ज)सपल्लीपुरा दत्ता श्रीशिवरात्रि पर्व्वणी विभोषोंपेश्वरस्याग्रत: श्रीमत्केशिनरेश्वरेण विमला चंद्रार्क्कतारावधि॥४॥
अर्थ : (त्या शिवाची पूजा करणा-या बटूक थोर श्रेणी ब्राम्हण बापगावातील त्याच्या निर्वाहासाठी सर्वसीमांतर्गत मांजसपल्ली (वाडी) श्रीकेशीनरेश्वर षुंपेश्वरासमोर यावत् चंद्र दिवाकरौ स्वच्छ चांदण्या रात्री शिवरात्री दान दिला.
(राज्य)स्य मंत्रीणान्यैर्व्वा कर्तव्यं धर्म्मपालनं । धर्मध्वंशे … नरकस्थितिं ॥५॥
अर्थ : (राजमंत्र्यांना या राजपत्राचे पालन करणे हे धर्मपालन करण्यासारखे आहे असे मानले पाहिजे तसे न केल्यास ती नरकस्थिती ठरेल)
तथा चोक्तं पूर्वाचार्य्यमुनिभि: । सुवर्णमेकं गामेकां भुमेरप्येकमंगुलं । हरन्नरकमाप्नोति या(वदाभूत) संप्लवं ॥६॥
अर्थ : एखादे सोन्याचे नाणे, एक गाय, पृथ्वीवरील भूमीचे दान केले असता ते जो परत हरण करतो किंवा ते घेण्याची इच्छा करतो त्याला निरंतर नरक प्राप्त होतो असे मुनी आचार्यांनी सांगून ठेवले आहे.
मंगलं महाश्री । (शुभं भ) वतु ॥ ले(ख)कपाठयोः ॥
अर्थ : श्रेष्ठांचे (वडीलधा-यांचे) कल्याण असो, सर्व शुभ होवो, लेखक व वाचक यांचे ही शुभ होवो.
याच्या वाचनांती काही गोष्टी ठळकपणे निदर्शनास येतात
१. हा शिलालेख म्हणजे राजाज्ञा होती.
२. राजा केशीदेव याने ब्राम्हणांना भूदान केल्याचा उल्लेख आहे.
३. शक संवत ११६१ विकारी संवत्सर माघ कृष्ण चतुर्दशी शिवरात्री मंगळवार या दिवशी दानपत्र दिले.
४. या आज्ञेचा अथवा नियमांचा भंग करणाऱ्यांसाठी नरकप्राप्ती शापवाणीचा धाक घालण्यात आला आहे.
५. ब्रम्हपूरी, बापगाव या गावांचा उल्लेख
६. सूंपेश्वर मंदिर या प्राचीन मंदिराचा उल्लेख
७. राजा केशीदेव याचे वंश व कूळ व पित्याचे नाव
८. राजा केशीदेव याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे
९. सदर शिलालेख संस्कृत भाषेत असून, लिपी नागरी आहे
१०. या शिलालेखात ६ श्लोक व २२ ओळी आहेत
याचा नेमका अर्थ स्थानिक ग्रामस्थांना माहीत नसल्यामुळे या शिळेला स्पर्श झाल्यास गावावर संकट येईल, अशी त्यांना भीती वाटत होती. गावकऱ्यांचे प्रबोधन करणे आवश्यक होते. इतिहासकार, जिल्हाधिकारी, पुरातत्त्व विभाग, पोलिस, लोणाडचे सरपंच, पोलिस आणि स्थानिक नेते यांनी संयुंक्तपणे अनेक वर्षे काम करून जनजागृती घडवून आणली. आणि २०१४ रोजी महाशिवरात्रीला सुमेश्वर/सुम्पेश्वर मंदिराजवळ शिलालेखाची साग्रसंगीत पूजा करून लोकांना दिसेलअसा लोखंडी जाळीआड सुरक्षित स्थापना केली.
सुमेश्वर मंदिरातील शिवलिंग व शिवपार्वतीची मूर्ती पाहण्यासारखी आहे
जवळच लोणादित्य मंदिर (लोणाड) व खांडेश्वरी माता मंदिर (जानवळे) भेट देता येईल
कसे जाल? : कल्याण रेल्वे स्थानकाबाहेरून पडघे गावासाठी निघून सावद नाक्यावर उतरावे. येथून डावीकडे लोणाडला जाणारा फाटा आहे. जानवळे गावाच्या कमानीतून सरळ आत गेल्यावर १.५ ते २ किमी वर चौधरपाडा गाव आहे
स्वतःचे वाहन असेल तर प्रवास सुलभ होईल
संकलक
आयशा आस्मा
९६१९९७१४९५
पांगरे बुद्रूक येथे सापडला शिलाहार कालीन शिलालेख
पांगरे बुद्रूक येथे सापडला शिलाहार कालीन शिलालेख –
राजापूर तालुक्यातील पांगरे बुद्रुक या गावात एक शिलाहारकालीन शिलालेख उजेडात आला आहे. सदर लेखाची शिळा गावातील श्री हरिहरेश्वर मंदिर परिसरात एका ओट्यावर ठेवलेली आहे . आजवर दुर्लक्षित राहिलेल्या या लेखाचे वाचन पुण्यातील इतिहास संशोधक श्री. अनिल दुधाणे यांनी केले त्यांना श्री. अथर्व पिंगळे यांचे सहकार्य लाभले असून त्यातून तत्कालीन राजकीय व धार्मिक परिस्थितीची माहिती मिळाली आहे. पांगरे बुदृक येथील श्री हरीहरेश्वर मंदिराचा पाया शिलाहार राजाने शके १०८२ म्हणजे सन ११६० साली घातल्याचा उल्लेख या शिलालेखात आहे . त्यामुळे राजापूर तालुक्याचे ऐतिहासिक महत्व अधोरेखीत झाले आहे .
शिलाहार राजा हा शिलालेख दोन ओळींचा असून देवनागरी लिपीत आणि मराठी भाषेत आहे.शिलालेख अनेक वर्ष उघड्यावर असल्याने त्याची अक्षरे पुसट झाली असून झिजली आहेत शिलालेखात कालोल्लेख शके १०८२ म्हणजे सन ११६० असून तो बाराव्या शतकातील दिसतो. मजकुरात एका देवाच्या पीठिका (हरिहरेश्वर मंदिराचा ) म्हणजे पाया घातल्याचा उल्लेख असून तो शिलाहार वंशातील सर्वश्रेष्ठ राजा मल्लिकार्जुन याचा आहे.तो स्वतःस सिलाहार नरेंद्र ,महासमंताधिपती, तगरपूर परमेश्वर, महामंडळेश्वर अशी बिरुदे धारण करत असे .मल्लिकार्जुन देवाची कारकीर्द सन ११५५-११६२ अशी होती. त्याचे उत्तर कोकणवर प्रणालक (पन्हालेकाजी )येथे राज्य होते त्याचे शके १०७८ चा चिपळूण (पन्हाळे)स्तंभ लेख तसेच वसई येथील शके १०८३ शिलालेख प्रसिद्ध आहेत त्याने शेजारील राज्यांवर अनेक स्वाऱ्या करून मोठा राज्यविस्तार घडवून आणला होता. या मल्लिकार्जुन देवाने मंदिराचा पाया घालून त्यास (भूदान ) काही जमीन दान केल्याचा शिलालेखात उल्लेख आहे.. लेखाच्या शीर्ष भागात शापवचन आहे मजकुरावर गधेगाळाची आकृति कोरून ते पूर्ण केलेले दिसते. मल्लिकार्जुन देवाच्या राजवटीतील हा तिसरा शिलालेख उपलब्ध झाला आहे.
शिलालेखातील मजकूर:
१. सकु १०८२ विक्रम संव
२. त्सरे पिठिका
अर्थ: शालिवाहन शके १०८२ विक्रम संवत्सर म्हणजे सन ११६० साली पीठिकेचे म्हणजे बहुधा येथील हरिहरेश्वर देवालयाच्या पायाचे बांधकाम केले होते. ते कोणी केले त्यांची माहिती लेखात नाही मात्र त्यावेळी शिलाहार राजा मल्लिकार्जुन तेथे राज्य करत होता. त्याचे पन्हाळे व वसई येथील कोरीव लेख उपलब्ध आहेत. ही नोंद नष्ट करणाऱ्यासाठी गधेगाळाच्या रूपात शापवचन अंकित करण्यात आले आहे.
शिलाहार राजांच्या काळात (इ. स. ८१० इ. स. १२६०) दगडांवर दानाचा मजकूर लिहून ते जाहीर करण्यासाठी व प्रजेला लिहिलेले नियम पाळण्यासाठी असे दगड बनवले जायचे. अश्या दगडांवर वरच्या बाजूस सूर्य व चंद्र असतात. ज्याचा अर्थ असा होतो की या शिळेवर लिहिलेला दान व नियम चंद्र व सूर्य आकाशात असे पर्यंत अबाधित राहील या अर्थाने कोरलेले असतात तर वर काही जागा मोकळी सोडलेली दिसते. काही ठिकाणी या दगडांवर शिलालेखही कोरलेले दिसतात.
गाय हे राजाचे प्रतीक असून वासरू हे प्रजेचे प्रतीक आहे. गाय ज्याप्रमाणे वासराचे पालन करते तसेच राजा प्रजेचे पालन करतो असे यातून संबोधले आहे. गाय म्हणजे जमीन व वासरू म्हणजे जमिनीचा उपभोग घेणारा असा अर्थ अपेक्षित असतो. यावर राजाच्या आज्ञेचे प्रतीक आणि राजसत्ता म्हणून तलवारीचे ही चित्रांकन केलेले असते.
गधेगळ म्हणजे काय ?
गधेगळ म्हणजे असा दगड ज्यावर एक स्त्री आणि तिच्या सोबत प्रणय करणारा गाढव अशी आकृती कोरलेली असते सोबत चंद्र आणि सूर्य, शिल्पात हे कोरण्याचे कारण म्हणजे यावर कोरलेले दान इनाम वैगरे जे काही आहे ते अबाधित राहो असे होय. चंद्र आणि सूर्य यांच्या मध्याभगी त्या दानाचा अथवा ती कश्यासाठी उभारली आहे त्या कारणाचा उल्लेख असलेला लेख खालील भागात शापवाणी स्वरुपात किंवा आकृती स्वरुपात कोरलेली असते.
