मोईंदा येथील भारतातील नदी पात्रात खोदलेली जगावेगळी तीर्थंकर जैन लेणी.
एखाद्या नव्या धर्म-संप्रदायाचे विचार आणि शिकवण जनमानसात मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले जाते, तेव्हा त्या नवीन संप्रदायचे भौतिक प्रतिके निर्माण होण्यास सुरवात होते. ही प्रतिके ग्रंथ, प्रतिमा , मंदिरे, लेणी, स्तूप, मठ अश्या विविध स्थापत्याच्या स्वरुपात स्थापिले जातात. या प्रतिकांची निर्मिती त्या धर्माची विचारधारा आणि शिकवण चिरंतर टिकून भविष्यातील येणाऱ्या पिढ्याना ही कळावी ये हेतूने केलेली असते. ही जशी सकारात्मक तळमळ असते तसेच याला नकारात्मक बाजू सुद्धा असते. कोणत्याही नवीन धर्म किवा संप्रदायचे अस्तित्व हे त्याच्या अनुयायीच्या आचरण आणि अवलंबत्व या दोन गोष्टीवर टिकते. आणि आचरणला प्रेरणा देण्यासाठी काही भौतिक गोष्टी महत्वपूर्ण भूमिका बजावतात. मंदिर किवा स्थापत्य निर्माण मागच्या प्रेरणा धर्म व् त्याच्या तत्त्वबाद्दलची आस्थाचे उदहारण म्हणून बौद्ध लेण्यांमधील शिल्प आणि चित्रांकडे बघता येईल. या लेण्यांच्या निर्मितीने जनमानसावर प्रचंड पड़ला व आजही प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो. बौद्ध धर्माप्रमाणे जैन धर्मियानी सुद्धा भारताच्या विविध भागात लेणी खोदलेल्या आढळतात. यातील ओडिसा मधील भुवनेश्वर जवळील उदयगिरी-खंडागिरी, कर्णाटकातील ऐहोळ व बदामी, मध्यप्रदेश मधील ग्वालहेर किल्ल्याच्या पायथ्याला , महाराष्ट्रातील चांदवड, अकाई-टंकाई किल्ल्यावरील, अम्बेजोगई, धाराशिव, वेरूळ, त्रिंगलवाड़ी , भामेर, अंजनेरी यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागतो. जैन लेण्यांचा निर्मितीचा काळ है साधारण सहाव्या शतक नंतर ते बाराव्या शतका पर्यन्त समजला जातो. बौद्ध लेण्याप्रमाणेच जैन लेण्या सुद्धा या मुख्यत्व प्राचीन व्यापारी मार्ग आणि तत्कालीन प्रमुख राजसतांच्या राजधानीच्या नगर जवळ खोदलेल्या आढळतात. तसेच या लेण्यांचा उपयोग हा धर्मप्रसार बरोबरच वर्षा ऋतुत धर्म प्रचारक आणि साधूंच्या रहिवासासाठी होत असे. जैन धर्मातील साधु साठी असलेल्या नियमपैकी एक नियम अनुसार कोणत्याही साधूस एक ठिकाणी तीन दिवसाच्या वर राहु नये, त्यानी सतत भ्रमण करावे. व यासाठी लेण्यांबरोबर विहारांचीही निर्मिती होत गेली. पुढे लेण्यांचा उपयोग पुस्तकालये, ज्ञानकेंद्रे, कला साधनांच्या अविष्कारासाठी विस्तरला.
भारतात पूर्व मध्ययुगात हिन्दू, बौद्ध स्थापत्य निर्मिती उच्चतम स्थानी होती. साहजिकच याचा परिणाम जैनांवर पड़ने स्वाभाविक होते. जैन धर्मात मुळात मुर्तीपूजेला मान्यता नव्हती पण काळाच्या ओघात मूर्ती घडवण्यास सुरवात झाली. त्यामागे पूजा, कर्मकांड, तसेच प्रतिमांचा पसारा वाढला. व कलेच्या जगात एकाहुन एक सुंदर अशा जैन मुर्त्या झळकू लागल्या. भारतातील जैनांच्या सर्वात प्राचीन लेणी उड़ीसा राज्यातील उदयगिरी, खंडागिरी आणि कर्नाटकातील बदामी येथे आहे. इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकातील कलिंग राजा खारवेल जैन होता त्याच्या कारकिर्दीत बिहार अणि उड़ीसा राज्यात जैन लेण्या कोरल्या गेल्या आहेत. त्यानंतर जैन धर्म भारतभर बऱ्यापैकी पसरला. गुजरात मधील जूनागढ़, कर्नाटक येथे बदामी, श्रवणबेळगोळा येथील गोमटेश्वर हे काही प्रसिद्ध जैन लेणी स्थान आहे.
जैन धर्म आणि तीर्थंकर
जैन धर्मात २४ तीर्थंकर होऊन गेलेले आहेत पहिले तीर्थंकर हे ऋषभनाथ हे तर २४वे तीर्थंकर महावीर वर्धमान आहे. इ.स. पूर्व ४५० मध्ये वडील सिद्धार्थ आणि आई त्रिशलाच्या पोटी महावीरांचा जन्म झाला. आई-वडील यानि व्रत-वैकल्य करूँ देहत्याग केल्यावर महावीरानी गृहत्याग केले. पुढे १२ वर्षे घोर तपश्चर्या त्याना 'केवल' म्हणजे शुद्ध ज्ञानाची प्राप्ती झाली. त्यानी इन्द्रियांवर वर नियंत्रण मिळवून ते जितेंद्रिय झाले. म्हणून त्याना जिन,अर्हत, जेता, निर्ग्रंथ म्हणून ही ओळखले जाते. व त्यांच्या अनुयायाना 'जैन' म्हंटले जाते. सत्य, अहिंसा,अस्तेय , अपरिग्रह व ब्रम्हचर्य या पांच मुख्य तत्त्वावर जैन धर्म आधारलेला आहे. २३वे तीर्थंकर पार्श्वनाथ पर्यंत जैन धर्माची शिकवण अनुक्रमे अहिंसा, सत्य, अस्तेय , अपरिग्रह या चार तत्त्वांवर आधारलेली होती. भगवन महावीर यानी त्यात पाचव्या तत्त्वाची म्हणजेच 'ब्रम्हचर्यची' भर घातली. यासाठी ब्रम्हचर्य या सज्ञांची कक्षा रुंदावत केवल ऐहिक (लैंगिक) सुखापासून नव्हे तर सर्व प्रकारच्या इंद्रिय सुखापासून दूर रहावे हे होय. पुढे त्यानी आचरणचे तीन निकष ठरवून टीना 'त्रिरत्न' म्हणतात. हे त्रिरत्न म्हणजे सम्यक दर्शन , सम्यक ज्ञान आणि सम्यक चरित्र हे होय. प्रत्येक घटने व वस्तुकड़े योग्य दृष्टीने पहावे. योग्य दॄष्टि बाळगणे म्हणजे सम्यक दर्शन. यातूनच जय ज्ञानाची प्राप्ती होते ते सम्यक ज्ञान होय. आणि मोक्ष प्राप्ती साठी आचरण शुद्ध असणे हे सम्यक चरित्र आहे.
जैन लेण्यांमधून महावीर, पार्श्वनाथ, गोमटेश्वर, मातंग, सिद्धयिका, नाग, गंधर्व, विद्याधर, भुवनपति, राक्षस, मृग,गज,सिंह, यक्ष-यक्षिण यांच्या प्रतिमा मुख्यत्व आढळतात. नंतरच्या काळात जैन लेण्यात इंद्र, इंद्राणी, अंबिका, ईशान, गरुड़ , शुक्र, सरस्वती , लक्ष्मी गणेश यांच्याही प्रतिमाना स्थान प्राप्त झाले. जैन तीर्थंकरांच्या प्रतिमा उभ्या किवा पद्मासनात बसलेल्या दाखवतात. प्रतिमांच्या मुखांवर शांत, प्रसन्न आणि धीरगंभीर भाव प्रकटलेला असतो. छातीवर श्रीवत्स व डोळ्यांच्या भुवयामध्ये उर्णा चिन्ह कोरलेले असते. पद्मासनात बसलेल्या प्रतिमांच्या तळहातावर चक्र व तळपायावरत्रिरत्न कोरलेले आढळतात. जैन लेण्यात मुख्य तीर्थकारांशिवाय इतर प्रतिमा या आकाराने लहान दाखवण्यात येतात. जैन लेण्यात २४ तीर्थंकर वेगवेगळ्या आकारात कोरलेले असतात. या मूर्ती दिसायला एकसारख्या असल्यामुळे त्यांच्यावरील विशिष्ट चिन्ह ज्यांना लांच्छन वा अमिज्ञान चिन्ह म्हणून संबोधले जाते, तसेच त्यांच्या वाहनावरून त्यांना ओळखले जाते. उदा. ऋषभनाथ -बैल , दूसरे तीर्थंकर अजितनाथ-गज , पार्श्वनाथ-शेषनाग तर महावीर -सिंह. प्रतिमांच्या रंगावरुन ही त्यांची ओळख पटते. नेमीनाथ व पार्श्वनाथ यांच्या मूर्ती नेहमी कलया डागदत्त किवा संगमरवरातून घडवलेल्या असतात. भगवान महावीर नंतर जैन धर्मात दोन शाखा निर्माण झाल्या अनुक्रमे दिगंबर व श्वेतांबर. जैनांच्या परंपरेत प्रत्येक तीर्थंकराच्या वेगळी शासन देवता आहे व या शासन देवता दिगंबर आणि श्वेतांबर शाखेत वेगवेगळे असू शकतात. जसे
ऋषभनाथ - दि- चक्रेश्वरी, श्वे- चक्रेश्वरी
अजितनाथ -दि- रोहिणी, श्वे- अजितबला
नेमीनाथ- दि-कुष्मांडिनी, श्वे -अम्बिका
नमिनाथ- दि-चामुंडा, श्वे-गंधारी
महावीर- दि-सिद्धायिका, श्वे-सिद्धायिका
हे समजून घेतल्याशिवाय तीर्थंकरांच्या प्रतिमेत फरक कळत नाही व ते केवळ पद्मासनात बसलेले सिद्ध असेच वाटतात.
खान्देशात जैन धर्माचा बराच प्रचार व प्रसार है त्यांच्या ठिकठिकाणी निर्माण केलेल्या लेण्यानी सहज लक्षात येते. नाशिक जवळील अंजनेरी व चामार लेणी, त्रिंगलवाड़ी किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेली गुहा, चांदवड, मांगी-तुंगी, मनमाड जवळील अँकाई-टंकाई, नंदुरबार मधील तोरणमाळ व मोईंदा, धुळे जवळील भामेर व बोराडी येथे जैनांच्या लेण्या आढळतात.
शहाद्याच्या नैऋत्य दिशेस १५ किलोमीटर अंतरावर प्रकाशा हे गाव आहे. हे महाराष्ट्रातील दुसरया क्रमांकाचे उत्खनन क्षेत्र आहे.१९५५ मध्ये भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या वतीने बी. के. थापर यांनी तापी आणि गोमती नद्यांच्या संगमाजवळ उत्खनन केले.या उत्खननामध्ये १७ मीटर खोलवर १७०० पूर्वीची दगडाची हत्यारे,तांबे आणि कमी प्रतीच्या काश्याची भांडी सापडली. शहाद्याच्या उत्तर दिशेला ६ किलोमीटर अंतरावर गोमती नदीच्या पात्रात कित्येक दशकापुर्वीची लेणी आहेत. प्रमुख लेणे महावीर लेणे म्हणून प्रसिद्ध आहे व बाकीच्या लेण्यांना पांडव लेणी किंवा पांच पांडव म्हणून ओळखले जाते. यावरून हे स्पष्ट होते कि शहादा आणि गोमती नदीच्या तीरावरील परिसर १७०० च्याही पूर्वीपासून वसलेला आहे. २०२२ मध्ये दोंडाईचा जवळील रामी गावात नांगरणी करतना २४ तीर्थंकर कोरलेला धातुचा सुबक ठोकळा शेतात सापडला होता. तय आधीही खान्देशात ठिकठिकाणी जैन प्रतिमा सापडल्याच्या नोंदी झालेल्या आहेत. जैन लेण्यात चोवीस तीर्थंकरव्यतिरिक्त , २१ -बलभद्र, १९ वासुदेव , बाहुबली , रूद्र, तीर्थंकरांचे माता-पिता या व्यतिरिक्त देवसमुदायत प्रभौमेयिक (भवनवासिक) असुर, नाग, सुवर्ण,विदयुत,अग्नि, द्वीप, उदधि,वात, घणिक व व्यतंर(वनवासिक) मध्ये पिशाच्च,भूत,यक्ष, राक्षस, किन्नर, महारग, गंधर्व, ज्योतिष्क मधील चंद्र, सूर्य, नक्षत्र, चांदण्या , नवग्रह आणि वैमानिक कोरलेले शिल्प दिसतात. या शिवाय जैन देव आणि देवीत श्रुतदेवी , विद्यादेवी, क्षेत्रपाल, अष्टमातृका , भैरव हरिनेगमेशी व लक्ष्मी सुद्धा कोरलेले आढळतात.
लेणी या पारंपरिक पद्धतीने डोंगराच्या कातळात उंचीवर किवा पायथ्याला खोदलेल्या आढळतात. पण या मानकाला पूर्णपणे छेद देत. खान्देशात नदीच्या पात्रात खोदलेली एक जगावेगळी व कदाचित जगातील एकमेव लेणी निर्माण केली गेली आहे. नंदुरबार जिल्ह्यातील सुलतानपुर तालुक्यातील शहादा रस्त्यावर मोइंदे तरफ हवेली म्हणून गाव आहे. रत्स्यापासून सुमारे एक कि.मी. अंतरावर गोमाई नदीच्या पात्रात खडकांच्या मध्ये नदीकाठच्या बाजुला प्रवेशद्वार असलेल्या जगावेगळ्या गुंफा आहेत. नंदुरबार जिल्ह्यातील शहादा या तालुक्याच्या शहरापासून उत्तरेला अंदाजे ७ किमीवर या लेण्या स्थित आहे. शहादा-सुल्तानपुर रस्त्यावर 'श्री बालाजी फ़ूड इंडस्ट्रीज या कारखान्यापासून उजवीकडे वळत रस्त्यापासून साधारण एक किमीचे अंतर कापून आपण या लेण्याजवळ पोहोचतो. नदीपात्रात असलेल्या आणि छत नसलेल्या अशी वैशिष्ठ्यपुर्ण रचना असलेल्या त्या एकमेव लेणी आहेत. शहादा-खेतीया रस्त्यावर तापी इंडस्ट्रीजजवळ गोमाई नदीच्या पात्रात हि लेणी खोदली आहेत. त्यांना स्थानिक लोक पाचपांडव लेणी असे म्हणतात. मामाचे मोइंदे व होळ मोइंदे अशी दोन गावे आहेत. या लेणीचा काळाचा विचार केला तर चांदोर, चामरलेणीशी साम्य यावरुन काढावा लागेल.
