नाणेघाट

  महाराष्ट्राचा इतिहास मौर्य सम्राट अशोकापासून सुरु झालेला दिसतो. त्याविषयी तात्कालीन पुराव्याबरोबत लिखीत पुरावे देखील सापडतात.सोपारा येथे मौर्यकालीन बौध्द स्तुपाच्या अवशेषाबरोबरच अशोकाचे शिलालेख देखील सापडले आणि महाराष्ट्राचा इतिहासकाळ इ.स.पुर्व २३०० वर्षापर्यंत मागे गेला. यानंतर महाराष्ट्राचे ज्ञात आद्य राजघराणे म्हणाजे सातवाहन घराणे ! इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकात भारताच्या मोठ्या भूप्रदेशावर राज्य करणारा सातवाहन हे पहिले राजे. हा राजवंश सुमारेचार शतके सलगतेने राज्य करत होता. या काळात त्यांचे तीस पराक्रमी राजे होऊन गेले. या सातवाहनांच्या राजवटीत महाराष्ट्र इतर प्रदेशात सुवर्णकाळ होता असे मानले जाते. प्रतिष्ठान (पैठण), जीर्णनगर (जुन्नर), तगर (तेर), नेवासे, नाशिक अशी भरभराटीला आलेली शहरे या राजवटीत उदयास आली. अशा या सातवाहनांच्या राज्यात प्रवेश करण्यासाठी ‘नाणेघाट’ हा प्रमुख मार्ग होता.

येथील एका लेखात सातवाहनांच्या पराक्रमाशिवाय त्यांनी इथे केलेले यज्ञ, दानधर्माचे उल्लेख आहेत. सातवाहन राजांनी दोनदा अश्वमेध यज्ञ केला असे दिसून येते. याशिवाय वाजपेय यज्ञ, राजसूय यज्ञ असे तब्बल २२ यज्ञ इथे पार पडल्याची माहिती हे लेख देतात. हजारो गाई, शेकडो हत्ती, घोडे, खेडी, धान्य, वस्त्र-अलंकार आणि तत्कालीन सातवाहनांची कार्षांपण या नाण्यांचा मोठा दानधर्म केल्याचाही यात उल्लेख येतो.

       सातवाहनांना आंध्रभृत्य असे मानले जाते. त्यांत आंध्र मावळचा जो उल्लेख केला आहे ते म्हणजे मावळातील आंध्रा नदीचे खोरे.(सध्याचे आंदर मावळ) पण या उपपत्तीला कसलाही पुरातत्विय पुरावा अजून उपलब्ध झालेला नाही. पण हे आंध्रप्रदेशातील खचितच नव्हेत. कारण सातवाहनांचे आजवर जे जे शिलालेख उपलब्ध झालेले आहेत ते सर्व ब्राह्मी प्राकृतात आहे (अगदी आंध्र प्रदेशातले सुद्धा) त्यातला एकही अपवादात्मकरित्याही तेलगूत (द्राविडी भाषांमध्ये) नाही.

       या घराण्यातील अनेक राजांचे पुरावे नाणी,शिलालेख्,पुराणे ,प्राचीन साहित्य यामधून मिळते.परंतु या घराण्यातील राजांची राज्यवर्षे कोणती, या घराण्यात नक्की किती राजे होउन गेले याविषयी संशोधकात एकमत नाही. उपलब्ध पुराव्यानुसार केवळ सुरवातीचे आणि नंतरचे राजे असा क्रम लावता येतो.परंतु काही सातवाहन राजे सोडता इतर काही राजांचा इतिहास आणि वंशावळ अंदाजे मांडावी लागते,

   सिमुख ( श्रीमुख ) हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक राजा. सिमुकाचा काळ इ,स.पुर्व दुसरे शतक मानला जातो. याने पश्चिम आणि दक्षिण विदर्भात सातवाहनांची सत्ता स्थापन केली होती. सिमुखाची जी नाणी सापडली आहेत्,त्यात त्याचे नाव 'वासिठिपुत्त छिमुख ( वाशिष्ठीपुत्र सिमुक) असा येतो.नंतरच्या काळात लिहीलेल्या ग्रंथातून सिमुख सातवाहनाचा उल्लेख शिशुक असा होतो.श्रीसातकर्णि हा सिमुखाचा मुलगा तर नागनिका हि त्याची सुन होती.इ.स.पुर्व पहिले शतक हा या दोघांचा काळ मानतात.श्रीसातकर्णीने केलेला सिमुखाच्या राज्याचा विस्तार बघीतला तर त्यात अनेक महत्वाची शहरे होती असे लक्षात येते. महाराष्ट्रातील नाशिक्,जुन्नर्,प्रकाशे,नेवासे, पैठण्,अडम तसेच मध्यप्रदेशातील महेश्वर ,माळवा,विदीशा, त्रिपुरी इत्यादी शहरे त्याच्या अधिपत्याखाली होती. याशिवाय उत्तर कर्नाटकातही त्याचा विस्तार झाला असावा. श्रीसातकर्णीच्या आनंद नावाच्या मुकादमाने सांची येथील स्तुपासमोरच्या तोरण दान दिले होते हे सांची येथील लेखावरुन समजते.श्रीसातकर्णीने छपन्न वर्षे राज्य केले होते असे पुराणे सांगतात.याच्या राज्यवर्षाचा उल्लेख सांची अथवा नाणेघाट येथील लेखात येत नाही.परंतु २००७ साली चंद्रपुर येथे सापडलेल्या एका मातीच्या मुर्तीच्या मुद्रेवरील लेखात श्रीसातकर्णीच्या तिसाव्या राज्यवर्षाचा उल्लेख आहे.या मुद्रेवरील लेखात गावातील कापसावरील कराचा उल्लेख आहे.दोन हजार वर्षापुर्वी भारतातून रोमबरोबर चालणार्‍या व्यापारात महाराष्ट्रातून सुती कापड निर्यात केले जात असे.त्यादृष्टीने सातवाहनकालीन मुद्रेत नमुद केलेल्या कापसाच्या कराला महत्व आहे.

       श्रीसातकर्णीनंत वेदीसिरी,सतिसिरी,दुसरा सिमुक असे सातवाहन राजे होउन गेले. हे राजे मध्य प्रदेश्,महाराष्ट्र आणि तेलंगणाच्या काही भागात राज्य करत असावेत. कोटीलिंगला आणि विदर्भातील काही नाणी हि दुसर्‍या सिमुख सातवाहनाची असावीत असा अंदाज आहे. 

  पुढे सिमुख सातवाहनानंतर त्याचा मुलगा सातकर्णीने राज्यशकट सांभाळला. सातकर्णीच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा वेदश्री हा सत्तेवर आला, मात्र तो अल्पवयीन आल्याने त्याची आई नागनिका हीच राज्यकारभार बघत होती असे दिसते. नागनिका हि अतिशय मुत्सदी आणि कर्तबगार होती. तीने [पतीच्या मृत्युमंतर अल्पवयीन मुलाचे संगोपन करुन सातवाहनांचे साम्राज्य राखले. यावरुन त्याकाळी समाजकारणात आणि राजकारणात देखील महत्वाचे स्थ्यान होते.अगदी सातवाहन राजे आपल्या आईचे नाव आधी लावत होते.सातकर्णी प्रमाणेच नागनिका सुद्धा धार्मिक वृत्तीची होती. ती स्वतःहा यज्ञदीक्षादिकात निष्णात असून तिने आपल्या पती सोबत अश्वमेध, राजसूय, गवामयन, गर्गत्रिरात्र, अंगिरसामन, अंगिरसातिरात्र, शततिरात्र अश्या अनेक यज्ञांमध्ये उत्साहाने सहभाग घेतलेला होता. अश्वमेध यज्ञाची स्मृती म्हणून सातकर्णीचे व नागनिकेचे जोड नाणे चलनात होते. त्याच्या एकाबाजूला ' रजो सिरी सतकनिस ' तर दुसऱ्या बाजूला ‘नागनिका’ अशी नावे स्पष्ट कोरलेली आहेत. तिचा पुत्र वेदश्री राज्यकारभार करण्यालायक झाल्यावर तिने आपले आयुष्य व्रतवैकाल्यांना वाहून घेतल्याचे व एका तपस्वीनी सारखे जीवन जगल्याचे दिसते. तिला पतीनिधनासमावेत पुत्र निधनाचे दुःख सुद्धा सहन करावे लागले. कारण तिचा जेष्ठपुत्र भायल व कनिष्ठ पुत्र सातवाहन हे अल्पयीन असतानाच मरण पावले होते.

           नाणेघाट येथील लेणे हे नागनिका हिनेच कोरलेले आहे.यासंदर्भात लेण्यामध्ये शिलालेख ही कोरुन घेतला आहे. त्यात कोरलेल्या लेखात नागनिका ही सातकर्णी राजाची भार्या असून, स्कंदश्री याची माता होती, अंगिकुलवर्धन वंशातील महारथी त्रणकयिरा याची कन्या होती, असे नमूद केले आहे. तिला 'नागवरदायिनी ', ' मासोपवासिनी’, ‘गृहतापसी’, ‘चरितब्रह्मचर्या’, अशी विशेषणे लावलेली आहेत. यावरून तिचा दिनक्रम हा वैराग्यपूर्ण होता असे दिसते. सम्राज्ञी नागनिकेने केलेले कृत्य डोळ्यासमोर रहावे म्हणून नाणेघाटासारख्या व्यापारी मार्गावर हा शिलालेख कोरला असावा. 

    नागनिका ही अत्यंत जिद्दीची व मानी स्त्री असल्याचे तिच्या नाणेघाटातील लेखावरून दिसते. फक्त शिलालेख नव्हे तर या लेण्यात सातवाहन घराण्यातील व्यक्तींच्या प्रतिमाही कोरुन घेतल्या होत्या. या पुतळ्यांमध्ये सातकर्णीच्या प्रतिमेच्या आधी नागनिकेची प्रतिमा कोरण्यात आलेली दिसते. सातवाहन घराण्यातील तिचे महत्त्वाचे स्थान स्पष्ट करण्यासाठी तिची प्रतिमा राजा सिमुक याच्या नंतर खोदलेली आहे. याच लेण्यात तिच्या दोन पुत्रांच्या प्रतीमांनंतर तिच्या पित्याची प्रतिमा कोरलेली आहे. सातवाहन कुळात आपल्या पित्याची प्रतिमा कोरणारी ही इतिहासातील बहुदा पहिलीच राणी असावी. पित्याच्या प्रतीमेखाली ‘अंगियकुलवर्धन सागरवलयांकित पृथ्वीवरील श्रेष्ठ वीर’ असे बिरूद ही कोरलेले आहे. यावरून तिचा दराराही स्पष्ट होण्यास मदत होते. 