गधेगळचा अर्थ काढायला गेलं तर आपल्याला लक्षात येईल की, ‘गधे’ म्हणजे गाढव आणि ‘गळ’ म्हणजे दगड. गधेगळ हा स्पष्ट शब्दात सांगायचं तर दिलेली शिवी, ही शिवी कशासाठी तर पूर्वीच्या काळी मंदिर किंवा गाव यांना राजाश्रय होता. बऱ्याचदा मंदिरासाठी राजाकडून जमीन दान दिली जात. या गावासाठी अथवा देवा साठी दान केलेल्या जमिनीचा कोणी दुरुपयोग करू नये अथवा त्यावर अतिक्रमण करू नये म्हणून या वर शाप लिहिलेला असतो
“जो माणूस या जमिनीचा अथवा दानाचा गैरवापर करेल त्याच्या आईला गाढव लागेल ” हा शाप वाचायला बराच विचित्र आणि किळसवाणा वाटेलही ज्यांना लिहिता वाचता येत नाही त्यांना हा शाप समजावा म्हणून त्या वर दगडी शिल्पे कोरली जाऊ लागली. पण त्या मागचा हेतू एवढाच कि कोणी राजाज्ञेचा भंग करू नये आणि प्रजेवर वचक राहावा
कोट
शिलाहार राजे शैवमतावलंबी होते. त्यांच्या काळात ठाण्याजवळ अंबरनाथ, उत्तरेश्वर अशा अनेक मंदिरांचे बांधकाम झाले. शिलाहार राजा झंझ याने आपल्या नावाने १२ शिवालये उभारली होती. पांगरे बुद्रुक येथील हरिहरेश्वराचे मंदिरही शिलाहार राजांच्या काळात उभारले गेलेले दिसते.:- श्री अनिल दुधाणे ,अथर्व पिंगळे
टीप :-सदर कार्यात पत्रकार श्री विनोद पवार श्री दत्तात्रय शिंदे श्री गणेश नेर्लेकर ,श्री अंजय धनावडे यांचे सहकार्य लाभले
शिलाहार राजा मल्लिकार्जुन याचा इतिहास :-
शिलाहार राजा हरिपालदेवानंतर मल्लिकार्जुन गादीवर आला. त्याचे दोन लेख सापडले आहेत. एक रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण येथे आणि दुसरा ठाणे जिल्ह्यातील वसई येथे. पहिला शक संवत् १०७८ (सन ११५६) चा असून त्यात सुप्रया नामक दण्डाधिपतीला (सेनाधिकाऱ्याला) प्रणालक देशाचा शासनकर्ता नेमल्याचा उल्लेख आहे. या लेखावरुन दक्षिण कोकण विक्रमादित्यानंतरही शिलाहारांच्या राज्यात राहिले होते, असे दिसते. बहुधा विक्रमादित्य निपुत्रिक वारला असावा आणि म्हणून दक्षिण कोकण ठाणे शाखेच्या अंमलाखाली आलेले दिसते. प्रणालक हे पूर्वोक्त प्रणाल (दापोली तालुक्यातील पन्हाळे) होय. वसईचा लेख शक संवत् १०८३ (सन ११६२) चा आहे. त्यात एका शिवालयाच्या जीर्णोद्धाराचा उल्लेख असून लखण उपाध्याय नामक ब्राह्मणाला लोणवाटक (भिवंडी तालुक्यातील लोनांड) ग्राम दान दिल्याचे सांगितले आहे.
हेमचंद्राने आपल्या ‘कुमारपालचरिता’ त’ चौलुक्य नृपति कुमारपाल याने पाठविलेल्या सैन्याशी मल्लिकार्जुनाने केलेल्या मुकाबल्याचे सविस्तर वर्णन केले आहे. मेरुतुंगानेही आपल्या ‘प्रबन्धचिन्तामणी’ त त्याचा वृत्तांत दिला आहे.’ पण तो काल्पनिक दिसतो. मेरुतुंग सांगतो की, मल्लिकार्जुनाने ‘राजपितामह’ हे बिरुद धारण केल्यामुळे कुमारपालाला चीड आली आणि त्याने अम्बड नामक आपल्या सेनापतीला कोकणावर हल्ला करण्याचा आदेश दिला. मल्लिकार्जुनाने त्याचा पराभव केला. तेव्हा खिन्न होऊन त्याने कृष्णगिरि (कान्हेरी) येथे कृष्ण वस्त्रे परिधान करुन कांही दिवस घालविले. कुमारपालाला हे समजताच त्याने सैन्याची मोठी कुमक त्याच्याकडे पाठविली. नंतर अम्बडाने मल्लिकार्जुनाचा पूर्ण पराभव केला, त्यांच्या हत्तीवर चढून त्याचा शिरच्छेद केला आणि कुमारपालाला त्याच्या राज्यसभेत वाहत्तर सामंतांच्या समक्ष त्याचे शिरकमल सादर केले. या वृत्तांतात बरीच अतिशयोक्ति दिसते. तथापि अनेक जैन ग्रंथांत उदयनाचा पुत्र अम्बड याने मल्लिकार्जुनाचा पराभव केल्याचाउल्लेख आहे खरा.’ तेजपालाच्या अबू प्रशस्तीत म्हटले आहे की परमारवंशी यशोधवलाचा पुत्र धारावर्ष रणांगणावर मोठ्या धैर्याने लढत असताना कोकण नृपतीच्या स्त्रिया नेत्रकमलांतून अश्रूचा वर्षाव करीत होत्या. या वर्णनातही पूर्वोक्त घटनेचाच उल्लेख आहे, असे काही विद्वान म्हणतात; पण हे वर्णन मोघम आहे. जयानकाच्या ‘पृथ्वीराजविजया’ त चाहमान राजकुमार सोमेश्वर याने कोकण नृपतीला कंठस्नान घातले, असे म्हटले आहे. पण हे उल्लेख कुमारपालाचा आश्रित हेमचंद्र यांच्या ‘कुमारपालचरिता’ त आढळत नाहीत. हेमचंद्र कुमारपालाचा समकालीन असल्यामुळे त्याच्या वर्णनाला विशेष महत्त्व आहे. आपल्या ‘कुमारपालचरिता’त हेमचंद्राने या युद्धाचे खालील वर्णन दिले आहे. : एकदा कुमारपाल आपल्या दरबारात बसला असता त्याचा सान्धिविग्रहिक येऊन कोकणवरील स्वारीचा वृत्तांत सांगू लागला. कुमारपालाची सेना कोकणाच्या राजधानीजवळ आली असता कोकणाधिपति तिचा प्रतिकार करण्याकरिता चालून आला. राजधानीवरचा हा हल्ला अनपेक्षित होता, असे दिसते. कारण हेमचन्द्रने वर्णन केले आहे की मल्लिकार्जुनाचे सैनिक विहीरीवर स्नान करण्याचे टाकून शत्रूचा प्रतिकार करण्याकरिता धावले. मल्लिकार्जुन मोठ्या शौर्याने लढला, त्याचे सैन्य शत्रूची फळी फोडून आत घुसले आणि क्षणभर असे वाटू लागले की कोकणाधिपति विजय होणार. पण तितक्यात गुर्जरांच्या सैन्याने एकवटून शत्रूची झुंज दिली. मल्लिकार्जुनाच्या हत्तीवर बाणांचा वर्षाव झाला. तेव्हा मल्लिकार्जुन खाली कोसळला आणि त्याच्या सैन्याची दाणादाण. झाली, आणि अशा रीतीने कुमारपाल ‘पश्चिमसमुद्राधिपति’ झाला.
हेमचन्द्राने या युद्धाच्या वर्णनात अम्बडाचा किंवा सोमेश्वराचा उल्लेख केला नाही. तसेच या युद्धात दोन चकमकी झाल्या, पहिलीत मल्लिकार्जुन विजयी आणि दुसरीत पराभूत झाला, असेही तो सांगत नाही. त्याच्या वर्णनात मल्लिकार्जुनाचे शिरकमल कुमारपालाला राजसभेत नजर केल्याचाही उल्लेख नाही. एकंदरीत त्याचा वृत्तांत जास्त विश्वसनीय वाटतो. नंतरच्या कालात या युद्धातील विजयाचे श्रेय अम्बडाला दिलेले दिसते.’ त्याला वणिक् (वनिया) म्हटले आहे. या कालात चाहमान राजकुमार सोमेश्वर अणहिलपाटण येथे राहत होता. म्हणून जयानकाने वर्णिल्याप्रमाणे त्याने या युद्धात भाग घेतला असणे शक्य आहे.