२१ वे आणि २२वे जैन तीर्थंकर अनुक्रमे नमिनाथ/ निमिनाथ आणि नेमिनाथ याना समर्पित दोन लेण्या, गोमाई या तापी नदीच्या उपनदीच्या पात्रात खोदलेल्या आहेत.
भौगोलिक स्थान स्थापत्य व मूर्ती साम्य या पैलुना लक्षात घेऊन तेराव्या शतकात खोदलेल्या अँकाई-टंकाई , चांदोर-चामार लेणींच्या समकालीन असाव्यात असा अंदाज बांधता येतो. फर्गुसन आणि बर्जेस या विदेशी इतिहासकारांनी या लेण्यांची नोंद केली होती. धुळे गॅजेटीअर मध्ये एका मूर्तीच्य पायाशी संवत १२१७ असे कोरलेल्याचा उल्लेख आहे. तर दूसरा उल्लेख जवखेड़ा येथील ताम्रपटात शके ७४२ असा राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष याच्या दानलेखात सापडतो. हा दानपत्र इ.स. ८४० मधील आहे. यात मोईंदाचा उल्लेख मोयीपद्रका म्हणून केलेला आहे.या लेखातून राष्ट्रकुटांच्या सीमा कळतात. अमोघवर्ष राजा किशोरवयीन असताना गादीवर आला. तो काळ इ.स. ८१४ आहे. अंतर्गत आणि बाहेरच्या शत्रुंनी हातमिळवणी करुन त्याला पदच्युत केले ,परंतु पुन्हा तो गादीवर कसा आला, याची काहीच माहिती मिळत नाही. पण ८२० च्या ताम्रपटावरुन हे सिध्द होते, कि त्याने गादी परत मिळवली व राज्य स्थिरस्थावर केले. अमोघवर्ष राजावर जैन धर्माचा प्रभाव होता, त्यामुळे या परिसरात अंकाई-टंकाई,मांगी तुंगी, अंजनेरी हि जैन लेणी दिसतात. नंदुरबार येथील मण्यार मशीदीत शिलालेख होता, त्याचे वाचन मो.द. दिक्षीत यांनी केले होते. या लेखाची लिपी देवनागरी असून तो संस्कृत भाषेत आहे, तसेच पुर्णपणे गद्यात आहे. शिलालेखाची स्थिती संवत १२६९ चैत्र शुध्द अष्टमी रविवार अशी आहे. हा विक्रम संवत धरल्यास लेखाचा काळ इ.स. १२१२ असा येइल.
मोईंदा येथील दोन्ही लेणीतील मुख्य गुफेचा तल विन्यास जैन मंदिराप्रमाणे दिसतो. अनुक्रमे मंडप, सभागृह/गूढ़मंडप व गाभारा. कुठल्याही मुर्तीवर अलंकार उकेरलेले नाही. दोन्ही लेणीच्या वरच्या बाजूस छत धारणाऱ्या वासच्या खोबन्या दिसतात आधी यावर छत असावे असा अनुमान काढता येतो. आहे. मोईंदा येथील पहिली लेणी हे २२वे तीर्थंकर भगवान नेमीनाथ यांची असून दूसरी लेणी २१वे तीर्थंकर भगवान नमीनाथ याना समर्पित आहे.
हि लेणी शैल स्थापत्याचा आगळावेगळा नमुना आहेत. हि लेणी वरुन खाली कोरण्यात आली, तथापि वेरुळ लेण्याप्रमाणे नाही. लयनमंदीराचा मंडप आणि गर्भगृहाला छत नाही ,कदाचित या लेण्यावर तात्पुरत्या लाकडी तुळ्या टाकून तात्पुरते छत बनविण्यात येत असावे. आयताकार मंडप आणि चौरसाकृती गर्भगृह असे याचे स्वरुप आहे. मंडपाच्या भिंतीवरती तीर्थंकर , बाहुबली, यक्ष आणि यक्षिणी यांच्या मुर्ती आहेत. जरी तीर्थंकराच्या मुर्तीमधील प्रत्येक तीर्थंकर ओळखता आला नाही तरी मुर्तीशास्त्राचा विचार केला तर यामध्ये चोवीस तीर्थंकर, यक्ष,यक्षी, क्षेत्रपाल आणि इतर जैन देवतांचा समावेश होतो. दुसरे लेणेही यासारखेच आहे.दोन्ही लेण्यात मुख्य फरक म्हणजे या दोन्ही लेण्यातील गर्भगृहातील तीर्थंकरांची संख्या. लेणे क्रमांक एकच्या गर्भगृहात एकुण सात मुर्ती आहेत ( मागच्या भिंतीत मुलनायक आणि बाजुच्या भिंतीत प्रत्येकी तीन तीर्थंकर ) तर लेणी क्रमांक दोनमधील गर्भगृहात एकुण पाच जीन मुर्ती आहेत, मागील भिंतीत एक आणि बाजुच्या दोन भिंतीत प्रत्येकी दोन. तीर्थंकर आहेत.
भगवान नेमीनाथ यांचे लांछन शंख असून भगवान नमीनाथ यांचे लांछन हे नीलकमल आहे शंख आणि कमल हे दोन्ही जल तत्त्वाशी घनिष्ठत्व दाखवतात. त्यामुळेच नदीपात्रात या दोन्ही तीर्थंकराना वाहिलेल्या लेण्या खोड़ल्या गेल्या असाव्यात. दोन्ही लेणीत मुख्य तीर्थंकरांच्या प्रतिमा गाभाऱ्यात मध्यभागी कोरलेल्या असून त्यांच्या दोन्ही बाजूस इतर तीर्थंकर पद्मासनात कोरलेले आहे. तसेच सभामंडप मध्ये जिनमूर्ती, उपासक, गोमुख , चक्रेश्वरी, अंबिका, क्षेत्रपाल , भक्तगण, वरणेंद्र, चंद्रप्रभु द्वारपाल इत्यादि प्रतिम कोरलेल्या दिसतात. दोन्ही लेणींचे गर्भगृह हे चौकोनी असून प्रवेशद्वार हे मध्यभागी आहे तर सभामंडप हे आयताकार आहे. दरवाजातून आत गेल्यावर समोरच तीर्थंकरांची मूर्ती दिसते चेहऱ्यावरील धीर गंभीर भाव वेधक आहे.
पलीकडील किनाऱ्यावर काही अर्धवट खोदलेल्या संरचना आढळतात.
जैन बांधव मार्फ़त साध्य येथे धर्मशाळेचे बांधकाम होत आहे. पशु-पक्ष्याकरीता एक चिकित्सालय सुद्धा येथील प्रांगणात चालवले जाते. या क्षेत्राची निर्मीती २२०० वर्षे आधी झालेली असून लेण्याचे पंचकल्याणक प्रतिष्ठा अंतिम श्रुत केवली आचार्य भद्रबाहु स्वामींच्या शिष्यांकरवी केली गेली असल्याचा फलक लेणींच्या आवारात लावलेला दिसतो. या लेणींचा काळाचा विचार करता,
काही स्थानिकांच्यामते गुहांचा उद्धार होणेआधी इथून घंटी व चामरचे आवाज ध्वनित होत असे. तर खान्देशातील या एकमेवद्वित्तीय अश्या स्थापत्य ला नक्कीच भेट दया.
धन्यवाद
टीम एक्सप्लोर खान्देश
आम्हना वारसा, आम्हना अभिमान
तोरणमाळ येथील नागार्जुन गुंफा :-
महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यात महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश सीमेवर तोरणमाऴ हे थंड हवेचे ठिकाण वसले आहे. खानदेशाची दोन प्रवेशद्वारे मानली जातात. एक आशिरगड, दुसरा तोरणमाळ, दोन्ही सातपुड्याच्या कुशीत वसली आहेत. दोन्हीकडे डोंगरी किल्ले आहेत.अशीरगडाचा इतिहास हा अभ्यासकांंनी दखल घेतला आहे. परंतु तोरणमाळचा इतिहास उपेक्षित राहीला आहे. तोरणमाळच्या गोरक्षनाथ मठात आता नाथ संप्रदायाचा मोठा मठ आहे व इथे महाशिवरात्रीचा मोठा उत्सव साजरा होतो. गोरक्षनाथांचे मंदिर प्राचीन व मुळचे देवीचे असावे असे तेथील प्राचीन अवशेषावरुन वाटते. परंतु नुतनीकरणाच्या नादात अवशेष दबले गेले. सध्या गोरक्षनाथ मंदीराच्या बाहेर असलेल्या मुर्ती व एम.टी.डी,सी,च्या ऑफिसबाहेर असलेल्या विखुरलेल्या मंदीराचे अवशेष यावरुन हा अंदाज बांधता येतो. मठातील अधिकारी व काही भाविकांकडून काही परंपरा समजतात त्या अश्या. महाशिवरात्रीला मोठा उत्सव असतो.त्यात कणकेचा अखंड मोठा रोट पांढर्या कापडात गुंडाळून भाजतात. सातारा जिल्ह्यातील धनगर दरवर्षी मंदीराचे रंगकाम करण्यासाठी येथे येतात.
तोरणमाळला तीन नाथ संप्रदायाच्या गुंफा आहेत. एक आहे जैन गुंफा नागार्जून गुंफा, जी दिंगबर जैन आहे. तर मच्छिंद्रनाथ गुंफा हि नैसर्गिक गुंफा आहे. तिथे मच्छिंद्रनाथांची मुर्ती आहे.तसेच पुजा अर्चा होते. तर दुसरी अगदी टोकाला असून येथे जालिंदरनाथांचे मंदिर आहे. येथे प्राचीन महिषासुरमर्दीनीचे मंदिर सोडले तर इतर मंदीरे नवीन आहेत.
नागार्जून गुंफा :-
सात पायरी घाट संपल्यावर जागार्जुन गुंफा दिसते. तसा फलक वनखात्याने लावला आहे. एकच कोरीव ,सुबक प्रवेशद्वार कोरले आहे. आत एक मोठी कायोत्सर्ग पार्श्वनाथांची मुर्ती व बाजुला दोन लहान तीर्थंकरांच्या मुर्ती आहेत. मुर्तीच्या बाजुला नागांचे नक्षीकाम दिसते. धरणेंद्रनाथ हा नाग पार्श्वनाथांचा सेवक म्हणून ओळखला जातो. पार्श्वनाथ व धरणेंद्रनाथ जोडी विद्योपासकांची दैवत मानली जाते.
तसेच धरणेंद्र हा अतिमानवी विद्येचा निधी मानला जातो.या पार्श्वनाथांच्या उपासनेचा मध्ययुगात मोठा प्रसार झाला होता. तंत्र व मंत्र साधनेसाठी उपासना केली जाते. या लेण्यात पार्श्वनाथांची मुख्य मुर्ती कोपर्यात तर तीन तीर्थंकर उभे तर दोन बसलेले आहेत. मध्यभागी मोठ्या आकाराची मुर्ती, डावीकडे हत्ती आहे म्हणून अजित तर उजवीकडे चक्रवाक म्हणुन सुमती होय. नाथपंथीय सिध्दांच्या यादीत नागार्जुन व भर्तुहारी हि दोन नावे येतात. तोरणमाळच्या मठाच्या अंतर्गत अजून एकशे पाच मठ होते व अल्लाउद्दीन खिलजीने त्याला मदत केल्याचे दानपत्र असल्याचे औरंगबाद मठाचे महंत सांगतात. तोरणमाळ्च्या राजकीय व धार्मिक इतिहासाची साधने नसल्याने प्राचीन अवशेष व लोकवंदता याचाच आधार घ्यावा लागतो.
धाबादेव लेणी
Discover Maharashtra
यादवकालीन खानदेश भाग १० | धाबादेव लेणी –
यादव मेलुगी याचा धाबादेव शिलालेख या शिलालेखाचा शोध द. रा. भट यांनी लावला. धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुक्यातील बोराडी गावाजवळ नऊ किलोमीटर अंतरावर हे ठिकाण आहे. तेथे एक भग्न देवालय आणि काही अवशेष आहेत. त्याच लेखाची शिळा पडलेली आहे. ह्या लेखाचे संपादन आणि वाचन द. रा. भट आणि शं. गो. तुळपुळे यांनी केले आहे. संशोधक वर्ष २६ अंक एक ते चार पृष्ट ७८ ते ८० यात तसेच तुळपुळे यांचा मराठी कोरीव लेख यांनी केले आहे. लेखाची भाषा मराठी आहे. लेखात सिंघणदेवाचा पुत्र मेलुगिदेव याने कोंडव्व देवीचे मंदिर आणि वापी बांधल्याचा निर्देश आहे. हा सिंघणदेव देव म्हणजे यादव वंशातील सिंघण देव प्रथम होय. या लेखात तिथीचा स्पष्ट उल्लेख नाही कारण अक्षरे वेगळी पडली आहे. तरीही तो “सहस्र-नवसिकावरि” असे वाचल्यास त्याचा काळ इसवी सन ११६७ या लेखाची तारीख होईल.(खानदेशातील अभिलेख वैभव, ब्रम्हानंद देशपांडे)(यादवकालीन खानदेश १० | धाबादेव लेणी)
धाबादेव लेणी –
बोराडी जवळ सातपुड्याच्या पायथ्याशी दोन नाल्यांच्या संगमावर धाबादेव लेणी आहे. ही लेणी सातव्या शतकातील यादवकालीन असल्याचे सांगण्यात येते. येथील लेणी दगडावर नक्षीकाम करुन सर्व दगड एकमेकांवर रचल्याप्रमाणे ठेवले आहेत. विशेष म्हणजे हा दगड बाहेरुन आणलेला असावा कारण परीसरात अशा प्रकारचा दगड मिळत नाही. .सध्या तीन खोल्या(गाळे) शिल्लक आहेत. पुर्वी येथे १८ गाळे असावेत असे अवशेषांवरून वाटते. प्रत्येक खोली साधारण चार फुट लांब व रुंद असुन,ऊं चीसुद्धा चार फुट पर्यंत आहे. भिंतींवर नक्षीकाम असुन वेगवेगळ्या कोरीव मुर्त्या बसविलेल्या आहेत. छत चौकोणी आकाराचे असुन त्यावर वर्तुळात पानाफुलांची सुबक नक्षी काढलेली आहे. खांबाच्या वर यक्षांची मुर्ती काढलेली आहे. याठिकाणी पद्मासन अवस्थेतील गौतम बुद्ध, महावीर, महादेव, विष्णु, हनुमान, यक्ष, अशा वेगवेगळ्या सुबक कोरीव काम केलेल्या अनेक मुर्त्या आहेत. व अनेक मुर्त्या परिसरात विखुरलेल्या आहेत. अजिंठा-वेरुळ सारख्या हत्ती, माणसांच्या कोरीव नक्षीकाम केलेल्या मुर्त्यापण आहेत.
