तोतयांची दुनिया
स्वागत फुलांनी
तोतया म्हटलं की मराठी माणसाला सदाशिवरावभाऊ पेशवे यांचा तोतया आणि त्यावर लिहिलं गेलेलं ‘तोतयाचे बंड’ हे कै. न. चिं. केळकर यांचं नाटक आठवतं. पण त्यामानाने आपल्याकडे तोतयांची निपज एकूण कमीच. उलट युरोप – अमेरिकेत गडगंज श्रीमंती असल्यामुळे तिथे जागोजागी तोतये निर्माण होत आलेले आहेत. निरंजन घाटे यांचं तर त्यावर एक स्वतंत्र पुस्तकच आहे. (‘बिलंदर टोपीबहाद्दर’.) शिवाय द. पां. खांबेटे, विजय देवधर, श्री. बा. जोशी यांसारख्या सर्वस्पर्शी लेखकांच्या पुस्तकांमधूनही काही किस्से वाचलेले आठवतात. तरीही (माझ्या समजुतीप्रमाणे) जागतिक दर्जाचे कित्येक तोतये अद्याप मराठीत आलेले नाहीत. त्यापैकी निवडक तीन तोतयांची ओळख या मालिकेतून करून द्यायचा विचार आहे. मुद्दाम सांगण्यासारखी गोष्ट म्हणजे तोतयांच्या या लांबलचक यादीत भारतीय नाव फक्त एकच आहे. रवी देसाई म्हणून कुणी तोतया न्यूयॉर्कमध्ये होता. (हा बहुधा गुजराथी असावा.) १९९० पासून पुढल्या दहा पंधरा वर्षांत त्याने काही संस्थांना आणि विद्यापीठांना फसवलं होतं म्हणतात.
तोतया बनण्यासाठी लागणारे ‘गुण’ व ‘पथ्ये’
माझ्या निरीक्षणानुसार तोतया बनण्यासाठी माणूस बहुश्रुत असावा लागतो. त्याला थोडा इतिहास, थोडा भूगोल, कला-क्रीडा-साहित्य-संगीतातील घडामोडी, काही संतवचने, दोनचार संस्कृत सुभाषिते या सगळ्याचा परिचय असावा लागतो. १९८६-८७ च्या सुमारास आम्ही आयएलएस लॉ कॉलेजतर्फे पुरुषोत्तम करंडक स्पर्धेत (मी स्वतः संगीतबद्ध केलेलं) एक नृत्यनाट्य उतरवलं होतं. त्या वेळी आयोजकांनी इंदूरच्या सरदार घराण्यातील डॉ. मोहन पंडित या सुप्रसिद्ध गृहस्थांची ‘नाट्य परीक्षक’ म्हणून नियुक्ती केली होती. त्यांच्यासमोर आम्ही नाटक सादर केलं. हे डॉ. पंडित पुण्यात प्राध्यापक म्हणून काम करत होते आणि त्यांच्याच एका विद्यार्थिनीशी त्यांचा प्रेमविवाह झाला होता. शास्त्रीय संगीत, काव्यसंमेलन, साहित्य संमेलन अशा अनेक कार्यक्रमांमध्ये ते भाग घेत असत व स्वतः गाण्याच्या मैफिली किंवा कविता वाचनही सादर करत असत. एक दिवस हा माणूस ‘तोतया’ असल्याचं वर्तमानपत्रात छापून आलं आणि आम्हाला धक्काच बसला. प्रत्यक्षात तो तुरुंगाची वारी करून आलेला ‘मोहन कुलकर्णी’ नामक एक मॅट्रिक नापास भामटा होता असं कळलं. (श्रीकांत सिनकर यांनी त्याच्यावर पोलीसकथाही लिहिली आहे.) ‘तो मी नव्हेच’ नाटक ज्याच्यावर बेतलं आहे तो माधव काझी याच ‘गुणांच्या’ बळावर अनेक स्त्रियांना फसवून त्यांच्याशी विवाह करू शकला होता. जन्माने तो ब्राह्मण नसून मुसलमान आहे हे त्याच्याशी लग्न झालेल्या ब्राम्हण कुलोत्पन्न स्त्रियांनासुद्धा समजलं नव्हतं. कारण रोज सकाळी स्नानानंतर तो अथर्वशीर्ष म्हणत असे नि जानवं घालून संध्या वगैरेही करत असे.