या युद्धाला कारण काय झाले ते निश्चितपणे सांगता येत नाही. मुजुमदारांनी म्हटले आहे की, या काळात कदंब होयसळाशी झगड्यात गुंतले असल्यामुळे त्यांच्याकडून धोका नव्हता. म्हणून मल्लिकार्जुनाने गुजराथवर स्वारी करण्याचे साहस केले असावे. पण हे बरोबर वाटत नाही. हेमचंद्र आणि मेरुतुंग या दोघांच्या वर्णनावरुन या युद्धात कुमारपाल हाच आक्रमक होत असे दिसते. हेमचंद्राच्या वृत्तांतावरुन तर गुर्जरांचा शिलाहारांच्या राजधनीवरचा हल्ला अगदी आकस्मिक व अनपेक्षित होता, असे दिसते. सामान्यतः शिलाहार राजे शांतताप्रेमी होते. त्यांच्या इतिहासांत त्यानी इतरांवर आक्रमण केल्याची उदाहरणे क्वचितच आढळतात. याच्या उलट कुमारपालाने अनेक आक्रमक युद्धे केली असल्याचे माहीत झाले आहे. तेव्हा त्यानेच या प्रसंगीही आक्रमक पवित्रा घेतला असावा. मेरुतुंगाने सांगितलेले त्याचे पूर्वोक्त कारण मात्र काल्पनिक दिसते.मल्लिकार्जुनानंतर द्वितीय अपरादित्याला गादी मिळाली. पण त्याचे मल्लिकार्जुन शी नेमके नाते माहित नाही.त्याचे लोनाड, ठाणे आणि परळ येथे लेख मिळाले आहेत …
संदर्भ – शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख … वा. वा. मिराशी पान 69 ते 74
माहिती व संकलन :- अनिल दुधाणे
विनोद मनोहर पवार
पत्रकार , राजापूर
शिलाहार वंशीय राजा महामंडलेश्वर भोज (दुसरा)
शिलाहार वंशीय राजा महामंडलेश्वर भोज (दुसरा)
पोस्तसांभार :: https://vishwakosh.marathi.gov.in/28233/
भोज, दुसरा शिलाहार : (कार. सु. ११७५ – १२१२ ?). महाराष्ट्रातील शिलाहार या मध्ययुगीन वंशातील कोल्हापूर शाखेतील शेवटचा शूर राजा. त्याच्या जन्ममृत्यूंच्या सनांविषयी फारशी माहिती ज्ञात नाही. विजयादित्य राजाच्या रत्ना या राणीपासून झालेला मुलगा दुसरा भोज या नावाने इतिहासात प्रसिद्ध आहे. तो पित्याच्या मृत्यूनंतर कोल्हापूरच्या शिलाहारांच्या गादीवर आला (११७५). त्याच्या सुरुवातीच्या लेखांत ‘महामंडलेश्वर’ अशी मांडलिकपदनिदर्शक पदवी आढळते. पुढे त्याच्या पराक्रमामुळे त्यास ‘वीरभोज’ असे नाव प्राप्त झाले आणि त्याने आपले स्वातंत्र्यही उद्‌घोषित केले होते. त्याचा आश्रित सोमेश्वर (सोमदेव) मुनी याने लिहिलेल्या जैनेंद्रव्याकरणावरील शब्दार्णवचन्द्रिका या टीकात्मक ग्रंथात भोज राजाचा राजाधिराज, परमभट्टारक, पश्चिमचक्रवर्ती, परमेश्वर अशा सम्राटपददर्शक पदव्यांनी उल्लेख केलेला आढळतो. त्याच्या कारकीर्दीत कोल्हापूर, वळवडे व पन्हाळा यांचा ऋतुमानानुसार राजधान्या म्हणून उपयोग केला जात असावा कारण त्यांचा ११७९ ते १२॰५ पर्यंतच्या शिलालेखांत उल्लेख आढळतो.
भोज राजाने आपले स्वातंत्र्य जाहीर केले, तेव्हा चालुक्य (कल्याणी) साम्राज्य मोडकळीस आले होते आणि देवगिरीच्या यादवांची सत्ता दृढ होत होती. यादव राजा ⇨सिंघण (कार. १२००-१२४६) यास भोज राजाचे स्वातंत्र्य मान्य होणे शक्य नव्हते. त्याने भोज राजावर चढाई केली. खिद्रापूरजवळ कृष्णवेणी आणि कुवेणी या नद्यांच्या संगमाजवळ भोज आणि सिंघण यांच्यात धनधोर युद्ध झाले. या युद्धात बन्नेस हा भोजाचा सेनापती मोठ्या शौर्याने लढत असता धारातीर्थी पडल्याचा उल्लेख शिलालेखात आढळतो. सिंघणने पुढे प्रणालक किल्ल्याला (पन्हाळगड) वेढा धालून तो काबीज केला व भोज राजास तेथेच बंदिवासात ठेवले आणि कोल्हापूरच्या शिलाहारांचे राज्य खालसा केले. भोजाचे पुढे काय झाले, याविषयी माहिती उपलब्ध नाही.
भोज राजास गंडरादित्य नावाचा एक मुलगा होता, असे कशेळी ताम्रपटावरून ज्ञात होते परंतु त्याची अधिक माहिती मिळू शकत नाही. भोजानंतर शिलाहार राजांचे लेख आढळत नाहीत. त्यांवरून शिलाहारांच्या कोल्हापूर शाखेचा भोज हाच शेवटचा पराक्रमी राजा असावा, हे निश्चित.
भोजाच्या कारकीर्दीतील अनेक शिलालेख सापडले असून त्यांवरून त्याचे कर्तृत्व, दातृत्व, शौर्य, नीतिनैपुण्य आदींसंबंधी माहिती मिळते. त्याने विद्या व कला यांना उदार आश्रय दिला होता. हिंदू आणि जैन मंदिरांनाही देणग्या दिल्याचा निर्देश त्याच्या शिलालेखांत आढळतो. आपल्या पूर्वजांप्रमाणे हा वैदिक व पौराणिक धर्माचा अनुयायी होता. ताम्रपटांत तो आपणास कोल्हापूरच्या श्रीमहालक्ष्मीचा वरप्रसाद प्राप्त झाल्याचे सांगतो. कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीच्या त्रिकाल नैवैद्याच्या व्यवस्थेसाठी कोप्परवाड या गावाची जमीन इ. स. ११९० मध्ये इनाम दिल्याचा उल्लेख आहे. त्याने विद्वान ब्राह्मणांच्या भोजनाकरिता भूमिदाने केली होती. त्याचा जैन धर्मासही आश्रय असावा. त्याच्या दुर्दैवी पराजयामुळे खिद्रापूरचे कोप्पेश्वरनामक अत्यंत सुंदर शिवमंदिर अपूर्ण राहिले आहे.
संदर्भ : १. अळतेकर, अ. स. शिलाहारांचा इतिहास, मुंबई, १९३५.
२. मिराशी, वा. वि. शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख, नागपूर, १९७४.
शेख, रुक्साना
शिलाहार : आठव्या शतकापासून पश्चिम भारतावर राष्ट्रकूटांचे मांडलिक असलेल्या तीन शिलाहार राजघराण्यांचा अंमल होता. सुमारे इ. स. ७७० ते १०२० पर्यंत दक्षिण कोकणवर पहिल्या घराण्याने, ८०० ते १२५० पर्यंत उत्तर कोकणवर दुसऱ्या घराण्याने आणि आठव्या ते दहाव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत सातारा, कन्हाड, कोल्हापूर व बेळगाव परिसरावर तिसऱ्या घराण्याने राज्य केले. ठाणे व कोल्हापूरचे शिलाहार स्वतःला 'तगरपुराधीश्वर' असे बिरुद लावीत आणि गरुड हे एकच कुलचिन्ह स्वीकारीत" ही एक अर्थपूर्ण बाब वाटते.
* कित्ता, ३५, पृ. २९१-९२.
कित्ता, ३२, पृ. ६७.
* कित्ता, पु. ६८.
कित्ता, पृ. ६६.
" ए. आर. आळतेकर, "दि शिलाहाराज ऑफ वेस्टर्न इंडिया", इंडियन कल्चर, खंड २, पृ.४०२.
** कित्ता, पृ. ३९३. तगरपूर हे पैठणच्या आग्नेयेस ७५ मैल दूर असलेले तेर होय. वाय ३५-८
११४
इतिहास
शिलाहारांची उत्तर कोकणावरील दुसरी शाखा ठाण्याहून राज्य करीत होती. या शाखेचा संस्थापक कपर्दी (प्रथम) (इ. स. ८०० ते ८२५) हा राष्ट्रकूट नृपती गोबिंद (तृतीय) याच्या अनेक लढायांमधील श्रेष्ठ सेनापतींपैकी एक होता. त्याच्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल त्यास उत्तर कोकणची राजसत्ता बक्षिस म्हणून दिली असावी. देवगड तालुक्यातील खारेपाटणच्या शिलाहार अनंतदेवाच्या ताम्रपटात कपर्दीला शूर वीर म्हटले आहे. कपर्दी (प्रथम) चा पुत्त पुल्लशक्ती (इ. स. ८२५ ते ८५०) याच्या कान्हेरी लेण्यातील संवत् ७६५ (इ. स. ८४३-८४४) च्या शिलालेखात " महाराजाधिराज परमेश्वर पृथ्वीवल्लभ अमोघवर्ष याच्या कारकिर्दीत त्याच्या कृपेने ज्याला कोकणचे राज्य मिळाले होते त्या महासामंत कोकणवल्लभ श्री कपर्दीच्या पायांचे चितन करणारा श्री पुल्लशक्ती पुरी आदिकरून समग्र कोकणावर राज्य करीत असता असे त्याचे वर्णन केले आहे. याच लेखात पुल्लशक्तीचा अमात्य विष्णुगुप्त याने कान्हेरीच्या बौद्धसंघाला स्मरून पुढील देणगी जाहीर केली भगवान बुद्ध याला प्रसन्न करण्यासाठी २० द्रम्म, विहाराच्या दुरुस्तीकरिता ३ द्रम्म, आर्य संघातील (भिक्षुच्या) वस्त्राकरिता ५ द्रम्म आणि त्यांच्या ग्रंथांकरिता १ द्रम्म, आणि या २९ द्रम्मांच्या व्याजाकरिता त्याने ४०, ४० व १२० द्रम्मांची अक्षयनीवी (कायम स्वरूपाची ठेव) ठेवली. यावरून बौद्ध धर्माला त्याकाळीही आश्रय मिळत होता हे सिद्ध होते. बौद्ध भिक्षुच्या पुस्तकांकरिता नियमितपणे खर्च केला जात असे. यावरून त्या संघातील ग्रंथालयाची कल्पना येते. परंतु २९ द्रम्मांपैकी एकच द्रम्म ग्रंथांकरिता व २० द्रम्म बुद्धास प्रसन्न करण्याकरिता खर्च केला जात होता. यावरून केवळ श्रद्धेकरिता संघाला मोठ्या प्रमाणात आर्थिक सहाय्य दिले जात होते हे दिसते. पण ही मोठी रक्कम निश्चित कशा प्रकारे उपयोगात आणली जात असे याचा कुठेच खुलासा होत नाही. २९ द्रम्म व्याजाकरिता २०० द्रम्म कायमची ठेव ठेवली होती. यावरून व्याजाच्या उच्च दराची कल्पना येते, परंतु भिक्षुच्या वस्त्राकरिता ५ द्रम्मांची ब्याजापोटी कायमची सोय किती भिक्षुकरिता होती याचा उल्लेख नाही. राष्ट्रकूट अमोघवर्ष (प्रथम) च्या कान्हेरी शिलालेखातही भिक्षुना बस्त्रे पुरविण्यासाठी १०० द्रम्मांची कायम देणगी दिल्याचेही नमूद केले आहे. पण त्या लेखातही भिक्षुची एकूण संख्या दिली नसल्यामुळे द्रम्मांची क्रयशक्ती समजत नाही.