20/25 वर्षापुर्वी एक शिलालेख चांगल्या अवस्थेत होता. आज त्याचे तुकडे झाले आहेत. चाळीस-पन्नास वर्षांपूर्वी येथे अतिशय घनदाट जंगल होते. येथे येण्यासाठी रस्ताही नव्हता. काही जाणकारांच्या मते इथे तप- साधना होत असावी किंवा उत्तर-दक्षिणेकडुन येणारे धर्मसाधकांसाठी थांबण्याचे ठीकाण असावे.जवळच अतिशय निसर्गरम्य वातावरण असुन नाल्यांवर तीन-चार धबधबे आहेत. पाऊस पडल्यानंतर फेसाळणारे पांढराशुभ्र पाणी पाहुन मन आनंदित होते. यामुळे येथे पर्यटकांचा वावर वाढला आहे. सध्या ही लेणी मोडकळीस आली असुन छताच्या दगडांना तडे पडले आहेत. जर डागडुजी केली नाही तर छत पडुन लेणी अस्तित्व व इथला इतिहास नष्ट होईल. त्या काळात इथे जवळपास वस्ती असली पाहीजे शिरपूर तालुक्यातील अतिशय पुरातन, ऐतिहासिक ठेवा आहे व तो जतन झाला पाहीजे. नवादेवी, गुर्हाडपाणीचे तोरणमाळसारखे निसर्गसौंदर्य, धाबादेव लेणी, दुर्बड्याचे मुळ बिजासनी मंदीर, बिजासन अशा भागाला पर्यदनाच्या दृष्टिने महत्त्व येऊन या भागाचा विकास होऊ शकतो.
फोटो गणेश भामरे बोराडी*
कोंडव्व देवीचे मंदिर लेणीतील शिल्पांवरून ती नाथपंथी असावी असे दिसते पण काहींच्या मते ती जैन असावी.
जिंतूरच्या सहा जैन लेण्या
महाराष्ट्रातील परभणी जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. येथे गुहेतील जैन लेणी प्रसिध्द आहेत. शहराला लागूनच असलेल्या डोंगरात सहा जैन लेण्या आहेत. यामध्ये आदिनाथ, शांतिनाथ, नेमीनाथ, पार्श्वनाथ, नंदेश्वर शुकट व बाहुबली यांचा समावेश आहे. प्राचीन काळचे जैनपूर म्हणजेच आजचे जिंतूर होय. जैनपूर नावाप्रमाणेच जवळच गुहांमध्ये कोरलेल्या जैनशिल्पांमुळे जिंतुर विशेष प्रसिद्धीस आले आहे. घुमटाची बांधणी चार स्तंभांच्या सहाय्याने केली आहे. हे मंदिर विशेत्वाने ख्यातनाम आहे ते तेथील भगवान पार्श्वनाथांच्या अधांतरी मूर्तिमुळे! जैनांच्या या पवित्र स्थळी भाविक मनोमन विसावतो. जिंतुरापासून २८ कि.मी. अंतरावर कोठा हे निसर्गसौंदर्यासाठी प्रसिद्ध गाव वसले आहे.
नेमगिरी
श्री दिगंबर जैन अतिशय क्षेत्र नेमगिरी संस्थान, जिंतुर. हे क्षेत्र जिंतूरपासून 3 किमी अंतरावर परभणी जिल्ह्यातील मराठवाड्यातील नैसर्गिक सौंदर्याने भरलेल्या सह्याद्री पर्वतांच्या उप-टेकड्यांत वसलेले आहे. नेमागिरि नामक दोन टेकड्या आहेत आणि चंद्रगिरी ही प्राचीन ज्योतिर्लिंग आणि चमत्कारिक जैन गुहा मंदिर व चैत्यलय्यांसाठी जगप्रसिद्ध आहेत.
प्राचीन काळी हे क्षेत्र जैनपुर या नावाने प्रसिद्ध होते, हा राष्ट्रकूट कुटुंबातील सम्राट अमोघ वर्षाच्या काळात विकसित झाला. नंतर भारतीय इतिहासाच्या मधल्या काळात, हे आक्रमणकर्ते करून नष्ट केले गेले आणि त्याचे नाव बदलले ते जिंतूर, सध्याचे नाव. त्या वेळी 300 जैन कुटुंबे आणि 14 जैन मंदिर येथे होते. आज त्यातील केवळ दोन मंदिरे पहायला मिळतात.
नेमगिरीचे वैशिष्ट्य :-
या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे मंदिर पूर्णत: जमिनीमध्ये दबलेले होते.
सुमारे ९००० किलो वजनाची श्री १००८ भगवान पार्श्वनाथ यांची मूर्ती आहे जी जमिनीपासून ४ इंच वर केवळ एका सुपारीएवढ्या दगडावर विराजमान आहे, हे देखील इथलं आश्चर्यच आहे.
इतिहास :-
मूळात जिंतुरचे नाव जैनपुर होते.जैनपुरचे जिंतुर कसे झाले याचा इतिहास आहे. सैदुल कादरी याने आपल्या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे. हे पुस्तक ताडपत्रीवर लिहीले असून येथील मशिदीत ते आहे. या पुस्तकात या नगराचा आणि परिसराचा इतिहास समजतो. सैदुल कादरी हा अफगाणिस्तानातून दिल्लीला आला. तो दिल्लीहून अजमेरला ख्वाजा साहबच्या दरबारात पोहचला. दरबारात त्याला असा आदेश देण्यात आला की, जैनपूर (जिंतूर) ला जाऊन तिथं असणाऱ्या मजबूत किल्ल्यामधल्या जैन धर्मियांची संस्कृती नष्ट करुन त्यांच्या मंदिराची नासधूस करून आपला झेंडा फडकावयाचा. या किल्ल्याचे दरवाजे रात्री बंद होतात व सकाळी उघडतात. गावाजवळ एक डोंगर असून तेथे अंधकार असलेल्या गुंफा आहेत.या गुंफेत मोठमोठ्या मुर्ती आहेत. तु या नगरावर विजय मिळव असा आदेश सैदुल कादरीला मिळाला.
आदेशानुसार कादरी अजमेरहून खुलताबाद, दौलताबादमार्गे जैनपूरला आला. तेव्हा जैनपूरमध्ये यमराज आणि नेमीराज नावाचे भाऊ राज्य करत असत. कादरीने गुलबर्ग्याच्या राजा आलमगीरच्या फौजेच्या सहाय्याने हा प्रदेश कब्ज्यात घेतला आणि मंदिर आणि मुर्त्यांचे तोडफोड केली. ही घटना हिजरी सन ६३१ ची आहे. याच वेळी या नगराचे नाव बदलून जिंतुर केले गेले. मुस्लिमांच्या वार्षीक उत्सवामध्ये या सैदुल कादरीच्या ग्रंथाचे वाचन होते.
नंतर १६ व्या शतकामध्ये नांदगांव येथून श्री. वीर संघवी त्यांची पत्नी “घालावी”, मुले नेमा संघवी, सांतु संघवी, अंतु संघवी आणि ३ सुनांसह जिंतूर येथे आले. त्यावेळी नेमगिरी पूर्णपणे झाडा-झुडपांनी वेढलेली होती पण मंदिराचे शिखर दिसत होते. तेव्हा त्यांनी या मंदिराचा जीर्णोध्दार करायचा संकल्प केला. त्यांनी १६१० साली नेमगिरी आणि चंद्रगिरी या दोन्ही मंदिरांचा जीर्णोध्दार केला. याची आठवण म्हणूनच गुफा क्रमांक ४ मध्ये असलेल्या मूलनायक श्री नेमीनाथजी यांच्या प्रतिमेच्या खाली या कुटूंबियांचे शिल्प रेखाटलेले आहे.असे सांगितले जाते कि या नगरात आधी १४ जैन मंदिर आणि जैनांची घरे होती. सध्या फक्त दोनच मंदिरे दिसतात, तर तीन-चार मंदीरांचे अवशेष बघायला मिळतात. सात जैन मुळनायक शिल्पप्रतिमा साहुच्या जैन मंदिरात ठेवल्या आहेत. सध्या ज्या डोंगरावर जिनालय आहे, त्याच्या समोरच्या डोंगरावर एक गुंफा आहे.या चंद्रगुंफा असे म्हणतात. इथल्या अनेक मुर्तींचा मुस्लिम आक्रमकांनी विंध्वस केला. असे सांगितले जाते कि जैन लोकांनी भंग झालेल्या मुर्ती जमीनीत पुरल्या व चांगल्या अवस्थेतील मुर्ती गावात आणल्या. हि गुंफा प्राचीन आहे.या गुंफेचा उल्लेख संस्कृत निर्वाण-भक्ति या ग्रंथात आला आहे. हाच या गुंफेच्या प्राचिनत्वाचा पुरावा आहे.या ग्रंथातील श्लोक असा आहे.
‘‘श्रीमच्चन्द्रगुहावराक्षरशिलां वस्त्रावतारं सदा।
अर्चे चारणपादुकाचणगुहे सर्वामरैरर्चिताम्।
भास्वल्लक्षणपङ्क्तिनिर्वृतिपथं विन्दुं च धर्मं शिलाम्।
सम्यग्ज्ञानशिलाञ्च नेमिनिलयं वन्दे च शृङ्गत्रयम्।।२८।।’’
या श्लोकात ज्ञानशिला आणि नेमिनाथ मंदीराला नमन केले गेले आहे. कदाचित चंद्रगुंफेत प्राचीन काली एखादी शिला असावी, जीला ज्ञानशिला म्हणत असावेत. आज लोक ज्ञानशिलेला विसरले असले तरी चंद्रगुंफा आणि चरण मुनिंच्या पादुका आहेत.
मंदिराचे वैशिष्ट्य :-
हे मंदिर पुर्वी पूर्णपणे डोंगराखाली दबलेले होते. या मंदिरातील ७ गुफांविषयी माहिती अशी कि नेमगिरी क्षेत्रापर्यंत जाण्यासाठी कच्चा रस्ता आहे.
लेणी मंदीराचे प्रवेशद्वार
हि लेणी एका मंदीराच्या आवारात आहेत. हि लेण्यात जाण्यासाठी मार्ग खोदला आहे. मंदिरात प्रवेश केल्यावर एक ४ फुट ८ इंच उंचीचा एक चैत्य आहे, ज्याच्या चारही दिशेन २७ मुर्ती बनवल्या आहेत.मुर्तीचा दगड काळा पाषाण आहे. इथून जिन्याने उतरुन आपण लेणी गुंफात जाउ शकतो.
गुफा नं.१- पहिल्या गुफामध्ये महावीर स्वामींची साडे तीन फुट उंचीची अत्यंत प्राचीन मुर्ती आहे. या गुफेमध्ये आचार्य भद्रबाहू, आचार्य शांतिसागरजी यांचे पद कमळ हे या गुफेचे वैशिष्ट्य आहे.
पहिल्या गुंफेतील महावीरांची प्रतिमा
गुफा नं .२- दुसऱ्या गुफामध्ये श्री १००८ आदिनाथ स्वामींची महान प्रतिमा आहे. ध्यान करण्यात मग्न असणारी ही प्रतिमा पाहताक्षणी मनाला मोहिणी घालते. हि मुर्ती दोन फुट उंच असून पद्मासनात आहे. या मुर्तीला जटा दाखवल्या आहेत. चरणतलावर कोणतेही लांछन म्हणजे चिन्ह नाही, परंतु केवळ जटा असल्यामुळे हि मुर्ती आदिनाथांची मानली जाते.
इथून चार जिने उतरले कि ११ फुट ९ इंच रुंद आणि १६ फुट ६ इंच लांब गुंफा दिसते.हिच गुंफा क्र.३
गुफा नं.३- तिसऱ्या गुफामध्ये दर्शन होते ते सकलविघ्नोपशाकमक, परमशांतिदायक, देवाधिदेव श्री. १००८ शांतिनाथ स्वामी यांच्या पद्मासनामध्ये विराजमान मुर्तीचे. सहा फुट उंच या मुर्तीचे दर्शन घेताच भक्तांना दु:खाचा पूर्णपणे विसर पडतो आणि तो ध्यानात मग्न होतो. हि मुर्ती ५ फुट ४ इंच उंच आणि ४ फुट ४ इंच रुंद आहे. या मुर्तीच्या छातीवर श्रीवत्स चिन्ह नाही, मात्र कान खांद्यापर्यंत लांब आहेत. या गुंफेतून थोडे खाली उतरल्यावर पुढचे लेणे दिसते.
गुफा नं.४- चौथ्या गुफामध्ये मूलनायक श्री १००८ नेमीनाथ स्वामींची भव्य मूर्ती विराजमान आहे. पाहताक्षणी मन मोहून टकाणारी काळ्या पाषाणातली मूर्ती विराजमान आहे. हि मुर्ती ७ फुट २ इंच उंच व ५ फुट ८ इंच रुंद आहे. या मुर्तीच्या छातीवर श्रीवत्स आहे, कानाच्या पाळ्या खांद्यापर्यंत आहेत तसेच मस्तकावर जटा दाखवल्या आहेत. या मुर्तीच्या खालच्या बाजुस दोन्ही बाजुला तीन भक्त स्त्रिया आणि मध्ये तीन पुरुष भक्त दाखवले आहेत.