आयफेल टॉवर विकणारा व्हिक्टर लॅस्टीग ( १८९० – १९४७)
फ्रान्समधील उद्योगपतींना आयफेल टॉवर दोन वेळा आणि अमेरिकेत ‘रूमानियन बॉक्स’ शेकडो लोकांना अनेकवेळा विकून लाखो रुपये मिळवणाऱ्या व्हिक्टर लॅस्टीग (१८९०-१९४७) या झेक भामट्याने यशस्वी तोतया बनण्यासाठी दहा आज्ञा ( Ten Commandments) ‘होतकरू’ तोतयांसाठी सांगून ठेवल्या आहेत; त्या अशा,
१. एक चांगला श्रोता बनायचा प्रयत्न करा.
२. समोरचा माणूस बोलत असताना कंटाळल्याचं दाखवू नका.
३. बोलणाऱ्या माणसाने आपली राजकीय मते उघड करेपर्यंत थांबा व त्याच्याशी सहमती दर्शवा.
४. त्याने आपली धार्मिक मते मांडली की आपलीही मते तशीच असल्याचं सांगा.
५. सेक्सबद्दल बोलण्यासाठी त्याला एखादी हिंट ( इशारा ) द्या, पण त्याने त्यात खूपच स्वारस्य दाखवेपर्यंत जास्त बोलू नका.
६. काही विशेष उल्लेख येत नाही तोपर्यंत शक्यतो आजारपणाविषयी वगैरे बोलू नका.
७. एखादाच्या व्यक्तिगत आयुष्याविषयी उत्सुकता दाखवू नका. तोच नंतर त्याविषयी तुमच्याशी बोलू लागेल.
८. कधीही बढाई मारू नका. न बोलताच तुमचं महत्व अधोरेखित होईल असं वागा.
९. गबाळ, अस्वच्छ राहू नका.
१०. पिऊन टेर होऊ नका.
तर अशी ही ‘पथ्ये’ पाळून आणि आवश्यक ते ‘गुण’ अंगी बाणवून जगाला फसवणाऱ्या तोतयांची माहिती वाचकांना सादर करत आहे.
कोरला पंडित (१९२१-१९९८)
१९४९-५० सालच्या सुमारास अमेरिकेतील दूरचित्रवाणीवर ‘कोरला पंडित’ नामक एका
फेटेधारी भारतीय वादकाचे पियानो आणि ऑर्गन वादनाचे कार्यक्रम सुरु झाले
आणि रातोरात तो ‘स्टार’ बनून गेला. आजही त्याला ‘एगझोटिका’ (Exotica) या
संगीतप्रकाराचा ‘पितामह’ म्हटलं जातं. (‘एगझोटिक’ या इंग्रजी शब्दाचा अर्थ
‘परदेशी’, ‘अनोखा’, ‘अनोळखी’ असा आहे. एगझोटिका संगीतामध्ये भारताचा
सांस्कृतिक प्रभाव असलेल्या आग्नेय आशिया, हवाई, कॅरेबियन आणि आफ्रिकन
इत्यादी देशांमधील आदिम संगीताचा अंतर्भाव केलेला असतो.) प्रसिद्धी वाढू
लागल्यावर हा कोरला पंडित कोण, कुठला याची चौकशी सुरु झाली तेव्हा पंडित
याने स्वतःच आपल्या पूर्वायुष्याविषयीचा खुलासा केला.
कोरला पंडित
कथित पूर्वायुष्य आणि कलाजीवन
पंडित याच्या सांगण्याप्रमाणे त्याचा जन्म भारतातील नवी दिल्लीत १६
सप्टेंबर १९२१ या दिवशी झाला. त्याचे वडील कर्मठ ब्राह्मण होते व आई फ्रेंच
ऑपेरा गायिका होती. उच्चवर्णीय भारतीय वातावरणात बालपण गेल्यानंतर तो
इंग्लंडला आला व तिथे त्याने पाश्चात्य संगीताचं प्राथमिक शिक्षण घेतलं.
बारा वर्षांचा असताना पुढील शिक्षणासाठी तो अमेरिकेतील शिकागो विद्यापीठात
आला. शिक्षणाबरोबरच तो संगीताचे कार्यक्रमही करू लागला. १९४४ साली बेरिल
जून नामक अमेरिकन नर्तिकेशी त्याचा प्रेमविवाह झाला. दोघांनी मिळून १९४८
साली रेडिओवर ‘चंदू द मॅजिशियन’ नामक संगीत मालिका चालू केली ती १९४९
पर्यंत चालू राहिली. त्याच दरम्यान दूरचित्रवाणीचे कार्यक्रम करायला त्याने
सुरुवात केली.