पुल्लशक्तीचा पुत्र कपर्दी (द्वितीय) (इ. स. ८५०-८८०) हा देखील राष्ट्रकूट अमोघ-वर्षाचा मांडलिक होता हे अमोघवर्षाच्या शके ७७५ (इ. स. ८५३) व शके ७९९ (इ. स. ८७७-७८) च्या कान्हेरी येथील शिलालेखात नमूद केले आहे." कपर्दी (द्वितीय) च्या कारकिर्दीत दक्षिण कोकणच्या शिलाहारांनी गोवा व उत्तर कोकणच्या काही भागावर अधिपत्य मिळविले व कपदींस कलचुरी कुलातील कोक्कल याचा आश्रय घ्यावा लागला."
कपर्दी (द्वितीय) चा पुत्र बपुवन्न (इ. स. ८८०-९१०) याच्या कारकिर्दीत विशेष काही घडले नाही. परंतु त्याचा ज्येष्ठ पुत्र झंझ (इ. स. ९१० ते ९३०) हा चौल (सैमूर)
** कित्ता, पृ. ४०२-०३.
** देव, महाराष्ट्र व गोवे शिलालेख ताम्रपटांची वर्णनात्मक संदर्भ सूची, पृ. ६७.
कित्ता.
" कित्ता, पृ. ६७, ६८.
* कुलावा गॅझेटिअर, १९६४, पृ. ६७.
प्राचीन काळ
११५
वर राज्य करीत होता असे अरब प्रवासी अल-मसूदी इ. स. ९१६ मध्ये लिहितो. त्याने १२ शिवमंदिरे बांधली असे खारेपाटण ताम्रपटात म्हटले आहे. यावरून तो शिवभक्त होता हे सिद्ध होते. दुर्दैवाने आज त्यापैकी एकही मंदिर अस्तित्वात नाही.
यानंतर प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियममध्ये अवघा एकच ताम्रपट असलेला, राष्ट्रकूट नृपती कृष्णराज (तृतीय) याचा मांडलिक शिलाहार महासामंत छद्वैदेव गादीवर आला. परंतु या ताम्रपटात काळाचा कुठेच उल्लेख नाही. देवांच्या मते तो ताम्रपट अंदाजे इ. स. दहाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातला असावा." या ताम्रपटात छद्वै देवाने सलप्राक गावातील काही जमीन चाडदेवभट्ट नावाच्या ब्राह्मणाला दान दिल्याचा उल्लेख आहे. छद्वैदेवाने अंदाजे इ. स. ९६५ ते ९७५ पर्यंत राज्य केले असावे असे अनुमान करण्यास हरकत नाही.
छद्वैदेवाचा पुतण्या व उत्तराधिकारी अपराजित याचा एक ताम्रपट ठाणे जिल्ह्यातील भाडणे येथे सापडला आहे. या ताम्रपटात राष्ट्रकूट राजांची सत्ता नामशेष झाल्याबद्दल दुःख व्यक्त केले आहे, परंतु अपराजिताने उत्तरकालीन चालुक्यांचे स्वामित्व स्वीकारले नाही.
खारेपाटण ताम्रपटात "त्याने सहाय्यार्थ आलेल्या गोम्माचे रक्षण केले. ऐयपाला गादीवर स्थिरपणे बसविले आणि भिल्लम, अम्मण, आणि मम्बुव यांना निर्भय केले, आणि अशा रीतीने तो 'बिरुदंकराम नावाने विख्यात झाला" असा त्याचा उल्लेख केला आहे. दुर्दैवाने या ताम्रपटातील भिल्लमाखेरीज इतर राजांची ओळख पटत नाही.
अपराजिताची अनेक प्रदेशांवरील आक्रमणे, त्याचे परमारांशी सख्य, त्याची मोठमोठी बिरुदे आणि उत्तरकालीन चालुक्यांचे आधिपत्य स्वीकारण्यास नकार, इत्यादी कारणांमुळे तैलपाचा पुत्र सत्याश्रय याला राग येऊन त्याने त्याच्या राज्यावर स्वारी केली आणि त्याच्या राजधानीपर्यंतचा प्रदेश काबीज केला. अपराजिताला राजधानीतून निसटून समुद्रात आश्रय घ्यावा लागला. तैलपाचा कन्नड राजकवी रण्ण याने आपल्या इ. स. ९८२ मध्ये लिहिलेल्या गदायुद्ध किंवा साहसभीमविजय काव्यात वर्णन केले आहे की, एका बाजूने समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूने सत्याश्रयाची सेना यांच्या कात्रीत सापडल्यामुळे दोन्ही बाजूने जळणाऱ्या काठीवर बसलेल्या कीटकाप्रमाणे अपराजिताची अवस्था होऊन तो कापू लागला.
अपराजितानंतर त्याचा पुत्न वज्जड (द्वितीय) गादीवर बसला. हनगल येथील कोरीव लेखावरून असे कळते की, कदंब राजा षष्ठदेव (द्वितीय) (इ. स. १००५ ते १०५५) याची राणी कुंडलादेवी ठाणीचा (ठाण्याचा) राजा वाच्छव्य याची कन्या होती. आळतेकरांच्या मते वाच्छव्य हा शिलाहार नृपती वज्जड (द्वितीय) असावा. वज्जडाच्या राणीचा उल्लेख छित्तराज आणि मुम्मुणिराज यांच्या ताम्रपटात आला आहे.
वज्जडानंतर त्याचा धाकटा भाऊ अरिकेसरी गादीवर आला. त्याच्या कारकिर्दीत परमार भोज राजाने उत्तर कोकणावर स्वारी केली होती. या आक्रमणाचे कारण अज्ञात
१०० कित्ता.
*** देव, शिलालेख ताम्रपट पूर्वोक्त, पू. २७०.
१० कित्ता, पृ. २८९.
*** आळतेकर, पूर्वोक्त, पृ. ४०५, ४०६; कुलाबा गॅझेटिअर, १९६४, पृ. ६७-६८.
*आळतेकर, पूर्वोक्त, पृ. ४०८.
१०५ कित्ता, पृ. ४०६-०७.
११६
इतिहास
असले तरी कोकणविजयपर्वावरील त्याचे दोन ताम्रपट (इ. स. १०२०) उपलब्ध आहेत. डॉ. आर. जी. भांडारकर यांच्या मते भोजाच्या स्वारीचा हेतू आपला चुलता मुंज याच्या तैलपाने केलेल्या बधाचा मूड घेण्याचा असावा. परंतु मिराशीच्या मते हे कारण संयुक्तिक नाही कारण यावेळी इ. स. ९७५ मधील मुंजाच्या वधानंतर ४४ वर्षांचा दीर्घ काळ लोटला होता. आळतेकरांच्या माहितीनुसार कदाचित अरिकेसरीला उत्तर-कालीन चालुक्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारावे लागले असावे आणि त्याचा भोजाला राग आला असावा.
अरिकेसरीनंतर छित्तराज इ. स. १०२४ पूर्वी थोडा आधी गादीवर आला असावा. त्याचा भोईघर ताम्रपट त्याच वर्षीचा आहे. त्याच्याच काळचे इतर दोन ताम्रपट-एक त्याचा स्वतःचा बलिन म्युझियममधील ताम्रपट आणि दुसरा त्याचा मांडलिक चामुण्डराज याचा चिचणी ताम्रपट- हे दोन्ही शके ९५६ (इ. स. १०३४) चे आहेत. यावरून छित्तराजाची कारकीर्द सुमारे १०२० पासून १०३५ पर्यंत असावी.
छित्तराजाच्या कारकिर्दीत गोव्याचा कदंब राजा द्वितीय षष्ठदेव याने उत्तर कोकणावर स्वारी केली होती. पष्ठदेवाने प्रथम दक्षिण कोकण जिंकून नंतर उत्तर कोकणातील कवडीद्वीपावर स्वारी केली. त्याने आपले स्वामित्व स्वीकारण्याच्या अटीवर उत्तर कोकण छित्तराजाला परत केले.
मागे सांगितल्याप्रमाणे पहिल्या अपराजिताने संयान (संजान) मंडल अरब मांडलिका-कडून जिंकून घेतले होते. त्याचा पुत्र अरिकेसरी याने मोढ वंशी विज्जराणक नावाच्या मांडलिकाची तेथे नेमणूक केली होती. त्याचा मुलगा चामुण्डराज हा छित्तराजाच्या कारकिर्दीत त्याचा मांडलिक म्हणून तेथे राज्य करीत होता. शके ९५६ (इ. स. १०३४) च्या त्याच्या चिचणी ताम्रपटात त्याने आपल्या सम्राटाचा छित्तुराज असा उल्लेख केला आहे. चिचणी ताम्रपटात त्याने 'लाटप्राकारराज्यविध्वंसक' असे बिरुद स्वीकारल्यावरून त्याने लाट प्रदेशावर (दक्षिण गुजरात) विजय मिळवला होता असे दिसते.
छित्तराजाचा विद्या व कलांना उदार आश्रय होता. त्याने उदयसुंदरीकथा नावाच्या चंपूकाव्याचा कर्ता सोड्डल याला राजाश्रय दिला होता. अंबरनाथ येथील सुंदर आणि भव्य शिवमंदिर बांधण्यास त्याने आरंभ केला होता. पुढे त्याचा धाकटा भाऊ मुम्मुणिराज याच्या कारकिर्दीत मंदिर पूर्ण झाले. हे मंदिर म्हणजे वास्तुशिल्पाचा उत्तम नमुना होय.