गुफा नं.५- पाचव्या गुफामध्ये सर्वांचंच आकर्षणाचा केंद्रबिंदू असणारी श्री १००८ अंतरिक्ष पार्श्वनाथ स्वामींची पद्मासनातली मूर्ती आहे. या मुर्तीच्या मागच्या बाजुला फणा काढलेला नाग आहे. या मुर्तीच्या छातीवर श्रीवत्स आहे. सुमारे ९००० किलो वजनाची श्री. १००८ भगवान पार्श्वनाथ यांची मूर्ती आहे जी जमिनीपासून ४ इंच वर केवळ एका सुपारीएवढ्या दगडावर विराजमान आहे, हे देखील इथलं आश्चर्य आहे. या मूर्तिच्या मागे सर्प आहे,त्या सर्पात ओम तयार होते. या मुर्तीचं दर्शन घेताच भक्तांचे दु:ख कमी होतात.या मुर्तीच्या खालच्या बाजुला एखादा नाग बसावा इतकी जागा आहे.इथे नाग बसलेला अनेकदा भक्तांनी बघीतला आहे. साधारण वीस वर्षापुर्वी हि मुर्ती कदाचित भंग पावून कोसळेल असे वाटल्यामुळे खालच्या पाषाण खंडाला तोडण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र पाषाण खंड तुटला नाही, परंतु मुर्तीचा समतोल बिघडला आणि मुर्ती डाव्या बाजुला जमीनीच्या दिशेने झुकली.
गुफा नं.६- सहाव्या गुफामध्ये साडेचार फुट उंचीची आणि एखाद्या स्तंभासारखी दिसणारी नंदिश्वराची मूर्ती आहे. हा स्तंभ मुलनायक नेमिनाथ भगवानांचा महास्तंभ मानला जातो.याच्या चारही बाजुला मुर्ती कोरल्या आहेत.
गुफा नं.७- सातव्या गुफामध्ये भगवान बाहुबलींची विशाल मूर्ती आहे. तपश्चर्येत मग्न अशी ही मूर्ती आहे. मानेपर्यंत आलेली वेल, खांद्यावर नागांचे वास्तव्य आणि मांडीमध्ये भुंग्याने केलेले छीद्र यावरून या मूर्तीची तपश्चर्येतील मग्नता दिसून येते. हि मुर्ती ४ फुट ७ इंच उंच आहे. मुर्तीवर अंगावर चढलेल्या वेली कोरल्या आहेत. डाव्या खांद्यावर सापाचा फणा दिसतो. उजव्या बाजुला असलेला फणा तुटला आहे.
चंद्रगिरी टेकडी :-
नेमगिरीपासून थोड्या अंतरावर चंद्रगिरी नावाचे धार्मिक स्थळ आहे. या चंद्रगिरीचे दर्शन केल्याशिवाय नेमगिरीची यात्रा पूर्ण होत नसल्याची अख्यायिका आहे. चंद्रगिरीकडे जाताना रस्त्यातच युगल चारणऋध्दीधारी मुनिंची पादुका आहेत. चंद्रगिरीच्या माथ्यावर छोटे मंदीर असून साधारण वीस मिनीटाच्या चढाईनंतर आपण येथे पोहचतो. मंदिरात भगवान शांतिनाथ, अर्हनाथ आणि कुंथुनाथ यांच्या मुर्ती आहेत.
याशिवाय जिंतुर शहरात शाहु मंदिर आणि महावीर मंदीर अशी दोन मंदीरे असून याठिकाणी १०२४ जैन मुर्ती आहेत,
हे तीर्थक्षेत्र पर्यटकांमध्येही फार लोकप्रिय आहे. राज्यातीलच नाहीतर राजस्थान, गुजरात, मध्यप्रदेश, कर्नाटक अशा विविध राज्यातून पर्यटक तर येतातच शिवाय परदेशातल्या पर्यटकांची देखील नेहमीच रेलचेल असते. पंचक्रोशीतल्या शाळांच्या सहली तर इथं नित्यनेमानं येतच असतात. निसर्गाच्या सानिध्यात वसलेल्या या पर्यटनस्थळाला एकदा तरी नक्कीच भेट द्यायला हवी.
नेमगिरी तीर्थक्षेत्रांचे अन्य उपक्रम
गोशाळा
आचार्य विद्यासागरजी यांचे शिष्य जैनमुनीश्री समाधीसागरजी यांनी गोशाळा असावी अशी सूचना केली आणि सन २००० पासून इथं गोशाळा चालविण्यात येत आहे. सध्या या ठिकाणी १५० गायी आहेत.
सोयी-सुविधा
इथं राहण्यासाठी भक्त निवासाची व्यवस्था करण्यात आली आहे. तसेच प्रसादालयाची आणि भोजनाची देखील उत्तम व्यवस्था आहे.
पोहचण्यासाठी
जवळचे रेल्वेस्टेशन- परभणी अंतर- ४५ कि.मी.
जवळचे बस स्थानक - जिंतूर अंतर - ४ किमी.जिंतूर हे ठिकाण जालना (४० कि.मी.) आणि परभणी (४० कि.मी.) या शहरांशी रोडद्वारे जोडलेले आहे. राज्य रस्ता नागपूर ते औरंगाबाद तसेच राज्य रस्ता नांदेड ते मुंबई (औरंगाबाद मार्गे) या रस्त्यावर जिंतूर आहे.
जवळचे विमानतळ - औरंगाबाद अंतर - १६५ कि.मी.विमानाने
जिंतूर पासून सर्वात जवळचे विमानतळ नांदेड येथे आहे. नांदेड पासून जिंतूर ११० कि.मी अंतरावर आहे.
संपर्क- श्री दिगंबर जैन अतिशय क्षेत्र नेमगिरी संस्थान,
जिंतूर- ४३१ ५०९, जि. परभणी
फोन- ०२४५७- २१९२०८
Email- nemgiri@gmail.com
website- www.nemgiri.org
Marthwada-Vidharbha
Circuit- 8 days, 1750 Kms
Pune-Ahmednagar-Parbhani- Navagarh-Jintur (480 Kms)
Jintur-Lonar-Mehekar-Karanja (216 Kms)
Karnja-Amravati--Chikhaldara (153 Kms)
Chikhaldara-Partwada-Muktagiri (44Kms)
Chikhaldara-Semadoh-Chikhaldara (50Kms)
Muktagiri-Achalpur-Akot-Shegaon (120 Kms)
Shegaon-Mehekar-SindkhedRaja-Jalna-Aurangabad- (265 Kms)
Aurangabad-Nagar-Pune (236 Kms)
JINTOOR – NEMGIRI
Type: Temple-Shri Digamber Jain Atishya Kshetra Nemgiri
Base Village: Jintur
Where: 400 Kms from Pune via Aurangabad/Jalna, 450 Kms via Parbhani
Route: Pune-Ahmednagar-Parbhani-Navagarh-Parbhani-Jintur
Time visited: October 2011
How to reach: From Jintur town Negiri hill is 4 kms away. There is road through the town but it goes through narrow lanes. Another approach is from the highway. Look for a water tank after Jintur. A narrow muddy trail goes right through an arch opposite the water tank. Follow the trail keeping Nemgiri hill on left till a crossing. Take a left road and start climbing the hill through the 2 arches to the top.
Lodging-Boarding facilities: Available at the kshetra. VIP suites are in very nice.
My Meter reading from Pune: 500 Kms
सिंधूदुर्ग
जिल्ह्यातील धामापुर तलाव आणि परिसर हा प्रसिध्द पर्यटन स्थळ आहे.
चि.त्र्य. खानोलकर उर्फ आरती प्रभु यांच्या कोंडुरा सारख्या कांदबरीमुळे
मराठी वाचकांना आणि चानीसारख्या चित्रपटामुळे चित्रपटप्रेमींना हा परिसर
परिचित आहे. पण याच परिसरातील पेंडुर गावी जैनांचे स्थान आहे, याचा पत्ता
बहुतेकांना नसतो. सिंधुदुर्गात आदीम काळातील मानव संस्कृतीच्या पाऊलखुणा
मिळतानाच कातळ शिल्प आणि कोकणचे मुर्तीशास्त्र थक्क करणारे आहे. अनेक
भागातील प्राचिन शिल्प, हजारो वर्षापुर्वीच्या मुर्त्यांचा ठेवा जपला जायला
हवा. यासाठी तो संरक्षित व्हायलाच हवा. हजार वर्षे या मूर्ती ऊन वारा पाऊस
खात उभ्या आहेत या भूमीवर त्यांचा इतिहास कोरला गेलेला आहे. येथे असलेल्या
संस्कृतीचा एक भाग आहे.पेंडुर(तालुका मालवण, जि. सिंधुदुर्ग)मधील संकीन
आणि डंकीन या स्थळावरची शिल्प अशीच लक्ष वेधून घेतात. या मूर्तीचा मोठा
खजिना आपण जपायला हवा. या शिल्पांना बोलके करायला हवे.हजार वर्षापूर्वीचा
इतिहास आणि संस्कृतीचा भूतकाळ जागृत करायला हवा.
कोकणात अनेक
सत्तांतरे झाली आणि आपणही बदलत गेलो. कधी काळी सिंधुदुर्गात म्हणजे बाराशे
वर्षापूर्वी जैन धर्माला मानणा-या शिलाहार राजांची सत्ता कोकण प्रांतावर
होती. त्यांच्या काळात जैन संस्कृती येथे रुजली आणि वाढलीसुद्धा.. मात्र
सत्ता बदल झाला, धर्म बदल झाला आणि सिंधुदुर्गात मंदिरांची रचनाही बदलली.
येथे जैनांची असलेली धार्मिक स्थळे कालौघात नष्ट झाली;परंतु त्या
संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील अनेक ठिकाणी जंगलात आड
बाजूला डोंगरदऱ्यांमध्ये त्या काळातील सुरेख मूर्ती ऊन-पावसाचा मारा झेलत
आजही उभ्या आहेत. हजार – दीड हजार वर्षापूर्वीचा हा अमूल्य ठेवा जंगलात
खितपत पडला आहे.
Pune-Ahmednagar-Parbhani- Navagarh-Jintur (480 Kms)
Jintur-Lonar-Mehekar-Karanja (216 Kms)
Karnja-Amravati--Chikhaldara (153 Kms)
Chikhaldara-Partwada-Muktagiri (44Kms)
Chikhaldara-Semadoh-Chikhaldara (50Kms)
Muktagiri-Achalpur-Akot-Shegaon (120 Kms)
Shegaon-Mehekar-SindkhedRaja-Jalna-Aurangabad- (265 Kms)
Aurangabad-Nagar-Pune (236 Kms)
JINTOOR – NEMGIRI
Type: Temple-Shri Digamber Jain Atishya Kshetra Nemgiri
Base Village: Jintur
Where: 400 Kms from Pune via Aurangabad/Jalna, 450 Kms via Parbhani
Route: Pune-Ahmednagar-Parbhani-Navagarh-Parbhani-Jintur
Time visited: October 2011
How to reach: From Jintur town Negiri hill is 4 kms away. There is road through the town but it goes through narrow lanes. Another approach is from the highway. Look for a water tank after Jintur. A narrow muddy trail goes right through an arch opposite the water tank. Follow the trail keeping Nemgiri hill on left till a crossing. Take a left road and start climbing the hill through the 2 arches to the top.
Lodging-Boarding facilities: Available at the kshetra. VIP suites are in very nice.
My Meter reading from Pune: 500 Kms
From Navagardh we started back to Parbhani. On the way we
stopped over for yummy giant coconut-water. The clock was ticking and I had to
rush to Jintur as the Bhojnalaya in Jain temple closes @ 6.30 PM. Fortunately
roads was in better condition than NH222. Since again on advice of locals we
took a outer road had a tough time locating Nemgiri hill as the darkness
started to descend.
But finally managed to reach the hill and the Bhojanalya
was closed. The kind lady agreed to prepare poha and tea as there was no other
food option. The VIP Suites were nice but there were huge number of bugs in
night. We had to keep lights off all the time or windows closed to avoid them.
After yummy poha and hot tea we went for Aarti and temple visit. In the morning
after darshan we visited Chandragiri hill.
History: Two Jain
पेंडूर जैन लेणी :-
सिंधूदुर्ग
जिल्ह्यातील धामापुर तलाव आणि परिसर हा प्रसिध्द पर्यटन स्थळ आहे.
चि.त्र्य. खानोलकर उर्फ आरती प्रभु यांच्या कोंडुरा सारख्या कांदबरीमुळे
मराठी वाचकांना आणि चानीसारख्या चित्रपटामुळे चित्रपटप्रेमींना हा परिसर
परिचित आहे. पण याच परिसरातील पेंडुर गावी जैनांचे स्थान आहे, याचा पत्ता
बहुतेकांना नसतो. सिंधुदुर्गात आदीम काळातील मानव संस्कृतीच्या पाऊलखुणा
मिळतानाच कातळ शिल्प आणि कोकणचे मुर्तीशास्त्र थक्क करणारे आहे. अनेक
भागातील प्राचिन शिल्प, हजारो वर्षापुर्वीच्या मुर्त्यांचा ठेवा जपला जायला
हवा. यासाठी तो संरक्षित व्हायलाच हवा. हजार वर्षे या मूर्ती ऊन वारा पाऊस
खात उभ्या आहेत या भूमीवर त्यांचा इतिहास कोरला गेलेला आहे. येथे असलेल्या
संस्कृतीचा एक भाग आहे.पेंडुर(तालुका मालवण, जि. सिंधुदुर्ग)मधील संकीन
आणि डंकीन या स्थळावरची शिल्प अशीच लक्ष वेधून घेतात. या मूर्तीचा मोठा
खजिना आपण जपायला हवा. या शिल्पांना बोलके करायला हवे.हजार वर्षापूर्वीचा
इतिहास आणि संस्कृतीचा भूतकाळ जागृत करायला हवा.
कोकणात अनेक
सत्तांतरे झाली आणि आपणही बदलत गेलो. कधी काळी सिंधुदुर्गात म्हणजे बाराशे
वर्षापूर्वी जैन धर्माला मानणा-या शिलाहार राजांची सत्ता कोकण प्रांतावर
होती. त्यांच्या काळात जैन संस्कृती येथे रुजली आणि वाढलीसुद्धा.. मात्र
सत्ता बदल झाला, धर्म बदल झाला आणि सिंधुदुर्गात मंदिरांची रचनाही बदलली.