             या सातवाहन कुलाचे कौतुक 'त्रिसमुद्रतोयपीत वाहन' असे केले आहे.याचा अर्थ तीन समुद्रांचे तोय म्हणजे पाणी पिणारे असा होतो. 

     सच्च भण गोदावरि पुव्वसमुद्देण सहिआसंती सालाहणकुलसरिसं जइ ते कुले कुल अत्थि ||'

 गाथा सप्तशतीमधील हा कवी विचारतो, 'गोदामाई तु पश्चिम पर्वतात उगम पावून पुर्वसागरापर्यंत वाहत जातेस.पण खर सांग तुझ्या या दोन सागराच्या पल्ल्यात सातवाहनांसारखे एक तरी यशस्वी घराणे आहे का ?'

     सातवाहनांनी महाराष्ट्रात पहिली राजसत्ता सुमारे बावीसशे वर्षांपूर्वी स्थापन केली. त्यांची राजधानीची व प्रमुख नगरे होती जुन्नर, नाशिक, प्रतिष्ठान व तेर ही. त्या नगरांचे संबंध देशाच्या इतर भागांबरोबर व कोकण किनारपट्टीच्या सोपारा, ठाणे, कल्याण, चौल, मांदाड इत्यादी बंदरांमधून ग्रीस, रोम, इजिप्त, आफ्रिकेचा पूर्वकिनारा, इराणी व अरबी आखातातील प्रदेश यांच्याशी होते. प्राचीन काळी सुपारक म्हणजेच सोपारा आणि कल्याण ही पश्चिम किनाऱ्यावरची दोन अत्यंत महत्त्वाची बंदरे होती. केवळ देशांतर्गत नव्हे तर परदेशाशी व्यापार येथुन होत असे. कल्याण-नाणेघाट-जुन्नर-नगर-पैठण हा महाराष्ट्रातील प्राचीन व्यापारी मार्ग होता. या मार्गावरून फार मोठ्या प्रमाणावर वाहतूक चालत असे. त्या काळी जगभरातील व्यापारी सोपारा-कल्याण बंदरावर आपला माल घेऊन येत असत. हा माल घोडे-खेचर अथवा बैलावर लादुन सातवाहनांची राजधानी असलेल्या प्रतिष्ठान नगरीत व्यापारासाठी नेला जाई.तारवे, विविध प्रकारचा माल आणत व घेऊन जात. व्यापार्‍यांच्या तांड्यांना सार्थवाह म्हणत.आल्यागेलेल्या मालाचे संकलन व वितरण कोकणातून घाटमाथ्यावर व नंतर महाराष्ट्राच्या अन्य भागांतून होई. सह्याद्रीच्या प्रचंड भिंती त्यांच्या वाटा अडवत.  सह्याद्री लंघून पुढे जाण्यासाठी ठिकठिकाणी या दुर्गम भिंतींतून घाट खोदण्यात आले. त्यामुळे सह्याद्रीत लहानमोठे घाट दोन हजार वर्षांपूर्वीच अस्तित्वात आले. ते कोकण व घाटमाथा यांना जोडत. कोकणातील ठाण्याचा भाग थळ, बोर, माळशेज व नाणे या घाटांमुळे घाटमाथ्याला जोडलेला होता. महाराष्ट्रात सुमारे दोन हजार वर्षापूर्वीपासून दळणवळणासाठी कोकणातून घाटावर जाणाऱ्या घाटवाटा सह्याद्रीच्या कडेकपारीत अनेक ठिकाणी आढळतात. तत्कालीन राजांनी व्यापारासाठी हे घाटरस्ते तयार केल्याचे दिसून येते. यापैकी नाणेघाट, माळशेज, अहुपे, गायधारा हे घाट व्यापारी वाहतुकीसाठी दगडांनी बांधण्यात आले होते. सध्या या घाटांपैकी बहुतेक घाट कोसळले आहेत तर काही बंद आहेत. आजही सह्याद्रीच्या पायथ्याजवळील स्थानिक लोक या घाटवाटांचा वापर करतात. यापैकी सर्वात महत्वाचा तो नाणेघाट. कारण हा घाट जोडतो तो सातवाहनाची उपराजधानी असलेल्या जुण्णनगर उर्फ जुन्नरला व त्यापुढे तो थेट पोहोचतो ते त्यांच्या वैभवशाली राजधानीला. प्रतिष्ठानला. आताच्या पैठणला. साहजिकच हा घाट सह्याद्रीच्या इतर सर्व घाटांपेक्षाही जास्त वहिवाटीचा त्यामुळेच सर्वोत्तम  बांधणीचा. पाण्याची विपुल टाकी असलेला. म्हणून त्यास घाटांचा राजा म्हटले जाते. रस्ते-रेल्वे-विमाने यांच्या आधुनिक काळात नाणेघाटाचं महत्त्व कदाचित समजणार नाही; पण सव्वादोन हजार वर्षांपेक्षा कित्येक राजवटी, व्यापारी, सत्तांतरे, व्यापारी, देशोविदेशांचे वाटसरू, गुरेढोरे, सुखदुःखे आणि संस्कृती अनुभवलेली ही घळी.

  सोपारा ते प्रतिष्ठाण असा चालणार्‍या या व्यापार्‍यावर नियंत्रण मिळवून कररुपी महसुल मिळवायचा तर जुन्नरवर ताबा मिळवणे सातवाहनांना गरजेचे होते. सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याने शकांचा नाश करून जुन्नर परिसरावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. जुन्नरचा उल्लेख एका शिलालेखात जुन्नीनगर असा केलेला आहे,गेल्या काही वर्षात जुन्नरमध्ये झालेल्या उत्खननात सातवाहनकालीन घरांचे अवशेष, खापरे, शंखापासून बनवलेल्या बांगड्या मिळालेल्या आहेत.

     या सातवाहन राजांनी इ.स.पुर्व २५०ते इ.स.२५० या कालखंडात सुमारे सव्वादोन हजार वर्षापूर्वी जुन्नरजवळ  सह्याद्रीचा उभ्या कड्यातील एक घळ फोडून हा घाट तयार केला गेला. छिन्नी, हातोडा या साधनांनी इथल्या भिंती तासल्या गेल्या त्यांच्या खुणा येथे आजही स्पष्ट दिसतात. तेच दगड इकडे पायर्‍यांसारखे रचले गेले. वळणावळणांवर दगडांचेच बुरुज रचले गेले. तहानलेल्या वाटसरूंसाठी ठिकठिकाणी पाण्याची टाकी  खोदण्यात आली. दगडी रांजण उभारण्यात आला. घाटावर चौकीची ठिकाणे निर्माण करण्यात आली. एव्हढा महत्वाचा घाट असल्यामुळे त्याच्या संरक्षणासाठी अनेक किल्ले उभारण्यात आले. यात कुकडी नदीच्या खोऱ्यात जिवधन, चावंड, हडसर, निमगिरी, शिवनेरी किल्यांची निर्मिती केली. जीवधन सगळ्यात जवळचा साथीदार. सार्थवाह, बौद्ध भिक्षू यांच्या विश्रांतीसाठी इथले अनेक डोंगर कोरून लेणी बनवण्यात आल्या. जुन्नर परिसरात महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लेण्या आहेत. तर असा हा प्राचीन अत्यंत वर्दळीचा घाटमार्ग.

नाणेघाटाची विवीध रुपे

    हा घाट मुरबाडच्या पूर्वेस ३० कि.मी. कल्याणपासून ६४ कि.मी. तर जुन्नरपासून ३० कि.मी. अंतरावर आहे. मुरबाडवरून निघाल्यावर सह्याद्रीच्या तळाशी वैशाखरे व पुलुसोनाळे ही गावे येतात.नाणेघाटाची लांबी सुमारे ३ मैल आहे व घाटाची नळी सुमारे २५० फुट लांब व ८ फुट रुंद आहे. नाणेघाटाच्या पायथ्याला वैशाखरे, प्रधानपाडा व पुलू सोनाळे ही गावे आहेत.पुलू सोनाळे या गावाजवळून कणिकेर नावाची नदी वाहते आणि याच परिसरात लेण्यांचा आणखी एक समुह आहे.

    वैशाखरे गावाची व्युत्पत्ती गझेटियरमध्ये वैश्यगृह (व्यापारी गृह) अशी दिलेली आहे. ते गाव व्यापाऱ्यांचा, लमाणांचा, बौद्धभिक्षूंचा व इतरेजनांचाही घाट चढण्याआधीचा पडाव असावा. घाट चढल्यावर घाटघर लागते. घाटाची चढण प्रधान पाड्यापासून वैशाखऱ्याजवळ सुरू होते. ती घनदाट वनस्पतींच्या भागातून सुमारे साडेचार किलोमीटर अंतर कापून घाटघरजवळ शिंगरू पठारावर येऊन संपते. चढणीच्या शेवटच्या टप्प्यात एकशेतीस फूट लांबीची प्रस्तर घळ असून तिला 'घाटाची नळी' असे म्हटले जाते. तो सबंध प्रस्तर खोदून त्यातून वाट काढण्यात आली आहे. ते अभियांत्रिकीतील त्या वेळचे अवघड आव्हान असावे. सातवाहनांनी तो घाट वैशाखरेपासून घाटघर व पुढे जुन्नरपर्यंत कातळ फोडून, त्यात पायर्‍यांची सोय करून बांधलेला होता. त्या पायर्‍यांचे अवशेष पाहण्यास मिळतात.

        घाटात अनेक सोयी पुरवण्यात आल्याचे दिसून येते. शिंगरू पठार व पुलु सोनाळ्याजवळ गणेशथाळ येथे दगडात रांजण खोदलेले आहेत. स्थानिक लोक त्या रांजणांना 'जकातीचे रांजण' असे म्हणतात. लमाण व्यापार्‍यांकडून घाटाचा वापर केल्याबद्दलचे शुल्क किंवा कर आकारण्यात येत असावा.हा कर नाणेघाटाच्या तोंडाशी असलेल्या दगडी रांजणात गोळा केला जाई असा एक समज आहे. घाटघर व आजुबाजूचे रांजण हे नेहमीप्रमाणे उभट गोलाकार आहेत. मात्र गणेशथाळजवळील रांजण आकाराने चौकोनी आहे. ते सर्व रांजण जकातीसाठी वापरण्यात येत असतील असे वाटत नाही. ती व्यवस्था पांथस्थांना पिण्याचे पाणी मिळावे म्हणूनही असेल. घाटघरजवळ छोटे तलावही खोदलेले आहेत. त्याचाच अर्थ प्रवासी, लमाणांचे तांडे व त्यांच्या जनावरांसाठी पाणीपुरवठा करण्याचीही सोय असावी.