मुम्मुणीच्या कारकिर्दीत शिलाहारांच्या सत्तेला उतरती कळा लागली. त्याला गोव्याच्या कदंबांचे स्वामित्व काही काळ मान्य करावे लागले. जेव्हा षष्ठदेव द्वितीय त्याच्या भेटीसाठी आला तेव्हा मुम्मुणीने त्याचे मोठे स्वागत केले. नरेंद्र येथील कोरीव लेखात या प्रसंगाचे पुढील वर्णन आहे" जेव्हा छद्वैदेवाच्या समुद्रावरील वैभवयुक्त विहाराची वार्ता मुम्मुणीला कळली तेव्हा तो त्याला सामोरा गेला आणि त्याला आपल्या प्रासादात बोलावून त्याने त्याचे मोठ्या आदराने स्वागत केले, आणि मोठ्या समारंभाने आपली कन्या त्याला अर्पण केली आणि जावयाला पाच लक्ष सुवर्ण नाण्यांचा अहेर केला. १०८
१०१ कित्ता, पृ. ४०८-०९.
कुलाबा गॅझेटिअर, १९६४, पृ. ६८.
*** आळतेकर, पूर्वोक्त, पृ. ४१००
प्राचीन काळ
११७
शिलाहारांची सत्ता दुर्बल झाल्यावर संजानचे त्यांचे मोढ वंशी सामंत स्वतंत्र होण्याचा प्रयत्न करू लागले आणि शिलाहारांची बिरुदे स्वतः धारण करू लागले. शके ९७५ (इ. स. १०५३) च्या चिचणी ताम्रपटात राजा विज्जल स्वतःचे 'तगरपुरपरमेश्वर' आणि 'शरणागतवज्ज्रपंजर' असे वर्णन करतो. ही बिरुदे उत्तर कोकणच्या शिलाहारांची होती. लवकरच मुम्मणीने या बंडखोर सामंताचा उच्छेद करून संयान मंडल (संजान) आपल्या राज्याला जोडले असे दिसते, कारण यानंतर या सामंतांचे लेख सापडले नाहीत.
आपल्या दोन वडीलभावांप्रमाणे मुम्मुणी विद्वानांचा आणि कवींचा उदार आश्रयदाता होता. सोड्डल कवीने आपली उदयसुंदरीकथा राजसभेत त्याला वाचून दाखविली. मुम्मुणीने त्या कथेची प्रशंसा करून सोड्डलाचा मोठा सन्मान केला आणि त्याला भरपूर द्रव्य अर्पण केले. त्यानंतर सोड्डल 'लाटदेशाधिपति' वत्सराज याच्या आश्रयास गेला, तरी पण त्याने आपल्या कथेत छित्तराज, नागार्जुन आणि मुम्मुणी या तिन्ही राजांनी दिलेल्या उदार आश्रयाचा व सन्मानाचा कृतज्ञतेने उल्लेख केला आहे.
मुम्मुणीच्या कारकिर्दीचा शेवट सुमारे इ. स. १०७० मध्ये झाला असावा. खारेपाटण ताम्रपटात मुम्मुणीच्या मृत्यूनंतर उत्तर कोकणात 'दायादवैरि-व्यसन' (भाऊबंदकी) उत्पन्न झाल्याचा उल्लेख आहे. तो ठाणे व कोल्हापूर येथील शिलाहारांच्याबद्दल आहे.
या झगडधात गोव्याच्या कदंबांनी मुम्मुणीच्या मुलाचा पक्ष घेतलेला दिसतो. कदंब राजा जयकेशी याने उत्तर कोकण जिंकून काही काळ आपल्या ताब्यात ठेवला असावा. कारण काही लेखांत त्याला 'कोकणाधिपति' म्हटले आहे. या युद्धात पश्चिम किनाऱ्यावरील अरब वसाहतीतील अधिकाऱ्याने कदंबांना सहाय्य केले असावे. जयकेशीच्या पणजी ताम्रपटात चेमुल्य (चौल) येथील अरब व्यापारी अलियम याच्या वसाहतीचा उल्लेख आहे. कदंबांनी काही अरबांना आपले मंत्री नेमून त्यांना ग्रामदाने दिली होती."
अनंतपालाचा (प्रथम अनंतदेव) एकच कोरीव लेख शके १०१६ (इ. स. १०९४) चा खारेपाटण ताम्रपट सापडला आहे. त्यात त्याने 'पश्चिमसमुद्राधिपति' ही पदवी धारण करून स्वतःला तो पुरीकोकणादि सबंध कोकण प्रदेशाचा अधिपती समजत होता, असे दिसते. वरील ताम्रपटात त्याने आपल्या काही मंत्र्यांच्या जहाजांना स्थानक (ठाणे), शूर्पारक (सोपारा), चेमुल्य (चौल) इत्यादी बंदरांतील जकातीची सूट दिली होती असा उल्लेख आहे.
अनंतपालाच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस शिलाहारांचा गोव्याच्या कदंबांशी संघर्ष निर्माण झाला. कदंब राजा दुसरा जयकेशी याने उत्तर कोकणवर स्वारी केली व त्या युध्दात अनंतपाल मरण पावला. देगावे येथील लेखात जयकेशीला 'कवडीद्वीपांच्या नृपतिचा काळ' असे म्हटले आहे. नंतर जयकेशीने काही काळ कोकण आपल्या ताब्यात ठेवला असावा, कारण इ. स. ११२५ व ११२६ च्या नरेंद्र शिलालेखात चालुक्य सम्राट त्रिभुवनमल्ल (षष्ठविक्रमादित्य) याच्या काळी जयकेशी हा 'सब्बालाख कवडीद्वीपावर राज्य करत आहे' असे म्हटले आहे. जरी नरेंद्र येथील शिलालेखात जयकेशीचा 'कवडीद्वीपाचा
*** आळतेकर, पूर्वोक्त, पृ. ४११.
*** इंडिका, इंडियन हिस्टॉरिकल रिसर्च इन्स्टिटयूट: सिल्वर जुबिली व्हॉल्यूम, पृ. ८९.
*** इंडियन अॅन्टीक्वरी, ९, पू. ३५.
११८
इतिहास
अधिपति' असा उल्लेख आहे तरी पुढच्याच वर्षी इ. स. ११२७ मध्ये अपराकनि सबंध कोकण प्रदेश जिंकून परत मिळविला असे त्याच्या ११२७ च्या वडवली ताम्रपटावरून दिसते.
अपरादित्याला विक्रमादित्य व हरिपालदेव हे दोन पुत्र होते. आपल्या निधनानंतर राज्यात बंडाळी माजू नये म्हणून त्याने उत्तर कोकण हरिपालदेवाला व दक्षिण कोकण विक्रमादित्याला देऊन राज्याची विभागणी केली असावी. हरिपालदेबाचे तीन लेख इ. स. ११४९, ११५० व ११५३ चे सापडले आहेत. त्यावरून तो उत्तर कोकणात इ. स. ११३९ ते ११५५ पर्यंत राज्य करीत होता यात शंका नाही. हरिपालदेवाच्या कारकिर्दीपासून उत्तर कोकणच्या शिलाहारांचे शिलालेख संस्कृत-मराठी मिश्र भाषेत आहेत.
हरिपालदेवानंतर मल्लिकार्जुन गादीवर आला. त्याचे दोन लेख रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूणला व ठाणे जिल्ह्यातील वसईला सापडले आहेत.
हेमचंद्राने आपल्या कुमारपालचरित ग्रंथात चौलुक्य नृपती कुमारपाल याच्या सैन्याशी मल्लिकार्जुनाने केलेल्या मुकाबल्याचे सविस्तर वर्णन केले आहे. तो लिहितो की, कुमारपाल आपल्या दरबारात बसला असता त्याचा 'सांधिविग्रहिक' येऊन कोकणावरील स्वारीचा वृत्तांत सांगू लागला. कुमारपालाची सेना कोकणच्या राजधानीजवळ आली असता कोकणाधिपती तिचा प्रतिकार करण्याकरिता चालून आला. राजधानीवरचा हा हल्ला अनपेक्षित होता कारण हेमचंद्राच्या वर्णनावरून मल्लिकार्जुनाचे सैनिक विहिरीवर स्नान करण्याचे टाकून शत्रूचा प्रतिकार करण्याकरिता धावले. मल्लिकार्जुन मोठ्या शौर्यान लढला. परंतु गुर्जरांच्या सैन्याने एकवटून मल्लिकार्जुनाच्या हत्तीवर बाणांचा वर्षाव केला. मल्लिकार्जुन खाली कोसळला आणि त्याच्या सैन्याची दाणादाण झाली. अशा रीतीने कुमारपाल 'पश्चिमसमुद्राधिपति' झाला.
मल्लिकार्जुनानंतर द्वितीय अपरादित्य गादीवर आला. त्याचे मल्लिकार्जुनाशी असलेले नाते ज्ञात नाही. परंतु त्याचे लोनाड, ठाणे आणि परळ येथे अनुक्रमे शके ११०६, ११०७आणि ११०८ चे शिलालेख सापडले आहेत. त्यापैकी एकाही शिलालेखात त्याने गुजरातच्या चालुक्यांच्या सार्वभौमत्वाचा उल्लेख केलेला नाही. उलट परळच्या लेखावरून त्याने 'महाराजाधिराज' आणि 'कोकणचक्रवर्ती' या स्वातंत्र्यनिदर्शक पदव्या धारण केलेल्या दिसतात. त्यावरून त्याने चालुक्यांचे सार्वभौमत्व थोड्याच वेळात झुगारून दिलेले दिसते. इ. स. ११७० ते ११९५ या काळात त्याने राज्य केले असावे. २५
काही वर्षापूर्वी सापडलेल्या शके ११२० (इ. स. ११९८) च्या द्वितीय अपरादित्यानंतर द्वितीय अनंतदेव गादीवर आला असावा. अपरादित्याचा मुलगा असून त्याने अल्पकाळच राज्य केले असावे. वर्षांनी शके ११२५ मध्ये द्वितीय केशिदेव राज्य करीत होता असे वसई शिलालेखावरून कदाचित हा अनंतदेव कारण यानंतर पाचच दिसते. हा केशिवेब
*** आळतेकर, पूर्वोक्त, पू. ४१२.
१११ कित्ता, पृ. ४१५.