येथे जैनांची असलेली धार्मिक स्थळे कालौघात नष्ट झाली;परंतु त्या
संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील अनेक ठिकाणी जंगलात आड
बाजूला डोंगरदऱ्यांमध्ये त्या काळातील सुरेख मूर्ती ऊन-पावसाचा मारा झेलत
आजही उभ्या आहेत. हजार – दीड हजार वर्षापूर्वीचा हा अमूल्य ठेवा जंगलात
खितपत पडला आहे.
कोकणावर अनेक आक्रमणे झाली मात्र आदिम काळातल्या
संस्कृतीच्या पाऊलखुणा जपणारे साक्षीदार उन -वारा -पाऊस झेलत ठाण मांडून
उभे आहेत. पेंडुर परिसरातील चौदा मुर्ती आणि शिल्प पुरातत्व विभागाच्या
नोंदीत असून या मुर्तीचा प्राचिन इतिहास लक्षात घ्यायला हवा. सुमारे एक
हजार वर्षांपूर्वी कोकणाच्या या भूभागावर शिलाहार राजांचा अंमल होता.
शिलाहार राजवटीत अपरांतात जैन धर्माचा प्रभाव होता. त्यांच्या राज्यात
जैनधर्मियांना मानाचे स्थान होते. आठव्या शतकात राष्ट्रकुटांनी चालुक्याचे
अधिपत्य झुगारून सत्ता स्थापन केली. राष्ट्रकुट नृपती गोविंद (तिसरा) या
राजाने उत्तर कोकणाच्या राज्यकारभाराची जबाबदारी कपर्दिस (पहिला) याच्यावर
सोपविली. ही शिलाहारांची पहिली शाखा. दक्षिण कोकणावर प्रभाव असलेल्या कृष्ण
राजाने या भागावर शिलाहार वंशातीलच सणफुल्ला याची प्रशासक म्हणून नियुक्ती
केली.
येथून शिलाहारांच्या कोकणातील कारकिर्दीला प्रारंभ झाला.
अकराव्या शतकापर्यंत शिलाहारांची दुसरी शाखा दक्षिण कोकणात म्हणजे गोवा ते
रत्नागिरी या भागावर राज्य करीत होती. त्यांची पहिली राजधानी गोव्यातील.
त्यावेळचे चंद्रपूर ऊर्फ गोपकपट्टण म्हणजे आताचे चांदोर येथे होते. त्यांनी
नंतर ही राजधानी सिंधुदुर्गातील बलिपट्टण म्हणजे खारेपाटण येथे हलविली.
शिलाहार राजा श्वम्मीयराने बलिपत्तन म्हणजे आजचे खारेपाटणमध्ये किल्ला आणि
बंदर उभारून ही राजधानी वसविली. याची साक्ष देणारी नेमीनाथ व चंद्रप्रभू
नावांची जैन मंदिरे सुख नदीच्या काठावर उभी आहेत.या राज्याचा कार्यकाल ७८५
ते ८२० या दरम्यान होता. पुढे अकराव्या शतकापर्यंत त्यांचा ब-यापैकी प्रभाव
राहिला. हे सर्व सांगायचे कारण एवढेच की, त्यांच्या राज्यादरम्यान
सहयाद्रीच्या द-या-खो-यात जैन संस्कृतीचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रसार
वेगाने झाला.
याबाबत अनेक मतमतांतरे आहेत. परंतु मुद्दा हा की,
या प्रांतात असलेल्या जैन धर्माच्या खुणा आजही पाहायला मिळतात. बुद्धोत्तर
आणि अशोकपूर्व कालखंडात जैन धर्म गोमांतकात आल्याचे मानले जाते. पुढे
उपेक्षा, परकीयांची आक्रमणे आणि नैसर्गिक प्रकोपामुळे जैनधर्मियांच्या
मूर्ती, श्रद्धास्थाने आणि वास्तू काळाच्या उदरात गडप झाल्या.
शिलाहार राजांचा प्रभाव संपल्यानंतर या धर्माचा प्रभावही ओसरत गेला.कारण
याचे आचरण सोपे नाही. ब्रह्मचर्य, आहारामधील पावित्र्य ही कठीण बाब होती.
याचा फटका जैन धर्माला बसला. परकीय शत्रूंच्या हल्ल्यात पळवापळवीच्या काळात
धार्मिक स्थळे उद्ध्वस्त करण्याचे सत्र सुरू झाले.
पेंडूर येथील
देऊळवाडीतील श्रीदेवी मंदिराच्या मागील बाजूस सुमारे पंधराशे पंचवीस चौरस
मीटर परिसरात वृक्षवेलींनी वेढलेल्या परिस्थितीत हे जैन मंदिर होते.
साफसफाई केल्यानंतर चिर्यांचे बांधकाम असलेला गाभारा, सभामंडपाचे जोते आणि
चौदा मूर्ती असा मोठा ऐतिहासिक ठेवा सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वीची
मूर्तीकला व तत्कालीन जैन संस्कृतीचे दर्शन घडते.येथे जैन तीर्थंकराची
मूर्ती असून बाजूला चवºया ढाळणाºया दासीची प्रतिमा आहे. समोरच जमिनीवर
हत्तीच्या मुखाचे कोरीव काम असलेले भग्न आसन व मूर्तीच्या मानेमागची
प्रभावळ भग्न झालेली असून गाभार्याबाहेर यक्ष व शासनदेवी यांच्या मूर्ती
आहेत. शिवाय भगवान वर्धमान महावीर यांची मोठी मूर्ती व पादुकाही आहेत. या
पादुका काहीशा भग्न असून जवळच अंबिका किंवा आम्रा (मांडीवर लहान मुलं
घेतलेली स्त्रीमूर्ती) हिची मूर्ती आहे.सध्या या मुर्तीला वृक्षवेलींनी
वेढलेली असून हीच मुर्ती पुरातत्व विभाग तातडीने संग्रहालयात नेण्यासाठी
प्रयत्नशील आहे.सध्या वृक्षवेलींनी या मुर्तीला वेढलेले असल्याने चोरांना
ते पळविता आलेली नाही. मुर्तीशास्त्रातील ही मुर्ती म्हणजे सिंधुदुर्गचा
अनोखा ठेवा आहे.याखेरीज मस्तक नसलेली पार्श्वनाथाची व सर्वानुभूते, मातंग
गोमेधा वगैरेंच्या मूर्ती आहेत, तर मंदिराच्या बाहेर व्याघ्रसदृश्य
प्राण्याची व अगदी तशाच प्राण्यावर आरूढ झालेल्या देवीची अशा दोन मूर्ती
आहेत. त्यांपैकी व्याघ्रसदृश्य प्राण्यावर आरूढ झालेली रक्षक देवतेची
मूर्ती अर्धी-अधिक जमिनीत गेलेली आहे. पेंडूर येथील स्थानिक लोक या
मूर्तींपैकी अंबिकेच्या मूर्तीला डंकिनी व देवदूताला शांकिनी या नावांनी
संबोधतात. ग्रामस्थांकडून असे कळते की,पूर्वी या जागी विशिष्ट प्रकारच्या
विटा व नक्षीदार खांब होते, पण ते खांब इंग्रजांनी आपल्याबरोबर नेल्याचे
सांगीतले जाते. किमान एक हजार वर्षांपूर्वी पेंडूर गावात एक देखणे जैन
मंदिर उभे होते याची साक्ष देत आज हे भग्नावशेष पडलेले आहेत. याखेरीज
डांबरी रस्त्यालगत एका जैन धर्मगुरूची समाधी आहे. त्याला स्थानिक लोक
स्वामींची समाधी म्हणतात.
सुमारे
हजार वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाची साक्षीदार असलेल्या अनेक मुर्त्यां
उघड्यावर पडलेल्या असल्याने त्यांना संरक्षित करण्यासाठी पुरातत्व विभागाने
त्यांना जिल्हा बाहेर संग्रहालयात नेण्याची प्रक्रिया सुरु केली
आहे.रत्नागिरीच्या थिबा पॅलेसमध्ये आता हा ठेवा कडीकुलुपात बंदिस्त
होईल.यासाठीची कार्यवाही सुरूही झाली आहे. या पुर्वी जिल्ह्यातून अनेक
भागातील पुरातत्व ठेवा या संग्रहालयात नेण्यात आला आहे. गड किल्ल्यावरच्या
मुर्त्या ताब्यात घेण्यात आल्या आहेत.
वाशाळा लेणी :-
वाशाळा लेणी, वाशाळा ता.मोखाडा जि.पालघर –
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतीक वारसामध्ये तीन प्रकारच्या वास्तू हे ठळकपणे नजरेत भरतात. लेणी,मंदिरे, आणि किल्ले. डोंगर टेकडी पर्वत खडक कोरून तयार केलेल्या गुहेला लेणी म्हणतात. भारतात आज माहित असलेल्या सुमारे १००० लेणी आहेत. महाराष्ट्रात यापैकी ९०%लेणी आहेत. महाराष्ट्रात लेनी खोदण्याचा इतिहास तसा दुसरे शतकं ते दहाव्या शतकापर्यंतचा आहे. म्हणजे सहाजिक ह्या लेण्याला नक्कीच हजार वर्षाचा इतिहास आहे. त्यापैकी ही एक वाशाळा लेणी. वाशाळा गावातील आणि पंचक्रोशीतील माणसे लेणीला वसई म्हणतात. माझ्या माहितीप्रमाणे या लेणीची शासकीय दप्तरी पुरातन खात्याकडे नोंद नसावी. काळाच्या पडद्याआड अशा शेकडो अपरीचित लेण्या ह्या सह्याद्रीच्या कुशीत समावलेल्या आहे. त्यापैकी ही एक वाशाळा लेणी.
लेणीच महत्व ना गावकऱ्यांना ना कोणाला. हे फक्त मोबाईल वर नेट चालवण्यासाठी पते खेळण्यासाठी व तंबाखू गुटखा खाऊन दगड रंगवण्यासाठी तर कोणी आपलं नाव लिहितो जगाला दाखवण्यासाठी येथे मी स्वप्निल भवारी व माझे काही गवतिल मित्र महिना अखेरीस जमेल तशी स्वच्छता करतो. दिवाळीला दीप प्रजवलीत करू दीप उस्तव साजरा करतो. या गावातील मित्र सहकार्य करतात. तसी लेणी खूप सुंदर आहे. गावाला लागूनच डोंगराच्या पायथ्याशी ही प्राचीन लेणी. मी विचारलेल्या जाणकार व्यक्ती कडून मिळालेल्या माहितीनुसार ही लेणी अर्धवट आहे…पण सुरुवात अप्रतिम केलेली दिसते.दुमजली लेणं करण्याची जी पद्धत तीच इथे वापरणार होते, येथे आपण बघितल्यनंतर अस लक्षात येते की येथे तळ मजला आणि पहिला मजला अशी रचना दिसते. जिनेच काम पण अर्धवट राहिले आहे.हे जैन लेणं आहे.आत मध्ये दोन जैन तिर्थंकरांच्या खड्गासनातील मूर्ती म्हणजे प्रतिमा उभ्या स्वरुपात आहे. जैन धर्मात
एकुण चोवीस तिर्थंकार आहेत व त्यातील दोन तीर्थकरांच्या मूर्ती असाव्यात दोन्हीही सारख्या असल्यामुळे मूर्ती नेमकी कुणाची असावी हे ओळखणे थोडे कठीण जाते.
सुरुवातीस दोन पायऱ्या त्यावर सुंदर नक्षीकाम केलेले आढळते. चौथरा केला असून बाजूलाच पाण्याचे कुंड खोदलेले आहे. त्यालाच लागून खडकात एक शंकराची छोटीसी पिंड कोरलेली आढळुन येते. आत्ता ही पिंड येथे का तयार केली असावी हे माहिती नाही . छोटेसे दर्शनी मंडप.दर्शनी भागात सुंदर दोन खांब उभे आहे.खांब अखंड नाहीत. व पाणी बाहेर जाण्यासाठी दगडात कोरलेल्या दोन नळ्या आहेत .त्या नंतर मुख्य दरवाजावर काहीतर कोरल आहेत पण स्पष्ट दिसत नाही. तेथून आत गेले की १०बाय१५ ची गुफा आहे.
आवाज खुपच घुमतो.समोरच्या बाजूस दोन जैन मूर्ती प्रतिमा खडकावर कोरलेल्या आहेत.व कप्पे आहेत यात स्थल मूर्ती असावी. (स्थल मूर्ती म्हणजे एका जागेवरून दुसर्या जागेवर हलवू शकतो ) दोन तीन फुटलेली शिल्पे आहेत.एक शिवलिंग आहे हे नंतर ठेवला असेल .चारही कोपऱ्यात दिवे लावण्यासाठी जागा आहे. काम अर्धवट राहिल्याच्या अनेक खुणा इथे दिसतात. अर्धवट काम का सोडले या बाबत कुणालाच काही कल्पना नाही. हे एक न सुटणार कोड आहे. इथे खुप काही बघण्यासाठी नाही पण हा हजारो वर्षाचा इतिहास आहे.तो जपला पाहिजे.
या लेणी ची निर्मिती का केली असावी.
माझ्यामते नाशिक विभागात अंकाई, टकाई, इगतपुरी ते त्र्यंबकेश्वर या भागात त्याकाळी जैन धर्मास अनकुल वातावरण होते.त्या काळात जैन लेणी व मंदिरे याची निर्मिती या भागात मोठ्या प्रमाणात झालेली आढळून येतात .त्रिंगलवाडी ,,त्र्यंबकेश्वर जैन लेणी ,मंदिरे याचेच पुरावे देतात. त्याच काळात ही लेणी कोरली असावी. लेण्यांच्या माहितीबाबत एक ढोबळमानाने असलली गोष्ट अशी की पुरातन काळी जैन तीर्थकार धर्म प्रसारासाठी फिरत असत. त्यांचा दिनचर्या पाळायचा नियम कडक असावा. ते नियम पाळणे सुलभ व्हावे आणि धर्म प्रसारासाठी फिरणाऱ्या तीर्थकार यांना ध्यानधारणा सहज करता यावी यासाठी अशा लेणी कोरून घेत असात.