दूरचित्रवाणीवर कोरला पंडित याने जवळपास ९०० कार्यक्रम केले व ते सर्व गाजले. त्याची ती सावळी सुंदर भावमुद्रा, डोक्यावरील पांढराशुभ्र फेटा, अप्रतिम वादन कौशल्य, कॅमेरामधून प्रेक्षकांकडे त्याने लावून धरलेली ती संमोहक नजर आणि मंत्रमुग्ध करणारं ते अनोखं संगीत यामुळे अमेरिकेतील जनता वेडावून गेली. केवळ स्त्रियाच नव्हे, तर पुरुषही प्रभावित झाले होते. पुढल्या काळात रेडिओ, मोठमोठे क्लब आणि चित्रपट यांसाठीही पंडित याने संगीतरचना सादर केल्या व चित्रपटात कामेही केली. एरॉल फ्लीन, बॉब होप, साबू दस्तगीर यासारखे हॉलिवूड कलाकार आणि परमहंस योगानंद यांच्यासारखे अध्यात्मिक गुरु त्याचे चाहते आणि मित्र बनले. व्हिएतनाम युद्धाच्या सुमारास तो कॅनडामधील व्हॅन्कुअरमध्ये स्थायिक झाला व वादनाबरोबरच अध्यात्मिक व्याख्यानेही देऊ लागला. २ ऑक्टोबर १९९८ रोजी कॅलिफोर्नियात तो मृत्यू पावला.
खऱ्या चरित्राचा उलगडा
कोरला पंडित याच्या मृत्यूनंतर दोन वर्षांनी ‘लॉस एंजेलिस’ मासिकामध्ये
प्रदीर्घ लेख लिहून आर. जे. स्मिथ या संपादकाने त्याच्या खऱ्या चरित्राचा
उलगडा केला. कोरला पंडित हा ब्राह्मणाचा मुलगा नसून चक्क एका
आफ्रिकन-अमेरिकन म्हणजे गुलाम घराण्यातील निग्रोचा मुलगा होता. मात्र
रंगाने तो बराचसा उजळ आणि नाकीडोळी चांगला होता. त्याचे केसही
भारतीयांप्रमाणे सरळ होते. त्याचं खरं नाव जॉन रोलँड रेड. अमेरिकेतल्या
मिसूरी राज्यातील सेंट लुईस शहरात त्याचा जन्म झाला. सात भावंडांपैकी तो एक
होता. पियानो आणि ऑर्गन वादनात बालपणापासूनच तो निपुण होता. मात्र
त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे त्याला यश मिळत नव्हतं म्हणून त्याच्या बायकोनेच
त्याला वेशभूषेतील आणि नावातील बदल करायला सुचवलं. तिची ती चाल अचूक ठरली
आणि त्याला गडगंज यश मिळालं. त्याच्या नातेवाईकांना आणि परिचितांना तो
कोणत्या नावाने व ‘अवतारा’ने वावरत आहे याची व्यवस्थित कल्पना होती. पण
‘कलावंताची एक चूष’ म्हणून त्यांनी तिकडे दुर्लक्ष केलं असावं. त्याच्या
खऱ्या चरित्राचा उलगडा झाल्यावर त्याच्या हजारो चाहत्यांना जबरदस्त धक्का
बसला. पण सत्य स्वीकारणं त्यांना भागच होतं. त्यातच जॉन रेड याचे नातेवाईक
आणि परिचित यांनीही या उलगड्याला पुष्टी दिली तेव्हा चाहत्यांचा नाइलाज
झाला. मात्र कोरला पंडिताचे मुलगे ‘आम्ही ब्राह्मण कुलोत्पन्न भारतीयच
आहोत’ असा दावा आजही करत असतात आणि ‘पंडित’ हेच आडनाव ते लावतात.