११० कित्ता, पृ. ४१६.
१९५ कित्ता.
प्राचीन काळ
११९
द्वितीय अनंतदेवाचा भाऊ असावा. केशिदेवाच्या तीन शिलालेखांपैकी दोन इ. स. १२०३ चे व तिसरा १२३८ चा आहे.
यानंतरचा आणि उत्तर कोकणचा शेवटचा शिलाहार राजा सोमेश्वर होता. त्याचे दोन शिलालेख-शके ११८१ (इ. स. १२५९) चा उरणजवळ रानवड येथे आणि शके ११८२ (इ. स. १२६०) चा पनवेल तालुक्यातील चांजे येथे सापडले आहेत. दोन्हीही लेखांमध्ये सोमेश्वराच्या दानाचा उल्लेख आहे. पहिले दान काही ब्राह्मणांना आणि दुसरे स्थानक राजधानीतील उत्तरेश्वर देवाला दिले आहे.
सोमेश्वराच्या काळात देवगिरीच्या यादव कृष्ण राजाने (इ. स. १२४७-१२६१) मोठी सेना देऊन आपला सेनापती मल्ल याला उत्तर कोकणवर स्वारी करण्यास पाठवले. मल्लाने शिलाहार राजाचा पराभव केला. परंतु त्यामुळे यादवांचा विशेष लाभ झालेला दिसत नाही. कृष्णानंतर गादीवर आलेल्या महादेव नावाच्या त्याच्या भावाने हत्तींची मोठी सेना घेऊन उत्तर कोकणवर स्वारी केली. सोमेश्वराचा पराभव होऊन त्याने समुद्रात आश्रय घेतला. पण तेथेही महादेवाने त्याचा पाठलाग केल्यामुळे सोमेश्वर समुद्रात बुडून मरण पावला. हेमाद्रीने या घटनेचे वर्णन असे केले आहे की, सोमेश्वराने महादेवराजाच्या क्रोधाग्नीपेक्षा समुद्रातील वडवाग्नीला तोंड देणे पसंत केले.
बृहन्मुंबईतील बोरीवली स्थानकाजवळ काही बीरगळ शिलांवर एका सागरी युद्धाचे शिल्प आहे, ते या युद्धाचे असावे. त्यातील काही वीरगळांवर गजयुद्धाचे व इतर काहींवर नौकायुद्धाचे शिल्प कोरलेले आहे. त्यात जहाजांचा ताफा युद्धात गुंतलेला दिसतो. महादेव राजाच्या सैन्यात हत्तींची मोठी संख्या होती आणि या शिल्पांच्या धाटणीवरून ती १३ व्या शतकातील दिसतात. म्हणून हे शिल्प महादेव व सोमेश्वर यांच्या युद्धाचे असावे असे अनुमान पुरातत्त्वज्ञ कझेन्स यांनी केले आहे. ११८ ते संभवनीय वाटते. हे युद्ध इ. स. १२६५ मध्ये झाले असावे. त्यानंतर यादवांनी उत्तर कोकणच्या प्रशासनाकरिता अच्युत नावाच्या राज्यपालाची नेमणूक केली. त्याचा ठाणे येथील शिलालेख इ. स. १२७२ चा आहे.
शिलाहारांच्या अनेक लेखांत त्या काळच्या सामाजिक, आर्थिक व धार्मिक स्थितीवर बराच प्रकाश पडतो. बहुतेक शिलाहार राजे राष्ट्रकूटांचे, चालुक्यांचे, परमारांचे किंवा कदंबांचे मांडलिक होते, तरीपण त्यांना बऱ्याच सवलती व स्वातंत्र्य होते. शिलाहारांच्या अनेक दानपत्त्रांमध्ये त्यांच्या सार्वभौम राजांचा कुठेच उल्लेख नाही. यावरून शिलाहार स्वतंत्रपणे करवसुली करीत होते.
शिलाहारांच्या राज्यात हिंदू, बौद्ध व जैन धर्म मोकळेपणाने नांदत होते. कान्हेरीला बौद्ध धर्माचे एक मुख्य केंद्र होते व त्यासाठी अनेक अधिकाऱ्यांकडून मदत मिळत होती. शिलाहार प्रामुख्याने शैव पंथीय होते हे त्यांच्या अंबरनाथ येथील शिवमंदिर व अनंतदेवाच्या खारेपाटण ताम्रपटातील शिवाचे उल्लेख यावरून दिसते. अपरार्काच्या एका ताम्रपटात त्याने सोमनाथ मंदिराला देणगी दिल्याचा उल्लेख आहे. रद्वराजाच्या खारेपाटण येथील लेखात शिवमंदिराबाबत जी माहिती मिळते त्यावरून मंदिरातील शिव मूर्तीची पूजा ११६ कित्ता.
१२० कित्ता, पृ. ४१७; कुलाबा गॅझेटिअर, १९६४, पृ. ७१.
" हेन्री कझेन्स, मेडिव्हल आर्किटेक्चर इन दि डेक्कन, पृ. २१.
१२०
इतिहास
दिवसातून तीन वेळा केली जात होती व त्याकरिता एका ब्राह्मण कुटुंबाची नेमणूक केली होती. एक तेली अळेश्वर मंदिराच्या नंदादीपाला लागणाऱ्या तेलाकरिता, एक माळी दररोज पूजेला लागणाऱ्या पुष्पांकरिता, एक कुंभार मडक्याकरिता व एक धोबी देवांची व पुरोहित वर्गाची वस्त्रे धुण्याकरिता नियुक्त केला होता. त्यांच्या काळात सूर्य-चंद्र ग्रहणांना व ब्राह्मण भोजनाला महत्त्व दिले जात असे.
आर्थिक बाबतीत शिलाहारांच्या लेखात अनेक वेळा श्रेणींचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्याकडून पैशाची देवाण-घेवाण किंवा कर्जाऊ रक्कम देणे-घेणे असे व्यवहार केले जात असत. कायम स्वरूपात ठेवलेल्या रकमेबर सतरा टक्के व्याज आकारल्याची माहिती काही लेखांमध्ये मिळते. खारेपाटण ताम्रपटानुसार मंदिराची देखरेख करणाऱ्या ब्राह्मणास चार निवर्तने (अंदाजे २० एकर) जमीन त्याच्या उपजीविकेकरिता दिली होती.
खार्डी गावात शिलाहारकालीन मंदिराचे अस्तित्व उदयास
पालघर तालुक्यातील दातिवरे गावाजवळील खार्डी येथे शिलाहारकालीन गधेगळ शिलेचे अस्तित्व प्रकाशित झाले असून याच गावांमध्ये १५०० वर्षे जुने शिलाहारकालीन मंदिराचे अस्तित्व असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे खार्डी गावाच्या शिलाहारकालीन पुराव्यांनी इतिहासाला नव्याने साद घातली आहे.
‘किल्ले वसई मोहीम परिवारा’ अंतर्गत गुढीपाडव्याच्या प्रसंगी खार्डी गावातील वाघ देवाची डोंगरी मंदिराच्या मागे, मालेपाडा मानपाडा यांच्या हद्दीवर शिलाहारकालीन गद्धेगाळ शिळेचे ऐतिहासिक महत्त्व महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध व प्रकाशित करण्यात आले. खर्डी येथील दुर्गप्रेमी योगेश विश्वनाथ भोईर यांनी या शिलालेखाची माहिती डॉ. श्रीदत्त राऊत यांना दिल्यानंतर २३ फेब्रुवारी रोजी या शिळेचा प्रथम वेध घेण्यात आला होता.
दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्ता उत्तरेस चौल साम्राज्यापर्यंत पसरलेली होती आणि सुमारे सन ७६५ ते १०२४ पर्यंत जवळजवळ अडीचशे वर्ष राज्य करीत होती. उत्तर कोकणात शिलाहारांचा कालावधी इ.स. ८०० ते १२६५ असा सुमारे ४०० वर्षांचा मानण्यात येतो. वसई किरवली व पालघर तालुक्यातील खार्डी येथे मिळालेल्या अवशेषावरून हे साम्राज्य १२७१ पर्यंत असल्याचे पुरावे प्राप्त झाले आहेत. खार्डी गावातील उपलब्ध झालेला शिलालेख ११ व १२ व्या शतकातील इतिहासाची मूक पाने बोलकी करणार आहे.
या गावातील तलावामध्ये काही वर्षांपूर्वी भग्नावस्थेमधील काही मूत्र्या सापडल्या होत्या. या पार्श्वभूमीवर अधिक अभ्यास केल्यानंतर सुमारे पंधराशे वर्षे जुना असणाऱ्या दोन हजारहून अधिक विटा सापडले असून शिलाहार मंदिराचे अस्तित्व उदयास आले. या मंदिराची स्थाननिश्चिती झाली असल्याचे डॉ. श्रीदत्त राऊत यांनी लोकसत्तेला सांगितले.
११ व १२ व्या शतकातील इतिहास बोलका
ऐतिहासिक संदर्भाचा मागोवा घेताना दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्ता उत्तरेस चौल साम्राज्यापर्यंत पसरलेली होती आणि सुमारे सन ७६५ ते १०२४ पर्यंत जवळजवळ अडीचशे वर्ष राज्य करीत होती. ठाण्याच्या शिलाहारांच्या राज्यात उत्तर कोकण, सुरत जिल्ह््याचा दक्षिण भाग व ठाणे, अलिबाग, रत्नागिरी हे तीन जिल्हे यांचा समावेश होतो. केशीदेव, अपरादित्य, हरिपालदेव, मल्लीकाजुर्न, अपरादित्य द्वितीय, सोमेश्वर या ठाणे शिलाहार राजांच्या राजवटीचे उल्लेख कोकणातील आगाशी, भिवंडी इत्यादी ठिकाणी सापडलेल्या शिलालेखांतून मिळतो. उत्तर कोकणात शिलाहारांचे राज्य ४०० वर्षे होते. उत्तर कोकणातील शिलाहारांचा कालावधी इ.स ८०० ते १२६५ असा मानण्यात येतो. यात प्रथम कपर्दी, पुलशक्तीपासून ते तृतीय अनंतदेव, सोमेश्वर असा समावेश होतो. शिलाहारांची कोकणातील सत्ता महादेव यादवाने सोमेश्वर शिलाहारांचा पराभव करून संपुष्टात आणली. किरवली येथील शिलालेख लक्षात घेता नवीन संशोधनानुसार शिलाहार राजा तिसरा अनंतदेव शके ११७० असा कालखंड पुढे जातो. या सर्व घडामोडींचा साक्षीदार असणाऱ्या वास्तू व अवशेष पालघर प्रांतांत विखुरलेल्या आहेत.