 

 नाणेघाट - 44 वर्षांपूर्वी    फोटो - बलवंत सांगळे

 

    नाणेघाट सध्या दुरवस्थेत असला तरी त्याची पद्धतशीर आखणी व रचना करण्यात आली असावी हे तेथील अवशेषांवरून स्पष्ट होते. स्थानिक आख्यायिकेप्रमाणे ते काम अभियांत्रिकी क्षेत्रात निपुण असलेल्या नाना व गुणा या दोन तज्ज्ञांकडे देण्यात आले होते. त्यांपैकी जो प्रथम घाट बांधेल त्याचे नाव घाटास द्यावे असे ठरले. दोघांनीही त्यांचे कौशल्य पणाला लावले, घाट बांधणीस सुरुवात झाली. कोकणाकडे तोंड असलेल्या सह्याद्रीच्या उभ्या कड्याला त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारामुळे 'नानाचा अंगठा' असे म्हणतात. घाटाच्या निर्मितीस त्या ठिकाणाहून सुरुवात झाली असावी. अंगठ्याच्या दक्षिण भागाकडील काम गुणाला तर उत्तरेकडील भागाचे काम नानाला देण्यात आले. नानाला दिलेला मार्ग गुणापेक्षा अवघड असला तरी त्याने तो वर्ष संपण्याआधी पूर्ण केला. साहजिकच, नानाचे नाव त्या घाटाला पडले. दोन घाट बाजूबाजूलाच बांधण्याचे सातवाहनांचे काही प्रयोजन असावे. त्या काळातील वाहतुक आणि लष्करी हालचाली यांसाठी एकमेकांस समांतर घाट असणे आवश्यक ठरले असावे. सातवाहनांचे शक क्षत्रपांबरोबर संघर्ष सतत सुरू असत. सातवाहनांनी घाटाच्या सुरक्षिततेसाठी उपाय केलेले असावेत हे निकटच्या किल्ल्यांवरून लक्षात येते. जुन्नरपासून सोळा किलोमीटरवर चावंडचा किल्ला, बारा किलोमीटरवर हडसरचा किल्ला व त्यापुढे बहिरव व जीवधन हे किल्ले आहेत. त्याचाच अर्थ त्या व्यापारी मार्गांना संरक्षण मजबूत तटबंदीच्या माध्यमातून देण्याची गरज भासली असावी.

      काही रांजणांवरील कोरीव लेख महत्त्वपूर्ण माहिती देतात. शिंगरू पठारावरील रांजण दोन तोंडांचा असून त्यावर प्राकृत भाषेत ‘हा रांजण कामवन येथील व्यापारी दामघोष याने वशिष्ठपुत्र सातकर्णी याच्या राज्यकालाच्या  तेराव्या वर्षांत कोरला’ असे म्हटले आहे.( सोपारयकस गोविन्ददासस धम्मदायपोढी ) तेथेच, थोड्या बाजूला तलावाच्या कडेला दगडात कोरलेले बाक आहे. तो तलाव सोपारा येथील व्यापारी गोविंददास याने खोदला अशी माहिती त्या बाकावर मिळते.हा गोविंददास सोपार्‍याचा म्हणजे सध्याच्या नालासोपार्‍याचा रहिवासी होता.गेल्या दोन हजार वर्षात कल्याण्,नाल्यासोपार्याकडून जुन्नरकडे जाणारे वाटसरु नाणेघाट चढून त्या टाकीचे पाणी पित असतील आणि त्या असंख्य लोकांचे दुवे त्या गोविंददासाला मिळाले असतील.

      सातवाहन काळ ते पेशवाईपर्यंत या घाटात राबता होता.  या घाटाची महत्त्वपूर्ण माहिती सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी टॉलेमी या भू - इतिहास विशेषज्ञाने दिली आहे. तो 'नागुना' किंवा 'नानागुना' नदी असा घाटाचा स्पष्ट उल्लेख करतो. टॉलेमी भारतात आला नव्हता. त्याने इतर प्रवाशांनी दिलेल्या माहितीवरून नाणेघाटाचे वर्णन केले आहे. त्यामुळे तो डोंगरी भाग आहे की ती वाहती नदी आहे असा संभ्रम त्याच्यासमोर पडला व त्याने नाणेघाट ही व्यापारउदिमाची नदी आहे असा समज करून घेतला.तसेच नाणेघाटातून चालणार्‍या व्यापाराचा उल्लेख रशियन प्रवासी अफनासियस निकीतान यानेदेखील केला आहे.  सातवाहन काळातील नाही,पण सतराव्या शतकातील नाणेघाटातल रहदारीचा उल्लेख आपल्याला सापडतो. इ.स.१६७३ मध्ये ब्रिटीश प्रवासी व डॉक्टर फ्रायर नाणेघाट उतरुन कल्याणमार्गे मुंबईला गेला होता.जुन्नरवरुन निघाल्यावर दुपारी बारा वाजता तो नाणेघाटाच्या तोंडाशी पोहचला.तेव्हा कोकणातून मीठ घेउन येणारा तीनशे बैलांचा तांडा वर येत होता.खाली उतरायला रस्ता नसल्यामुळे तासभर फ्रायर वाट पहात तिथेच थांबला. नंतर संध्याकाळी नाणेघाट उतरुन फ्रायर पायथ्याशी पोहचला. ब्रिटीशकाळात या घाटास नानाघाट किंवा नानापास (nanapaas) असेही म्हणत असत. घाटास प्राचीन काळी महत्त्व असल्याने परिसरात अनेक सातवाहन काळातील लेण्या आहेत मात्र आता या लेण्याची पडझड झाली आहेमुंबई-पुणे व मुंबई-नाशिक हे महामार्ग इंग्रजांच्या काळात बांधल्याने नाणेघाटाचे महत्त्व कमी झाले. नाणेघाट हे प्राचीन व्यापारी घाटवाटेचे उत्तम उदाहरण आहे. 

जायचे कसे :-

   सातवाहन कुलाचा आणि नाणेघाटाचा सविस्तर इतिहास जाणून घेतल्यावर आपण या नाणेघाटाला भेट देणार आहोत. 

नाणेघाटाची वैशाखरे मार्गे चढाई

नाणेघाटाला जायचे दोन मार्ग आहेत. 

१. पुण्या मार्गे :  पुण्याहून नाणेघाटाला यायचे असल्यास पुणे-जुन्नर मार्गे घाटघरला यावे. घाटघरपासून ५ कि.मी.अंतरावर नाणेघाट आहे. स्वतःचे वाहन असल्यास या मार्गे घळीच्या तोंडापर्यंत जाता येते.जुन्नरपासून नाणेघाट ३० कि.मी. अंतरावर आहे. 

 जुन्नर ते घाटघर ( घाटघर फाटा) 
१. जुन्नर ते घाटघर/अंजनावळ : सकाळी १०, दुपारी- १२:३०, २, ५, ७:३० (शेवटची गाडी मुक्कामी अंजनावळ)
नाणेघाट ते जुन्नर जाण्यासाठी :
१. अंजनावळ (घाटघर फाटा) ते जुन्नर (कुकडेश्वर वरून) : सकाळी -११, दुपारी -३:३०, ५:३०

जुन्नरवरुन थेट घाटघरला बसची सोय असली तरी हि बस आपल्या वेळेत उपलब्ध नसेल तर चावंडवाडीत जावे.तिथून घाटघरकडे जाणारा रस्त्याने पुर गाव गाठावे.पुर गावातून घाटघरकडे जाण्यासाठी दोन पर्याय आहेत्र.

 अ) पहिल्या मार्गाने म्हणजे गाडी रस्त्याने चार तास चालत घाटघर गाव गाठावे.

ब) दुसरा रस्ता हा पुरखिंडीतून जाणारा डोंगरी मार्ग आहे.पुर गावातून खिंडीतून वनराईतुन जाणार्‍या पायवाटेने अर्ध्या ते पाउअण तासात खिंड गाठावी. पुढे तासा-दिड तासाच्या चालीवर आहे फांगुळ गव्हाण गाव ज्याला फांगळी म्हणतात. फांगळीवरुन अर्ध्या-पाउण तासाच्या चालीवर घाटघर गाव गाठता येइल.

पुर्वी घाटघर ते नाणेघाट कच्चा रस्ता होता.आता मात्र हा रस्ता पक्का डांबरी झाला आहे.तसेच वाहनाचे पार्किंगची सोय ही झाली आहे.जुन्नर घाटघर बस सेवा असली तरी मोजक्याच फेर्‍या होतात.त्यामुळे स्वतःचे वाहन असणे सोयीचे.या परिसरात आता मोठ्या संख्येने हॉटेल झाली आहेत.तिथे खाण्यापिण्याची तसेच रहाण्याची सोय होते. 

 नाणेघाट परिसरातील काही हॉटेलचे संपर्क क्रमांकः-

१) हॉटेल किल्लेदार -7057135422
२) तालिश - A बुटीक रेसॉर्ट 08408941919
३) करण हॉटेल - 09850184948
४) हॉटेल रानमळा-  9607594344, 7745809614 

५) लहु गायकवाड  9860971349 

२) मुंबई मार्गे :-(कल्याण मार्गे )

    मुंबईकर कल्याणला येऊन तिथून कल्याण - मुरबाड - टोकावडे - वैशाखरे असे करत नाणेघाटाच्या पायथ्याशी पोचू शकतात. इथून नाणेघाटात जायला साधारण २ तास लागतात. मुरबाडच्या नाणेघाट ३० कि.मी. तर कल्याणपासून ६४ कि.मी. आहे. जर ट्रेक करायचा असेल तर माळ्शेज घाटमार्गे जाणारे वाहन किंवा बस पकडून कल्याण - अणे माळशेज गाडीरस्त्यावर नाणेघाटाच्या पायथ्याशी वैशाखरे गावाजवळ पोहोचावे. जर तुमच्याकडे तुमचे वाहन नसेल तर कल्याण एस टी. डेपोत जा , शक्यतो आळेफाटा/जुन्नर /घोडेगाव कडे जाणाऱ्‍या बस वाहकाला नाणेघाटला जायचे आहे हे सांगा/विचारा . हो म्हणाल्यास तुमचे काम सोपे होईल . तुम्हाला तिकिट पण मिळेल आणि जेथून नाणेघाटची पायवाट सुरू होते तिथेच तुम्हाला उतरवेल .नाहीतर वैशाखरे गावाच्या थांब्यावर उतरुन रस्त्याने ३ किमी चालल्यावर ती वाट येईल . हा विनंती थांबा आहे . परतताना दुपारी ३ ते ४ दरम्यान ८ ते१० बस जातील हात दाखवून बस थांबवा . पाच नंतर एखादिच बस येते .

    

  

 स्वतःचे वाहन आणले असेल तर इथेच पार्क करावे लागेल. इथून पुढची वाटचाल मात्र अर्थातच पायी. 