कोरला पंडित, त्याची अमेरिकन पत्नी आणि मुलं
महान तोतया, अभिजात कलावंत
आज कोरला पंडित हा एक ‘महान तोतया’ समजला जात असला, तरी मुळात तो एक अभिजात
प्रतिभावंत होता यात शंका नाही. त्याचे तीनचार व्हिडीओ मी पाहिले. ते
पाहिल्यावर अनेक जुन्या हिंदी गाण्यांचं किंवा पार्श्वसंगीताचं मूळ
त्याच्या या वादनात आढळू शकेल असा माझा समज झाला. उदा. ‘Korla Pandit
Presentation’ हा व्हिडीओ पहा. ‘सायोनारा सायोनारा’ या गाण्याची धून
तुम्हाला त्यात आढळेल. पण ते असो. तो वेगळा विषय आहे. नमुना म्हणून
त्याच्या ‘Miserlou’ या वादनाची लिंक इथे देत आहे. त्यावर क्लिक करून
(किंवा ती गुगलमध्ये घालून) वाचकांनी भारावून जाण्याची प्रचिती घ्यावी. आणि
हो, नौशादने स्वरबद्ध केलेली मुकेशच्या ‘तू कहे अगर’ या गाजलेल्या
गाण्याची गाणं सुरु होण्यापूर्वीची स्वरमालिका तुम्हाला या वादनात
ऐकल्यासारखी वाटू शकेल.
https://www.youtube.com/watch?v=G9ytSC8rz84
(क्रमशः)
– ©️ हर्षद सरपोतदार
स्वागत फुलांनी – ऊर्जा विद्या नारायण
हर्षद सरपोतदार
प्रिन्सेस कराबू – कृष्णधवल चित्र
आपल्याकडे पेशवाईचं पतन झालं त्याच सुमारास- म्हणजे १८१७ साली- इंग्लंडमधील अलमंड्सबरी परगण्यात ‘प्रिन्सेस कराबू’ नामक राजकन्या अवतीर्ण झाली आणि पुढली जवळपास सात वर्षं इंग्लंड – अमेरिकेत ती तिच्या जगावेगळ्या कहाणीने गाजत होती. ३ एप्रिल १८१७ या दिवशी एका स्थानिक चांभाराला चमत्कारिक वेशभूषेत असलेली पण गोंधळून गेलेली अशी एक देखणी तरुण स्त्री रस्त्यावर भटकताना आढळली. ती हावभाव करून अनाकलनीय भाषेत बोलत होती. त्यामुळे ती कोण, काय, कुठली याचा उलगडा झाला नाही. मात्र ती मोठ्या संकटात असल्यासारखी दिसत होती. म्हणून चांभाराची बायको तिला स्थानिक सरकारी अधिकाऱ्याकडे घेऊन गेली. मॅजिस्ट्रेट सॅम्युअल वॉरल याच्यापुढे तिला हजर करण्यात आलं. पण त्याचे प्रश्न तिला समजेनात आणि तिचं बोलणं त्याला कळेना. वॉरल आणि त्याच्या अमेरिकन बायकोने बराच प्रयत्न केल्यावर त्या स्त्रीचं नांव ‘कराबू’ असल्याचं त्यांच्या लक्षात आलं. पाइनऍपलचं चित्र तिने ओळखलं पण त्याला ती इंडोनेशियन भाषेत ‘अननस’ असं म्हणत होती. पलंगावर झोपायला तिने नकार दिला आणि ती जमिनीवर झोपली. तेव्हा ती कोण आहे याचा उलगडा होईपर्यंत तिची रवानगी ब्रिस्टॉलमधल्या अनाथालयात करावी असा निर्णय मॅजिस्ट्रेट वॉरलने घेतला.
हिंदी महासागरातील बेटाची राजकन्या
ब्रिस्टॉल इथल्या अनाथालयात ती स्त्री बंदिस्त अवस्थेत असतानाच तिथे
मॅन्युअल आयनेसो नामक एक पोर्तुगीज व्यापारी आला. त्याला तिची भाषा थोडीफार
समजली आणि तिच्याशी संभाषण करून त्याने तिची माहिती विचारून घेतली. तिच्या
सांगण्यानुसार हिंदी महासागरातील ‘जावासु’ नामक एका बेटातील राजाची ती
कराबू नामक कन्या होती. एक दिवस नजीकच्या समुद्रात ती जलपर्यटनाला गेलेली
असताना चाच्यांनी तिच्या गलबताला घेरलं आणि तिला पकडून (खंडणीसाठी?) ते
आपल्याबरोबर घेऊन गेले. त्यानंतर बराच मोठा समुद्रप्रवास करून चाच्यांचं
जहाज ब्रिस्टॉलच्या कालव्यात आलं असताना तिने त्यांचा डोळा चुकवून पाण्यात
उडी मारली आणि पोहत ती किनाऱ्यावर आली होती.