* या शिलालेखाचा पुरातत्वीय पद्धतीने सलग २३ ते २७ फेब्रुवारी दरम्यान विविध ठसे घेण्यात आलेले असून त्याचे संशोधनपर वाचन पूर्ण करण्यात आलेले आहे. या शिलालेखाचा तपशील गॅझेटियर विभाग, विविध लेखमाला शासकीय व संशोधन त्रैमासिक माध्यमातून अभ्यासकांपर्यंत प्रसिद्ध होण्यासाठी सादर करण्यात आला आहे. गेल्या कित्येक वर्षात उन्ह, पाऊस, वारा या नैसर्गिक प्रभावात शेवाळ, माती, चिखल साचून हे शिलालेख पूर्णपणे दुर्लक्षित होऊन या शिळा नामशेष होण्याच्या मार्गावर होत्या.
शिलालेखाचा तपशील
८१ सेंमी उंची व ३७ सेंमी रुंदी, एकूण १० ओळी, पहिली ओळ अपूर्ण, पुढील ४ ओळी त्यातील काही मजकूर अक्षरे वाचनीय, गद्धेगाळ शिल्प स्पष्ट ३० सेंमी रुंदी २.५मीटर उंची चौकोनी, चंद्र सूर्य प्रतिमा स्पष्ट इत्यादी बाबींचा तपशील प्रथमच सविस्तर पद्धतीने संकलित करण्यात आला आहे.
शिलाहारकालीन साहित्य
शिलाहार हे महाराष्ट्रातील एक मध्ययुगीन राजघराणे. या राजघराण्यातील राजांनी विद्या, कला आणि साहित्य यांना उदार आश्रय दिला होता. त्यांच्या काळात अनेक उत्तमोत्तम असे ग्रंथ संस्कृत आणि प्रादेशिक भाषांमध्ये निर्माण झाले. काळाच्या ओघात यांतील बहुतांश ग्रंथसंपदा नष्ट झाली आहे. यांपैकी संस्कृत कवी सोड्ढलरचित उदयसुन्दरीकथा, याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील अपरार्कटीका आणि सोमदेवाची जैनेंद्रव्याकरणावरची शब्दार्णवचन्द्रिका हे ग्रंथ उपलब्ध आहेत. तसेच कर्णपार्याचा नेमिनाथपुराण हा कन्नड भाषेतील एकमेव ग्रंथ आज संदर्भग्रंथ म्हणून उपयोगी आहे. शिलाहार राजांच्या दरबारी अनेक प्रतिभावान कवींना आश्रय मिळाला होता, हे त्यांच्या ताम्रपटातील भाषेचा दर्जा आणि मजकुराची सुंदर रचना यावरून लक्षात येते. परंतु त्यांची नावे अज्ञात आहेत.
कवी सोड्ढलकृत उदयसुन्दरीकथा : शिलाहार नृपती मुम्मुणिराज याचा आश्रित सोड्ढल कवी याचे हे चंपू प्रकारातील गद्य काव्य असून यात नागलोकाची राजकन्या उदयसुंदरी आणि प्रतिष्ठान म्हणजेच पैठणचा राजा मलयवाहन यांच्या लग्नाची कथा आहे. हे काव्य आठ उच्छ्वासांमध्ये रचले आहे. त्याच्या सुरुवातीला आणि शेवटी कवीने स्वतःविषयी आणि आपल्या घराण्याविषयी माहिती दिली आहे. हर्षचरितकर्ता कवी बाण याचा या काव्यावर विशेष प्रभाव दिसून येतो. तसा उल्लेख सोड्ढलाने काव्यात केला आहे. या काव्यात अनेक समकालीन राजांचे उल्लेख असल्यामुळे याच्या रचनेचा काळ ठरवणे तुलनेने सोपे जाते. इ. स. च्या अकराव्या शतकात याची निर्मिती झाली असावी. या काव्यातील उल्लेखांवरून असे दिसते की, याची निर्मिती लाटदेश (दक्षिण गुजरात) आणि उत्तर शिलाहार राज्यांच्या सीमावर्ती भागात झाली असावी. कवीने यात समासांचा भरपूर वापर केला आहे; परंतु त्यात श्लेष नसल्यामुळे काव्य सहजसुंदर झाले आहे. कवीची सौंदर्यदृष्टी आणि अचूक निरीक्षणशक्ती काव्यातील विविध वर्णनांवरून प्रत्ययास येते. समकालीन कवी व त्यांचे काव्यग्रंथ तसेच शिलाहार नृपती मुम्मुणी याने केलेला आदरसत्कार यांचे वर्णनही या काव्यात आले आहे. आरंभीच्या चंपू काव्याचे उदाहरण म्हणून संस्कृत साहित्याच्या इतिहासात या काव्यास महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे.
याज्ञवल्क्यस्मृतीवरील अपरार्कटीका : या ग्रंथाचे श्रेय शिलाहार नृपती पहिला अपरादित्य किंवा अपरार्क याला देण्यात येते. ग्रंथाच्या सुरुवातीला प्रास्ताविक श्लोकात ग्रंथकर्त्याविषयी माहिती आहे. त्यात कवीने स्वतःला जीमूतवाहनाच्या वंशातील म्हणविले आहे. तसेच टीकेच्या शेवटच्या श्लोकामध्ये आलेल्या वर्णनानुसार कवी राज्यकर्त्या वर्गातला असावा, याची खात्री पटते. जीमूतवाहनाचा वंश म्हणजे शिलाहार वंश हे सर्वज्ञात आहे. तेव्हा या ग्रंथाचा कर्ता शिलाहार राजा पहिला अपरादित्य हा असण्याची दाट शक्यता आहे. अनेक इतिहासकारांचे मत असे आहे की, या ग्रंथाची निर्मिती अपरादित्याच्या दरबारातील पंडितांनी केली असावी; परंतु त्याचे श्रेय मात्र राजाला दिले गेले असावे. या ग्रंथाची निर्मिती इ. स. च्या बाराव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात झाली असावी, असे अभ्यासकांचे मत आहे. अपरार्काच्या या ग्रंथास पूर्वोक्त प्रास्ताविक श्लोकात टीका म्हटले असले, तरी ती रूढ अर्थाने टीका नसून मूळ ग्रंथाचे अधिक स्पष्टीकरण करण्यासाठी लिहिलेला निबंध आहे, असे ग्रंथकर्त्यानेच अखेरच्या श्लोकात म्हटले आहे. अपरार्क ज्या वेळी ह्या ग्रंथाची रचना करत होता, तोपर्यंत हिंदू समाजात धार्मिक व सामाजिक बाबतींत अनेक बदल घडून आले होते. अपरार्काने याज्ञवल्क्यऋषींच्या वचनांचा सरळ अर्थ सांगितला आहे. त्यानंतर त्यावरची इतर धर्मशास्त्रकारांनी मांडलेली मतेही सांगितली आहेत आणि मग त्याविषयी स्वतःचे मत मांडले आहे. हा ग्रंथ काश्मीरमध्ये प्रमाण मानला जातो.
सोमदेवकृत शब्दार्णवचन्द्रिका : महाराष्ट्रातील शिलाहार या मध्ययुगीन वंशातील कोल्हापूर शाखेतील दुसरा शिलाहार भोज राजा याचा आश्रित कवी सोमदेव (सोमेश्वर) याने जैनेंद्र व्याकरणावरच्या गुणनंदीकृत शब्दार्णव या ग्रंथावरील शब्दार्णवचन्द्रिका ही टीका लिहिली. या ग्रंथाच्या शेवटी असा उल्लेख आढळतो की, याची रचना श्रीकोल्लापुर देशातील आजुरिका महास्थानामध्ये महामंडलेश्वर गंडरादित्याने बांधलेल्या त्रिभुवनतिलकनामक जिनालयात (वसतीत) पूर्ण केली. श्रीकोल्लापूर म्हणजे आजचे कोल्हापूर आणि त्यातील आजुरिका म्हणजे आजचे कोल्हापूर जिल्ह्यातील आजरे गाव होय. याची रचना शिलाहार राजा वीरभोजदेवाच्या काळात इ. स. १२०५ मध्ये झाली. ग्रंथात लेखक स्वतःला तीर्थंकर महावीरांचा अनुयायी म्हणवतो. या टीकेची रचना मूलसंघाच्या माघचंद्राचा शिष्य नागचंद्र याच्या हरिचंद्र नावाच्या शिष्याकरिता केली. सोमदेवाने आपल्या ग्रंथात दिलेली उदाहरणे सामाजिक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या अतिशय महत्त्वाची आहेत.