सातवाहन काळानंतर परदेशी व्यापाराशी होणाऱ्या व्यापाराला आलेले भरभराटी ही लेणी महत्वाची ठरली. प्राचीन काळी बोईसर , कळवा, तारापूर ,डहाणू, हे महत्वाचे बदरे होती. यातून उतरणारा माल वेग वेगळे मार्गे देशावर जात असात. त्यातील एक मार्ग तांदुळवाडी किल्ला, असावा किल्ले विक्रमगड, जव्हार, भोपतगड वाशाळा लेणी, भास्कर गड, त्र्यंबक गंड , अंजनेरी नाशिक बाजारपेठ कडे जातो.
लेखन – स्वप्निल भवारी
लेणीतील मौल्यवान शिल्पे नष्ट
भोकरदन - शहराजवळील
ऐतिहासिक लेणीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाणी साचले आहे. पूर्ण लेणी कित्येक
वर्षांपासून दर पावसाळ्यात गळत असल्याने लेणीमधील सर्व मौल्यवान शिल्प नष्ट
झाली आहेत.
जोरदार पावसाने लेणीतील अनेक शिल्प पाण्याखाली आहे.
पुरातत्व खात्याने या ठिकाणी नवीन माहितीचे फलक लावले आहे त्यात सात
खोल्याऐवजी सहाखोल्यांचा उल्लेख करण्यात आल्याने पुरातत्व विभाग या लेणी
संदर्भात किती दक्ष आहे हे सिद्ध होते.
शहराजवळील ऐतिहासिक लेणी हे
स्मारक महाराष्टÑ प्राचीन स्मारके व पुराणवस्तुशास्त्र विषयक स्थळे व अवशेष
अधिनियम, १९६० नुसार राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.
गेल्या
काही वर्षांपासून या स्मारकाकडे पुरातत्व विभागाचे दुर्लक्ष झाल्याने या
लेणी मधील अप्रतिम व मौल्यवान शिल्पे सततच्या पावसाने व दुर्लक्षित झाले
आहे. किंबहुना पावसाच्या पाण्याने या लेणीमधील नवव्या शतकातील शिलालेखही
गायब झाला आहे. भोकरदनची ही लेणी केळणानदीच्या डाव्या तीरावर वसलेली आहे.
भोकरदन पूर्वी प्राचीन काळात भोगवर्धन म्हणून परिचित असले तरी भोगवर्धनचा
उल्लेख सुरवातीच्या काही प्राचीन ब्राम्ही शिलालेखांमध्ये आढळतो. त्यानुसार
येथील रहिवासी धार्मिक प्रवृत्तीचे, दानकर्ते व तत्त्वज्ञानी असल्याचे
सिद्ध होते. दुहेरी दालनाच्या या लेणी असून त्यामागे सात खोल्या आहेत.
लेणीमधील मंडपातील स्तंभ सपाट असून ते भक्कम होते, परंतु गेल्या काही
वर्षात या स्तंभावरील मौल्यवान शिल्पे नष्ट झाली आहेत. उजव्या व डाव्या
भिंतीवरील पूर्ण व जुन्या काळातील शिल्पकाम खराब झाल्याचे या ठिकाणी दिसत
आहे. दरम्यान लेणीमधील सर्व शिल्पकला ज्या पद्धतीने जोपासली व काळजीने
जपायला पाहिजे होती, त्या पद्धतीच्या उलट दुर्लक्ष झाल्याने ही लेणी होती
का नव्हती, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. लेणीमधील सर्वच भिंतीवरील
शिल्प सततच्या पावसाने जीर्ण झाले असून ते खराब झाले आहे.
सध्या
लेणीमधील सात खोल्या पावसाने गळत असून त्यात मोठ्या प्रमाणावर पाणी साचले
आहे. लेणीसमोरील भागात मोठ्या प्रमाणावर पाणी असून शेवाळ तयार झाले आहे.
एकू णच या ऐतिहासिक लेणीचा विचार केला तर ही लेणी आता केवळ कागदावर लेणी
दिसत असून या संदर्भात पुरातत्व विभागाने तातडीने लक्ष घालून हा ऐतिहासिक
ठेवा जपावा, अशी मागणी होत आहे
कागदी घोडे -
भोकरदनच्या लेणीमध्ये पाणी साचत असल्याचा अहवाल तेथील कर्मचा-याने दिला
आहे. लेणीमधील शिल्पाचे पाण्या पासून सरंक्षण करणे, लेणीच्या परिसरात
साचलेले पाणी काढणे आदी कामांसदर्भातचे अंदाजपत्रक मंजुरीसाठी मुंबर्र
येथील पुरातत्व विभागाकडे पाठवले आहे. मंजुरी मिळाल्यानंतर येथील कामे
करण्यात येतील.’’ - एस. ए. शेख, पुरातत्व विभाग, औरंगाबाद
भोकरदनची शान गेली
- भोकरदनची ऐतिहासिक लेणी म्हणजे जिल्ह्याची ख-या अर्थाने शान होती. काही
वर्षांपासून या लेणीकडे पुरातत्व खात्याने दुर्लक्ष केल्याने
पर्यटकांनीदेखील याकडे पाठ फिरवली आहे. जुन्या इतिहासात, पुरातत्व
खात्याकडे या लेणीची नोंंद असतानाही त्यांनी याकडे दुर्लक्ष का केले, असा
प्रश्न या अनुषंगाने निर्माण झाला आहे. ही लेणी आता पूर्णत: नष्ट
झाल्यासारखी असल्याने भोकरदनचा ऐतिहासिक ठेवा नामशेष होण्याच्या मार्गावर
आहे.’’ - रमेश बिरसोने, नागरिक, भोकरदन
पेंडूर गावात असलेले वेताळ मंदीर व जवळच असलेल्या उध्वस्त जैन मंदीरातील प्राचीन मुर्ती आवर्जुन पाहण्यासारख्या आहेत.
पाय फुटले पाषाणांना -
हजारो वर्षांचा इतिहास सांगणा-या पाषाणांना पाय फुटल्याचे गावातील ज्येष्ठ मंडळी सांगतात तेव्हा पिंपळाची मगरमिठी ही आईच्या पदराप्रमाणे वाटते. अंबिका मातेचे हे शिल्प अष्टाच्या पदराखाली सुरक्षित आहे असे वाटू लागते. नाही तर तेही बेपत्ता झाले असते.. हे वास्तव पेंडुर कट्टा येथील भग्नावस्थेत असलेल्या पाषाणांचे!
आपल्याला सहज काही मिळालं तर त्याची किंमत नसते. अगदी असंच काहीसं सिंधुदुर्गातल्या प्राचीन इतिहासाबाबत झाले आहे. या भूमीत पावलापावलावर इतिहासाचे साक्षीदार भेटतात. काही आजही आपले अस्तित्व राखून उभे आहेत. तर काही अस्तित्वहीन झाले आहेत.
काही जमिनीखाली अनवधानाने गाडले गेले.पेंडुर (मालवणच्या) डोंगरावर अशी अनेक शिल्प होती. अप्रतिम आणि अतिप्राचीन..या शिल्पाना अलीकडच्या काळात पाय फुटले आहेत.गेल्या काही वर्षात काही शिल्प आपोआप नाहीशी झाली.हजारो वर्षापूर्वीचा हा ठेवा झाडीझुडपात खितपत पडून आहे.
पेंडुर येथील या जैनाच्या डोंगरावर अतिप्राचीन सुमारे दीड हजार वर्षापूर्वीची संकीन-डंकीनची शिल्प पाहायला मिळतात. आंबिका मातेची आठवण येते. पिंपळ आणि अष्टाच्या अजस्त्रमुळांनी मगरमिठी घातल्यानंतरही अंबिका मातेचे शिल्प आपले अस्तित्व राखण्यासाठी धडपडत आहे.तिच्या कडेवर असलेले बाळ..ऊन-पावसाने हैरान झाले आहे. हे सगळं पाहताना मन थराथरून जाते.
अंगावर काटा उभा राहतो.हजारो वर्षापूर्वीचा इतिहास आणि भूगोलही डोळय़ांसमोर तरळू लागतो. शिल्पकाराची नेत्रदीपक कलाकृती आणि या भूमीचा धार्मिक इतिहास मग प्रज्वलीत होतो. नजर भिर-भिरते, येथील देखण्या शिल्पकृती हजारो वर्षाचा इतिहास सांगणा-या पाषानांना पाय फुटल्याचे गावातील ज्येष्ठ मंडळी सांगतात तेव्हा अष्टाच्या झाडाची मगरमिठी ही आईच्या पदराप्रमाणे वाटते.
अंबिका मातेचे हे शिल्प या वृक्षाच्या पदराखाली सुरक्षित आहे असे वाटू लागते. नाही तर तेही बेपत्ता झाले असते.. हे वास्तव पेंडुर कट्टा येथील सातेरी मंदिरापासून जवळ असलेल्या डोंगरावरचे आणि तेथील भग्नावस्थेत असलेल्या पाषाणांचे!
आम्हाला आमच्या इतिसाबद्दल तेवढीशी ओढ नाही.त्याची जपणूक करावी याचेही भान नाही. या उदासीनतेमुळे अनेकांचे फावले आहे. इतिहासप्रेमी म्हणणा-या मंडळींनी येथील साक्षीदारांना सहजगत्या उचलून नेले.किल्ल्यावरच्या तोफा जशा नाहीशा झाल्या तशी देवराईत असलेली पाषाणे (विरगळ) हेही नाहीसे झाले.
आंतरराष्ट्रीय बाजारात या प्राचीन पाषाणांना मोठी किंमत आहे. हे मान्य असले तरी आम्ही आमच्याकडे असलेल्या खजिन्याबाबत तेवढेसे जागरूक नाही आहोत, याचेही भान ठेवायला हवे.
कोकणात अनेक सत्तांतरे झाली आणि आपणही बदलत गेलो. कधी काळी सिंधुदुर्गात म्हणजे बाराशे वर्षापूर्वी जैन धर्माला मानणा-या शिलाहार राजांची सत्ता कोकण प्रांतावर होती. त्यांच्या काळात जैन संस्कृती येथे रुजली आणि वाढलीसुद्धा.. मात्र सत्ता बदल झाला, धर्म बदल झाला आणि सिंधुदुर्गात मंदिरांची रचनाही बदलली. येथे जैनांची असलेली धार्मिक स्थळे कालौघात नष्ट झाली;परंतु त्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील अनेक ठिकाणी जंगलात आड बाजूला डोंगरदऱ्यांमध्ये त्या काळातील सुरेख मूर्ती ऊन-पावसाचा मारा झेलत आजही उभ्या आहेत. हजार – दीड हजार वर्षापूर्वीचा हा अमूल्य ठेवा जंगलात खितपत पडला आहे.
पेंडुर(तालुका मालवण, जि. सिंधुदुर्ग)मधील संकीन आणि डंकीन या स्थळावरची शिल्प अशीच लक्ष वेधून घेतात. या मूर्तीचा मोठा खजिना आपण जपायला हवा. या शिल्पांना बोलके करायला हवे.हजार वर्षापूर्वीचा इतिहास आणि संस्कृतीचा भूतकाळ जागृत करायला हवा.
शिलाहार राजवटीत अपरांतात जैन धर्माचा प्रभाव होता. आठव्या शतकात राष्ट्रकुटांनी चालुक्याचे अधिपत्य झुगारून सत्ता स्थापन केली. राष्ट्रकुट नृपती गोविंद (तिसरा) या राजाने उत्तर कोकणाच्या राज्यकारभाराची जबाबदारी कपर्दिस (पहिला) याच्यावर सोपविली. ही शिलाहारांची पहिली शाखा. दक्षिण कोकणावर प्रभाव असलेल्या कृष्ण राजाने या भागावर शिलाहार वंशातीलच सणफुल्ला याची प्रशासक म्हणून नियुक्ती केली.
येथून शिलाहारांच्या कोकणातील कारकिर्दीला प्रारंभ झाला. अकराव्या शतकापर्यंत शिलाहारांची दुसरी शाखा दक्षिण कोकणात म्हणजे गोवा ते रत्नागिरी या भागावर राज्य करीत होती. त्यांची पहिली राजधानी गोव्यातील. त्यावेळचे चंद्रपूर ऊर्फ गोपकपट्टण म्हणजे आताचे चांदोर येथे होते. त्यांनी नंतर ही राजधानी सिंधुदुर्गातील बलिपट्टण म्हणजे खारेपाटण येथे हलविली.
शिलाहार राजा श्वम्मीयराने खारेपाटणमध्ये किल्ला आणि बंदर उभारून ही राजधानी वसविली. या राज्याचा कार्यकाल ७८५ ते ८२० या दरम्यान होता. पुढे अकराव्या शतकापर्यंत त्यांचा ब-यापैकी प्रभाव राहिला. हे सर्व सांगायचे कारण एवढेच की, त्यांच्या राज्यादरम्यान सहयाद्रीच्या द-या-खो-यात जैन संस्कृतीचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रसार वेगाने झाला.
याबाबत अनेक मतमतांतरे आहेत. परंतु मुद्दा हा की, या प्रांतात असलेल्या जैन धर्माच्या खुणा आजही पाहायला मिळतात. बुद्धोत्तर आणि अशोकपूर्व कालखंडात जैन धर्म गोमांतकात आल्याचे मानले जाते. पुढे उपेक्षा, परकीयांची आक्रमणे आणि नैसर्गिक प्रकोपामुळे जैनधर्मियांच्या मूर्ती, श्रद्धास्थाने आणि वास्तू काळाच्या उदरात गडप झाल्या.
शिलाहार राजांचा प्रभाव संपल्यानंतर या धर्माचा प्रभावही ओसरत गेला.कारण याचे आचरण सोपे नाही. ब्रह्मचर्य, आहारामधील पावित्र्य ही कठीण बाब होती. याचा फटका जैन धर्माला बसला. परकीय शत्रूंच्या हल्ल्यात पळवापळवीच्या काळात धार्मिक स्थळे उद्ध्वस्त करण्याचे सत्र सुरू झाले.
यावेळी काही मूर्ती लपविल्या गेल्या आणि काही मूर्ती अज्ञात स्थळी टाकण्यात आल्या.
सिंधुदुर्गातील पेंडुर येथील जैन धर्मियांचे प्रार्थना स्थान आणि येथील भग्न पाषाणे हा गतकाळ जागृत करतात.या पेंडुरच्या जंगल परिसरात अशी अतिप्राचीन पाषाणे लोटून टाकण्यात आली आहेत.