 

 

समोर नजर टाकली तर भेदक कातळकड्याची सह्याद्रीची रांग दिसते.

त्यात सुळक्यासारख्या दिसणार्‍या नाण्याच्य अंगठ्याचे रौद्र दर्शन होते.इथून या सुळक्याला नानाचा अंगठा म्हणतात याचा उलगडा होत नाही.

मात्र वर पोहचून जेव्हा हाच सुळका आपण जीवधन गडावरुन बघतो, तेव्हा या नावाचा अर्थ उलगडतो. 

 रुंद बैलगाडीवाटेने वाट आग्नेयेला नाणेघाटाची मंद चढाची वाट सुरू होते. जवळजवळ दोन हजार वर्ष जुनी वाट हळूवार चढत, झुलत झुलत वर चढते. 

आपल्याला नानाचा अंगठ्याच्या डावीकडच्या बेचक्यातली नाणेघाटाची घळ गाठायची आहे. 

डावीकडे वायव्येला उतरणाऱ्या सोंडेपल्याड सह्याद्री माथ्यावरचे अंजनावळेचे वऱ्हाडी डोंगर खुणावत असतात. 

वाटेत जाताना डोक्यावरुन वीजेच्या तारा आणि टॉवर दिसतात. इथे कौतुक वाटले ते MSEB वाल्याचे. कुठे कुठे जाऊन हे टॉवर बांधत असतात. नाणेघाटातून वैशाखरे गावात जाणाऱ्या वीजतारा कश्या जोडल्या असतील असा प्रश्न पडतो.

    आजही नाणेघाटातून सामानाची वाहतूक करणारी लोकं भेटत असतात. सुरवातीची वाटचाल झाडीतून आहे. मात्र चढ संपून वाट मोकळवनात आलो कि समोर नाणेघाटाचे जवळून दर्शन होते. 

जणू आभाळात घुसलेला नानाचा अंगठा थंब्सअप करून प्रोत्साहन देत असतो .अर्थात दमल्यामुळे आपल्याही छातीचा भाता सुरु झालेला असतो. 

नानाच्या अंगठ्यापल्याड आग्नेयेला नाणेघाटाचा संरक्षक दुर्ग जीवधन आणि त्याचा सुळका वानरलिंगी.

झाडीतून चढणाऱ्या वळणाच्या वाटेवरून डावीकडे उभ्या कातळात पाण्याचं दुतोंडी टाकं कोरलेलं दिसते अर्थातच कोरडं.

यानंतर नाणेघाटाची शेवटची १०० मी चढाई सुरू झालेली.पुढच्या वळणावर कातळउतारावर पाण्याने गच्च भरलेलं अजून एक टाकं दिसते. नाणेघाटाच्या अंतिम चढाईमध्ये दमून-भागून तहानलेल्या पांथस्थांसाठी गुरांसाठी सुरेख सोय केलेली दिसते!

एव्हाना भरपूर उंची गाठलेली असल्यामुळे अंगाला गार वारं सुखावत असते तर डोळ्यांना निववते ते परिसराचे अप्रतिम दृश्य.

पुढच्याच वळणावर अजून दोन टाकी - अर्धवट खोदाई करून सोडून दिलेली दिसतात. 

पुढच्या वळणावर अर्धवट सोडलेल्या खोदीव टाकी दिसतात.कोठेतरी कातळकड्यातील पाण्याचा अंदाज घेताना चुक झाली असावी. 

नाणेघाटाची नळी

घाटातील दगडी मार्ग

साधारण तीन ते चार तासाची संपवून आपण अखेरीस नाणेघाटातल्या सातवाहनांच्या लेण्यापाशी पोहोचतो.अर्थात वाटेत जेवणाची अंगतपंगत केली तर कमी जास्त वेळ लागु शकतो. नाणेघाटाची चढाई बरीचशी पसरट आणि लांबची आहे.

 

 

 

 

घाटघर वाटेने जाताना घाटावरील विस्तीर्ण पठार व नानाचा अंगठा आपले लक्ष वेधुन घेतो. नानाचा अंगठा आणि त्याशेजारील डोंगर फोडून नाणेघाट बनवण्यात आला आहे. या घाटाचे एक टोक वर घाटघरच्या दिशेला तर दुसरे टोक खाली कोकणात वैशाखरे गावाच्या दिशेला आहे. पुर्वी हि वाट कच्ची होती.

 

आता इथे फरसबंदी बांधुन वाट सोपी केली आहे.

 इथेच आपल्याला गजांतलक्ष्मी शिल्प बघायला मिळते.

घाटघर गावातून डांबरी रस्त्याने चालत येताना रस्त्याच्या डाव्या बाजुला श्री गजांतलक्ष्मीची एक मुर्ती दिसते.हे देवी कमळावर आरुढ झालेली असून डाव्या आणि उजव्या बाजुला एकेक हत्ती दाखवलेले असतात. हे हत्ती देवीच्या मस्तकावर कुंभातून जलाभिषेक करताना दिसतात. 

 

 

याशिवाय काही शिवपिंडी दिसतात.अशाच पिंडी मदनगड्,कुलंगगड अश्या या परिसरातील गड्,दुर्गावरही पहायला मिळतात. 

 

 

 

 

 रांजणाच्या उंचीच्या अंदाज यावा यासाठी काही व्यक्तींबरोबर राजंणाचा घेतलेला फोटो

 

 जकातीचा दगडी रांजण व त्यापुढील बांधकामाचे अवशेष.

 

खिंडीच्या तोंडाशी उजव्या बाजुला जकातीचा दगडी रांजण व शेजारी काही जुन्या बांधकामाचे अवशेष आहेत. रांजणाचे तोंड साधारण दोन फूट असुन घेरा चार फूट तर उंची पाच फुट आहे. हा रांजण अखंड नसून त्याचा वरचा म्हणजे तोंडाकडचा भाग वेगळा तर खालचा भाग वेगळा आहे.हा रांजण सध्या जमीनीशी ४५ किंवा ५० अंशाचा कोन करुन गाडला गेला आहे. हा रांजण पूर्वी जकातीसाठी वापरला जात असावा. नाणेघाटाचा वापर केल्याबद्द्ल व्यापाऱ्याकडून कर म्हणुन जमा केलेली जकात त्या काळातील कर्षापण या नाण्याने या रांजणात टाकली जात असे मानले जाते.मात्र हा दगडी रांजण मला जकातीपेक्षाही पाण्यासाठी वापरलेला वाटतो. एक तर दगडी रांजण पाहून, त्यात जमा झालेली नाणी एकेक करुन बाहेर काढणं किती वेळखाऊ असेल याचा विचार केला पाहिजे. त्याची खोली बघता आणि त्याकाळचा व्यापार लक्षात घेता रांजण भरायला खुप वेळ लागेल.रांजण पूर्ण भरण्याइतकी नाणी जमण्यास कित्येक दिवस लागावेत तसेच सामान्यांकडून जकात बहुधा घेतली नसावी. श्रमणांच्या तांड्याकडून मात्र ती हमखास वसूल केली जात असावी. तसेच गोळा केलेली ही जकात रोजच्या रोज शेजारच्याच जीवधन किल्ल्याचा खजिन्यात पोचवली जात असे.  यासाठी रांजणात जमा झालेली नाणी पुन्हा बाहेर काढावी लागतील.पाच फुट खोलीच्या रांजणातून नाणी बाहेर काढणे हे अधिक त्रासाचे आहे.यापेक्षा एखाद्या चामड्याच्या थैलीत अशी नाणी गोळा करुन ती सुरक्षित ठेवणे म्हणजे कदाचित जवळच्या जीवधन गडावर नेणे अधिक सोपे आहे. शिवाय असा राजंण जकात गोळा करण्यासाठी असेल तर फक्त याच घाटवाटेवर का दिसतो ? इतरत्र कोठेही असा राजंण नाही. 

माहुर गडावर असलेला पाण्यासाठीचा राजंण

शिरवळच्या पाणपोईत असलेला राजंण

मात्र काही गडांवरती असेच दगडी राजंण पाण्यासाठी वापरलेले दिसतात.उदा.देवगिरी, माहुर.शिरवळच्या पाणपोईत असेच रांजण जमीनीत पुरले आहेत.तसेच असेच काही रांजण पाण्यासाठी जुन्नर परिसरात वापरलेले दिसतात.याचा स्पष्ट अर्थ हा राजंण जकातीचा नसून पाण्यासाठी ठेवला आहे, हे अधिक तर्कसंगत आहे. मूळात हा रांजण घाटवाटेच्या अगदी तोंडावर आहे जेणेकरून गुहेशेजारील पाण्याच्या टाक्यांतील पाणी घाट चढून तहानलेल्या वाटसरूंना विनासायास देता यावे व टाकीही स्वच्छ राहावीत.

नाणेघाटाचा सुरवातीला असलेले गणपती मंदिर 

डाव्या बाजुला एका छोट्याश्या गुहेत गणपतीची मूर्ती आहे.हि मुर्ती नंतर कधीतरी कदाचित पेशवाईमध्ये स्थापन करण्यात आली असावी. 

या पायऱ्यांच्या वरील बाजुस खडकात पाण्याची तीन टाकी खोदलेली असुन काही अंतरावर खडकातच पाच मोठे कोनाडे खोदले आहेत. याचे प्रयोजन लक्षात येत नाही. 

नाणेघाटा मधील हनुमान

इथेच कातळकड्यावर कोरलेली हनुमानाची मुर्ती दिसते.अर्थात हि मुर्ती खुप नंतर कदाचित मराठी सत्तेच्या काळात कोरलेली असावी.

    नाणेघाटाची नळी १३० फुट लांब आणि ५ ते १० फुट रूंद आहे. या नळीत प्रवेश केल्यावर सुरुवातीला असलेला तीव्र उतार दगडानीं बांधून काढला आहे.

 या नळीत साधारण दीडशे फुट आत आल्यावर उजव्या बाजुला दोन साध्या गुहा असुन डाव्या बाजुला कातळात कोरलेली ३०x३० आकाराची सुंदर आणि प्रशस्त गुहा दिसते. या गुहेत ४० जण सहजपणे राहू शकतात.

या गुहेशेजारी काही पायऱ्या कोरल्या आहेत. 

नाणेघाटा मधील गुहा 

 

पुर्वी हि गुहा उघडी होती.आता इथे जाळी बसवून संरक्षण दिले आहे.

या गुहेशेजारी उजव्या बाजुला खडकात खोदलेली पाण्याची सात भुमिगत टाकी आहेत तर डाव्या बाजुला दोन भुमिगत टाकी आहेत. त्यातील काही टाक्यांमध्ये पिण्यायोग्य पाणी आहे. 