ही माहिती समजल्यावर वॉरल दांपत्य प्रिन्सेस कराबू हिला आपल्या घरी घेऊन गेलं. मग पुढले दहा महिने ही राजकन्या लोकांच्या कुतुहलाचा विषय बनून राहिली होती. डॉ. विल्किन्सन या भाषातज्ज्ञाने तिची भाषा इंडोनेशियन द्वीपसमूहातील असल्याचं भाषाकोशावरून शोधून काढलं. ही राजकन्या ‘अल्ला-ताला’ नामक देवाची प्रार्थना करायची. धनुष्यबाण आणि तलवार चालवून दाखवायची. पोहताना नग्नावस्थेत पोहायची. तिने आपल्या पद्धतीप्रमाणे चमत्कारिक दिसणारे पण भरजरी कपडे शिवून घेतले होते. ते परिधान केलेली तिची चित्रे आणि तिच्या धाडसाची कहाणी वेगवेगळ्या वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित झाली आणि तिला देशभर प्रसिद्धी मिळाली.
प्रिन्सेस कराबू – १८१७ साली काढलेले रंगीत चित्र
नेपोलियन व प्रिन्सेस यांच्या भेटीचे कल्पनाचित्र
त्यानंतर १३ सप्टेंबर १८१७ रोजी ‘ब्रिस्टल जर्नल’ वृत्तपत्रात एक पत्र प्रकाशित झालं. हे पत्र ‘सेंट हेलेना’ या बेटाचा मुख्याधिकारी असणाऱ्या सर हडसन लोवे यांनी लिहिलं होतं. याच बेटावर त्या काळात फ्रेंच बादशहा नेपोलियन नजरकैदेत होता. सर हडसन यांच्या म्हणण्याप्रमाणे प्रिन्सेस कराबू अमेरिकेकडे जात असताना वाटेत चक्रीवादळाने तिच्या जहाजाला गाठलं. त्यावेळेस ते सेंट हेलेना बेटाच्या जवळ आले होते. जहाज थांबून राहिल्यावर प्रिन्सेस कराबू जहाजातून उतरून एका लहानशा होडक्यात बसली व ते होडकं वल्हवत सेंट हेलेनाच्या किनाऱ्यापाशी आली. त्यावेळी किनाऱ्यावर उभ्या असलेल्या नेपोलियनशी तिची भेट झाली. तिचं सौंदर्य पाहून नेपोलियन तिच्या प्रेमात पडला आणि तिच्याशी विवाह करण्यासाठी परवानगी मागणारा अर्ज त्याने पोपकडे पाठवून दिला होता. मात्र वादळ शांत झाल्यावर प्रिन्सेस अमेरिकेकडे रवाना झाली त्यामुळे हा विवाह प्रत्यक्षात येऊ शकला नाही. (ही घटना खरोखरच घडली असावी का याबद्दल अनेक संशोधकांनी शंका व्यक्त केली आहे.)
उत्तरायुष्य
फिलाडेल्फियामध्ये प्रिन्सेस कराबू तब्बल सात वर्षं राहिली. तिने काही
शहरांमध्ये दौरे काढून ‘स्टेज शो’ ही केले. मात्र तिला फारसं यश मिळू शकलं
नाही. कारण पुढल्या काळात ती बनावट राजकन्या असल्याच्या बातम्या इंग्लंडहून
अमेरिकेपर्यंत पोहोचल्या होत्या. त्यामुळे अमेरिकन जनतेला तिच्याविषयी
प्रारंभी वाटणारं आकर्षण आणि प्रभाव कमी होत गेला. तेव्हा नाइलाज होऊन १८२४
साली ती पुन्हा इंग्लंडमध्ये आली. लंडनमध्ये ‘न्यू बॉण्ड स्ट्रीट’ वर
प्रिन्सेस कराबू याच नांवाने ती काही काळ राहिली. पण आता भाव उतरला होता.
तेव्हा ती सॉमरसेटमधील बेडमिनिस्टरमध्ये येऊन तिथे एक सामान्य स्त्री
म्हणून जीवन व्यतीत करू लागली. काही काळाने तिथल्या बेकर नांवाच्या माणसाशी
तिने लग्न केलं त्यामुळे मेरी बेकर हे नांव ती लावू लागली. तिला एक
मुलगीही झाली. उपजीविकेसाठी ती फळविक्री करत असे. २४ डिसेंबर १८६४ रोजी
तिचा मृत्यू झाला आणि तिच्याबरोबरच एका चमत्कारिक तोतयेगिरीचा अंत झाला.
मात्र अधूनमधून निघणाऱ्या कॉमिक्स, कादंबऱ्या आणि चित्रपटांमधून प्रिन्सेस
कराबू काही काळ ‘सक्रिय’ होत असते.
(क्रमशः)