जिल्हयाच्या धार्मिक क्षेत्रातही जैन धर्माचा प्राचीन प्रभाव आजही जाणवतो. मसुरे, माणगाव, काळसे या गावांमध्ये जैन संस्कृतीच्या खाणाखुणा, गावऱ्हाटीत मुद्दामहून केली जाणारी जैन स्थळाची आठवण, काही ठिकाणी असलेली जैन ब्राह्मणांची मंदिरे, कट्टा येथील जैनांची विहीर, कणकवली तालुक्यातील बोर्डवे येथील मारुतीच्या मंदिरातील जैनाचा धोंडा आदी खुणा पाहायला मिळतात.
जैन धर्माचे प्रथम र्तीथकर आदिनाथ यांच्या नावाने ओळखली जाणारी काही स्थळे आणि डोंगरही जिल्हयात आहेत. या मूर्तीना ऊन, वारा, पावसाच्या मा-याबरोबरच चोरटय़ांपासून धोका आहे. कोकणात प्राचीन मूर्ती चोरीच्या घटना वाढल्या आहेत. जैन धर्माशी संबंधित अनेक मूर्ती आज ऊन-पावसात उभ्या आहेत. त्यांचे जतन होण्याची गरज आहे. हा ठेवा खूप प्राचीन असल्याने राज्यकर्त्यांनी त्यासाठी ठाम भूमिका घेऊन धोरण ठरविणे गरजेचे आहे.
जैनांचा धोंडा
कोकणात आणि सह्याद्रीला लागून असणा-या घाटमाथ्यावर असणा-या ग्रामदैवतांच्या अनेक देवळात असे जैनाचे धोंडे दिसून येतात. याचा अर्थ कोणे एके काळी या भागात जैन मंदिरांचे मोठया प्रमाणावर सामूहिक धर्मातर झाले असा होतो. जैन मंदिरांचे परिवर्तन हिंदू मंदिरांमध्ये झाले हे खरे. पण हे परिवर्तन केवळ देवळांचेच झाले नाही, तर माणसांचेही झाले.
या भागातील जो बहुजन समाज जैन धर्म पाळत असे तो आता ब्राह्मण धर्माकडे वळला. पण त्यांच्या इच्छेनुसार देवळांमध्ये आपल्या आधीच्या धर्माची आठवण म्हणून देवळांमध्ये जैनाचा दगड त्यांनी कायम ठेवला. अनेक ग्रामदेवतांच्या ठिकाणी जैन स्थळ हे जपण्यात आले आहे.येथील संस्कृती ही आदराची आहे.कुणाला अंतर देऊ नये अशी आहे.जैन संस्कृती नाकारली तरी ती याच पद्धतीन टिकवून ठेवण्यात आली आहे.
हजारो वर्षापूर्वीचा इतिहास खुणावतोय
मालवणमधील पेंडुर येथे काही हजार वर्षापूर्वीचे जैन धर्माचे प्रार्थनास्थळ ऊन-पावसात अस्तित्व टिकविण्याचा प्रयत्न करत आहे. येथे असलेली पाषाणे वृक्ष-वेलींच्या मिठीत, अर्धी-अधिक मातीत विसावली आहेत.
पेंडुर-देऊळवाडीकडून या स्थळांपर्यंत जाण्यासाठी कच्ची वाट आहे. सुमारे पाच हजार चौरस फूट जागेत वृक्षांनी वेढलेल्या स्थितीत हे प्रार्थनास्थळ आहे. सभामंडप, गाभा-याचे अवशेष स्पष्ट दिसतात. तेथे लहान-मोठी १४ शिल्पे दृष्टीस पडतात.
(आमच्या लहानपणी या डोंगर भागात पूर्वी २५ हून अधिक शिल्प आम्ही पाहिली आहेत, असे साठोत्तरी उलटलेले पेंडुरवासीय सांगतात). या स्थानावर सध्या पार्श्वनाथ, महावीर, अंबिका किंवा आम्रा, सर्वानुभुते, यक्ष, शासनदेवी, चमधरणीदेवी, गोमेधा, हत्तींची दोन शिल्पे, अशी नावे स्थानिक सांगतात. जैन संस्कृती अभ्यासकांच्या मते ही सारी पाषाणे तीर्थकार, यक्ष यक्षिणी यांची प्रतीके आहेत.
ग्रामस्थांच्या मते पूर्वी येथे विशिष्ट प्रकारच्या विटा, नक्षीदार खांब होते. ब्रिटिश अमलाच्या वेळी हे खांब सोबत नेले. या भागाला ‘डंकिनी-शांकिनी’ नावाने ओळखले जाते.
शिल्पांसोबत सभामंडपाचे अवशेष, विखुरलेले खांबांचे दगड, अडीच-तीन फूट भिंतीचे अवशेषही पाहायला मिळतात. हत्तींची दोन आकर्षक शिल्पेही आहेत. वाघावर बसलेल्या रक्षक देवतेची मूर्ती अर्धी-अधिक जमिनीत पुरलेल्या स्थितीत आहे. आभूषणांनी नटलेली मूर्ती लक्ष वेधून घेते. मुकुट, कर्णफुले, बाहू आणे, गळयात हार असलेली ही मूर्ती ध्यानस्थ स्थितीतील आहे. ती गोमेधा देवीची मूर्ती असल्याचे सांगतात.
पेंडुरमधील ज्येष्ठ ग्रामस्थ नाना राऊळ म्हणाले, या स्थळाची मध्यंतरी काही शासकीय अधिकाऱ्यांनी पाहणी केली. या मूर्तीची शिल्पकला अजिंठा-वेरूळमधील लेण्यांशी साधम्र्य दाखविणारी असल्याचे त्यांनी सांगितले होते. जैन धर्माचे अभ्यासक डॉ. दीपक तुपकर म्हणाले, हा ठेवा खूप प्राचीन आहे. त्याचे जतन व अभ्यास होण्याची गरज आहे. यासाठी अलीकडच्या काळात या भागातील जैन बांधवांनी वर्षातून एकदा तरी या भागात भेट देण्याचे ठरविले आहे. गाववासीयांच्या अनुमतीने या स्थळाकडे सभामंडप उभारला जाणार आहे.
सर्वधर्मीयांचे श्रद्धास्थान
या मूर्तीच्या समूहात कडेवर मूल घेतलेली अंबिका किंवा आम्रा देवीची मूर्ती सर्वच धर्मातील लोकांसाठी श्रद्धास्थान बनली आहे. देवीला नवस बोलण्याची प्रथा आहे. छोटी पाळणी, बांगडया आदी नवस म्हणून देण्याची प्रथा आहे. या मूर्तीसमोर नव्याने आयुष्य सुरू करणारे नवउभयता आशीर्वादासाठी दाखल होतात.
पेंडुरच्या पाषाणांकडे अख्खा गाव नतमस्तक होतो.संसार वेलीवर अपत्य जन्मले की, उभयता पाषाणांच्या दर्शनासाठी दाखल होतात. जैन संस्कृतीतील ही यक्षिणीची मूर्ती मात्र येथील जनता या पाषाणाला आंबिका माता म्हणतात.तिची आपल्यावर कृपादृष्टी आहे.आपला संसार सुरक्षित आणि संपन्न करण्यासाठी तिचे आशीर्वाद मोलाचे आहेत अशी गाववाल्यांची श्रद्धा आहे.
या श्रद्धेतूनच एक वर्षाआड या भूमीत उत्सव होतो. या उत्सवाची परंपराही अनोखी आहे.येथे कुणी वाद्य वाजवित नाही.कोणत्याही प्रकारे येथे मांसाहार चालत नाही.हजारो वर्षापूर्वीची जैन संस्कृती देवतांच्या रूपाने का होईना जपली जात आहे.या गावात एकही जैन बांधव वास्तव्यास नाही.जैन बांधव नसतानाही जैन संस्कृतीतील पाषाणांची पूजा करणे, येथील काही परंपरा जपणे म्हणजे कोकणचे कोकणपण समजून घेण्यासारखे आहे.
या स्थळाचे धार्मिक अधिष्ठान होणार जागृत
या गावात कुणीही जैन बांधव नसला तरी जिल्ह्यात असणा-या जैन बांधवांनी एकत्र येत. जंगलात अस्ताव्यस्त पडलेल्या या पाषाणांना एकत्रकरावेत का असे प्रयत्न सुरू केले.मात्रगाववासीयांनी स्पष्ट शब्दांत नकार दिला.यापुढे गावातील पाषाणे गावातच राहतील ती बाहेर कुणी घेऊन जाण्याचा प्रयत्न करू नये असे निश्चित केले.यामुळे जैन बांधवांनी येथील मूर्ती अन्यत्रहलविण्याबाबतचा निर्णय बाजूला ठेवत आता याच स्थळावर ही पाषाणे संरक्षित करताना ऊन-वारा-पाऊस यापासून संरक्षण व्हावे म्हणून मंडप उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. याबाबत जैन बांधवांची गाववासीयांशी चर्चा सुरू आहे.
हजारो वर्षांचा इतिहास सांगणा-या पाषाणांना पाय फुटल्याचे गावातील ज्येष्ठ मंडळी सांगतात तेव्हा पिंपळाची मगरमिठी ही आईच्या पदराप्रमाणे वाटते. अंबिका मातेचे हे शिल्प अष्टाच्या पदराखाली सुरक्षित आहे असे वाटू लागते. नाही तर तेही बेपत्ता झाले असते.. हे वास्तव पेंडुर कट्टा येथील भग्नावस्थेत असलेल्या पाषाणांचे!
आपल्याला सहज काही मिळालं तर त्याची किंमत नसते. अगदी असंच काहीसं सिंधुदुर्गातल्या प्राचीन इतिहासाबाबत झाले आहे. या भूमीत पावलापावलावर इतिहासाचे साक्षीदार भेटतात. काही आजही आपले अस्तित्व राखून उभे आहेत. तर काही अस्तित्वहीन झाले आहेत.
काही जमिनीखाली अनवधानाने गाडले गेले.पेंडुर (मालवणच्या) डोंगरावर अशी अनेक शिल्प होती. अप्रतिम आणि अतिप्राचीन..या शिल्पाना अलीकडच्या काळात पाय फुटले आहेत.गेल्या काही वर्षात काही शिल्प आपोआप नाहीशी झाली.हजारो वर्षापूर्वीचा हा ठेवा झाडीझुडपात खितपत पडून आहे.
पेंडुर येथील या जैनाच्या डोंगरावर अतिप्राचीन सुमारे दीड हजार वर्षापूर्वीची संकीन-डंकीनची शिल्प पाहायला मिळतात. आंबिका मातेची आठवण येते. पिंपळ आणि अष्टाच्या अजस्त्रमुळांनी मगरमिठी घातल्यानंतरही अंबिका मातेचे शिल्प आपले अस्तित्व राखण्यासाठी धडपडत आहे.तिच्या कडेवर असलेले बाळ..ऊन-पावसाने हैरान झाले आहे. हे सगळं पाहताना मन थराथरून जाते.
अंगावर काटा उभा राहतो.हजारो वर्षापूर्वीचा इतिहास आणि भूगोलही डोळय़ांसमोर तरळू लागतो. शिल्पकाराची नेत्रदीपक कलाकृती आणि या भूमीचा धार्मिक इतिहास मग प्रज्वलीत होतो. नजर भिर-भिरते, येथील देखण्या शिल्पकृती हजारो वर्षाचा इतिहास सांगणा-या पाषानांना पाय फुटल्याचे गावातील ज्येष्ठ मंडळी सांगतात तेव्हा अष्टाच्या झाडाची मगरमिठी ही आईच्या पदराप्रमाणे वाटते.
अंबिका मातेचे हे शिल्प या वृक्षाच्या पदराखाली सुरक्षित आहे असे वाटू लागते. नाही तर तेही बेपत्ता झाले असते.. हे वास्तव पेंडुर कट्टा येथील सातेरी मंदिरापासून जवळ असलेल्या डोंगरावरचे आणि तेथील भग्नावस्थेत असलेल्या पाषाणांचे!
आम्हाला आमच्या इतिसाबद्दल तेवढीशी ओढ नाही.त्याची जपणूक करावी याचेही भान नाही. या उदासीनतेमुळे अनेकांचे फावले आहे. इतिहासप्रेमी म्हणणा-या मंडळींनी येथील साक्षीदारांना सहजगत्या उचलून नेले.किल्ल्यावरच्या तोफा जशा नाहीशा झाल्या तशी देवराईत असलेली पाषाणे (विरगळ) हेही नाहीसे झाले.
आंतरराष्ट्रीय बाजारात या प्राचीन पाषाणांना मोठी किंमत आहे. हे मान्य असले तरी आम्ही आमच्याकडे असलेल्या खजिन्याबाबत तेवढेसे जागरूक नाही आहोत, याचेही भान ठेवायला हवे.
कोकणात अनेक सत्तांतरे झाली आणि आपणही बदलत गेलो. कधी काळी सिंधुदुर्गात म्हणजे बाराशे वर्षापूर्वी जैन धर्माला मानणा-या शिलाहार राजांची सत्ता कोकण प्रांतावर होती. त्यांच्या काळात जैन संस्कृती येथे रुजली आणि वाढलीसुद्धा.. मात्र सत्ता बदल झाला, धर्म बदल झाला आणि सिंधुदुर्गात मंदिरांची रचनाही बदलली. येथे जैनांची असलेली धार्मिक स्थळे कालौघात नष्ट झाली;परंतु त्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील अनेक ठिकाणी जंगलात आड बाजूला डोंगरदऱ्यांमध्ये त्या काळातील सुरेख मूर्ती ऊन-पावसाचा मारा झेलत आजही उभ्या आहेत. हजार – दीड हजार वर्षापूर्वीचा हा अमूल्य ठेवा जंगलात खितपत पडला आहे.
पेंडुर(तालुका मालवण, जि. सिंधुदुर्ग)मधील संकीन आणि डंकीन या स्थळावरची शिल्प अशीच लक्ष वेधून घेतात. या मूर्तीचा मोठा खजिना आपण जपायला हवा. या शिल्पांना बोलके करायला हवे.हजार वर्षापूर्वीचा इतिहास आणि संस्कृतीचा भूतकाळ जागृत करायला हवा.
शिलाहार राजवटीत अपरांतात जैन धर्माचा प्रभाव होता. आठव्या शतकात राष्ट्रकुटांनी चालुक्याचे अधिपत्य झुगारून सत्ता स्थापन केली. राष्ट्रकुट नृपती गोविंद (तिसरा) या राजाने उत्तर कोकणाच्या राज्यकारभाराची जबाबदारी कपर्दिस (पहिला) याच्यावर सोपविली. ही शिलाहारांची पहिली शाखा. दक्षिण कोकणावर प्रभाव असलेल्या कृष्ण राजाने या भागावर शिलाहार वंशातीलच सणफुल्ला याची प्रशासक म्हणून नियुक्ती केली.