 गुहांमध्ये सातवाहनांचे वंशजांचे आठ पुतळे होते. प्रत्येक पुतळ्यावर त्यांची नावेही लिहिली होती. पण सध्या त्यांचे केवळ पायांचे भाग शिल्लक आहेत. ती नावे अशी

   १)सिमुक सातवाहन – हा या कुळाचा आद्य संस्थापक नाही. सातवाहन नामक राजाच या घराण्याचा संस्थापक. सिमुक ह्या त्यानंतरच्या दोन तीन पिढ्यातील असावा.

२) राणी नयनिका – ही सिमुकाची सून आणि प्रथम सातकर्णीची पत्नी.

३) सातकर्णी – हा प्रथम सातकर्णी आणि सिमुकाचा पुत्र व पुढील तिघेही सातकर्णी आणि नयनिकेचे पुत्र

४)भायल- हा अल्पायुषी होता.

५) पाचव्या प्रतिमेवरील लेख नष्ट झाल्यामुळे ती कोणाची आहे हे समजत नाही. 

६) महारठी त्रिनकयीर अथवा त्रिणकवीर- हा सातवाहनांचा अमात्य व नयनिकेचा पिता असल्याने याची मूर्ती येथे कोरण्यात आली. त्रिनकयीराचे सातवाहन साम्राज्यामध्ये फार मोठे योगदान होते असे दिसते.

७) हकुसिरी अथवा हकुश्री- हा अल्पकाळच राज्यपदावर होता.

८) कुमार सातवाहन अथवा वेदिश्री सातवाहन- हा पराक्रमी सातवाहन राजा झाला.

  यांपैकी एका जोडपुतळ्याच्या वरच्या बाजूस देवी नागनिका आणि श्रीसातकर्णी असा लेख आहे. त्यावरून ती सातकर्णीची राणी असावी, तसेच महारठी त्रनकयिर हा नागनिकेचा पिता असावा, असे वा. वि. मिराशी म्हणतात. तर शेवटचे दोन अनुक्रमे कुमार हकुश्री आणि कुमार सातवाहन हे सातकर्णी व नागनिकाचे लहान पुत्र होते .

लेण्यांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत. ऐहिक लेणी आणि धार्मिक लेणी.यापैकी नाणेघाटात सातवाहनांचे देवकुळ म्हणजे कीर्तिमंदिर – पूर्वजांच्या प्रतिमांचे मंदिर. हे एकमेव लेणे ऐहिक लेणे म्हणून असावे असे पुरातत्त्ववेत्त्यांचे मत आहे.संस्कृत नाटककार भास याने त्याच्या 'प्रतिमा' नावाच्या नाटकात राजघराण्यातील व्यक्तिंचा सुंदर वापर करुन घेतला आहे. राम वनवासात गेल्यावर त्या धक्क्याने दशरथाचे निधन झाले. त्यावेळी अयोध्ये बाहेर असणाररा भरत जेव्हा परत येतो तेव्हा प्रतिमागृहात दशरथाची मुर्ती पाहून दशरथाचे निधन झाल्याची शंका येते. कारण त्यावेळी मृत व्यक्तिचे पुतळे उभारण्याची परंपरा होती असे भास सांगतो.

अफगाणिस्तानातील सुर्खकोताल व भारतातील माट येथे कुषाण राजाचे पुर्णाकृती पुतळे उत्खननात सापडले आहेत. माट येथील कुषाण राजाच्या लेखात कुषाण राजाच्या अधिकार्‍याने देवकुल ( मंदीर ), पुष्करणी बांधल्याचा उल्लेख केला आहे.मात्र माट येथील देवकुल हे कुषाण राजांसाठी प्रतिमांसाठी उभारले नसून शिवाच्या देवकुलाच्या आवारात कुषाण राजांचे आणि त्यांच्या अधिकारांचे पुतळे उभारले आहेत, हे त्या शिलालेखावरुन स्प्ष्ट होते. अफगाणिस्तान येथील सुर्खकोताल येथील कुषाण राजांचे पुतळेही एका मंदीराच्या आवारात सापडले होते.तेर्थील एका शिलालेखात या देवाच्या मंदीराचा उल्लेख आहे.

      अफगाणिस्तानाती रोबाटक येथील कुषाणकालीन लेखात राजाज्ञेवरुन इराणी आणि भारतीय देवतांचे मंदीर उभारल्याचा तसेच कुषाण राजांचे पुतळे उभारल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे.यावरुन कुषाण राजांचे देवकुल हे मृत प्रतिमांचे नसून देवतांचे मंदीर होते हे त्याच्या आवारात उभारलेल्या प्रतिमावरुन स्पष्ट होते. 

       भासाच्या नाटकातील प्रतिमागृहाचा उल्लेख आणि माटच्या कुषाण राजाच्या देवकुलाचा लेख यावरुन काही संशोधक नाणेघाटातील या लेण्याला सातवाहनांचे देवकुल मानतात. पण हे लेणे देवकुल म्हणून नव्हे तर नाणेघाटातून प्रवास करणार्‍या व्यापार्‍यांच्या विसाव्याचे ठिकाण म्हणुन कोरले गेले होते.  त्यामुळे या लेणीस देवकुळ म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

      मूर्तीभंजकांनी या मुर्ती पूर्णपणे फोडल्यात.कदाचित हे कार्य मोघलांचे असावे.सातवाहनांच्या प्रतिमांच्या कोणत्या दृश्याला आपण मुकलोय, याची हुरहूर वाटते. महाराष्ट्राला समृद्ध करणाऱ्या सातवाहनांच्या कर्तृत्वाला मनोमन वंदन करायचे आणि पुढे निघायचे.  नाणेघाटातील राणी नागनिकेचा शिलालेख आणि सातवाहन राजवंशाचे प्रतिमागृह यांना प्राचीन इतिहासाचे एक विश्वसनीय साधन म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण खात्याने नाणेघाटाला  ‘राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्थळ’ म्हणून घोषित केले आहे.

गुहेच्या वरील बाजुस काही नैसर्गिक कपारी दिसुन येतात. गुहा सोडून थोडेसे खाली गेलो कि वळणावळणाची वाट खाली उतरताना दिसते. या वाटेला लोखंडी कठडे लावलेले आहेत. मुंबईवरून वैशाखरे येथुन येताना आपण या वाटेने घाट चढून वर येतो. 

गुहेतील ब्राह्मी लिपीतील शिलालेख

नाणेघाटा मधील गुहा मधील शिलालेख 

          सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याची पत्नी राणी नयनिका हिच्या अधिपत्याखाली नाणेघाट व इथली गुहा कोरण्यात आल्याचा शिलालेख येथील गुहेत कोरलेला आहे. या गुहेत तिन्ही भिंतीवर ब्राह्मी लिपीत लिहिलेला सुमारे दोन हजार वर्षापूर्वीचा २० ओळींचा शिलालेख असुन या शिलालेखात सातवाहन राजांची, त्यांच्या वंशाची आणि त्यांनी केलेल्या यज्ञांची माहिती मिळते. येथील एका लेखात सातवाहनांच्या पराक्रमाशिवाय त्यांनी इथे केलेले यज्ञ, दानधर्माचे उल्लेख आहेत. सातवाहन राजांनी दोनदा अश्वमेध यज्ञ केल्याची याशिवाय वाजपेय यज्ञ, राजसूय यज्ञ असे तब्बल २२ यज्ञ पार पडल्याची माहिती हे लेख देतात. हजारो गाई, शेकडो हत्ती, घोडे, खेडी, धान्य, वस्त्र-अलंकार आणि तत्कालीन सातवाहनांची कार्षांपण या नाण्यांचा मोठा दानधर्म केल्याचाही यात उल्लेख येतो. यम, इंद्र, चंद्र, सूर्य या वैदिक देवतांचेही उल्लेख इथल्या शिलालेखात सापडतात. प्राचीन भारतातील आकाराने सर्वात मोठा असा हा शिलालेख आहे. 

        नाणेघाट लेण्यात कोरलेला नागनिकेचा वर उल्लेखिलेला शिलालेख ब्राह्मी लिपीत असून प्राकृत भाषेत आहे. शिलालेखाच्या अक्षरवटिकेवरून या शिलालेखाचा काळ योहान ब्यूलर, मिराशी यांसारख्या पुराभिलेखविद्यावंतांच्या मते साधारणतः इ.स.पू. दुसरे-पहिले शतक असावा. सध्या अस्तित्वात असलेला शिलालेख वीस ओळींचा असून डाव्या भिंतीवर शिलालेखाच्या दहा ओळी कोरल्या असून उर्वरित दहा ओळी उजव्या भिंतीवर कोरल्या आहेत. डब्ल्यू. एच. साईक्स याने ह्या शिलालेखाचा सर्वप्रथम उल्लेख १८३७ च्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या नियतकालिकामध्ये केला. पुढे जेम्स प्रिन्सेप, रेव्हरंड जॉन स्टीव्हन्सन, भगवानलाल इंद्रजी, ब्यूलर, मिराशी, अजयमित्र शास्त्री, शोभना गोखले प्रभृतींनी या शिलालेखाचे वाचन करून अन्वयार्थ लावले आहेत.

              अंगियकुलवर्धन वंशातील त्रनकयिरनामक महारठीची कन्या नागनिका ही सातवाहन राजा पहिला सातकर्णी याची पत्नी आणि वेदिश्री राजाची व श्रीमान सती (शक्ती) याची माता होती. पतीच्या निधनानंतर नागनिकेने सातवाहन साम्राज्याची धुरा वाहिली. सम्राज्ञी नागनिकेला ज्या विशेषणांनी संबोधित केले आहे, त्यावरून राणी वैराग्यपूर्ण जीवन जगत होती, हे सिद्ध होते. या लेखाच्या प्रारंभी प्रजापती, धर्म, इंद्र, संकर्षण, वासुदेव, चंद्र, सूर्य, कुमार आणि चार दिक्पाल–यम, वरुण, कुबेर, इंद्र–यांना अभिवादन केले आहे. या शिलालेखात नागनिकेने सातकर्णी राजाबरोबर केलेल्या अनेक श्रौत यज्ञांचा –उदा., दोन अश्वमेध व एक राजसूय तसेच अग्न्याधेय, अनारंभणीय, गवामयन, भगलदशरात्र, आप्तोर्याम, अंगिरसामयन, गर्गत्रिरात्र, अंगिरसात्रिरात्र, शतात्रिरात्र इत्यादिकांचा– निर्देश आहे. या अनेक यज्ञांच्या उल्लेखावरून तत्कालीन धार्मिक स्थितीत यज्ञसंस्थेचे महत्त्व दिसून येते. या सर्व यज्ञांच्या नामनिर्देशाबरोबरच लेखात ब्राह्मणांना दिलेल्या हजारो गाई, हत्ती, घोडे, रथ, कार्षापण नाणी, सोन्या-चांदीचे अलंकार इत्यादिकांचे उल्लेख आहेत. त्यावरून तत्कालीन आर्थिक आणि सांस्कृतिक परिस्थितीवर प्रकाश पडतो. तसेच या शिलालेखात कार्षापण आणि प्रसर्पक या नाण्यांचा असलेला उल्लेख प्राचीन नाणकशास्त्राच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. याव्यतिरिक्त या शिलालेखात आकड्यांचा विपुल प्रमाणात केलेला उल्लेख बघता प्राचीन संख्याशास्त्राच्या प्रगत अवस्थेची कल्पना येते. या मार्गावरून ये-जा करणाऱ्या जनतेला सातवाहन सम्राज्ञीने केलेल्या धार्मिक कार्याची व सातवाहनांच्या समृद्धीची ओळख व्हावी, असा हा शिलालेख कोरण्याचा उद्देश असावा, असे अभ्यासकांचे मत आहे. प्राचीन ऐतिहासिक कालखंडात, या परिसरात मार्गानुक्रमण करणाऱ्या परकीय तसेच भारताच्या विविध प्रदेशांतील व्यापारी, सार्थवाह, यात्रेकरू या सर्वांवर सातवाहन राजवंशाची महानता ठसविण्यात या शिलालेखाने निश्चितच अनन्यसाधारण भूमिका बजावली.