कर्णपार्याकृत नेमिनाथपुराण : कोल्हापूरचे शिलाहार राजे आणि त्यांचे मांडलिक यांनी कन्नड ग्रंथकारांनासुद्धा उदार आश्रय दिला होता. या ग्रंथाची रचना कर्णपार्याने केली. हा शिलाहार राजा विजयादित्य याचा समकालीन होता. त्याने या ग्रंथात विजयादित्य आणि त्याचा पिता गंडरादित्य यांची स्तुती केली आहे. त्याने हा ग्रंथ कोल्हापूर जिल्ह्यातील हेर्ले गावात असलेल्या चंद्रप्रभ तीर्थंकर यांच्या त्रिभुवनतिलक नावाच्या मंदिरात लिहिला. या ग्रंथात वर्णिलेली एक घटना ऐतिहासिक घटनेवर आधारित असावी, असा अंदाज इतिहासकारांनी व्यक्त केला आहे. ती म्हणजे राजा विजयादित्य याने गोमंथगिरीवर स्वारी करून ते जिंकून घेतल्याची घटना. कोल्हापूरचे शिलाहार राजे कर्नाटक राज्यामधील शिमोगा जिल्ह्यातील गोमंथ येथून आले होते आणि गोमंथगिरीमधील चंद्रगुप्ती ही त्यांची राजधानी होती, असे उल्लेख मिळतात. विजयादित्याने आपल्या पूर्वजांच्या भूमीवर ताबा मिळवला म्हणून आपल्या गोमंथशैलाग्रावरील जन्मभूमीला त्याने मुक्त केले आणि स्वतः तिला विभूषित केले, असे कर्णपार्याने म्हटले आहे. त्याने या ग्रंथात त्याच्या आधी होऊन गेलेल्या अनेक आचार्यांचा आणि ग्रंथकारांचा उल्लेख केलेला आहे.
शिलाहार काळातील प्रमुख साधनांमध्ये वरील समकालीन साहित्याचा समावेश होतो. समकालीन ग्रंथांमधून त्या काळातील सामाजिक, राजकीय, आर्थिक आणि धार्मिक जीवनाविषयी अमूल्य माहिती मिळते. यामुळेच शिलाहार राजांच्या इतिहासलेखनासाठी या ग्रंथांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.
संदर्भ :
- Sharma, Sudarshan Kumar, Udaysundari Katha of Soddhala, Parimal
Publications, Delhi, 2004. - Kane, P. V. History of Dharmasastra (Ancient and mediaeval Religious and
Civil Law In India), Bhandarkar Oriental Research Insitute, Pune, 2006. - खरे, ग. ह. संपा., दक्षिणेच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने, भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुणे, १९३०.
- मिराशी, वासुदेव विष्णु, शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर, १९७४.
शिलाहार : व्युत्पत्तीचा इतिहास
एक मध्ययुगीन राजघराणे. शिलाहार राजे मूळचे कुठले असावेत, याविषयी त्यांच्या शिलालेखांतील आणि ताम्रपटांतील उल्लेखांवरून अंदाज येऊ शकतो. शिलाहार राजांनी अनेक बिरुदे धारण केलेली होती. त्यांपैकी ‘तगरपुरपरमेश्वरʼ आणि ‘तगरपुरवराधीश्वरʼ ही या संदर्भात उल्लेखनीय आहेत. उत्तर कोकण व कोल्हापूर-सातारा या जिल्ह्यांतील प्रदेशावर राज्य करणारे शिलाहार ‘तगरपुरवराधीश्वरʼ असे आपले वर्णन करतात. याचा अर्थ हे एकतर तगर नगरीमधले असावेत किंवा तेथे ते काही काळ राज्य करीत असावेत. अशा प्रकारची नगरविषयक बिरुदे गुप्त आणि कलचुरी राजघराण्यांच्या कोरीव लेखांत आढळून येतात. तगर म्हणजे मराठवाड्याच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील ‘तेरʼ नावाचे प्राचीन स्थळ होय. येथे अतिप्राचीन काळापासूनच्या वस्तीचे अवशेष मिळालेले असून ते अतिशय भरभराटीला आलेले नगर होते, याविषयी निश्चित पुरावे आता उत्खननांतून प्राप्त झालेले आहेत.
लिखित साहित्यातसुद्धा याविषयीचे उल्लेख आढळून येतात. १० व्या शतकातील हरिषेण या कवीच्या बृहत्कथाकोश या संस्कृत ग्रंथात आणि ११ व्या शतकातील करकंडचरिउ या अपभ्रंश भाषेतील काव्यात करकंडक या अंगदेशाच्या राजासंबंधी कथा आहे. तीत काही संदर्भ मिळतात. उत्तरेतील आपले राज्य स्थिर झाल्यानंतर करकंडक राजा दक्षिणदिग्विजय करण्याकरिता निघाला. तो तेरपूर किंवा तेरापूर येथे आला. तिथे त्याला जवळच्या टेकडीवरील लेण्यांची माहिती मिळाली आणि त्या लेण्यांत त्याला पार्श्वनाथ तीर्थंकरांची मूर्ती दिसली. टेकडीच्या माथ्यावर तशीच अजून एक मूर्ती वारुळात मिळाली. त्यांविषयी चौकशी करता राजाला असे समजले की, हिमालयातून हद्दपार केलेले नील आणि महानील हे विद्याधर तेरपूरला आले होते. त्यांना एका जैन मुनीने जैन धर्माची दीक्षा दिल्यावर त्यांनी त्या टेकडीवर लेणी कोरून त्यात पार्श्वनाथांच्या मूर्तीची स्थापना केली. ही कथा ऐकून राजानेसुद्धा आपल्या कुटुंबातील व्यक्तींच्या नावाने तिथे लेणी कोरली. या कथेत सत्याचा अंश असावा. या कथेत वर्णन केलेली लेणी तेरच्या जवळ असलेली धाराशिव लेणी असावीत. तेथे सहा लेणी आहेत आणि ती दोन गटांत विभागली आहेत. एका गटात दोन, तर दुसऱ्या गटात चार लेणी आहेत. कथेत वर्णन केल्याप्रमाणे तेथे पार्श्वनाथांच्या मूर्ती आढळतात व ही लेणी विद्याधरांनी कोरली आहेत. शिलाहारांच्या काही बिरुदांमध्ये त्रिभुवननील, आहवनील आणि तगरपूरपरमेश्वर अशा बिरुदांचा उल्लेख येतो. यात तगर नगरीमध्ये नील आणि महानील यांनी राज्य केले, या समजुतीविषयीचे प्रतिबिंब पडते.
शिलाहार राजांचा उल्लेख त्यांच्या शिलालेखांत आणि ताम्रपटांत सिलार, शिलार, सियळार, शैलाहार अशा विविध प्रकारे येतो. त्यांचे ‘शिलाहारʼ असे संस्कृत रूप झाल्यानंतर त्याविषयी वेगवेगळ्या कथा निर्माण झाल्या असाव्यात. महाराष्ट्रात अजूनही ‘शेलारʼ आडनावाची कुटुंबे मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतात. मध्ययुगीन इतिहासात असे आढळून येते की, आपल्या राजवंशाची उत्पत्ती प्राचीन काळच्या प्रसिद्ध वंशापासून झाल्याबाबतच्या कथा या राज्यकर्त्यांनी जाणीवपूर्वक तयार केल्या असाव्यात. शिलाहारांच्या उत्पत्तीची कथा हा असाच प्रकार वाटतो. शिलाहार राजे आपल्या कोरीव लेखांमध्ये ते विद्याधर नृपती जीमूतकेतू याचा पुत्र जीमूतवाहन याच्या वंशात उत्पन्न झाल्याची माहिती देतात. या जीमूतवाहनासंबंधी असे म्हटले जाते की, त्याने नागकुमार शंखचुडाला गरुडाच्या तावडीतून स्वतःचा बळी देऊन सोडवले आणि गरुडाच्या शिलेवरचा आहार झाला म्हणून याला ‘शिलाहारʼ असे नाव मिळाले. या संबंधीची मूळ कथा पैशाची भाषेतील बड्डकहा (संस्कृत रूप बृहत्कथा) या कथाग्रंथात आहे. हा ग्रंथ सातवाहनकालीन असून तो मूळ स्वरूपात उपलब्ध नाही. त्याची संस्कृत रूपे मात्र उपलब्ध आहेत. या कथेत असे सांगितले आहे की, गरुडाने वासुकी राजाला आपल्या प्रजेतून दररोज एक सर्प देण्यास भाग पाडले होते. एक दिवस शंखचूड नावाच्या नागाची वेळ आली. तो एका शिळेवर बसून गरुडाची वाट पाहत होता. ते पाहून विद्याधर कुमार जीमूतवाहनाला वाईट वाटले. शंखचूड गोकर्णला शंकराच्या दर्शनाला गेला असताना याने त्याची जागा घेतली. गरुड जीमूतवाहनाला खाण्यासाठी घेऊन गेला. त्याला अर्धवट खाऊन झाल्यावर गरुडाला सत्य परिस्थितीची जाणीव झाली. जीमूतवाहनाच्या बायकोच्या प्रार्थनेवरून पार्वतीने त्याला जिवंत केले आणि गरुडाने यापुढे सर्प न खाण्याचे ठरवले. ही कथा सातवाहनकालीन बृहत्कथेमध्ये असल्यामुळे असे वाटते की, सातवाहनकाळात शिलाहार वंश महत्त्वाच्या घराण्यांपैकी असावा किंवा नंतरच्या काळात ज्या अनेक कथा मूळ बृहत्कथेमध्ये घुसडण्यात आल्या, त्यांपैकी ही एक कथा असावी. मूळ ग्रंथातील कथा आणि प्रक्षिप्त भाग यांतील फरक शोधून याविषयी निश्चित विधान करता येऊ शकेल.
छ्द्वैदेव शिलाहार याच्या ताम्रपटात वंशनामाची एक वेगळी कथा दिली आहे. पण ही कथा इतर कुठल्या शिलालेखात, ताम्रपटात किंवा साहित्यात आढळत नाही. या कथेनुसार परशुरामाच्या बाणाने त्रस्त झालेल्या पश्चिम समुद्राचे ‘सिलारʼ नामक वीराने रक्षण केले, म्हणून या वंशाचे नाव ‘सिलारʼ असे पडले.
संदर्भ :
- खरे, ग. ह. संपा., दक्षिणेच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने, भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुणे, १९३०.
- जोगळेकर, स. आ. संपा., हाल सातवाहनाची गाथा सप्तशती, पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे, २०१२.
- मिराशी, वासुदेव विष्णु, शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर, १९७४.
- मोरवंचीकर, रा. श्री. सातवाहनकालीन महाराष्ट्र, अपरांत प्रकाशन, पुणे, डिसेंबर २०१७.
No comments:
Post a Comment