येथून शिलाहारांच्या कोकणातील कारकिर्दीला प्रारंभ झाला. अकराव्या शतकापर्यंत शिलाहारांची दुसरी शाखा दक्षिण कोकणात म्हणजे गोवा ते रत्नागिरी या भागावर राज्य करीत होती. त्यांची पहिली राजधानी गोव्यातील. त्यावेळचे चंद्रपूर ऊर्फ गोपकपट्टण म्हणजे आताचे चांदोर येथे होते. त्यांनी नंतर ही राजधानी सिंधुदुर्गातील बलिपट्टण म्हणजे खारेपाटण येथे हलविली.
शिलाहार राजा श्वम्मीयराने खारेपाटणमध्ये किल्ला आणि बंदर उभारून ही राजधानी वसविली. या राज्याचा कार्यकाल ७८५ ते ८२० या दरम्यान होता. पुढे अकराव्या शतकापर्यंत त्यांचा ब-यापैकी प्रभाव राहिला. हे सर्व सांगायचे कारण एवढेच की, त्यांच्या राज्यादरम्यान सहयाद्रीच्या द-या-खो-यात जैन संस्कृतीचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रसार वेगाने झाला.
याबाबत अनेक मतमतांतरे आहेत. परंतु मुद्दा हा की, या प्रांतात असलेल्या जैन धर्माच्या खुणा आजही पाहायला मिळतात. बुद्धोत्तर आणि अशोकपूर्व कालखंडात जैन धर्म गोमांतकात आल्याचे मानले जाते. पुढे उपेक्षा, परकीयांची आक्रमणे आणि नैसर्गिक प्रकोपामुळे जैनधर्मियांच्या मूर्ती, श्रद्धास्थाने आणि वास्तू काळाच्या उदरात गडप झाल्या.
शिलाहार राजांचा प्रभाव संपल्यानंतर या धर्माचा प्रभावही ओसरत गेला.कारण याचे आचरण सोपे नाही. ब्रह्मचर्य, आहारामधील पावित्र्य ही कठीण बाब होती. याचा फटका जैन धर्माला बसला. परकीय शत्रूंच्या हल्ल्यात पळवापळवीच्या काळात धार्मिक स्थळे उद्ध्वस्त करण्याचे सत्र सुरू झाले.
यावेळी काही मूर्ती लपविल्या गेल्या आणि काही मूर्ती अज्ञात स्थळी टाकण्यात आल्या.
सिंधुदुर्गातील पेंडुर येथील जैन धर्मियांचे प्रार्थना स्थान आणि येथील भग्न पाषाणे हा गतकाळ जागृत करतात.या पेंडुरच्या जंगल परिसरात अशी अतिप्राचीन पाषाणे लोटून टाकण्यात आली आहेत.
जिल्हयाच्या धार्मिक क्षेत्रातही जैन धर्माचा प्राचीन प्रभाव आजही जाणवतो. मसुरे, माणगाव, काळसे या गावांमध्ये जैन संस्कृतीच्या खाणाखुणा, गावऱ्हाटीत मुद्दामहून केली जाणारी जैन स्थळाची आठवण, काही ठिकाणी असलेली जैन ब्राह्मणांची मंदिरे, कट्टा येथील जैनांची विहीर, कणकवली तालुक्यातील बोर्डवे येथील मारुतीच्या मंदिरातील जैनाचा धोंडा आदी खुणा पाहायला मिळतात.
जैन धर्माचे प्रथम र्तीथकर आदिनाथ यांच्या नावाने ओळखली जाणारी काही स्थळे आणि डोंगरही जिल्हयात आहेत. या मूर्तीना ऊन, वारा, पावसाच्या मा-याबरोबरच चोरटय़ांपासून धोका आहे. कोकणात प्राचीन मूर्ती चोरीच्या घटना वाढल्या आहेत. जैन धर्माशी संबंधित अनेक मूर्ती आज ऊन-पावसात उभ्या आहेत. त्यांचे जतन होण्याची गरज आहे. हा ठेवा खूप प्राचीन असल्याने राज्यकर्त्यांनी त्यासाठी ठाम भूमिका घेऊन धोरण ठरविणे गरजेचे आहे.
जैनांचा धोंडा
कोकणात आणि सह्याद्रीला लागून असणा-या घाटमाथ्यावर असणा-या ग्रामदैवतांच्या अनेक देवळात असे जैनाचे धोंडे दिसून येतात. याचा अर्थ कोणे एके काळी या भागात जैन मंदिरांचे मोठया प्रमाणावर सामूहिक धर्मातर झाले असा होतो. जैन मंदिरांचे परिवर्तन हिंदू मंदिरांमध्ये झाले हे खरे. पण हे परिवर्तन केवळ देवळांचेच झाले नाही, तर माणसांचेही झाले.
या भागातील जो बहुजन समाज जैन धर्म पाळत असे तो आता ब्राह्मण धर्माकडे वळला. पण त्यांच्या इच्छेनुसार देवळांमध्ये आपल्या आधीच्या धर्माची आठवण म्हणून देवळांमध्ये जैनाचा दगड त्यांनी कायम ठेवला. अनेक ग्रामदेवतांच्या ठिकाणी जैन स्थळ हे जपण्यात आले आहे.येथील संस्कृती ही आदराची आहे.कुणाला अंतर देऊ नये अशी आहे.जैन संस्कृती नाकारली तरी ती याच पद्धतीन टिकवून ठेवण्यात आली आहे.
हजारो वर्षापूर्वीचा इतिहास खुणावतोय
मालवणमधील पेंडुर येथे काही हजार वर्षापूर्वीचे जैन धर्माचे प्रार्थनास्थळ ऊन-पावसात अस्तित्व टिकविण्याचा प्रयत्न करत आहे. येथे असलेली पाषाणे वृक्ष-वेलींच्या मिठीत, अर्धी-अधिक मातीत विसावली आहेत.
पेंडुर-देऊळवाडीकडून या स्थळांपर्यंत जाण्यासाठी कच्ची वाट आहे. सुमारे पाच हजार चौरस फूट जागेत वृक्षांनी वेढलेल्या स्थितीत हे प्रार्थनास्थळ आहे. सभामंडप, गाभा-याचे अवशेष स्पष्ट दिसतात. तेथे लहान-मोठी १४ शिल्पे दृष्टीस पडतात.
(आमच्या लहानपणी या डोंगर भागात पूर्वी २५ हून अधिक शिल्प आम्ही पाहिली आहेत, असे साठोत्तरी उलटलेले पेंडुरवासीय सांगतात). या स्थानावर सध्या पार्श्वनाथ, महावीर, अंबिका किंवा आम्रा, सर्वानुभुते, यक्ष, शासनदेवी, चमधरणीदेवी, गोमेधा, हत्तींची दोन शिल्पे, अशी नावे स्थानिक सांगतात. जैन संस्कृती अभ्यासकांच्या मते ही सारी पाषाणे तीर्थकार, यक्ष यक्षिणी यांची प्रतीके आहेत.
ग्रामस्थांच्या मते पूर्वी येथे विशिष्ट प्रकारच्या विटा, नक्षीदार खांब होते. ब्रिटिश अमलाच्या वेळी हे खांब सोबत नेले. या भागाला ‘डंकिनी-शांकिनी’ नावाने ओळखले जाते.
शिल्पांसोबत सभामंडपाचे अवशेष, विखुरलेले खांबांचे दगड, अडीच-तीन फूट भिंतीचे अवशेषही पाहायला मिळतात. हत्तींची दोन आकर्षक शिल्पेही आहेत. वाघावर बसलेल्या रक्षक देवतेची मूर्ती अर्धी-अधिक जमिनीत पुरलेल्या स्थितीत आहे. आभूषणांनी नटलेली मूर्ती लक्ष वेधून घेते. मुकुट, कर्णफुले, बाहू आणे, गळयात हार असलेली ही मूर्ती ध्यानस्थ स्थितीतील आहे. ती गोमेधा देवीची मूर्ती असल्याचे सांगतात.
पेंडुरमधील ज्येष्ठ ग्रामस्थ नाना राऊळ म्हणाले, या स्थळाची मध्यंतरी काही शासकीय अधिकाऱ्यांनी पाहणी केली. या मूर्तीची शिल्पकला अजिंठा-वेरूळमधील लेण्यांशी साधम्र्य दाखविणारी असल्याचे त्यांनी सांगितले होते. जैन धर्माचे अभ्यासक डॉ. दीपक तुपकर म्हणाले, हा ठेवा खूप प्राचीन आहे. त्याचे जतन व अभ्यास होण्याची गरज आहे. यासाठी अलीकडच्या काळात या भागातील जैन बांधवांनी वर्षातून एकदा तरी या भागात भेट देण्याचे ठरविले आहे. गाववासीयांच्या अनुमतीने या स्थळाकडे सभामंडप उभारला जाणार आहे.
सर्वधर्मीयांचे श्रद्धास्थान
या मूर्तीच्या समूहात कडेवर मूल घेतलेली अंबिका किंवा आम्रा देवीची मूर्ती सर्वच धर्मातील लोकांसाठी श्रद्धास्थान बनली आहे. देवीला नवस बोलण्याची प्रथा आहे. छोटी पाळणी, बांगडया आदी नवस म्हणून देण्याची प्रथा आहे. या मूर्तीसमोर नव्याने आयुष्य सुरू करणारे नवउभयता आशीर्वादासाठी दाखल होतात.
पेंडुरच्या पाषाणांकडे अख्खा गाव नतमस्तक होतो.संसार वेलीवर अपत्य जन्मले की, उभयता पाषाणांच्या दर्शनासाठी दाखल होतात. जैन संस्कृतीतील ही यक्षिणीची मूर्ती मात्र येथील जनता या पाषाणाला आंबिका माता म्हणतात.तिची आपल्यावर कृपादृष्टी आहे.आपला संसार सुरक्षित आणि संपन्न करण्यासाठी तिचे आशीर्वाद मोलाचे आहेत अशी गाववाल्यांची श्रद्धा आहे.
या श्रद्धेतूनच एक वर्षाआड या भूमीत उत्सव होतो. या उत्सवाची परंपराही अनोखी आहे.येथे कुणी वाद्य वाजवित नाही.कोणत्याही प्रकारे येथे मांसाहार चालत नाही.हजारो वर्षापूर्वीची जैन संस्कृती देवतांच्या रूपाने का होईना जपली जात आहे.या गावात एकही जैन बांधव वास्तव्यास नाही.जैन बांधव नसतानाही जैन संस्कृतीतील पाषाणांची पूजा करणे, येथील काही परंपरा जपणे म्हणजे कोकणचे कोकणपण समजून घेण्यासारखे आहे.
या स्थळाचे धार्मिक अधिष्ठान होणार जागृत
या गावात कुणीही जैन बांधव नसला तरी जिल्ह्यात असणा-या जैन बांधवांनी एकत्र येत. जंगलात अस्ताव्यस्त पडलेल्या या पाषाणांना एकत्रकरावेत का असे प्रयत्न सुरू केले.मात्रगाववासीयांनी स्पष्ट शब्दांत नकार दिला.यापुढे गावातील पाषाणे गावातच राहतील ती बाहेर कुणी घेऊन जाण्याचा प्रयत्न करू नये असे निश्चित केले.यामुळे जैन बांधवांनी येथील मूर्ती अन्यत्रहलविण्याबाबतचा निर्णय बाजूला ठेवत आता याच स्थळावर ही पाषाणे संरक्षित करताना ऊन-वारा-पाऊस यापासून संरक्षण व्हावे म्हणून मंडप उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. याबाबत जैन बांधवांची गाववासीयांशी चर्चा सुरू आहे.
ही पाषाणे जैन संस्कृतीचा उलगडा तर करतातच शिवाय हिंदू संस्कृतीशी याचा कसा मिलाप झाला आहे.याचेही दर्शन घडवितात.नवविवाहितेने या परिसरात येत या पाषाणांसमोर डोके ठेवावे हे ठरलेले. कुणीतर या पाषाणांसमोर विणवनी करत लग्नाचे निमंत्रण देतात.या परिसरात हजारो लग्नपत्रिका इतरत्रपडलेल्या आढळून येतात.
यक्षिणीची मूर्ती सुमारे साडेतीन ते चार फुटे उंचीची, तर तीर्थकारांची मूर्ती त्या तुलनेत छोटी आहे.येथील अनेक पाषाणे गायब झाली आहेत यात अप्रतिम शिल्पाचीही नोंद असावी असे वाटते.या ठिकाणी जैनांच्या अनेक समाध्या आहेत. त्यांच्या धर्म गुरूंची समाधी अगदी रस्त्यालगत आहे. त्याला स्वामीची समाधी म्हणतात.
या इतिहासाची साक्षीदार असलेला हजारो वर्षापूर्वीचा हा खजिना आजच्या पिढीला बघायला मिळतो हे भाग्यच..कोकणातील या दुर्मीळ ठेव्याचा भुतकाळ जागृत करायला हवा कारण हजारो र्वषऊन-पाऊस झेलत असणा-या या पाषाणाना वाचा कधी फुटेल याची इतिहासप्रेमी वाटत पाहत आहेत.
यक्षिणीची मूर्ती सुमारे साडेतीन ते चार फुटे उंचीची, तर तीर्थकारांची मूर्ती त्या तुलनेत छोटी आहे.येथील अनेक पाषाणे गायब झाली आहेत यात अप्रतिम शिल्पाचीही नोंद असावी असे वाटते.या ठिकाणी जैनांच्या अनेक समाध्या आहेत. त्यांच्या धर्म गुरूंची समाधी अगदी रस्त्यालगत आहे. त्याला स्वामीची समाधी म्हणतात.
या इतिहासाची साक्षीदार असलेला हजारो वर्षापूर्वीचा हा खजिना आजच्या पिढीला बघायला मिळतो हे भाग्यच..कोकणातील या दुर्मीळ ठेव्याचा भुतकाळ जागृत करायला हवा कारण हजारो र्वषऊन-पाऊस झेलत असणा-या या पाषाणाना वाचा कधी फुटेल याची इतिहासप्रेमी वाटत पाहत आहेत.
No comments:
Post a Comment