               त्या शिलालेखाचे भाषांतर आणि थोडीफार माहीती देत आहे.

    या लिखाणात एकूण २० लेख आहेत. त्यातला शेवटचा नंतर लिहीलेला आहे. अगोदर हा शिलालेख किती जुना असावा याचा उहापोह करावा लागेल. शातवाहनांना पुराणात आंध्र असेही म्हटलेले आहे. आता हा आंध्र प्रदेश म्हणजे सध्याचा आंध्र प्रदेश असावा का ? याबद्दल काही विद्वानांचे असे म्हणणे आहे की हे राजे आंध्र मावळातले होते म्हणून त्यांचे असे नामकरण झाले. त्यांची सत्ता नंतर आंध्रात पसरलीही होती. पण ते मुळचे आंध्र मावळातले म्हणून ते आंध्र. मला स्वत:ला हेच बरोबर वाटते. कारण आंध्र मावळ म्हणून जो प्रांत ओळखला जातो तो या भागाला बराच जवळचा आहे.

सातवाहनांना प्राकृताचा व वैदिक धर्माचा भयंकर आभिमाम ! त्यांना स्वत:ला संस्कृत उत्तम येत असतानासुद्धा जनतेची लिपी म्हणून त्यांनी सर्व लेख प्राकृतात कोरवले. यांच्याच कुळात एक हाल नावाचा राजा होऊन गेला त्याने त्याच्या विशाल राज्यात दवंडी पिटवली की हाल राजा एक काव्यसंग्रह संपादित करत आहे त्यासाठी सर्व नागरिकांनी काव्य पाठवावे. जे प्रचंड काव्य जमा झाले त्यातून गाथासप्तशती तयार झाली. श्री जोगळेकरांनी या काव्यसंग्रहातून काय काय अर्थ काढता येतात याचे अतिउत्कृष्ठ उदाहरण त्यांच्या “ हाल सातवाहनाची गाथा सप्तशती या ग्रंथात घालून दिले आहे. या ग्रंथातले काव्य सामन्यजनांनी लिहिले असल्यामुळे त्याकाळातले समाज जीवन कसे होते यावर बराच प्रकाश त्यांनी टाकला आहे. तो वाचण्यासारखा आहे. त्यातील दोन तीन कविता येथे देतो. त्या काळात म्हणजे जवळजवळ २२०० वर्षापूर्वी गावाकडे स्त्री पुरूषांमधे संबध फारच मोकळेपणाचे असत, त्यामुळे बर्‍याच गाथांमधे शृंगारीक वर्णने आढळतात. त्यामुळे नंतरच्या काळात झाले काय, ही गाथा एक फालतू काहीतरी शृंगारिक काव्य आहे असे विद्वान धर्ममार्तंडांचे म्हणणे पडले. खरे तर त्या समाजाचा ही गाथा म्हणजे आरसा आहे हे त्यावेळेस उमगले नाही. असो. आपण त्यातील काही काव्य बघूया व नंतर नाणेघाटातील लेख.

१
दुईक्ज्जाअण्णण्पडिरोहं मा करेहिइ इमं ति ।
उत्थंघेइ व तुरिअं तिस्सा कण्णुप्पलं पुलओ ॥

अर्थ : निरोप सांगणार्‍या सखीने प्रियकराचा निरोप सांगितला तेव्हा तिची काया रोमांचित झाली. त्यामुळे तिने कानावर खोवलेले कमळ जरा हलले. जणू काही त्या निरोपाच्या आड येऊ नये म्हणून ते बाजूला झाले.

२
उवहारिआइ समां पिंडारे उअ ! कहं कुणतम्मि ।
णववहुआइ सरोसं सव्व च्चिअ वछाआ मुक्का ॥

गवळ्याच्या घरी गवळण गाईंचे दुध काढायला आली आहे. गवळीबूवा तिच्याशी गुलू गुलू बोलताना बघून त्याच्या पत्नीला एवढा राग आला की तिने बांधलेली सर्व वासरे सोडून दिली. त्यामुळे तेथे एकच गोंधळ माजला आणि गवळीबुवांना गुपचुप गप्पा आवरत्या घ्यायला लागल्या. :-)

३
पज्जालिऊण अग्गिं मुहेण पुत्तिए ! किणो समोसरसि ।
थणालसप्डिअपडिमा फुरंति ण छिवंती ते जाला ॥

हे सुंदरी तू फुंकर घातलीस आणि बघ तो अग्नी एकदम प्रज्वलित झाला. पण त्याने तुला एवढे दचकायचे कारण नाही. त्या ज्वाला जरी हालत आहेत, पण त्याने तुला काहीच अपाय होणार नाहीत. घाबरू नकोस तुझ्या उरोजावर पडली आहेत ती त्या ज्वाळांची प्रतिबिंबेच आहेत.

असो. हे थोडेसे विषयांतर झाले. आता शिलालेख -
१
ओम्‌ नमो प्रजापति - प्रजापतिला नमस्कार असो.
नो धंमस नमो ईदस संकंसन वासुदेवानं चंदसूतानं - नमस्कार धर्माला, इंद्राला, संकर्षण वासुदेव यांना आणि चंद्रसूर्यांना !
..मा..अतानं – महिमावतांना
चतुंनं चं लोकपालानं यमवरून कुबेर वासवा - चारही लोकपालांना म्हणजे यम, वरूण, कुबेर, वासव
नंनमो – यांना नमस्कार.
कुमार-वरस वेदिसिरिस र..ओ – कुमारवर राजा वेदिश्री याची.

त्या काळात प्रजापति हा एक महत्चाचा देव असावा असे दिसते कारण त्याला पहिल्यांदा वंदन केले आहे.प्रजापती म्हणजे ब्रह्मदेव. यज्ञाच्या सुरुवातीला प्रजापतीला वंदन करणे हे वैदिक सातवाहनांच्या दृष्टीने उचितच आहे. इथे गणेश देवतेचा उल्लेख नाही. त्यामुळे सातवाहनकाळी गणपती हे दैवत फारसे प्रचलित नसावे. किंबहुना त्याकाळी मूर्तीपूजा अस्तिवात नसल्याने गणेशपूजन नसावेच.

     नंतर धर्माला म्हणजे महाभारतातला धर्मराज का “धर्म” याला हे कळत नाही. इथे 'धर्म' हाच यमधर्म नावानेही अभिप्रेत असावा. महाभारतातील धर्माला आजही दैवत मानले जात नाही व त्याकाळीही नसावे. यम हा लोकपालांपैकी एक असल्यानेही त्याचा परत उल्लेख आला असावा. पण वेदकालीन देवतांना म्हणजे इंद्राला, यमाला, सूर्याला, चंद्राला, महिमावतांना, वरूण, कुबेर, व महाभारतकालिन कृष्णालाही वंदन केले आहे.

२
.....ईरस सूरस अप्रतिहतचकस दखि – वीराची शूराची अप्रतिहतकाची आणि दक्षिणपथाच्या
नापठ पतिनो – पतिची
३
मा....लाय – आईचा बालेचा
महारठिनो अंगिय-कुलवधनस सगरगिरिवर – महारठिचा अंगियकुलवर्धनाचा सागर आणि गिरिश्रेष्ठ यांनी वेढा घातलेल्या पृथ्वीच्या प्रथमविरांचा. ( हे वर्णन बघा . कसा आहे हा राजा ? तर हा महारथि अंगकुलाचा आहे. आणि ज्या पृथ्वीला सागर आणि डोंगरांनी वेढा घातलेला आहे अशा या पृथ्वीचा तो प्रथमवीर ( सगळ्यात शूर) आहे.
य व अलह....... सलसुर्य महतो मह......- अर्थ लागत नाही.कदाचित 

याचा अर्थ लेखक त्याची महती गात आहे असा होतो.महारठिचा अंगियकुलवर्धनाचा ? हे अंगकुलातील होते काय हे शोधून काड्।आवे लागेल. तसे असेल तर हे नागवंशीय कसे हे ही बघावे लागेल. आईला श्री म्हणायची ही पद्धत कधी लोप पावली कोणास ठाऊक.अंगकुल किंवा अंगिरसकुल असेही असू शकेल. किंबहुना अंगिरस गोत्र आजही प्रचलित आहे. अग्नीची उपासना करणारे अर्थात यज्ञ करणारे असाही अर्थ होउ शकेल.

  सातवाहनांना दक्षिणपथाचा राजा असे संबोधले आहे. याचा अर्थ दक्षिण दिशेच्या प्रदेशाचा राजा. या राज्याला सिमारेषा नाहीत. ते अवाढव्य आहे.सातवाहनकाळी मथुरा ते पैठण असा उत्तर-दक्षिण दिशा जोडणारा प्रमुख सार्थवाहपथ होता. त्यालाच दक्षिणपथ असेही म्हणत. त्या प्रदेशावर सत्ता असणारा असाही एक समांतर अर्थ होउ शकतो.

४
.....सिरिस भारिया देवस पुत्रदस वरदस – श्रीची भार्या देवाची पुत्रदाची, वरदाची
कामदस धनदस – कामदाची व धनदाची
वेदसिरि-मातू सतिनो सिरिमतस च मातुय – वेदसिरी आई शक्ती श्रीमान आई
सीम.....- सीम
पथमय ..... पुढे वाचता येत नाही...
५.
वरिय ......आ – अर्थ लागत नाही
नागवरद्यिनिय मासोपवासिनिय गह- - वंदनीय अशा नागश्रेष्ठ स्त्रीचे महिनाभर उपास
तापसाय चरित ब्रह्मचरियाय दिखव्रतयणं सुंडाय – गृहतापसीचे ब्रह्मचर्याचे आचरण ज्याने केले, दिक्षा, व्रत, यज्ञ यात कुशल आहे तिचे,
यणा हुता धूपनसुगंधानिय... – यज्ञात धूप सुगंध जिने हुत केले आहेत तिचे......

      याचा अर्थ ही श्रीला (श्री सातकर्णी)यास देवपण, काम, धन, पुत्र मिळवून देणारी अशी श्रीची भार्या आहे. नागाचे तिला वरदान आहे(म्हणून नागनिका). प्रत्येक महिन्याला उपवास करणारी ही गृहतापसी आहे. ब्रह्मचर्याचे पालन करणारी ही राणी आहे जिची किर्ती धूपाच्या सुगंधाप्रमाणे दरवळत आहे.
     येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे की हे शिलालेख श्री सातकर्णीच्या मृत्युनंतर कित्येक वर्षांनी खोदवले आहेत. तेव्हा राज्यपदावर वेदिश्री सातकर्णी (नयनिकेचा पुत्र) हा होता. नयनिकेच्या शिलालेखांमुळे व पुढेही सातवाहनांच्या नासिकच्या पांडवलेणीतल्या गौतमी बलश्री (गौतमीपुत्राची माता) शिलालेखांमुळे सातवाहनांमध्ये मातृसत्ताक पद्धती असून स्त्रीयांना सन्मान मिळत असे हे सिद्ध होते.

६
रायस यणेहि यिठं वनो – राजाचे यज्ञाने येथे ...
अगाधेय यंणो द्खिना दिना गावो बारस – अगाधेय यज्ञ. दक्षिणा दिली. गाई बारा.
असो च १ – अश्व १.
अनारभनियो यंणो दखिना धेनु – अन्वारंभणी यज्ञ दक्षिणा धेनु

७
..........दखिनायोदिना गावो १७०० हथी १० – दक्षिणेसाठी दिल्या गाई १७०० हत्ती १०
८
......स....ससतरय (ण) आसलठि २८९ – ससतरय यज्ञ आसलठि (?) २८९
कुब हियो रुपामयियो १७....भि..... – रुप्याची १७....
९
...रिको यंणो दखिनायो दिना गावो ११००० – पुंडरिक यज्ञ दक्षिणा दिली गाई ११०००
असा १००० पस.... – अश्व १००० प्रसर्पक....
१०
.....१२ गमवरो १ दखिना काहापना २४४०० – १२ गमवर १, दक्षिणा कार्षापण २४४००
पसपको काहापना ६००१ राज सूय यंणो - प्रसर्पकास काषार्पण ६००१, राजसूय यज्ञ...
.....सकट – (शकट) गाडी.
११
धंणगिरीतंसपयुतं सपटो १ असो १ असरयो – धान्यगिरी.....युक्त, वस्त्र, १ अश्व, १ अश्वरथ
१ गावीनं १०० – गाई १००
असमेधोबितियो यि ठो दखिनायो – दुसरा (पहिल्या नंतरचा) अश्वमेध येथे दक्षिणेसाठी दिले
ना असो रुपाल रो १, सुवंन....नि १२, - रुप्याचे अलंकार १, सोन्याचा नि.... १२
दखिना दिना काहापना ४००० गामो १ – दक्षिणा दिली कार्षापण ४०००, गाई १
हठि ....ना दिना – हत्ती दक्षिणा दिली.
१२
गावो... सकटं धणगिरीतम्‍ समयुतं – गाई....शकट धान्यगिरी.....युक्त
१३
......१७ अच...न ....लय.... – १७ अच...न..
पसपको दिनो...दखिना दिना सु.. – प्रसर्पकास दिली दक्षिणा १२ सुपीनी
पीनी १२ तेस.
रूप आलं करो १ दखिना काहाप(ना) १००००.....२ – त्यास रुप्याचे दागिने १ व रुपये १००००,....२
१४
...गावो २०००० (भग)ल. – गाई २०,००० भगल.
दसरतो यज्ञ यू(इठो दखिना दि)ना गावो १०,००१ – दशरात्र यज्ञ द्क्षिणा दिली गाई १०००१.
गर्गतिरात्र यंणो यिठो दखिना... पसपको पटा ३०१ – गर्गतिरात्र यज्ञ जेथे दक्षिणा....प्रसर्पकास दिलेली वस्त्रे ३०१
गवामयनं यंणो यिठो (दखिना दिना) गावो ११०१ – गवामयन यज्ञ जेथे दक्षिणा दिली गाई ११०१
गावो ११०० पसपको काहापना पटा १००, १०० अतुयामो यंणो – गाई ११००, प्रसर्पक रुपये, वस्त्रे १०० आप्तोर्याम यज्ञ.

१५
...(ग)वामयन यंणो दखिना दिना गाओ ११०१ – गवामयन यज्ञ दक्षिणा दिली गाई ११०१
अंगिरस (आ)मयनं यंणो यिठो दखिनो गावो ११०१ – अंगिरसामयन यज्ञ दक्षिणा दिली गाई ११०१
त....(दखिना ह) इना गावो ११०१ – (बहुतेक) दक्षिणायन यज्ञ गाई ११०१
सतातिरतं यंणो....१०० – सत्रातिरात्र यज्ञ....१००...
...(यं)णो दखिना ग आ नो ११०० अंगिरस (ति)रतो – यज्ञ दक्षिणा गाई ११०० अंगिरसातिरात्र.
यंणो यिठो दखि..ना.. गावो १००१ – यज्ञ दक्षिणा दिली गाई १००१.

१६
....गवो १००२ – गाई १००२
छंदोमप (व) मा (नतिरतो) दखिना गावो १००१ – छंदोमपवमान्तिरात्र दक्षिणा गाई १००१
अंग (इ) र (सतिर) तो यं (णो यि) ठो द(खिना) – अंगिरसातिरात्र यज्ञ जेथे दक्षिणा......
...रतो यिठो यंणो दखिना दिना – रात्र जेथे यज्ञ दक्षिणा.....
तो यंणा यिठो दखिना - ..त्र.. यज्ञ जेथे दक्षिणा.
यंणो यिठो दखिना दिना गावो १००१ – यज्ञ दिली दक्षिणा गाई १००१

१७
...न सयं... – अर्थ लागत नाही
दखिना दिनो गावो...त.... – दक्षिणा दिली गाई...त...
(अं)गि(रसा)मयनं छवस ...(दखि)ना दिनो गावो १००० – अंगिरसामयन उत्सवाच्या दक्षिणा दिल्या गाई १०००
....दखिना दिना गावो १००१ तेरस....अ – द्क्षिणा दिलि गाई १००१ आणि तेराशे...अ

१८
....तेरसतो स... आग दिखना दिना गावो.....- तेराशे स... आग दक्षिणा दिली गाई....
दसरतो म(दि) ना गावो १००१ उ..... – दशरात्र म(रव) दिल्या गाई १००१
.....१००१ द – १००१ द
१९
.....यंणो दखिना दि(ना)----- यज्ञ दक्षिणा दिली...

      पुढच्या ओळींमध्ये सातवाहनांच्या काही यज्ञांचे व त्यात त्यांनी दिलेल्या दानांचे वर्णन आले आहे. त्यात अश्वमेध, अग्न्याध्येय, अन्वाध्येय, राजसूय, पुंडरीक, अतिरात्र इ. व अजूनही अनेक यज्ञांचे वर्णन आले आहे. पैकी अश्वमेध व राजसूय यज्ञ हे चक्रवर्ती सम्राटांनाच करता येत असत. त्यावरून त्या काळात भरतखंडातील सर्वाधिक प्रबळ साम्राज्य हे सातवाहनांचेच होते हे लक्षात येते.

    पुंडरिक यज्ञ हा मोठा असावा, ज्यात ११००० गाई आणि घोडे १००० दान दिले गेले. या यज्ञाबद्दल काही माहिती मिळत नाही.

   राजसूय यज्ञामधे गाडी घोडा दान द्यायची रीत असावी. तसेच त्याकाळी सुद्धा वर काहीतरी १/२/३ असे जास्त द्यायची पद्धत होती हे समजते. अश्वमेध यज्ञात रथ आणि घोडा दान देण्यात येई. तर गाडी भरून धान्य देण्यात येई असे दिसते. असल्या महत्वाच्या यज्ञातच सोने दान केले जाई. त्या काळात हत्तीही मुबलक होते असे दिसते.रूपे आणि त्याची भांडी ही मला वाटते समुद्रामार्गे येत असावीत. त्याची दानधर्मात संख्या फारच कमी आहे. ते सहज मिळत नसावेत म्हणूनच महाग असावीत. धेनू म्हणजे बहुधा सवत्स गाई असाव्यात.कार्षपण म्हणजे चांदीची नाणी.

    असा अर्थ बराच काढता येतो. बघा काढून ! हा एक यज्ञ लेख आहे त्यामुळे त्यात १८ प्रकारचे यज्ञांचा उल्लेख केला आहे.सातवाहन हे नागकुलातील असावेत म्हणून नागश्रेष्ठ असे म्हटले असावे. हुता हा शब्द आहूती ज्यातून आला तो असावा. म्हणजे यज्ञात सुगंधित धूपाची आहूती दिली आहे. म्हणजे २२०० वर्षापूर्वी धूप होता. धूप हा तयार करावा लागतो झाडापासून.

२०

.....दखिना दिना – दक्षिणा दिली
राया सिमुक-सात वाहनो सिरिमातो – राजा सिमुक शातवाहन श्रीमान याचा.
देवि नायनिकाय रणो च सिर सातकनिनो. – देवी नायनिका राजा श्री शातकर्णी इचा.
कुमारो भाय....- कुमार भाय....
महारथि त्र्यणकयिरो – महारथि त्र्यणकयिर
कुमरो हकुसिरि.- कुमार हकुसिरि
कुमारो सातवाहनो- कुमार सातवाहन.

इथे सातवाहनांचे समस्त कुल उल्लेखलेले आहे.  सिमुख सातवाहन, त्याची सून नयनिका, तिचा पती श्री सातकर्णी, तिची मुले भाय(ल) (हा अल्पायुषी होता), हकुसिरी म्हणजे हकुश्री (हा स्त्रीलंपट होता आणि अल्पकाळच राज्यपदावर होता असे म्हणतात) आणि कुमार सातवाहन म्हणजे वेदिश्री सातकर्णी.

महारठि त्र्यणकयिरो म्हणजे महारथी(येथे मराठी हा शब्द अभिप्रेत नाहीये) त्रिनकवीर. हा सातवाहनांचा महाअमात्य होता आणि राणी नयनिकेचा पिता. त्यामुळेच त्रिनकवीराचा उल्लेख नाणेघाटात आला आहे.

नंतर कोरलेला –
सोपारकस गोविंददास्स्स देयधम पोढि – सोपारकर गोविंददास याचा दानधर्म असलेली ही पाणयोपी ( पाणपोयी)

 सोपारकर म्हणजे सोपारा (शूर्पारक) अर्थात आजचा नालासोपारा येथील गोविंददास हा दाता.

बघा म्हणजे या मार्गाला फक्त राजांचाच नाही तर जनतेचाही हातभार लागलेला दिसतो. हे पाण्याचे टाके कदाचित नंतरच्या काळात (म्हणजे नयनिकेनंतरच्या) खोदले गेलेले असावे.

      याशिवाय नाणेघाटातील शिलालेखात अनेक अक निर्देशीत करणार्‍या संख्या आल्या आहेत. त्यात १,२,६,७,१२,१७,१००,२००,४००,१०००,४०००,६०००,१००००,२०००० असे आकडे आहेत.त्यावरुन सातवाहन काळात संख्याशास्त्र किती प्रगत होते याचा अंदाज येउ शक्तो.आणि सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे सम्राट अशोकानंतर इतक्या संख्या असणारा हा महाराष्ट्रातील नव्हे तर उभ्या भारतातील सर्वात प्राचीन शिलालेख आहे.

     येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे की हे शिलालेख श्री सातकर्णीच्या मृत्युनंतर कित्येक वर्षांनी खोदवले आहेत. तेव्हा राज्यपदावर वेदिश्री सातकर्णी (नयनिकेचा पुत्र) हा होता. नयनिकेच्या शिलालेखांमुळे व पुढेही सातवाहनांच्या नासिकच्या पांडवलेणीतल्या गौतमी बलश्री (गौतमीपुत्राची माता) शिलालेखांमुळे सातवाहनांमध्ये मातृसत्ताक पद्धती असून स्त्रीयांना सन्मान मिळत असे हे सिद्ध होते.

नानाच्या अगंठ्यावरुन दिसणारा जीवधन गड आणि वांदरलिंगी सुळका

नाणेघाटातून जीवधनगडाकडे जाणारा रस्ता

नाणेघाट परिसरातून दिसणारा मोरोशीचा भैरवगड

नाणेघाटातून दिसणारा ढाकोबा व दार्या घाटाचा परिसर

नाणेघाटाच्या कड्याला चिकटलेला काट्याची लिंगी हा सुळका

जीवधनच्या कड्याला चिकटलेला आवळ्याची लिंगी हा सुळका

नानाच्या अंगठ्याच्या कडा डावीकडून

नानाच्या अगंठ्यावरुन दिसणारे सह्याद्रीचे रौद्र रुप

पर्यटकांच्या सुरक्षिततेसाठी नानाच्या अंगठ्यावर रेलिंग बसवले आहे.

नाणेघाटाच्या परिसरातील सह्यकडयावर वर्षाधारा सुरु होतात.वरुन पाण्याचे प्रवाह स्वतःला कड्यावरुन लोटून देतात, पण त्याच वेळी खालून येणारा वार्‍याचा झोत त्यांना वर ढकलतो आणि आपल्याला उलट्या धबधब्याची अर्थात 'रिव्हर्स फॉल'ची मेजवानी बघायला मिळते.या नवीन आकर्षणामुळे हल्ली एन पावसळ्यातही नाणेघाट परिसरात प्रचंड गर्दी असते. 

नाणेघाटाच्या माथ्यावर भर्राट वारा असतो.इतका कि एखाद्यावेळी वजनाला हलकी असणारी व्यक्ती उडून जाईल. याच नाणेघाटाच्या माथ्यावरील वार्‍याचा उपयोग करुन इथे पॅराग्लायडींगची सोय करता येईल.नैसर्गिक पंख तर मानवाला नाहीत, मग हे कृत्रिम पंख लावून या प्राचीन घाटमार्गाचे आणि परिसराचे सौंदर्य बघता येईल.

 

नाणेघाट परिसर, कोकण कडा छायाचित्र- सचिन पानसरे, घाटघर

 

 नाणेघाट जवळील जलधारा वॉटर फॉल.

गाईड सचिन - 7057135422

 

 नाणेघाटातील लेणी पाहून घाट चढून वर आलो कि नानाच्या अंगठ्यावर जाउया. नानाचा अंगठा हे नाव कोणी दिले हे नक्की ठावूक नाही, मात्र अतिशय यथार्य नाव आहे यात शंका नाही.नानाच्या अंगठ्यासारख्या सह्याद्रीत      अशा बर्‍याच डाईक आहेत.जवळच असणारा माळशेज घाटातील भैरवगड, तेलबैला, खंडाळ्याच्या घाटात दिसणारा नागफणी सुळका वगैरे. इथे मात्र त्याचा यथायोग्य उपयोग केलेला दिसतो. १०/१५ मिनिटातच सोपी चढण चढून सुळक्याच्या माथ्यावर आपण पोहचतो. इथे सह्याद्रीच्या धारेला वळसा (curvature) असल्याने व त्यात नानाचा अंगठा मध्यभागी असल्याने फारच विस्तृत दृश्य दिसते. नाणेघाटाच्या माथ्यावर उभे राहिल्यास कळसूबाई शिखरापासून भिमाशंकरपर्यंतच्या आसमंतातील सुंदर नजारा दृष्टीक्षेपात येतो. याशिवाय उत्तरेस हरिश्चंद्रगड, दक्षिणेस ढाकोबाचे टोपीसारखे शिखर, दुर्ग, वायव्येस माहुली किल्ला, नैऋत्येस सिद्धगड व मलंगगड, पश्चिमेस उत्तर कोकण, पुर्वेस कुकडनेरचे पठार व सपाट माथ्याचा दुर्ग, जीवधन, वानरलिंगी हे डावीकडे तर उजवीकडे वऱ्हाडाचे सुळके, भैरवगड, हरिश्चंद्रगड, घनचक्करची रांग हे सर्व दिसते. हा सुळका तीनही बाजुंनी तुटलेला असल्याने वर फिरताना जरा सांभाळूनच फिरावे लागते.

             नानाच्या अंगठ्याचे रौद्र सौंदर्य पाहाण्यासाठी अजून थोडे पलीकडे जाउन पाहावे लागते. इथून तो सरळसोट तुटलेला कडा दिसतो. याइथेही घाटमार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न झालेला दिसतो पण ठिसूळ खडकांमुळे तो अर्धवट राहिलेला असावा.नाणेघाटात पर्यटकांची वर्दळ असल्याने घाटाच्या वरील बाजुस तीन चार ठिकाणी घरगुती जेवणाची चांगली सोय होते. मुंबई पुणेकरांना कोणत्याही ऋतुत एका दिवसात नाणेघाटाचा ट्रेक सहजपणे करता येतो.

 

आता परदेशी पर्यटकांना सुद्धा नाणेघाट चे आकर्षण. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड तात्या ट्रम्प यांची कन्या इवांका ट्रम्प यांनि जगप्रसिद्ध ठिकाण नाणेघाट- घाटघर येथे नुकतीच भेट दिली

 

     आपला मुक्काम नाणेघाट परिसरात असला किंवा घाटघरला असला तरी संध्याकाळी न चुकता या नानाच्या अंगठ्यावर यावे.इथून सुर्यास्त न्याहाळावा.शांतपणे बसून निसर्गाचा अस्वाद घ्यावा, कदाचित काही अंतर्मुख ,गंभीर जणांना आपुलाची वाद आपणासी असा अनुभव येउ शकतो.इथेही शांत बसु न शकणार्‍यांनी डोंगरगीत गावीत,धमाल करावी, जुने ट्रेकचे किस्से एकवावेत.एकंदरीत प्रत्येकासाठीच आयुष्यभराची आठवणीचा ठेवा देणारा हा नानाचा अगंठा.

संदर्भ
१) पुराभिलेख विद्या - शोभना गोखले
२) सातवाहनकालीन महाराष्ट्र - डॉ. रा.श्री. मोरवंचीकर
३) प्राचीन भारत इतिहास आणि संस्कृती - डॉ. गो. बं. देगलूरकर
४)  महाराष्ट्र राज्य गॅझिटिअर : इतिहास प्राचीन काळ , खंड १, मुंबई, २००३.
५)  मिराशी, वा. वि. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख, मुंबई, १९७९.
६) डॉ. दाऊद दळवी   http://marathaswarajy.blogspot.com/2021/08/blog-post_11.html
७) सांगाती सह्याद्रीचा -यंग झिंगारो ट्रेकर्स
८) आडवाटेवरचा महाराष्ट्र -प्र.के.घाणेकर
९) हडसर-निमगिरी-चावंड- जीवधन-नाणेघाट - महेश तेंडुलकर
१०) www.durgbharari.in  हि वेबसाईट

 

हेही वाचा: महापालिकेकडून पैशाचा अपव्यय; चांगल्या रस्त्यावर लाखोंची उधळपट्टी

महारठी म्हणजेच महाराष्ट्र असा उल्लेख असलेला शब्द.

अंदाजे २२२७ वर्षांपूर्वी राणी नागणिकेने नाणेघाटची निर्मिती केली. या शिलालेखात आपल्याला महारठीनो हा शब्द वाचायला मिळतो ते वाक्य पुढील प्रमाणे..

महारठीनो अंगीय कुल वधनस सगरगिरीवलयाय पथविय पथम विरस वस य महतो मह

अर्थ - महारठी अंगीय कुलातील गिरीसमुद्रवलयांकित पृथ्वीवरील विरश्रेष्ठ असा पुरुष.

गेली अनेक वर्षे मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देण्यात यावा यासाठी महाराष्ट्र सरकार प्रयत्न करत असुन नाणेघाटातील हाच दोन हजार वर्षांपूर्वीचा पुरावा त्यासाठी ग्राह्य धरला जात आहे. यात महारठ्ठी भाषा बोलणारे लोक व ते ज्या प्रदेशात राहतात तो प्रदेश म्हणजेच महारठी प्रदेश म्हणजेच आजचा महाराष्ट्र होय. त्याच प्रमाणे सातवाहन कुलातील राजा हाल याने प्राकृत भाषेत गाथासप्तशती हा ग्रंथ लिहला असुन हा ग्रंथ महाराष्ट्राचा आद्य ग्रंथ मानला जातो व त्यावेळच्या महाराष्ट्राचे जनजीवन तसेच विविध रूपे आपल्याला या काव्य ग्रंथात आपणास वाचायला मिळतात.